text:
# Zamek w Będzinie
Zamek Będziński – średniowieczna warownia obronna wzniesiona w połowie XIV wieku przez Kazimierza Wielkiego w Małopolsce, 4,5 km od granicy ze Śląskiem, na wzgórzu nad Czarną Przemszą; wielokrotnie niszczona, odbudowana w 1956.
Zamek królewski położony był w drugiej połowie XVI wieku w powiecie proszowskim województwa krakowskiego.
Udostępniony do zwiedzania.

## Historia
Historia fortyfikacji w Będzinie sięga IX wieku. Już wtedy na Górze Zamkowej wzniesiono gród, prawdopodobnie należący do plemienia Wiślan lub jego zachodniego odłamu. Gród był kilkakrotnie rozbudowywany: m.in. w miejsce pierwotnej palisady wzniesiono istniejący do dziś zewnętrzny wał podgrodzia, a wewnętrzny wał podgrodzia zniwelowano celem założenia cmentarza wczesnochrześcijańskiego (XII wiek). Osadnictwo podgrodowe rozwijało się na południowym stoku wzgórza (obecne podejście pod zamek i teren parafii Św. Trójcy). Wbrew rozpowszechnionym opiniom Tatarzy nie zdobyli grodu – ślady spalenizny odkryte w wale grodu w świetle najnowszych badań archeologicznych (m.in. metodą dendrochronologii) pochodzą z lat wcześniejszych.
W 2 połowie XIII wieku, prawdopodobnie za panowania Bolesława Wstydliwego, w obrębie grodu wzniesiono kamienny stołp – wieżę, istniejącą do dziś. W 1349 Kazimierz Wielki dobudował do niej zamek, który składał się początkowo z zamku górnego (ta część – po przebudowach – istnieje do dziś) otoczonego dwoma pierścieniami murów, oraz dolnego, z bramą wjazdową od strony północnej (do dziś zachowane dolne partie murów). W 1349 wymieniony jest pierwszy burgrabia będziński Wiernko (Vernco), co wskazuje jednoznacznie, że w tym czasie zamek musiał już stać. Także przywilej lokacyjny (1358) zawiera słowa, że miasto lokowane jest „pod zamkiem naszym”. Budowa zamku związana była ściśle z utratą Śląska i jego przejściem pod panowanie czeskie (1348) – granica między Koroną Polską, a Czeską przebiegała wówczas po linii Czarnej Przemszy, a więc u samego podnóża zamku  .
W 1458 tenutariuszem zamku był Stanisław z Pogórzyc, w latach 1462–70 Szczepan Pogórski z Pogórzyc, a w latach 1492–1499 Benedykt alias Bieniasz Pogórski. W 1502 król polski Aleksander Jagiellończyk zezwolił Stanisławowi Jarockiemu z Jaroszyna staroście sławkowskiemu wykupić zamek oraz miasto królewskie Będzin wraz z wsiami z rąk Bieniasza Pogórskiego. Według lustracji z 1564 zamek był częściowo opustoszały i popadał w ruinę  .
W sierpniu 1588 zamek stał się miejscem pertraktacji, prowadzonych przez pełnomocników cesarza Rudolfa II z Polską, o zwolnienie uwięzionego po bitwie pod Byczyną (24 stycznia 1588) Maksymiliana Habsburga, pretendenta do korony polskiej. W będzińskiej warowni stanęli więc – pełnomocnicy Polski: Jan Zamoyski – wielki kanclerz z 400 husarzami i 100 strzelcami, Andrzej Opaliński – marszałek wielki koronny, Hieronim Rozdrażewski – biskup kujawski, książę ostrógski, Jan Gostomski – wojewoda rawski oraz Krzysztof Zienowicz – wojewoda ruski; stronę przeciwną reprezentowali: książę Sobioneta Ursini Wilhelm von Rosenberg – delegat cesarski, Mikołaj Istvanfi – biskup Raab i Jetwansi von Kissenfalva, delegaci węgierscy: Krzyszot Lobkowitz i Jan Kurzbach, delegaci czescy: baron Ryszard Strein von Schwarzenau i Jan Kobentzel, delegaci austriaccy: baron Zygfryd Promnitz z Pszczyny, delegat śląski oraz przedstawiciel Stanisława Pawłowskiego – biskupa ołomunieckiego – Kasper Rogoyski. Pełnomocnikiem papieskim był kardynał Hipolit Aldobrandini (1536–1605), od 1592 papież Klemens VIII. Po dość długich pisemnych pertraktacjach wstępnych, delegacja cesarska przeniosła się do Bytomia, a delegat papieski zamieszkał w Olkuszu. W rezultacie obrad dzięki mediacji Aldobrandiniego na ratuszu Czeladzi 9 marca 1589 podpisano tzw. pakta będzińskie (układ bytomsko-będziński). Po załatwieniu wszelkich formalności Maksymiliana przewieziono 6 września 1589 do Będzina, skąd w towarzystwie biskupa Wawrzyńca Goślickiego, Mikołaja Zebrzydowskiego i pocztu husarii polskiej odesłany został na graniczny most na Brynicy pod Czeladzią.
W 1616 zamek wraz z częścią miasta spłonął. Warownię na własny koszt odbudował starosta będziński Andrzej Dębiński – podstoli krakowski. Jednak już w czasie tzw. potopu szwedzkiego w latach 1655–1656 zamek znów został spalony i częściowo zburzony przez wojska Hartfelda, Montecuculliego i Sporka. Gdy w 1660 lustratorzy królewscy zjechali do Będzina, rozkazali zamek odbudować co nastąpiło w 1665 .
19 lub 20 sierpnia 1683 według tradycji zamek gościł Jana III Sobieskiego z żoną Marysieńką oraz poselstwo cesarza Leopolda I Habsburga z generałem hr. Antonem Caraffą (zm. 1693) na czele. Sobieski właśnie zmierzał z odsieczą pod Wiedeń (do wydarzenia tego nawiązuje przechodzący pod zamkiem turystyczny Szlak Husarii Polskiej).
15 września 1696 na zamek przybył August II Mocny (1677–1733), a w 1797 r. Stanisław August Poniatowski.
Do końca XVI w. zamkiem zarządzali z ramienia króla burgrabiowie, zaś posiadłości ziemskie, należące do zamku (tzw. starostwo niegrodowe) już od poł. XV w. znajdowało się przeważnie dożywotnio w rękach prywatnych rycerskiego stanu (bez opłat dzierżawnych). Dopiero konstytucja z 1562 nakazała obdarowanym płacić do skarbu państwa tzw. kwartę (1/4 czystego dochodu). Na pocz. XVII w. sam zamek wchodził w skład starostwa niegrodowego i stał się siedzibą dożywotnich posiadaczy, tzw. starostów niegrodowych. Spośród nich znani są z okresu XV–XVIII w.: Piotr Szafraniec, Stefan z Pogórzyc, Prosper Prowana, Andrzej Samuel Dembiński, Krzysztof Gosławski i Jan Dębowski. Po zniesieniu starostw ustawą sejmu z 1775 dobra będzińskie otrzymał w 50-letnią dzierżawę na podstawie licytacji Stanisław Mieroszewski.

### Czasy rozbiorowe
Po drugim rozbiorze Polski zamek wraz z posiadłościami zarząd pruski podarował jednemu z Hohenzollernów na własność, który bezprawnie oddał go na mocy kontraktu z 19 lipca 1802 w wieczystą dzierżawę 96. mieszczanom będzińskim. Nadzór nad zamkiem i dobrami starościńskimi powierzono kuratorom: Janowi Machurowskiemu i Jakubowi Jędrzejkowi.
Inne źródła podają, że na mocy tego kontraktu zawartego we Wrocławiu między 87. mieszkańcami Będzina a Królewsko-Pruską Kamerą Wojenno-Ekonomiczną we Wrocławiu właścicielem zamku został Jan Gęborski, ostatni kurator b. dóbr starostwa będzińskiego. On to jako właściciel pięciomorgowego obszaru Góry Zamkowej rzucił myśl odbudowy zamku i murów. Własnym kosztem obsadził wzgórze drzewami, dając początek dzisiejszemu parkowi.
Przy kopaniu dołów pod drzewa natrafiano na groby, z których kilka furmanek kości ludzkich wywieziono na pobliski cmentarz. Odkryto także chodnik podziemny, prowadzący z zamku w stronę kościoła św. Tomasza. Jednak wikariusz ks. Podczaski zabezpieczając go przed poszukiwaczami skarbów, kazał otwór zamurować i zasypać gruzem.
Mieroszewscy nie mieszkając na zamku, nie dbali o niego, więc popadał w ruinę, co potwierdza lustracja z 1789. Gdy w 1825 pod walącym się murem zamkowym zginął jeden z mieszkańców, komisarz obwodu olkuskiego, Lauzański wydał polecenie zburzenia zamku do fundamentów. Jednak 5 marca 1827 przyszedł rozkaz z Warszawy nakazujący przeprowadzić rejestrację wszystkich zabytków znajdujących się na terenie obwodu oraz zalecający ich ochronę. W myśl tego rozkazu burmistrz miasta Trzciński otrzymał zawiadomienie, że należy wstrzymać rozbiórkę zamku. Nawet burmistrz Siewierza, Kobyliński został wydelegowany do Będzina w celu dopilnowania zarządzenia.
W 1833 przybył do Będzina w celu podźwignięcia tutejszego górnictwa komisarz Banku Polskiego, a także miłośnik pamiątek narodowych, hr. Edward Raczyński. Gdy ujrzał romantyczne zwaliska zamku postanowił go odbudować. Już w 1834 r. zamek wrócił do świetności według projektu architekta i budowniczego włoskiego Franciszka Marii Lanciego, mieszkającego w Krakowie. Opracowując projekt odbudowy zamku wprowadził do surowej, gotyckiej bryły elementy romantycznej architektury pseudogotyckiej. Wycięto w średniowiecznych murach ślepe strzelnice, założono ślepe machikuły, zmniejszono grubość murów wieży czworobocznej w celu uzyskania większych powierzchni, wprowadzono duże, obramowane opaskami ceglanymi okna; wybitnie też obniżono wieżę cylindryczną. Zamek miał zostać siedzibą szkoły górniczej, lecz koncepcja ta szybko upadła. Zarząd Górniczy przeznaczył zamek na salę modlitw dla sprowadzonych w 1838 do Dąbrowy z Saksonii kilkudziesięciu górników. Nabożeństwa odprawiał pastor przeniesiony z Tarnowskich Gór. W 1840 r. w zamku urządzono kaplicę ewangelicką, w której odprawiono pierwsze nabożeństwo ewangelickie na terenie Zagłębia Dąbrowskiego. Działała do ok. 1843 r.
Następnie po drobnych przeróbkach zamek służył też jako szpital. Nie nadając się do tego celu już w 1849 znów popadł w ruinę.

