text:
# Jaćwingowie
Jaćwingowie lub Jaćwięgowie – lud zachodniobałtycki, blisko spokrewniony z Prusami i Litwinami, zamieszkujący do późnego średniowiecza obszar pomiędzy środkowym Niemnem, Narwią a Wielkimi Jeziorami Mazurskimi. Mówili zrozumiałym dla Litwinów i Prusów słabo poznanym językiem jaćwieskim.

## Nazwy
W zależności od źródeł (ruskie, polskie, niemieckie, litewskie) oraz form wymowy, lud ten bywa znany jako:
- pol. Jaćwingowie, Jaćwięgowie, Jaćwięgi, Jadźwingowie, łac. Jaczwangos, Jentousi, lit. Jotvingiai, biał. Яцьвягі, ros. Ятвя́ги[4], niem. Jatwinger, Jadwinger, Jotwinger, Jatwägen.
- pol. Sudowowie, Sudawianie, łac. Sudovia, lit. Sūduviai, niem. Sudauer[5],
- pol. Polekszanie, Połekszanie, łac. Pollexiani[a],
- pol. Dajnowie, lit. Dainaviai[7]

Według historyka i językoznawcy Jerzego Nalepy każda z nazw dotyczyła pierwotnie tylko części terenu zamieszkanego przez Jaćwingów lub jednego z ich plemion i została przeniesiona na całą Jaćwież przez najbliżej sąsiadujące z nimi ludy. Nazwy te miały pochodzić od rzek, nad którymi zamieszkiwały poszczególne odłamy Jaćwingów: Pollexiani mieliby zajmować tereny nad rzeką Łek (obecnie Ełk) przy granicy z Mazowszem, Jatvjagi mieli zamieszkiwać okolice rzeki Antia (czyli Czarnej Hańczy) blisko Czarnej Rusi, Dajnowie — tereny dzisiejszej południowej Litwy. Odłam Jaćwingów określany jako Sudowite miał zajmować obszar w okolicach rzeki Sudonia, która jest lewym dopływem Szeszupy lub przy północnej granicy Wielkich Jezior Mazurskich.
Sudowowie bywają identyfikowani ze wspomnianymi przez starożytnych pisarzy Soudinoi (m.in. Klaudiusz Ptolemeusz). Jednak – tak jak w przypadku Galindów – nie ma naukowych przesłanek by łączyć z nimi Jaćwingów.

## Siedziby
Ślady nowego osadnictwa na terenach zamieszkanych w czasach historycznych przez Jaćwingów archeolodzy datują na VIII–IX wiek n.e. Zamieszkiwali teren pomiędzy Wielkimi Jeziorami Mazurskimi na zachodzie, środkowym odcinkiem rzeki Niemen na wschodzie i na północy oraz Biebrzą czy wręcz Narwią na południu znany jako Jaćwież. Choć opinie badaczy co do faktycznego jego zasięgu są podzielone. Wśród badaczy XIX-wiecznych istniało błędne przekonanie o dużo bardziej rozległym obszarze osadnictwa jaćwieskiego – w pojęciu tzw. „Wielkiej Jaćwieży”. Ich obecności przypisywano nawet cmentarzysko w Twarogach Ruskich położonych w pobliżu Drohiczyna nad Bugiem, daleko poza wspomnianym obszarem. Samemu Drohiczynowi błędnie przydawano rolę stolicy jaćwieskiej , do czego przyczyniła się wzmianka w kronice Macieja Miechowity oraz u Długosza. Przypisywano im także słowiańskie grodzisko znane jako „Wały Jaćwingowskie” w Niewiadomej i kurhany rostołckie, które są identyfikowane obecnie z kulturą wielbarską i Gotami.
Pod wpływem walk z Rusinami, Polakami i Zakonem oraz prowadzonej przez sąsiadów akcji kolonizacyjnej, terytorium Jaćwieży kurczyło się i w XIII wieku ograniczało się do tzw. Jaćwieży właściwej, rozumianej jako rejon Suwałk, Sejn, Augustowa, Olecka i Ełku. Ostatecznie na mocy traktatu mełneńskiego z 1422 opustoszała Jaćwież została podzielona pomiędzy Zakon i Wielkie Księstwo Litewskie. Jednym ze znacznych ośrodków Jaćwieży był gród w miejscowości Szurpiły.
Kurhany na terenach dawnej Jaćwieży przypisywane powszechnie Jaćwingom są starsze niż ich obecność na tych terenach i datują się na czasy kultury sudowskiej z II wieku n.e.
- Największy kurhan na terenie cmentarzyska popularnie przypisywanego Jaćwingom w okolicy Suwałk
- Kurhany z czasów kultury sudowskiej
- Mało znany kurhan w lesie w pobliżu wsi Jatwieź Duża