### XX lecie międzywojenne
W 1919 z inicjatywy Stefana Warchoła – inżyniera powiatowego, Jana Gęborskiego – właściciela Góry Zamkowej, Benedykta Misiórskiego – farmaceuty i Romana Wyszatyckiego pisarza hipotecznego, powstało Towarzystwo Opieki nad Górą Zamkową. Statut Towarzystwa został ostatecznie zatwierdzony przez wojewodę kieleckiego 18 listopada 1927. Gęborski odstąpił Towarzystwu park i ruiny zamku, z nadzieją na jego odbudowanie. Towarzystwo przystąpiło do odbudowy w 1929 r., którego projekt i plan odbudowy sporządził prof. Adolf Szyszko-Bohusz (1883–1948). W czasie prac budowlanych odnaleziono wiele zabytkowych przedmiotów (ostrogi, miecze, mizerykordie, topory, toporek kamienny, klucze gotyckie, majolika, grosze Wacława II), które przechowywano w Magistracie. Marian Kantor-Mirski odnalazł u obywatela Peisera głaz z rysunkiem ryngrafu oraz datą 1588. Był to prawdopodobnie kamień pamiątkowy uwieczniający podpisanie paktu będzińskiego. Kamień umieszczono w ogrodzie J. Gęborskiego .
Obecny wygląd zamek zawdzięcza przebudowie neogotyckiej z 1834 przeprowadzonym przez Franciszka Marię Lanciego oraz pracom rekonstrukcyjnym przeprowadzonym w latach 1952-56 według projektu inż. Zygmunta Gawlika. Pierwotnie wieża okrągła była znacznie wyższa niż obecnie i prawdopodobnie miała zwieńczenie ceglane. Budynek mieszkalny nie miał wyodrębnionej wieży kwadratowej – w obu swych częściach miał tę samą liczbę kondygnacji (kasztel). Zamek posiadał w średniowieczu także dodatkową część otoczoną murem z bramą, której jednak nie odtworzono .

## Architektura
Zamek założono na pozostałościach wczesnośredniowiecznego grodu istniejącego od XI do XIII w., na wzniesieniu na lewym brzegu Czarnej Przemszy. Początkowo założenie to stanowiła cylindryczna wieża o średnicy 10,7 m wzniesiona z miejscowego kamienia w północno-wschodniej części wzgórza zamkowego. Wejście do niej znajdowało się w trzeciej, z istniejących czterech kondygnacji. Kolejnym etapem rozbudowy zamku było wzniesienie pięciokondygnacyjnej wieży na planie zbliżonym do kwadratu o wymiarach 9 × 8,5 m, do której nieco później dobudowano budynek mieszkalny o czterech kondygnacjach, przez który prawdopodobnie prowadziło wejście do zamku. Inna koncepcja opierająca się na widoku przedstawiającym zamek na weducie Gerunga, stanowi że nie było wyodrębnionej widocznej dziś kwadratowej wieży, lecz że część zajmująca wieżę i budynek była tej samej wysokości i była przykryta jednym dachem (kasztel). Dziedziniec pierwotnie był położony o ok. 2 metry niżej niż obecnie.
Mury zamku w Będzinie wzniesiono techniką „opus emplectum”, która polega na murowaniu zewnętrznej i wewnętrznej części muru z ociosanych bloków kamiennych (czasem z cegieł) łączonych zaprawą wapienną i wypełnianiu przestrzeni między nimi kruszonym kamieniem zalanym także zaprawą wapienną (tzw. rumosz). Podstawowym elementem murowym stosowanym do wzniesienia zamku był dolomitowy kamień łamany.
Zamek górny otaczały dwa przedzielone bramami mury obwodowe, pomiędzy którymi wiodła droga prowadząca na dziedziniec. Istniejący dziś jedynie w formie resztek fundamentów zamek dolny znajdował się na zachód od zamku – posiadał dodatkowy mur obronny, czworoboczną basztę i bramę wychodzącą na północ.

## Muzeum Zagłębia
W lipcu 1956 r. w urządzono Muzeum Zagłębia, pierwszą placówkę muzealną na terenie Zagłębia (głównie zbiory broni i uzbrojenia z dawnych wieków). Do 1982 zamek był również siedzibą dyrekcji Muzeum. W 1969 r. udostępniono zwiedzającym okrągłą basztę, z której roztacza się panorama Zagłębia. W 1974 r. w piwnicach zamkowych otwarto stylową kawiarenkę.

## Filatelistyka
Poczta Polska wyemitowała 5 marca 1971 r. znaczek pocztowy przedstawiający będziński zamek o nominale 60 gr, w serii Zamki polskie. Druk w technice offsetowej na papierze kredowym. Autorem projektu znaczka był Tadeusz Michaluk. Znaczek pozostawał w obiegu do 31 grudnia 1994 r..

title: Zamek w Będzinie

wikitext:
{{Budynek infobox
 |nazwa                 = Zamek w Będzinie
 |nazwa oryginalna      =
 |zabytek               = 337 z 15.10.1951 oraz 1/60 z 23.02.1960<ref name="zabytek">{{zabytek|śląskie|data dostępu=7.02.2013}}</ref>
 |zdjęcie               = Królewski Zamek Będziński.JPG
 |opis zdjęcia          =
 |alt zdjęcia           =
 |państwo               = PL-SL
 |miejscowość           = [[Będzin]]
 |adres                 = ul. Podzamcze
 |typ budynku           = zamek
 |styl architektoniczny = gotyk
 |architekt             =
 |inwestor              =
 |wysokość całkowita    =
 |wysokość do dachu     =
 |kondygnacje           =
 |powierzchnia użytkowa =
 |rozpoczęcie budowy    = II poł. XIII w.
 |ukończenie budowy     =
 |przebudowy            =
 |zniszczono            = 1616 przez pożar<br>1655–56 potop szwedzki
 |odbudowano            = 1660, 1834, 1929, 1952–56
 |pierwszy właściciel   =
 |kolejni właściciele   =
 |właściciel            =
 |plan budynku          =
 |kod mapy              = Będzin
 |współrzędne           = 50°19′38″N 19°7′45″E
 |znak na mapie         = Legenda zamek.svg
 |commons               = Category:Castle in Będzin
 |www                   =
}}
[[Plik:Będzin - zamek.jpg|thumb|240px|Panorama zamku]]
[[Plik:Bedzin Zamek-crop.jpg|thumb|240px|Iluminacja świetlna zamku]]
[[Plik:Będzin panorama.jpg|thumb|240px|Zamek z widoczną fosą]]

'''Zamek Będziński''' – [[Średniowiecze|średniowieczna]] [[warownia]] obronna wzniesiona w połowie XIV wieku przez [[Kazimierz III Wielki|Kazimierza Wielkiego]] w [[Małopolska|Małopolsce]], 4,5 km od granicy ze [[Śląsk|Śląskiem]], na wzgórzu nad [[Czarna Przemsza|Czarną Przemszą]]; wielokrotnie niszczona, odbudowana w 1956.

Zamek królewski położony był w drugiej połowie XVI wieku w powiecie proszowskim [[województwo krakowskie (I Rzeczpospolita)|województwa krakowskiego]]<ref>Województwo krakowskie w drugiej połowie XVI wieku ; Cz. 1, Mapy, plany, Warszawa 2008, k. 3.</ref>.

Udostępniony do zwiedzania.

== Historia ==
Historia [[Fortyfikacja|fortyfikacji]] w [[Będzin]]ie sięga IX wieku. Już wtedy na Górze Zamkowej wzniesiono [[gród]], prawdopodobnie należący do plemienia [[Wiślanie|Wiślan]] lub jego zachodniego odłamu. Gród był kilkakrotnie rozbudowywany: m.in. w miejsce pierwotnej palisady wzniesiono istniejący do dziś zewnętrzny wał [[Podgrodzie|podgrodzia]], a wewnętrzny wał podgrodzia zniwelowano celem założenia cmentarza wczesnochrześcijańskiego (XII wiek). Osadnictwo podgrodowe rozwijało się na południowym stoku wzgórza (obecne podejście pod [[zamek]] i teren [[Parafia Świętej Trójcy w Będzinie|parafii Św. Trójcy]]). Wbrew rozpowszechnionym opiniom [[Tatarzy]] nie zdobyli grodu – ślady spalenizny odkryte w wale grodu w świetle najnowszych badań archeologicznych (m.in. metodą [[dendrochronologia|dendrochronologii]]) pochodzą z lat wcześniejszych.

W 2 połowie [[XIII wiek]]u, prawdopodobnie za panowania [[Bolesław V Wstydliwy|Bolesława Wstydliwego]], w obrębie grodu wzniesiono kamienny [[stołp]] – wieżę, istniejącą do dziś. W 1349 [[Kazimierz III Wielki|Kazimierz Wielki]] dobudował do niej zamek, który składał się początkowo z zamku górnego (ta część – po przebudowach – istnieje do dziś) otoczonego dwoma pierścieniami murów, oraz dolnego, z bramą wjazdową od strony północnej (do dziś zachowane dolne partie murów). W 1349 wymieniony jest pierwszy burgrabia będziński Wiernko (Vernco), co wskazuje jednoznacznie, że w tym czasie zamek musiał już stać. Także przywilej lokacyjny (1358) zawiera słowa, że miasto lokowane jest „pod zamkiem naszym”. Budowa zamku związana była ściśle z utratą [[Śląsk]]a i jego przejściem pod panowanie [[Czechy|czeskie]] (1348) – granica między Koroną Polską, a Czeską przebiegała wówczas po linii [[Czarna Przemsza|Czarnej Przemszy]], a więc u samego podnóża zamku{{odn|Leszczyńska-Skrętowa|1985}}{{odn|Guerquin|1984}}.

W 1458 [[tenuta]]riuszem zamku był Stanisław z Pogórzyc, w latach 1462–70 [[Szczepan Pogórski]] z Pogórzyc, a w latach 1492–1499 Benedykt alias Bieniasz Pogórski. W 1502 król polski [[Aleksander Jagiellończyk]] zezwolił Stanisławowi Jarockiemu z [[Jaroszyn (województwo lubelskie)|Jaroszyna]] staroście sławkowskiemu wykupić zamek oraz miasto królewskie Będzin wraz z wsiami z rąk Bieniasza Pogórskiego. Według lustracji z 1564 zamek był częściowo opustoszały i popadał w ruinę{{odn|Leszczyńska-Skrętowa|1985}}{{odn|Guerquin|1984}}.

W sierpniu 1588 zamek stał się miejscem pertraktacji, prowadzonych przez pełnomocników cesarza Rudolfa II z Polską, o zwolnienie uwięzionego po bitwie pod [[Byczyna|Byczyną]] (24 stycznia 1588) Maksymiliana Habsburga, pretendenta do korony polskiej. W będzińskiej warowni stanęli więc – pełnomocnicy Polski: [[Jan Zamoyski]] – wielki kanclerz z 400 husarzami i 100 strzelcami, [[Andrzej Opaliński (marszałek wielki koronny)|Andrzej Opaliński]] – marszałek wielki koronny, [[Hieronim Rozdrażewski (zm. 1600)|Hieronim Rozdrażewski]] – biskup kujawski, książę ostrógski, Jan Gostomski – wojewoda rawski oraz Krzysztof Zienowicz – wojewoda ruski; stronę przeciwną reprezentowali: książę Sobioneta Ursini Wilhelm von Rosenberg – delegat cesarski, Mikołaj Istvanfi – biskup Raab i Jetwansi von Kissenfalva, delegaci węgierscy: Krzyszot Lobkowitz i Jan Kurzbach, delegaci czescy: baron Ryszard Strein von Schwarzenau i Jan Kobentzel, delegaci austriaccy: baron Zygfryd Promnitz z Pszczyny, delegat śląski oraz przedstawiciel Stanisława Pawłowskiego – biskupa ołomunieckiego – Kasper Rogoyski. Pełnomocnikiem papieskim był kardynał Hipolit Aldobrandini (1536–1605), od 1592 papież [[Klemens VIII]]. Po dość długich pisemnych pertraktacjach wstępnych, delegacja cesarska przeniosła się do [[Bytom]]ia, a delegat papieski zamieszkał w [[Olkusz]]u. W rezultacie obrad dzięki mediacji Aldobrandiniego na ratuszu [[Czeladź (miasto)|Czeladzi]] 9 marca 1589 podpisano tzw. pakta będzińskie ([[Traktat bytomsko-będziński|układ bytomsko-będziński]]). Po załatwieniu wszelkich formalności Maksymiliana przewieziono 6 września 1589 do [[Będzin]]a, skąd w towarzystwie biskupa [[Wawrzyniec Goślicki|Wawrzyńca Goślickiego]], Mikołaja Zebrzydowskiego i pocztu husarii polskiej odesłany został na graniczny most na [[Brynica (dopływ Czarnej Przemszy)|Brynicy]] pod Czeladzią.

W 1616 zamek wraz z częścią miasta spłonął. Warownię na własny koszt odbudował starosta będziński [[Andrzej Dębiński]] – podstoli krakowski. Jednak już w czasie tzw. [[potop szwedzki|potopu szwedzkiego]] w latach 1655–1656 zamek znów został spalony i częściowo zburzony przez wojska Hartfelda, Montecuculliego i Sporka. Gdy w 1660 lustratorzy królewscy zjechali do Będzina, rozkazali zamek odbudować co nastąpiło w 1665{{odn|Guerquin|1984}}.

19 lub 20 sierpnia 1683 według tradycji zamek gościł [[Jan III Sobieski|Jana III Sobieskiego]] z żoną Marysieńką oraz poselstwo cesarza [[Leopold I Habsburg|Leopolda I Habsburga]] z generałem hr. Antonem Caraffą (zm. 1693) na czele. Sobieski właśnie zmierzał z odsieczą pod Wiedeń (do wydarzenia tego nawiązuje przechodzący pod zamkiem turystyczny [[Szlak Husarii Polskiej]]).

15 września 1696 na zamek przybył [[August II Mocny]] (1677–1733), {{fakt|a w 1797 r. [[Stanisław August Poniatowski]]|data=2014-11}}.

Do końca XVI w. zamkiem zarządzali z ramienia króla [[Burgrabia starościński|burgrabiowie]], zaś posiadłości ziemskie, należące do zamku (tzw. starostwo niegrodowe) już od poł. XV w. znajdowało się przeważnie dożywotnio w rękach prywatnych rycerskiego stanu (bez opłat dzierżawnych). Dopiero konstytucja z 1562 nakazała obdarowanym płacić do skarbu państwa tzw. kwartę (1/4 czystego dochodu). Na pocz. XVII w. sam zamek wchodził w skład starostwa niegrodowego i stał się siedzibą dożywotnich posiadaczy, tzw. starostów niegrodowych. Spośród nich znani są z okresu XV–XVIII w.: Piotr Szafraniec, Stefan z Pogórzyc, [[Prospero Provana|Prosper Prowana]], [[Andrzej Samuel Dembiński]], Krzysztof Gosławski i Jan Dębowski. Po zniesieniu starostw ustawą sejmu z 1775 dobra będzińskie otrzymał w 50-letnią dzierżawę na podstawie licytacji Stanisław Mieroszewski.

=== Czasy rozbiorowe ===

Po [[II rozbiór Polski|drugim rozbiorze Polski]] zamek wraz z posiadłościami zarząd pruski podarował jednemu z Hohenzollernów na własność, który bezprawnie oddał go na mocy kontraktu z 19 lipca 1802 w wieczystą dzierżawę 96. mieszczanom będzińskim. Nadzór nad zamkiem i dobrami starościńskimi powierzono kuratorom: Janowi Machurowskiemu i Jakubowi Jędrzejkowi.
Inne źródła podają, że na mocy tego kontraktu zawartego we Wrocławiu między 87. mieszkańcami Będzina a Królewsko-Pruską Kamerą Wojenno-Ekonomiczną we Wrocławiu właścicielem zamku został [[Jan Gęborski]], ostatni kurator b. dóbr starostwa będzińskiego. On to jako właściciel pięciomorgowego obszaru Góry Zamkowej rzucił myśl odbudowy zamku i murów. Własnym kosztem obsadził wzgórze drzewami, dając początek dzisiejszemu parkowi.

Przy kopaniu dołów pod drzewa natrafiano na groby, z których kilka furmanek kości ludzkich wywieziono na pobliski cmentarz. Odkryto także chodnik podziemny, prowadzący z zamku w stronę kościoła św. Tomasza. Jednak wikariusz ks. Podczaski zabezpieczając go przed poszukiwaczami skarbów, kazał otwór zamurować i zasypać gruzem.
[[Plik:Zamek w Będzinie Napoleon Orda.jpg|thumb|240px|Zamek na litografii [[Napoleon Orda|Napoleona Ordy]]]]
[[Mieroszewscy herbu Ślepowron|Mieroszewscy]] nie mieszkając na zamku, nie dbali o niego, więc popadał w ruinę, co potwierdza lustracja z 1789. Gdy w 1825 pod walącym się murem zamkowym zginął jeden z mieszkańców, komisarz obwodu olkuskiego, Lauzański wydał polecenie zburzenia zamku do fundamentów. Jednak 5 marca 1827 przyszedł rozkaz z Warszawy nakazujący przeprowadzić rejestrację wszystkich zabytków znajdujących się na terenie obwodu oraz zalecający ich ochronę. W myśl tego rozkazu burmistrz miasta Trzciński otrzymał zawiadomienie, że należy wstrzymać rozbiórkę zamku. Nawet burmistrz Siewierza, Kobyliński został wydelegowany do Będzina w celu dopilnowania zarządzenia.

W 1833 przybył do Będzina w celu podźwignięcia tutejszego górnictwa komisarz Banku Polskiego, a także miłośnik pamiątek narodowych, hr. [[Edward Raczyński (1786–1845)|Edward Raczyński]]. Gdy ujrzał romantyczne zwaliska zamku postanowił go odbudować. Już w 1834 r. zamek wrócił do świetności według projektu architekta i budowniczego włoskiego [[Franciszek Maria Lanci|Franciszka Marii Lanciego]], mieszkającego w Krakowie. Opracowując projekt odbudowy zamku wprowadził do surowej, gotyckiej bryły elementy romantycznej architektury pseudogotyckiej. Wycięto w średniowiecznych murach ślepe strzelnice, założono ślepe machikuły, zmniejszono grubość murów wieży czworobocznej w celu uzyskania większych powierzchni, wprowadzono duże, obramowane opaskami ceglanymi okna; wybitnie też obniżono wieżę cylindryczną. Zamek miał zostać siedzibą szkoły górniczej, lecz koncepcja ta szybko upadła. Zarząd Górniczy przeznaczył zamek na salę modlitw dla sprowadzonych w 1838 do Dąbrowy z Saksonii kilkudziesięciu górników. Nabożeństwa odprawiał pastor przeniesiony z Tarnowskich Gór. W 1840 r. w zamku urządzono kaplicę ewangelicką, w której odprawiono pierwsze nabożeństwo ewangelickie na terenie [[Zagłębie Dąbrowskie|Zagłębia Dąbrowskiego]]. Działała do ok. 1843 r.

Następnie po drobnych przeróbkach zamek służył też jako szpital. Nie nadając się do tego celu już w 1849 znów popadł w ruinę.

=== XX lecie międzywojenne ===
[[Plik:Będzin w okresie międzywojennym - 05.jpg|240px|thumb|right|Widok na zamek w Będzinie i [[Synagoga w Będzinie|synagogę]] na pocz. XX w.]]
W 1919 z inicjatywy Stefana Warchoła – inżyniera powiatowego, Jana Gęborskiego – właściciela Góry Zamkowej, Benedykta Misiórskiego – farmaceuty i Romana Wyszatyckiego pisarza hipotecznego, powstało Towarzystwo Opieki nad Górą Zamkową. Statut Towarzystwa został ostatecznie zatwierdzony przez wojewodę kieleckiego 18 listopada 1927. Gęborski odstąpił Towarzystwu park i ruiny zamku, z nadzieją na jego odbudowanie. Towarzystwo przystąpiło do odbudowy w 1929 r., którego projekt i plan odbudowy sporządził prof. [[Adolf Szyszko-Bohusz]] (1883–1948). W czasie prac budowlanych odnaleziono wiele zabytkowych przedmiotów (ostrogi, miecze, mizerykordie, topory, toporek kamienny, klucze gotyckie, majolika, grosze Wacława II), które przechowywano w Magistracie. [[Marian Kantor]]-Mirski odnalazł u obywatela Peisera głaz z rysunkiem ryngrafu oraz datą 1588. Był to prawdopodobnie kamień pamiątkowy uwieczniający podpisanie paktu będzińskiego. Kamień umieszczono w ogrodzie J. Gęborskiego{{odn|Guerquin|1984}}.

Obecny wygląd zamek zawdzięcza przebudowie neogotyckiej z 1834 przeprowadzonym przez [[Franciszek Maria Lanci|Franciszka Marię Lanciego]] oraz pracom rekonstrukcyjnym przeprowadzonym w latach 1952-56 według projektu inż. Zygmunta Gawlika. Pierwotnie wieża okrągła była znacznie wyższa niż obecnie i prawdopodobnie miała zwieńczenie ceglane. Budynek mieszkalny nie miał wyodrębnionej wieży kwadratowej – w obu swych częściach miał tę samą liczbę kondygnacji ([[kasztel (budynek)|kasztel]]). Zamek posiadał w średniowieczu także dodatkową część otoczoną murem z bramą, której jednak nie odtworzono{{odn|Guerquin|1984}}.

== Architektura ==
[[Plik:1953 - odbudowa Zamku w Będzinie.jpg|thumb|180px|Ekipa odbudowująca zamek w Będzinie w [[1953]]; drugi od prawej w szeregu stojących [[Roman Romański]] – wojewódzki konserwator zabytków w Katowicach w latach [[1954]]–[[1961]]]]
Zamek założono na pozostałościach wczesnośredniowiecznego [[Gród|grodu]] istniejącego od XI do XIII w., na wzniesieniu na lewym brzegu [[Czarna Przemsza|Czarnej Przemszy]]. Początkowo założenie to stanowiła cylindryczna wieża o średnicy 10,7 m wzniesiona z miejscowego kamienia w północno-wschodniej części wzgórza zamkowego. Wejście do niej znajdowało się w trzeciej, z istniejących czterech kondygnacji. Kolejnym etapem rozbudowy zamku było wzniesienie pięciokondygnacyjnej wieży na planie zbliżonym do kwadratu o wymiarach 9 × 8,5 m, do której nieco później dobudowano budynek mieszkalny o czterech kondygnacjach, przez który prawdopodobnie prowadziło wejście do zamku. Inna koncepcja opierająca się na widoku przedstawiającym zamek na weducie Gerunga, stanowi że nie było wyodrębnionej widocznej dziś kwadratowej wieży, lecz że część zajmująca wieżę i budynek była tej samej wysokości i była przykryta jednym dachem ([[Kasztel (budynek)|kasztel]]). Dziedziniec pierwotnie był położony o ok. 2 metry niżej niż obecnie.