## Taktyka walki
Unikali staczania walnych bitew oraz zdobywania fortyfikacji, a swoją taktykę opierali na szybkich wypadach na terytorium nieprzyjaciela i powrotach z łupem na Jaćwież. Wyprawy odwetowe musiały się liczyć z ciężkimi warunkami terenowymi na Jaćwieży, ponieważ były to tereny zalesione, bagniste, z licznymi rzekami, jeziorami i wzgórzami morenowymi, co ułatwiało organizowanie zasadzek. Stąd ich wrogowie niejednokrotnie najeżdżali ziemie Jaćwieży zimą, gdy mróz skuwał mokrą ziemię oraz przeszkody wodne.
Kroniki średniowieczne podkreślają waleczność wojowników jaćwieskich. Jan Długosz opisując w swych „Rocznikach” wyprawę Bolesława Wstydliwego na Jaćwingów w 1264 r. zawarł taką ich charakterystykę:

Mieszka zaś naród Jaćwingów w północnej stronie, graniczy z Mazowszem, Rusią i Litwą i ma język w dużej mierze podobny do języka Prusów i Litwinów i zrozumiały dla nich, a ludy dzikie, wojownicze i tak bardzo żądne sławy i pamięci, że dziesięciu spośród nich walczyło ze stu wrogami, zachęconych tą jedyną nadzieją i świadomością, że po śmierci i zagładzie ziomkowie będą ich sławić pieśniami o dzielnych czynach. To usposobienie przyprawiło ich o zgubę, ponieważ mała garstka łatwo ulegała liczebnej przewadze tak, że powoli niemal cały ich naród wyginął, ponieważ nikt z nich nie cofał się przed nierówną walką, ani nie starał się uciec po wdaniu się w walkę.