Mury zamku w Będzinie wzniesiono techniką „[[opus emplectum]]”, która polega na murowaniu zewnętrznej i wewnętrznej części muru z ociosanych bloków kamiennych (czasem z cegieł) łączonych zaprawą wapienną i wypełnianiu przestrzeni między nimi kruszonym kamieniem zalanym także zaprawą wapienną (tzw. rumosz). Podstawowym elementem murowym stosowanym do wzniesienia zamku był dolomitowy kamień łamany.

Zamek górny otaczały dwa przedzielone bramami mury obwodowe, pomiędzy którymi wiodła droga prowadząca na dziedziniec. Istniejący dziś jedynie w formie resztek fundamentów zamek dolny znajdował się na zachód od zamku – posiadał dodatkowy mur obronny, czworoboczną basztę i bramę wychodzącą na północ.

== Muzeum Zagłębia ==
{{osobny artykuł|Muzeum Zagłębia w Będzinie}}

W lipcu 1956 r. w urządzono [[Muzeum Zagłębia w Będzinie|Muzeum Zagłębia]], pierwszą placówkę muzealną na terenie Zagłębia (głównie zbiory broni i uzbrojenia z dawnych wieków). Do 1982 zamek był również siedzibą dyrekcji Muzeum. W 1969 r. udostępniono zwiedzającym okrągłą basztę, z której roztacza się panorama Zagłębia. W 1974 r. w piwnicach zamkowych otwarto stylową kawiarenkę.
[[File:Koncerz Muzeum Zagłębia (croped).jpg|thumb|600px|center|[[Koncerz]] husarski w Muzeum Zagłębia]]

== Filatelistyka ==
[[Poczta Polska]] wyemitowała 5 marca 1971 r. [[znaczek pocztowy]] przedstawiający będziński zamek o nominale 60 [[grosz|gr]], w serii ''Zamki polskie''. Druk w [[Offset (poligrafia)|technice offsetowej]] na papierze kredowym. Autorem projektu znaczka był [[Tadeusz Michaluk]]. Znaczek pozostawał w obiegu do 31 grudnia 1994 r.<ref>{{Cytuj stronę | url =https://www.kzp.pl/index.php?artykul=kat-zn-1971-zn1911 | tytuł = Zamki polskie| autor = Marek Jedziniak | opublikowany = kzp.pl | data = | język = pl | data dostępu = 2018-08-10}}</ref>.

== Przypisy ==
{{Przypisy}}

== Bibliografia ==
* {{Cytuj książkę |nazwisko = Leszczyńska-Skrętowa| imię = Zofia| autor link = Zofia Leszczyńska-Skrętowa| tytuł = [[Słownik historyczno-geograficzny województwa krakowskiego w średniowieczu]], Cz. I, zesz. 1, hasło: "Będzin"|wydawca = Ossolineum| miejsce = Wrocław |rok = 1980| isbn = 8304001292|strony= 55-58| odn=tak}}
* {{cytuj książkę | autor = L. Kajzer, S. Kołodziejski, J. Salm | tytuł = Leksykon zamków w Polsce | wydawca = Arkady | miejsce = Warszawa | data = 2012 | strony = 89-91 | isbn = 978-83-213-4158-3}}
* {{Cytuj książkę|nazwisko = Guerquin| imię = Bohdan| autor link = Bohdan Guerquin |tytuł = Zamki w Polsce, hasło "Będzin" |data = 1984 |isbn = 83-213-3239-0 |inni = Krzysztof Racinowski (il.) |miejsce = Warszawa |wydawca = Wydawnictwo „Arkady” |strony = 88-90 |oclc = 835911338}}

== Linki zewnętrzne ==
* [http://www.slownik.ihpan.edu.pl/search.php?id=2579 Miasto i zamek Będzin w Słowniku historyczno-geograficznym ziem polskich w średniowieczu (online)].
* [http://www.bedzin.pl/strona-182-zamek.html Zamek w Będzinie na stronie bedzin.pl]
* [https://www.muzeumzaglebia.pl/ Muzeum Zagłębia w Będzinie]
* [http://www.miasto.org.pl/index.php?option=com_content&task=view&id=39&Itemid=43 Wizualizacja domniemanego wyglądu zamku]
* [http://rewaloryzacja.com/pracownia/projekty/bedzin_koncepcja/prezentacja.htm Koncepcja rekonstrukcji Dolnego Zamku w Będzinie]
* [https://polona.pl/search/?filters=keyword:%22Zamek_w_B%C4%99dzinie%22,public:1,hasTextContent:0 Archiwalne widoki zamku] w bibliotece [[Polona]]
* {{Wikizagłębie|Zamek w Będzinie}}

<!--
Źródła:
http://home.swipnet.se/~w-14012/zamek.htm
http://www.jura.poszukiwania.pl/index.php3?action=zabytki&pokaz=bedzin
http://www.zamek.bedzin.pl/stronki/muzeum.html
http://www.polskiedzieje.pl/artykul.php?idart=61
http://www.zamkipolskie.com/bedzin/bedzin.html
-->

{{Zabytki Będzina}}
{{Dwory, pałace, strażnice i zamki województwa śląskiego}}

{{SORTUJ:Będzin}}
[[Kategoria:Zamki królewskie w Polsce]]
[[Kategoria:Zamki Małopolski]]
[[Kategoria:Zabytki nieruchome w Będzinie|Zamek w Będzinie]]
[[Kategoria:Zamki w województwie śląskim]]
[[Kategoria:Architektura gotyku w województwie śląskim]]
[[Kategoria:Zamki i pałace starościńskie I Rzeczypospolitej]]
[[Kategoria:Obiekty budowlane w Będzinie]]
[[Kategoria:Zrekonstruowane obiekty budowlane w Polsce]]
[[Kategoria:Fundacje świeckie Kazimierza III Wielkiego]]

title: Zamek w Będzinie

Państwo: Polska

Województwo: śląskie

Miejscowość: Będzin

Adres: ul. Podzamcze

Typ budynku: zamek

Styl architektoniczny: gotyk

Rozpoczęcie budowy: II poł. XIII w.

Zniszczono: 1616 przez pożar · 1655–56 potop szwedzki


text:
# Dialekt attycki
Dialekt attycki – jeden z głównych dialektów klasycznego języka greckiego, w okresie klasycznym rozpowszechniony w Attyce i na północnych wybrzeżach Morza Egejskiego. Najbardziej zbliżony do dialektu jońskiego, wraz z którym tworzy grupę jońsko-attycką. Dialekt ten w swoim wczesnym stadium zaświadczony jest już w grece archaicznej okresu homeryckiego (ok. VIII wiek p.n.e.) – pojawia się sporadycznie w Iliadzie i Odysei. W dialekcie attyckim powstała większość dzieł poetów i pisarzy okresu klasycznego, jest to też język starożytnych mówców ateńskich. Na dialekcie attyckim opiera się też w znacznej mierze późniejsza greka koine, używana w okresie hellenistycznym.

## Cechy charakterystyczne
Do charakterystycznych cech dialektu attyckiego należą:
W zakresie wymowy:
- Zachowanie pierwotnego długiego ᾱ (ā) po ι, ρ, ε (i, r, e) – tzw. α purum – w pozostałych dialektach często zmienionego w η (ē), np. att. ἱστωρία (histōría), joń. ἱστωρίη (histōríē)[1] – „historia”. Pozorne wyjątki wynikają z pośrednich zmian językowych, np. att. κόρη ← *κόρϜη ← *κόρϜα („młoda dziewczyna”);
- Występowanie geminaty ττ (tt) w miejsce σσ (ss), np. att. γλῶττα (glōtta), joń. γλῶσσα (glōssa) – „język”.
- Utrata głoski [w], zapisywanej digammą (Ϝ), jeszcze w czasach przedhistorycznych, np. att. καλός (kalós), eol. beoc. καλϜός (kalwós) – „piękny”.
- Zmiana τ (t) w σ (s) przed ι oraz υ (i oraz y), np. eol. beoc. Εὔτρητις (Eutrētis) → att. Εὔτρησις (Eutrēsis – miasto w Beocji); dor. τύ (tý), att. σύ (sý) – „ty” (zaimek). Cechę tę dialekt attycki dzieli z kilkoma innymi dialektami.
- Dodawanie w niektórych wypadkach końcowego -ν do wyrazów z wygłosem samogłoskowym w pozycji poprzedzającej wyraz z samogłoską w nagłosie. Dotyczy to m.in. samogłoskowych końcówek rzeczownika w bierniku i celowniku oraz niektórych form osobowych czasownika. Przykład: ταῖς γυναιξί λέγω (taís gynaiksí légō) – „mówię kobietom”, ale: ταῖς γυναιξίν ἔλεγον (taís gynaiksín élegon) – „mówiłem kobietom”. Cechę tę dialekt attycki dzieli z jońskim.
- Konsekwentna kontrakcja samogłosek (zob. niżej).

W zakresie morfologii:
- tendencja do zamiany końcówki -στηρ (-stēr) na -στης (-stēs) na oznaczenie wykonawcy czynności, np. δικαστής (dikastēs) w miejsce δικαστήρ (dikastēr) – „sędzia”.
- attycka końcówka przymiotnika -ειος (eios) i odpowiadająca mu końcówka rzeczownika -εία (-eia), dwusylabowe z dyftongiem, w miejsce trójsylabowych końcówek -ηιος (ēíos), -ηία (ēía), np. att. πολιτεία (politeía), dor. kret. πολιτηία (politēía) – „ustrój państwowy” (obydwie formy pochodzą z πολιτεϜία /politewía/ w grece archaicznej i wykształciły się po zaniku głoski [w]).

### Kontrakcje
W dialekcie attyckim i jońskim występuje zjawisko kontrakcji samogłosek na granicy rdzenia i końcówki fleksyjnej niektórych rzeczowników, czasowników i przymiotników. Ściągnięta samogłoska wymawiana była zawsze w tonie wznosząco-opadającym (w piśmie oznaczanym za pomocą akcentu przeciągłego) z wyjątkiem przymiotników złożonych oraz niektórych form czasowników kontrahowanych (zob. niżej). W tekstach pisanych w dialekcie attyckim kontrakcje konsekwentnie się pojawiają, podczas gdy w dialekcie jońskim używane są zarówno formy ściągnięte, jak i opisowe.

#### Rzeczowniki kontrahowane
- Deklinacja I – rzeczowniki kontrahowane (nomina contracta) deklinacji pierwszej mają temat zakończony na -αα (-aa) lub --εα (-ea). Po przyłączeniu samogłoski fleksyjnej dochodzi do kontrakcji według następującego schematu:

| α + α → α   | ε + α → η   |
| α + ᾳ → ᾳ   | ε + ᾳ → ῃ   |
| α + αι → αι | ε + αι → αι |
| α + ω → ω   | ε + ω → ω   |
|             | ε + ου → ου |

Przykład: γέα (géa) → γῆ (gē) – „ziemia”;
- Deklinacja II – rzeczowniki kontrahowane deklinacji drugiej mają temat zakończony na -οο (-oo) i -εο (-eo). Kontrakcje następują według podanego niżej schematu:

| ο + ε → ου  | ε + ο → ου  |
| ο + ο → ου  | ε + ου → ου |
| ο + ου → ου | ε + οι → αι |
| ο + ῷ → ῷ   | ε + ω → ω   |
| ο + οι → οι |             |

Przykład: ὀστέον (ostéon) → ὀστοῦν (ostún) – „kość”.

#### Przymiotniki kontrahowane
W dialekcie attyckim kontrakcji ulegają przymiotniki pierwszej i drugiej deklinacji zakończone na -εος (-eos) / -εα (-ea) / -εον (-eon) lub -οος (-oos) / -οη (-oe) / -οον (-oon). Kontrahują one zasadniczo według schematu dla rzeczowników I i II deklinacji z następującymi wyjątkami:
- końcówka rodzaju żeńskiego -εα (-ea) przechodzi w -ᾶ (-a) zamiast -ῆ (-ē) w pozycji po samogłosce lub -ρ- (-r-), np. πορφυρέα (porfyréa) → πορφυρᾶ (porfyrá) – „purpurowa”, ale regularnie: χρυσέα (chryséa) → χρυσῆ (chrysē) – „złota”;
- zakończenia mianownika rodzaju nijakiego liczby mnogiej -εον (-eon) i -οον (-oon) ulegają kontrakcji do -ᾶ (-a) z wyjątkiem przymiotników złożonych z -νόος (-nóos), -πλόος (-plóos) i -ρόος (-róos), które zatrzymują formę opisową, np. εὔνοος (eúnoos) → εὔνους (eúnus) – „życzliwy”, ale: εὔνοα (eúnoa) – „życzliwe” (mianownik l. mn. rodzaju nijakiego). Przy kontrakcjach tego typu przymiotników nie ulega zmianie miejsce i rodzaj akcentu.
- Wołacz zawsze jest równy mianownikowi

#### Czasowniki kontrahowane
W dialekcie attyckim ulegają kontrakcji czasowniki (tzw. verba contracta) o temacie zakończonym na -α, -ε lub -ο (-a, -e, -o). Kontrakcja przebiega według następującego schematu:
- Czasowniki z tematem zakończonym na -α (-a):

| α + ε → α  | α + ο → ω  |
| α + ει → ᾳ | α + ου → ω |
| α + η → α  | α + οι → ῳ |
| α + ῃ → ᾳ  | α + ω → ω  |

Przykład: ἀγαπάω (agapáō) → ἀγαπῶ (agapō) – „kocham”
- Czasowniki z tematem zakończonym na -ε (-e):

| ε + ε → ει  | ε + ο → ου  |
| ε + ει → ει | ε + ου → ου |
| ε + η → η   | ε + οι → οι |
| ε + ῃ → ῃ   | ε + ω → ω   |

Przykład: ζητέουσι (zētéusi) → ζητοῦσι (zētúsi) – „pragną”
- Czasowniki z tematem zakończonym na -ο (-o):

| ο + ε → ου  | ο + ο → ου  |
| ο + ει → οι | ο + ου → ου |
| ο + η → ω   | ο + οι → οι |
| ο + ῃ → οι  | ο + ω → ω   |

Przykład: ἐλευθερόῃ (eleutheróē) → ἐλευθεροῖ (eleutheroí) – „uwalniasz się” albo „jesteś uwalniany”
Uwaga: Jeśli akcent w formie opisowej czasownika pada na spółgłoskę tematyczną, a nie spójkę, wówczas pozostaje on bez zmian, w przeciwnym razie (jak w większości kontrakcji) przechodzi on w formach kontrahowanych w akcent przeciągły (oznaczający samogłoskę wymawianą w tonie wznosząco-opadającym). Na przykład: τιμάεις (timáeis) → τιμᾷς (timás), ale: ἐτίμαες (etímaes) → ἐτίμας (etímas).

### Deklinacja attycka

#### Rzeczownik
Niektóre rzeczowniki II deklinacji rodzaju męskiego i żeńskiego mają w dialekcie attyckim wydłużoną końcówkę tematu -ω- (-ō-) w miejsce końcówki -ο- (-o-), np. att. νεώς (neōs), joń. νηός (nēós) – „świątynia”. Rzeczowniki tej grupy odmieniają się według specjalnego wzorca, zwanego deklinacją attycką. Różnicę w odmianie dla rzeczowników rodzaju męskiego ilustruje poniższa tabelka.
|                        | νεώς (dialekt attycki) | νηός (dialekt joński) |
| Mianownik = wołacz lp. | ὁ (ὦ) νεώς             | ὁ (ὦ) νηός            |
| Dopełniacz lp.         | τοῦ νεώ                | τοῦ νηοῦ              |
| Celownik lp.           | τῷ νεῴ                 | τῷ νηῷ                |
| Biernik lp.            | τὸν νεών               | τὸν νηόν              |
| Mianownik = wołacz lm. | οἱ (ὦ) νεῴ             | οἱ (ὦ) νηοί           |
| Dopełniacz lm.         | τῶν νεών               | τῶν νηῶν              |
| Celownik lm.           | τοῖς νεῴς              | τοῖς νηοῖς            |
| Biernik lm.            | τοὺς νεώς              | τοὺς νηούς            |

#### Przymiotnik
Niektóre przymiotniki deklinacji II posiadają w dialekcie attyckim końcówkę -ως (-ōs) w miejsce -ος (-os) dla rodzaju męskiego i żeńskiego oraz -ων (-ōn) w miejsce -ον (-on) dla rodzaju nijakiego. Tworzy to charakterystyczny dla tej grupy wzorzec odmiany:
|                        | Rodzaj męski i żeński | Rodzaj nijaki |
| Mianownik = wołacz lp. | ἵλεως                 | ἵλεων         |
| Dopełniacz lp.         | ἵλεω                  | ἵλεω          |
| Celownik lp.           | ἵλεῳ                  | ἵλεῳ          |
| Biernik lp.            | ἵλεων                 | ἵλεων         |
| Mianownik = wołacz lm. | ἵλεῳ                  | ἵλεα          |
| Dopełniacz lm.         | ἵλεων                 | ἵλεων         |
| Celownik lm.           | ἵλεῳς                 | ἵλεῳς         |
| Biernik lm.            | ἵλεως                 | ἵλεα          |

wikiname: plwiki

title: Dialekt attycki

in_language: pl

wikitext:
[[Plik:AncientGreekDialects (Woodard)-pl.svg|thumb|300px|Zasięg dialektów języka greckiego ok. 400 r. p.n.e.]]

'''Dialekt attycki''' – jeden z głównych dialektów [[język grecki klasyczny|klasycznego języka greckiego]], w [[Okres klasyczny (starożytna Grecja)|okresie klasycznym]] rozpowszechniony w [[Attyka (kraina historyczna)|Attyce]] i na północnych wybrzeżach [[Morze Egejskie|Morza Egejskiego]]. Najbardziej zbliżony do [[dialekt joński|dialektu jońskiego]], wraz z którym tworzy grupę jońsko-attycką. Dialekt ten w swoim wczesnym stadium zaświadczony jest już w [[język grecki archaiczny|grece archaicznej]] okresu [[homer]]yckiego (ok. VIII wiek p.n.e.) – pojawia się sporadycznie w ''[[Iliada|Iliadzie]]'' i ''[[Odyseja|Odysei]]''. W dialekcie attyckim powstała większość dzieł poetów i pisarzy okresu klasycznego, jest to też język starożytnych [[Kanon dziesięciu mówców|mówców ateńskich]]. Na dialekcie attyckim opiera się też w znacznej mierze późniejsza [[koine|greka koine]], używana w [[epoka hellenistyczna|okresie hellenistycznym]].

== Cechy charakterystyczne ==
Do charakterystycznych cech dialektu attyckiego należą:

'''W zakresie wymowy:'''

* Zachowanie pierwotnego długiego {{grc|ᾱ}} (''ā'') po {{grc|ι}}, {{grc|ρ}}, {{grc|ε}} (''i'', ''r'', ''e'') – tzw. {{grc|α}} ''purum'' – w pozostałych dialektach często zmienionego w {{grc|η}} (''ē''), np. att. {{grc|ἱστωρία}} (''histōría''), joń. {{grc|ἱστωρίη}} (''histōríē'')<ref>Również: {{grc|ἰστωρίη}} (''istōríē'') po utracie przydechu (zob. ''[[dialekt joński]]'').</ref> – „historia”. Pozorne wyjątki wynikają z pośrednich zmian językowych, np. att. {{grc|κόρη}} ← *{{grc|κόρϜη}} ← *{{grc|κόρϜα}} („młoda dziewczyna”);
* Występowanie [[geminata|geminaty]] {{grc|ττ}} (''tt'') w miejsce {{grc|σσ}} (''ss''), np. att. {{grc|γλῶττα}} (''glōtta''), joń. {{grc|γλῶσσα}} (''glōssa'') – „język”.
* Utrata [[Głoska|głoski]] [{{IPA|w}}], zapisywanej [[alfabet grecki#digamma|digammą]] ({{grc|Ϝ}}), jeszcze w czasach przedhistorycznych, np. att. {{grc|καλός}} (''kalós''), [[dialekt eolski|eol.]] [[Beocja|beoc.]] {{grc|καλϜός}} (''kalwós'') – „piękny”.
* Zmiana {{grc|τ}} (''t'') w {{grc|σ}} (''s'') przed {{grc|ι}} oraz {{grc|υ}} (''i'' oraz ''y''), np. eol. beoc. {{grc|Εὔτρητις}} (''Eutrētis'') → att. {{grc|Εὔτρησις}} (''Eutrēsis'' – miasto w [[Beocja|Beocji]]); [[dialekt dorycki|dor.]] {{grc|τύ}} (''tý''), att. {{grc|σύ}} (''sý'') – „ty” (zaimek). Cechę tę dialekt attycki dzieli z kilkoma innymi dialektami.
* Dodawanie w niektórych wypadkach końcowego -{{grc|ν}} do wyrazów z wygłosem samogłoskowym w pozycji poprzedzającej wyraz z samogłoską w nagłosie. Dotyczy to m.in. samogłoskowych końcówek rzeczownika w [[biernik]]u i [[celownik (przypadek)|celowniku]] oraz niektórych form osobowych czasownika. Przykład: {{grc|ταῖς γυναιξί λέγω}} (''taís gynaiksí légō'') – „mówię kobietom”, ale: {{grc|ταῖς γυναιξίν ἔλεγον}} (''taís gynaiksín élegon'') – „mówiłem kobietom”. Cechę tę dialekt attycki dzieli z [[dialekt joński|jońskim]].
* Konsekwentna [[kontrakcja (fonetyka)|kontrakcja]] [[Samogłoska|samogłosek]] (zob. niżej).

'''W zakresie [[Morfologia (językoznawstwo)|morfologii]]:'''

* tendencja do zamiany końcówki -{{grc|στηρ}} (''-stēr'') na -{{grc|στης}} (''-stēs'') na oznaczenie wykonawcy czynności, np. {{grc|δικαστής}} (''dikastēs'') w miejsce {{grc|δικαστήρ}} (''dikastēr'') – „sędzia”.
* attycka końcówka przymiotnika -{{grc|ειος}} (''eios'') i odpowiadająca mu końcówka rzeczownika -{{grc|εία}} (''-eia''), dwusylabowe z [[dyftong]]iem, w miejsce trójsylabowych końcówek -{{grc|ηιος}} (''ēíos''), -{{grc|ηία}} (''ēía''), np. att. {{grc|πολιτεία}} (''politeía''), [[dialekt dorycki|dor.]] [[Kreta|kret.]] {{grc|πολιτηία}} (''politēía'') – „ustrój państwowy” (obydwie formy pochodzą z {{grc|πολιτεϜία}} /''politewía''/ w [[język grecki archaiczny|grece archaicznej]] i wykształciły się po zaniku głoski [w]).

=== Kontrakcje ===
W dialekcie attyckim i jońskim występuje zjawisko [[kontrakcja (fonetyka)|kontrakcji]] samogłosek na granicy [[rdzeń (językoznawstwo)|rdzenia]] i końcówki [[fleksja|fleksyjnej]] niektórych rzeczowników, czasowników i przymiotników. Ściągnięta samogłoska wymawiana była zawsze w tonie wznosząco-opadającym (w piśmie oznaczanym za pomocą [[akcent przeciągły|akcentu przeciągłego]]) z wyjątkiem przymiotników złożonych oraz niektórych form czasowników kontrahowanych (zob. niżej). W tekstach pisanych w dialekcie attyckim kontrakcje konsekwentnie się pojawiają, podczas gdy w [[dialekt joński|dialekcie jońskim]] używane są zarówno formy ściągnięte, jak i opisowe.

==== Rzeczowniki kontrahowane ====
* Deklinacja I – rzeczowniki kontrahowane (''nomina contracta'') deklinacji pierwszej mają [[Temat wyrazu|temat]] zakończony na -{{grc|αα}} (''-aa'') lub -{{grc|-εα}} (''-ea''). Po przyłączeniu samogłoski fleksyjnej dochodzi do kontrakcji według następującego schematu:
{| class=wikitable
| {{grc|α + α → α}}
| {{grc|ε + α → η}}
|-
| {{grc|α + ᾳ → ᾳ}}
| {{grc|ε + ᾳ → ῃ}}
|-
| {{grc|α + αι → αι}}
| {{grc|ε + αι → αι}}
|-
| {{grc|α + ω → ω}}
| {{grc|ε + ω → ω}}
|-
|
| {{grc|ε + ου → ου}}
|}

Przykład: {{grc|γέα}} (''géa'') → {{grc|γῆ}} (''gē'') – „ziemia”;

* Deklinacja II – rzeczowniki kontrahowane deklinacji drugiej mają [[Temat wyrazu|temat]] zakończony na -{{grc|οο}} (''-oo'') i -{{grc|εο}} (''-eo''). Kontrakcje następują według podanego niżej schematu:
{| class=wikitable
| {{grc|ο + ε → ου}}
| {{grc|ε + ο → ου}}
|-
| {{grc|ο + ο → ου}}
| {{grc|ε + ου → ου}}
|-
| {{grc|ο + ου → ου}}
| {{grc|ε + οι → αι}}
|-
| {{grc|ο + ῷ → ῷ}}
| {{grc|ε + ω → ω}}
|-
| {{grc|ο + οι → οι}}
|
|}

Przykład: {{grc|ὀστέον}} (''ostéon'') → {{grc|ὀστοῦν}} (''ostún'') – „kość”.

==== Przymiotniki kontrahowane ====
W dialekcie attyckim kontrakcji ulegają przymiotniki pierwszej i drugiej deklinacji zakończone na -{{grc|εος}} (''-eos'') / -{{grc|εα}} (''-ea'') / -{{grc|εον}} (''-eon'') lub -{{grc|οος}} (''-oos'') / -{{grc|οη}} (''-oe'') / -{{grc|οον}} (''-oon''). Kontrahują one zasadniczo według schematu dla rzeczowników I i II deklinacji z następującymi wyjątkami:

* końcówka rodzaju żeńskiego -{{grc|εα}} (''-ea'') przechodzi w -{{grc|ᾶ}} (''-a'') zamiast -{{grc|ῆ}} (''-ē'') w pozycji po samogłosce lub -{{grc|ρ}}- (-''r''-), np. {{grc|πορφυρέα}} (''porfyréa'') → {{grc|πορφυρᾶ}} (''porfyrá'') – „purpurowa”, ale regularnie: {{grc|χρυσέα}} (''chryséa'') → {{grc|χρυσῆ}} (''chrysē'') – „złota”;
* zakończenia [[Mianownik (przypadek)|mianownika]] rodzaju nijakiego liczby mnogiej -{{grc|εον}} (''-eon'') i -{{grc|οον}} (''-oon'') ulegają kontrakcji do -{{grc|ᾶ}} (''-a'') z wyjątkiem przymiotników złożonych z -{{grc|νόος}} (''-nóos''), -{{grc|πλόος}} (''-plóos'') i -{{grc|ρόος}} (''-róos''), które zatrzymują formę opisową, np. {{grc|εὔνοος}} (''eúnoos'') → {{grc|εὔνους}} (''eúnus'') – „życzliwy”, ale: {{grc|εὔνοα}} (''eúnoa'') – „życzliwe” (mianownik l. mn. rodzaju nijakiego). Przy kontrakcjach tego typu przymiotników nie ulega zmianie miejsce i rodzaj akcentu.
* [[Wołacz]] zawsze jest równy mianownikowi

==== Czasowniki kontrahowane ====
W dialekcie attyckim ulegają kontrakcji czasowniki (tzw. ''verba contracta'') o [[Temat wyrazu|temacie]] zakończonym na -{{grc|α}}, -{{grc|ε}} lub -{{grc|ο}} (''-a'', ''-e'', ''-o''). Kontrakcja przebiega według następującego schematu:

* Czasowniki z tematem zakończonym na -{{grc|α}} (''-a''):
{| class=wikitable
| {{grc|α + ε → α}}
| {{grc|α + ο → ω}}
|-
| {{grc|α + ει → ᾳ}}
| {{grc|α + ου → ω}}
|-
| {{grc|α + η → α}}
| {{grc|α + οι → ῳ}}
|-
| {{grc|α + ῃ → ᾳ}}
| {{grc|α + ω → ω}}
|}

Przykład: {{grc|ἀγαπάω}} (''agapáō'') → {{grc|ἀγαπῶ}} (''agapō'') – „kocham”

* Czasowniki z tematem zakończonym na -{{grc|ε}} (''-e''):
{| class=wikitable
| {{grc|ε + ε → ει}}
| {{grc|ε + ο → ου}}
|-
| {{grc|ε + ει → ει}}
| {{grc|ε + ου → ου}}
|-
| {{grc|ε + η → η}}
| {{grc|ε + οι → οι}}
|-
| {{grc|ε + ῃ → ῃ}}
| {{grc|ε + ω → ω}}
|}

Przykład: {{grc|ζητέουσι}} (''zētéusi'') → {{grc|ζητοῦσι}} (''zētúsi'') – „pragną”

* Czasowniki z tematem zakończonym na -{{grc|ο}} (''-o''):
{| class=wikitable
| {{grc|ο + ε → ου}}
| {{grc|ο + ο → ου}}
|-
| {{grc|ο + ει → οι}}
| {{grc|ο + ου → ου}}
|-
| {{grc|ο + η → ω}}
| {{grc|ο + οι → οι}}
|-
| {{grc|ο + ῃ → οι}}
| {{grc|ο + ω → ω}}
|}

Przykład: {{grc|ἐλευθερόῃ}} (''eleutheróē'') → {{grc|ἐλευθεροῖ}} (''eleutheroí'') – „uwalniasz się” albo „jesteś uwalniany”

'''Uwaga:''' Jeśli akcent w formie opisowej czasownika pada na spółgłoskę tematyczną, a nie spójkę, wówczas pozostaje on bez zmian, w przeciwnym razie (jak w większości kontrakcji) przechodzi on w formach kontrahowanych w [[akcent przeciągły]] (oznaczający samogłoskę wymawianą w tonie wznosząco-opadającym). Na przykład: {{grc|τιμάεις}} (''timáeis'') → {{grc|τιμᾷς}} (''timás''), ale: {{grc|ἐτίμαες}} (''etímaes'') → {{grc|ἐτίμας}} (''etímas'').

=== Deklinacja attycka ===
==== Rzeczownik ====
Niektóre rzeczowniki II deklinacji rodzaju męskiego i żeńskiego mają w dialekcie attyckim wydłużoną końcówkę tematu -{{grc|ω}}- (''-ō-'') w miejsce końcówki -{{grc|ο}}- (''-o-''), np. att. {{grc|νεώς}} (''neōs''), joń. {{grc|νηός}} (''nēós'') – „świątynia”<ref>W dialekcie attyckim doszło w tym wypadku do przeniesienia długości między samogłoskami tematycznymi {{grc|νεώς}} ← {{grc|νηός}}. Do rozwinięcia deklinacji attyckiej doszło w niektórych wypadkach również w wyniku historycznej kontrakcji, np. {{grc|λαγώς}} ← {{grc|λαγωός}}.</ref>. Rzeczowniki tej grupy odmieniają się według specjalnego wzorca, zwanego deklinacją attycką. Różnicę w odmianie dla rzeczowników rodzaju męskiego ilustruje poniższa tabelka.
{| class=wikitable
|
| {{grc|νεώς}}
(dialekt attycki)
| {{grc|νηός}}
([[dialekt joński]])
|-
| [[Mianownik (przypadek)|Mianownik]] = [[wołacz]] lp.
| {{grc|ὁ}} ({{grc|ὦ}}) {{grc|νεώς}}
| {{grc|ὁ}} ({{grc|ὦ}}) {{grc|νηός}}
|-
| [[Dopełniacz (przypadek)|Dopełniacz]] lp.
| {{grc|τοῦ νεώ}}
| {{grc|τοῦ νηοῦ}}
|-
| [[celownik (przypadek)|Celownik]] lp.
| {{grc|τῷ νεῴ}}
| {{grc|τῷ νηῷ}}
|-
| [[Biernik]] lp.
| {{grc|τὸν νεών}}
| {{grc|τὸν νηόν}}
|-
| [[Mianownik (przypadek)|Mianownik]] = [[wołacz]] lm.
| {{grc|οἱ}} ({{grc|ὦ}}) {{grc|νεῴ}}
| {{grc|οἱ}} ({{grc|ὦ}}) {{grc|νηοί}}
|-
| [[Dopełniacz (przypadek)|Dopełniacz]] lm.
| {{grc|τῶν νεών}}
| {{grc|τῶν νηῶν}}
|-
| [[celownik (przypadek)|Celownik]] lm.
| {{grc|τοῖς νεῴς}}
| {{grc|τοῖς νηοῖς}}
|-
| [[Biernik]] lm.
| {{grc|τοὺς νεώς}}
| {{grc|τοὺς νηούς}}
|}

==== Przymiotnik ====
Niektóre przymiotniki deklinacji II posiadają w dialekcie attyckim końcówkę -{{grc|ως}} (''-ōs'') w miejsce -{{grc|ος}} (''-os'') dla rodzaju męskiego i żeńskiego<ref>Tylko jeden przymiotnik tej grupy {{grc|πλέως}} (''pléōs'') / {{grc|πλέα}} (''pléa'') / {{grc|πλέων}} (''pléōn'') – „pełny/pełna/pełne” posiada oddzielne formy dla rodzaju żeńskiego. W rodzaju żeńskim przymiotnik ten odmienia się według wzoru: {{grc|πλέα, πλέας, πλέᾳ, πλέαν, πλέαι, πλέων, πλέαις, πλέας}}.</ref> oraz -{{grc|ων}} (''-ōn'') w miejsce -{{grc|ον}} (''-on'') dla rodzaju nijakiego. Tworzy to charakterystyczny dla tej grupy wzorzec odmiany:
{| class=wikitable
|
| Rodzaj męski i żeński
| Rodzaj nijaki
|-
| [[Mianownik (przypadek)|Mianownik]] = [[wołacz]] lp.
| {{grc|ἵλεως}}<ref>{{grc|ἵλεως}} (''híleōs'') – „łaskawy”. W [[dialekt joński|dialekcie jońskim]] wyraz ten ma postać {{grc|ἵληος}} (''hílēos'') albo {{grc|ἴληος}} (''ílēos'') (po utracie przydechu) i przyjmuje końcówki zwykłej deklinacji II.</ref>
| {{grc|ἵλεων}}
|-
| [[Dopełniacz (przypadek)|Dopełniacz]] lp.
| {{grc|ἵλεω}}
| {{grc|ἵλεω}}
|-
| [[celownik (przypadek)|Celownik]] lp.
| {{grc|ἵλεῳ}}
| {{grc|ἵλεῳ}}
|-
| [[Biernik]] lp.
| {{grc|ἵλεων}}
| {{grc|ἵλεων}}
|-
| [[Mianownik (przypadek)|Mianownik]] = [[wołacz]] lm.
| {{grc|ἵλεῳ}}
| {{grc|ἵλεα}}
|-
| [[Dopełniacz (przypadek)|Dopełniacz]] lm.
| {{grc|ἵλεων}}
| {{grc|ἵλεων}}
|-
| [[celownik (przypadek)|Celownik]] lm.
| {{grc|ἵλεῳς}}
| {{grc|ἵλεῳς}}
|-
| [[Biernik]] lm.
| {{grc|ἵλεως}}
| {{grc|ἵλεα}}
|}

== Zobacz też ==
* [[dialekt dorycki]]
* [[dialekt eolski]]
* [[dialekt joński]]
* [[dialekty arkadyjsko-cypryjskie]]

== Przypisy ==
{{Przypisy}}

== Bibliografia ==
* Korusowie, Agnieszka i Kazimierz, ''Hellenike glotta. Podręcznik do nauki języka greckiego'', [[Wydawnictwo Naukowe PWN]], Warszawa–Kraków 1998
* Smyth, H. W., ''Greek Grammar (First Edition)'', ''Second Declension'', url: [http://www.ccel.org/s/smyth/grammar/html/smyth_2c_uni.htm http://www.ccel.org/s/smyth/grammar/html/smyth_2c_uni.htm] (ostatni dostęp: 3 listopada 2006)

{{Języki helleńskie}}

{{Kontrola autorytatywna}}

[[Kategoria:Dialekty języka greckiego]]
[[Kategoria:Starożytne Ateny]]


text:
# Złoty Potok (dopływ Łomnicy)
Złoty Potok (niem. Grosse Seifen) – potok górski, lewy dopływ Łomnicy o długości około 2,2 km.
Potok płynie w Sudetach Zachodnich, w Karkonoszach, w woj. dolnośląskim na terenie Karkonoskiego Parku Narodowego. W części źródliskowej składa się z trzech strumieni, wypływających wachlarzowo, na wysokości około 1380 m n.p.m., z porośniętej kosodrzewiną środkowej części stoku Białego Jaru, które po kilkudziesięciu metrach łączą się w jeden potok. Potok w środkowym i dolnym biegu płynie stromą, V-kształtną doliną, lasem regla górnego, w kierunku Łomnicy, do której wpada na wysokości ok. 870 m n.p.m., na południowy zachód od Karpacza. Zasadniczy kierunek biegu potoku jest północno-wschodni. Jest to potok górski zbierający wody z zachodnich zboczy Kopy i wschodnich zboczy Złotego Stoku. Potok o kamienistym korycie z progami, o wartkim prądzie, w okresach wzmożonych opadów i wiosennych roztopów.

title: Złoty Potok (dopływ Łomnicy)

wikitext:
{{Rzeka infobox
 | nazwa               = Złoty Potok
 | zdjęcie             =
 | opis zdjęcia        =
 | kontynent           = Europa
 | państwo             = POL
 | lokalizacja         = [[Karkonosze]]
 | rodzaj cieku        = potok
 | długość             = ok. 2,2
 | spadek              =
 | powierzchnia zlewni =
 | średni przepływ     =
 | miejsce przepływu   =
 | źródło: miejsce     = [[Śląski Grzbiet]],<br />[[Biały Jar]]
 | źródło: wysokość    = ok. 1380 [[N.p.m.|m n.p.m.]]
 | źródło: współrzędne = 50°44'48"N 15°42'48"E
 | ujście: recypient   = [[Łomnica (dopływ Bobru)|Łomnica]]
 | ujście: miejsce     = między [[Kowary|Kowarami]] a [[Kostrzyca (województwo dolnośląskie)|Kostrzycą]]
 | ujście: wysokość    = ok. 850 m n.p.m.{{r|geoportal}}
 | ujście: współrzędne = 50°45'50"N 15°43'26"E
 | mapa                =
 | opis mapy           =
 | kod mapy            = Karpacz
 | szlak               =
 | commons             =
}}
'''Złoty Potok''' ([[Język niemiecki|niem.]] {{fakt|''Grosse Seifen''|data=2017-05}}) – [[potok]] górski, lewy [[dopływ]] [[Łomnica (dopływ Bobru)|Łomnicy]]{{r|hydronimy p}}<ref>{{PRNG Obiekty|162103}}</ref> o długości około 2,2 km.

Potok płynie w [[Sudety Zachodnie|Sudetach Zachodnich]], w [[Karkonosze|Karkonoszach]], w [[województwo dolnośląskie|woj. dolnośląskim]] na terenie [[Karkonoski Park Narodowy|Karkonoskiego Parku Narodowego]]. W części źródliskowej składa się z trzech strumieni, wypływających wachlarzowo, na wysokości około 1380 [[N.p.m.|m n.p.m.]], z porośniętej [[Kosodrzewina|kosodrzewiną]] środkowej części stoku [[Biały Jar|Białego Jaru]], które po kilkudziesięciu metrach łączą się w jeden potok. Potok w środkowym i dolnym biegu płynie stromą, [[dolina V-kształtna|V-kształtną doliną]], lasem [[Regiel górny|regla górnego]], w kierunku Łomnicy, do której wpada na wysokości ok. 870 m n.p.m., na południowy zachód od [[Karpacz]]a. Zasadniczy kierunek biegu potoku jest północno-wschodni. Jest to potok górski zbierający wody z zachodnich zboczy [[Kopa (Karkonosze)|Kopy]] i wschodnich zboczy Złotego Stoku. Potok o kamienistym korycie z progami, o wartkim prądzie, w okresach wzmożonych [[opad atmosferyczny|opadów]] i wiosennych roztopów.

== Przypisy ==
{{Przypisy|
<ref name = "geoportal">{{cytuj stronę | url = http://mapy.geoportal.gov.pl/imap/?locale=pl&gui=new&sessionID=3324783| tytuł = Złoty Potok na mapie Geoportalu Polskiej Infrastruktury Informacji Przestrzennej | opublikowany = [[Główny Geodeta Kraju]] | data dostępu = 2017-05-30}}</ref>
<ref name="hydronimy p">{{Hydronimy1|s=331}}</ref>
}}

== Bibliografia ==
* ''[[Słownik geografii turystycznej Sudetów]]'', t. 3 Karkonosze, red. [[Marek Staffa]], Wydawnictwo PTTK "Kraj", Warszawa – Kraków 1993, {{ISBN|83-7005-168-5}}
* ''Mapa turystyczna Karkonosze polskie i czeskie'' 1:25 000, Wydawnictwo "Plan", Jelenia Góra, {{ISBN|83-88049-26-7}}

[[Kategoria:Potoki Karkonoszy]]
[[Kategoria:Dorzecze Łomnicy (dopływu Bobru)]]

title: Złoty Potok

Kontynent: Europa

Lokalizacja: Karkonosze

Długość: ok. 2,2 km

Miejsce:
Śląski Grzbiet, · Biały Jar
między Kowarami a Kostrzycą

Recypient: Łomnica


text:
# Paramije
Paramije (cyr. Парамије) – wieś w Bośni i Hercegowinie, w Republice Serbskiej, w gminie Prnjavor. W 2013 roku liczyła 175 mieszkańców.

title: Paramije

wikitext:
{{Miejscowość infobox
 |nazwa                        = Paramije
 |nazwa oryginalna             = {{k|sr|Парамије}}
 |zdjęcie                      =
 |opis zdjęcia                 =
 |herb                         =
 |godło                        =
 |pieczęć                      =
 |flaga                        =
 |dopełniacz nazwy             =
 |państwo                      = BA-SRP
 |3. jednostka administracyjna = [[Gmina Prnjavor|Prnjavor]]
 |powierzchnia                 =
 |wysokość                     =
 |rok                          = 2013
 |liczba ludności              = 175{{r|stat}}
 |gęstość zaludnienia          =
 |numer kierunkowy             =
 |kod pocztowy                 =
 |tablice rejestracyjne        =
 |współrzędne                  =
 |commons                      =
 |www                          =
}}
'''Paramije''' ([[Cyrylica serbska|cyr.]] Парамије) – [[wieś]] w [[Bośnia i Hercegowina|Bośni i Hercegowinie]], w [[Republika Serbska|Republice Serbskiej]], w [[Gmina Prnjavor|gminie Prnjavor]]. W 2013 roku liczyła 175 mieszkańców{{r|stat}}.

== Przypisy ==
{{Przypisy|
<ref name="stat">{{cytuj stronę|url=http://web.archive.org/web/20170323072344/http://www2.rzs.rs.ba/static/uploads/bilteni/popis/gradovi_opstine_naseljena_mjesta/Rezultati_Popisa_2013_Gradovi_Opstine_Naseljena_Mjesta_WEB.xlsx|tytuł=Резултати Пописа 2013, Градови, општине, насељена мјеста|opublikowany=Републички завод за статистику|język=sr|data dostępu=2019-09-25}}</ref>
}}

{{Gmina Prnjavor}}

{{Kontrola autorytatywna}}

[[Kategoria:Miejscowości w gminie Prnjavor]]

title: ParamijeПарамије

Państwo: Bośnia i Hercegowina

Część składowa: Republika Serbska

Gmina: Prnjavor


text:
# Wiaczesław Gridniew
Wiaczesław Wasiljewicz Gridniew (ros. Вячеслав Васильевич Гриднев, ur. 27 września?/9 października 1898 we wsi Gridźkowo w obwodzie moskiewskim, zm. 5 stycznia 1991) – funkcjonariusz radzieckich służb specjalnych, generał major.

## Życiorys
Uczył się w wiejskiej szkole podstawowej, później pracował jako pomocnik elektromontera, w styczniu 1917 został wcielony do rosyjskiej armii, służył w kompanii batalionu elektrotechnicznego, który w 1918 przeszedł na stronę czerwonych. W grudniu 1918 został członkiem RKP(b), walczył w wojnie domowej służąc w radiostacji polowej sztabu Frontu Wschodniego i jako komisarz radiostacji pociągu łączności Sztabu Polowego Rewolucyjnych Sił Zbrojnych Rosji. Od września 1921 był funkcjonariuszem Moskiewskiej Czeki jako pełnomocnik sekcji tajno-operacyjnej, w latach 1923-1924 uczył się w Wyższej Szkole Pogranicznej OGPU, później służył w Wojskach Pogranicznych OGPU, m.in. przy granicy irańskiej i mongolskiej, był również delegowany służbowo do Mongolii. W sierpniu 1939 został szefem wydziału Głównego Zarządu Ochrony Pogranicznej NKWD ZSRR w stopniu majora, po agresji ZSRR na Polskę skierowano go jako szefa grupy operacyjnej NKWD Białoruskiej SRR do tzw. Zachodniej Białorusi; 18 września 1939 w Nieświeżu aresztował księcia Leona Radziwiłła; przyczynił się również do ujęcia przez NKWD innych polskich działaczy. Następnie objął stanowisko szefa Miejskiego Oddziału NKWD w Wołkowysku, od marca 1940 do lipca 1941 był szefem Oddziału 5 Wydziału 1 Zarządu Operacyjno-Wywiadowczego Głównego Zarządu Ochrony Pogranicznej NKWD ZSRR, od lipca do października 1941 był szefem sztabu Wojsk Grupy Specjalnej przy Ludowym Komisarzu Spraw Wewnętrznych NKWD ZSRR, a w październiku-listopadzie 1941 szefem sztabu Samodzielnej Brygady Specjalnego Przeznaczenia NKWD ZSRR. Od listopada 1941 do sierpnia 1942 dowodził 1 pułkiem tej brygady, a od 13 sierpnia 1942 do października 1943 całą brygadą, w październiku-listopadzie 1943 był dowódcą Samodzielnego Oddziału Specjalnego Przeznaczenia NKGB ZSRR, a od listopada 1943 do stycznia 1949 doradcą NKWD/MWD ZSRR przy MSW Mongolii, od 17 listopada 1944 w stopniu generała majora. Następnie do lutego 1950 kierował jednym z wydziałów Komitetu Informacji przy MSZ ZSRR, w lutym-marcu 1950 był p.o. naczelnika, a od 8 marca 1950 do listopada 1951 naczelnikiem Wyższej Szkoły Wywiadowczej Komitetu Informacji przy MSZ ZSRR, a od listopada 1951 do 16 maja 1960 naczelnikiem Szkoły nr 101 MGB ZSRR/MWD ZSRR/KGB ZSRR, 29 sierpnia 1960 zakończył służbę.

## Odznaczenia
- Order Lenina
- Order Rewolucji Październikowej
- Order Czerwonego Sztandaru (trzykrotnie)
- Order Wojny Ojczyźnianej I klasy (dwukrotnie)

Oraz 3 ordery mongolskie i wiele medali ZSRR.

title: Wiaczesław Gridniew

wikitext:
{{Żołnierz infobox
 |imię i nazwisko     = Wiaczesław Gridniew
 |imię i nazwisko org = {{k|ru|Вячеслав Васильевич Гриднев}}
 |pseudonim           =
 |rodzaj wojsk        = paramilitarny
 |zwycięstwa          =
 |grafika             =
 |opis grafiki        =
 |stopień grafika     = CCCP army Rank general-major infobox.svg
 |stopień             = [[generał major]]
 |data urodzenia      = [[10 września]] [[1898]]
 |miejsce urodzenia   = Gridźkowo, [[obwód moskiewski]]
 |data śmierci        = [[5 stycznia]] [[1991]]
 |miejsce śmierci     = [[Moskwa]]
 |lata służby         = 1917–1960
 |siły zbrojne        =
 |formacja            = [[Plik:Red star.svg|20px]] [[Armia Czerwona]]
[[Plik:GPU 5th anniversary emblem.png|20px]] [[Czeka]]
[[Plik:Emblema NKVD.svg|20px]] [[NKWD]]
[[MGB]]
[[Plik:MVD Badge (Solid Colors).svg|20px]] [[Ministerstwo Spraw Wewnętrznych ZSRR|MWD]]
[[Plik:Emblema KGB.svg|20px]] [[KGB]]
 |jednostki           =
 |stanowiska          =
 |wojny i bitwy       = [[wojna domowa w Rosji]],
[[II wojna światowa]]
 |późniejsza praca    =
 |faksymile           =
 |opis faksymile      =
 |odznaczenia         = {{order|OL (ZSRR)}} {{order|ORP}} {{order|OCzSz}} {{order|OCzSz}} {{order|OCzSz}} {{order|SU-OWO|1}} {{order|SU-OWO|1}} {{order|SU-OWO|2}} {{order|SU-M100UL}} {{order|SU-MPWO|1}} {{order|SU-MOM}} {{order|SU-MZNWWO}} {{order|SU-M20ZWWO}} {{order|SU-M30ZWWO}} {{order|SU-M40ZWWO}} {{order|SU-MZJWWO}} {{order|SU-MWSZZSRR}} {{order|SU-M20RKKA}} {{order|SU-M30RAMW}} {{order|SU-M40SZ}} {{order|SU-M50SZ}} {{order|SU-M60SZ}} {{order|SU-M70SZ}} {{order|SU-M800LM}}
 |commons             =
 |wikiźródła          =
 |wikicytaty          =
 |wikinews            =
}}
'''Wiaczesław Wasiljewicz Gridniew''' ([[język rosyjski|ros.]] Вячеслав Васильевич Гриднев, ur. {{data|1898-10-09}} we wsi Gridźkowo w [[obwód moskiewski|obwodzie moskiewskim]], zm. [[5 stycznia]] [[1991]]) – funkcjonariusz [[Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich|radzieckich]] służb specjalnych, generał major.

== Życiorys ==
Uczył się w wiejskiej szkole podstawowej, później pracował jako pomocnik elektromontera, w styczniu 1917 został wcielony do [[Armia Imperium Rosyjskiego|rosyjskiej armii]], służył w kompanii batalionu elektrotechnicznego, który w 1918 przeszedł na stronę czerwonych. W grudniu 1918 został członkiem [[RKP(b)]], walczył w [[wojna domowa w Rosji|wojnie domowej]] służąc w radiostacji polowej sztabu Frontu Wschodniego i jako komisarz radiostacji pociągu łączności Sztabu Polowego Rewolucyjnych Sił Zbrojnych Rosji. Od września 1921 był funkcjonariuszem Moskiewskiej [[Czeka|Czeki]] jako pełnomocnik sekcji tajno-operacyjnej, w latach 1923-1924 uczył się w Wyższej Szkole Pogranicznej [[OGPU]], później służył w Wojskach Pogranicznych OGPU, m.in. przy granicy irańskiej i mongolskiej, był również delegowany służbowo do [[Mongolska Republika Ludowa|Mongolii]]. W sierpniu 1939 został szefem wydziału Głównego Zarządu Ochrony Pogranicznej [[NKWD]] ZSRR w stopniu majora, po [[agresja ZSRR na Polskę|agresji ZSRR na Polskę]] skierowano go jako szefa grupy operacyjnej NKWD [[Białoruska Socjalistyczna Republika Radziecka|Białoruskiej SRR]] do tzw. [[Zachodnia Białoruś|Zachodniej Białorusi]]; 18 września 1939 w [[Nieśwież]]u aresztował księcia [[Leon Władysław Radziwiłł|Leona Radziwiłła]]; przyczynił się również do ujęcia przez NKWD innych polskich działaczy<ref>{{Cytuj | url=http://absta.pl/przegld-historyczno-wojskowy-2012-3-s-117-130-polska-nkvd-i-po.html | tytuł=Przegląd Historyczno-Wojskowy“, 2012, #3, s. 117-130. Polska. (Нквд и польское подполье в западных областях Белорусской сср. (1939-1941 гг.). «Военно-историческое обозрение», ... | opublikowany=absta.pl | data dostępu=2017-11-20}}</ref>. Następnie objął stanowisko szefa Miejskiego Oddziału NKWD w [[Wołkowysk]]u, od marca 1940 do lipca 1941 był szefem Oddziału 5 Wydziału 1 Zarządu Operacyjno-Wywiadowczego Głównego Zarządu Ochrony Pogranicznej NKWD ZSRR, od lipca do października 1941 był szefem sztabu Wojsk Grupy Specjalnej przy Ludowym Komisarzu Spraw Wewnętrznych NKWD ZSRR, a w październiku-listopadzie 1941 szefem sztabu Samodzielnej Brygady Specjalnego Przeznaczenia NKWD ZSRR. Od listopada 1941 do sierpnia 1942 dowodził 1 pułkiem tej brygady, a od 13 sierpnia 1942 do października 1943 całą brygadą, w październiku-listopadzie 1943 był dowódcą Samodzielnego Oddziału Specjalnego Przeznaczenia [[NKGB]] ZSRR, a od listopada 1943 do stycznia 1949 doradcą NKWD/[[Ministerstwo Spraw Wewnętrznych ZSRR|MWD]] ZSRR przy MSW Mongolii, od 17 listopada 1944 w stopniu generała majora. Następnie do lutego 1950 kierował jednym z wydziałów [[Komitet Informacji|Komitetu Informacji]] przy MSZ ZSRR, w lutym-marcu 1950 był p.o. naczelnika, a od 8 marca 1950 do listopada 1951 naczelnikiem Wyższej Szkoły Wywiadowczej Komitetu Informacji przy MSZ ZSRR, a od listopada 1951 do 16 maja 1960 naczelnikiem Szkoły nr 101 [[Ministerstwo Bezpieczeństwa Państwowego ZSRR|MGB ZSRR]]/MWD ZSRR/[[KGB]] ZSRR, 29 sierpnia 1960 zakończył służbę.

== Odznaczenia ==
* [[Order Lenina]]
* [[Order Rewolucji Październikowej]]
* [[Order Czerwonego Sztandaru]] (trzykrotnie)
* [[Order Wojny Ojczyźnianej]] I klasy (dwukrotnie)
Oraz 3 ordery mongolskie i wiele medali ZSRR.

== Przypisy ==
{{Przypisy}}

== Bibliografia ==
* https://web.archive.org/web/20150402092648/http://svr.gov.ru/history/gridnev.htm (ros.)
* http://shieldandsword.mozohin.ru/personnel/gridnev_v_v.htm (ros.)

{{SORTUJ:Gridniew, Wiaczesław}}
[[Kategoria:Radzieccy generałowie majorowie]]
[[Kategoria:Czerwoni (wojna domowa w Rosji)]]
[[Kategoria:Funkcjonariusze Czeki]]
[[Kategoria:Funkcjonariusze NKWD]]
[[Kategoria:Funkcjonariusze radzieckich służb specjalnych w Polsce]]
[[Kategoria:Odznaczeni Medalem „Za zwycięstwo nad Japonią”]]
[[Kategoria:Odznaczeni Medalem „Za zwycięstwo nad Niemcami w Wielkiej Wojnie Ojczyźnianej 1941–1945”]]
[[Kategoria:Odznaczeni Orderem Czerwonego Sztandaru]]
[[Kategoria:Odznaczeni Orderem Lenina]]
[[Kategoria:Odznaczeni Orderem Rewolucji Październikowej]]
[[Kategoria:Odznaczeni Orderem Wojny Ojczyźnianej I klasy]]
[[Kategoria:Odznaczeni Medalem „Partyzantowi Wojny Ojczyźnianej”]]
[[Kategoria:Urodzeni w 1898]]
[[Kategoria:Zmarli w 1991]]

title: Wiaczesław GridniewВячеслав Васильевич Гриднев

Data i miejsce urodzenia: 10 września 1898 · Gridźkowo, obwód moskiewski

Data i miejsce śmierci: 5 stycznia 1991 · Moskwa

Formacja: Armia Czerwona · Czeka · NKWD · MGB · MWD · KGB

Główne wojny i bitwy: wojna domowa w Rosji, · II wojna światowa