## Historia
- epoka brązu – w okolicy wsi Jatwieź Duża w okresie pomiędzy VIII a VI wiekiem p.n.e. znajdowała się osada o charakterze obronnym[24]
- II–VII wiek n.e. – kultura sudowska obejmuje teren zajmowany później przez Jaćwingów.
- II wiek – Ptolemeusz, grecki geograf – za Marinosem z Tyru[11] – pisze o Galindach i „Sudinach” (stgr. Γαλινδαι και Σουδινοί – czyt. Galindai kai Soudinoi).
- 2. połowa II wieku–początek III wieku – pierwsze groby w kurhanach kamienno-ziemnych[11]
- VI–VII wiek – kryzys kultury sudowskiej, zanik wcześniejszych zwyczajów pogrzebowych w postaci kurhanów i większości osadnictwa, przypuszczalnie związany z Wielką wędrówką ludów. Większość Sudowii po tym okresie nie jest zamieszkana.
- IX wiek – powstają nowe struktury osadnicze. Początki osadnictwa jaćwieskiego.
- 944 – Nestor wymienia wśród posłów wareskich Igora do Konstantynopola Warega zwanego: Jatwiag Gunarew – pierwsze wystąpienie nazwy w piśmie,
- 983 – Powieść minionych lat wzmiankuje o najeździe Włodzimierza Wielkiego[25]  na teren Jaćwieży[26]. Wzmianka Nestora jest pierwszym pewnym użyciem ich nazwy[27]. Spalenie ośrodka w Szurpiłach (potwierdzone badaniami archeologicznymi)[12].
- X wiek – Bolesław I Chrobry sprzymierza się z Jaćwingami w walce przeciw Rusi i pozostałym plemionom pruskim[28].
- 1038, 1040, 1044 – najazdy Jarosława Mądrego, księcia Rusi na Jaćwież wzmiankowane przez Nestora[26].
- XI–XIII wiek – walki Jaćwingów z Polakami i Rusinami, czasowe koalicje z Polakami przeciw Rusinom i Prusom (wyludnienie w wyniku najazdów sąsiedniej, pruskiej Galindii). Najazdy jaćwieskie na Mazowsze a wręcz na lubelską Małopolskę powodują odwetowe najazdy książąt polskich.
- 1102 – Rusini ponownie najeżdżają Jaćwież[29].
- 1112 – wyprawa Jarosława Światopełkowicza, księcia wołyńskiego przeciw Jaćwieży.
- 1170 – Benesz, brat Bolesty uderza z Jaćwingami na wieś Biskupice by zamordować biskupa płockiego Wernera[30].
- 1192 – opisana przez Kadłubka odwetowa wyprawa księcia Kazimierza Sprawiedliwego przeciwko Jaćwingom, który najpierw pobił pod Drohiczynem sprzymierzonego z nimi rusińskiego księcia, a potem wkroczył na Jaćwież i zmusił do poddaństwa i płacenia trybutu Połekszan[31][32].
- 1196 – najazd jaćwięski na księstwo halicko-włodzimierskie i odwetowa zimowa wyprawa księcia Romana[33]
- ok. 1217 – Jaćwingowie wspomagają księcia Daniela Halickiego w wojnie z Leszkiem Białym[34].
- po 1231 – Konrad Mazowiecki sprzymierzony z Jaćwingami walczy przeciw Bolesławowi Wstydliwemu[35].
- 1254 – układ w Raciążu o planowanym rozbiorze Jaćwieży pomiędzy księciem mazowieckim Siemowitem I, Danielem Halickim i komturem Burchardem von Hornhausenem[36].
- 1255/1256 – zimowa wyprawa Daniela halickiego, Siemowita I i wojsk Bolesława Wstydliwego doprowadziła do narzuceniem zwierzchności Jaćwieży[37]
- 1254–1257 – okres istnienia krótkotrwałego biskupstwa łukowskiego, erygowanego staraniem Bolesława Wstydliwego celem chrystianizacji Jaćwingów. Rozwiązane po protestach krzyżackich przez papieża[38][39].
- 1255–1260 – anonimowy autor Descriptiones terrarum opisuje w swym dziele Jaćwież i jej sąsiadów[40].
- 1256 – najazd książąt ruskich Daniela i Wasylki wspomaganych przez Piastów, Siemowita I i Bolesława Wstydliwego (małopolskie wojska Bolesława prowadzili wojewoda Sąd i kasztelan Sięgniew)[41].
- 1262 – odwetowy najazd Mendoga i Jaćwingów na Siemowita za udział w wyprawie krzyżackiej na Źmudź. Śmierć księcia w Jazdowie[42].
- 1264 – po spustoszeniu przez Jaćwingów ziemi łukowskiej i Małopolski aż po Tarczek Bolesław Wstydliwy zorganizował wyprawę odwetową, w której pobił ich wodza Komata w dwudniowej bitwie pod Brańskiem[41]
- 1273/1274 – ostatni zimowy najazd książąt ruskich na Jaćwież[43].
- 1279 – Jaćwingowie proszą księcia ruskiego Włodzimierza o dostawy zboża. Płacą srebrem, woskiem i futrami z wiewiórek, kun i bobrów. Zboże płynie łodziami Bugiem i Narwią. Pod Pułtuskiem cały transport zostaje jednak zrabowany[44][45].
- 1282 – najazd Jaćwingów i Litwinów na Lubelszczyznę, którą pustoszyli przez dwa tygodnie oraz pościg za nimi Leszka Czarnego, który zadał im klęskę w bitwie nad Narwią[46][43]. Mistrz zakonu Konrad niszczy okręg zwany Meruniska (Mieruniszki), zabija 18 możnych sudawskich i uprowadza do niewoli 600 ludzi[47][48].
- 1283 – po klęsce w walkach przeciwko Krzyżakom poddają się wodzowie Jaćwingów, m.in. Skomand[16]. Zakon przesiedla resztki Jaćwingów na wyludnioną po powstaniach pruskich Sambię (powstaje tym samym tzw. kąt sudowski – niem. Sudauische Winkel, który zachowa swą odrębność kulturową do XVI w.)[16]. Wódz Sturdo zabija dowódcę krzyżackiej wyprawy, Friedricha von Holle, po czym spaliwszy osady odchodzi ze swymi ludźmi na Litwę[49][50]. Pozostali migrują na tereny sąsiadów: Grodzieńszczyznę, Litwę oraz na południe od Biebrzy, na Mazowsze[16].
- 1283–1422 – tzw. pustka plemienna; ziemie jaćwieskie są w dużym stopniu wyludnione, pokrywa je Wielka Puszcza, która jest miejscem polowań i terenem rozgraniczenia wpływów Litwinów, Polaków i Krzyżaków[51].
- 1422 – Pokój mełneński dzieli dawną Jaćwież między Zakon i Wielkie Księstwo Litewskie. Początek nowego osadnictwa na terenach Jaćwieży.

### źródłowa
- Jan Długosz: Roczniki czyli kroniki sławnego Królestwa Polskiego. Zofia Kozłowska-Budkowa, Danuta Turkowska, Maria Kowalczyk, Julia Mruk, Krystyna Pieradzka. T. 7-8. Warszawa: PWN, 1974, s. 177-180.
- Powieść minionych lat. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1999. ISBN 83-04-04448-X.
- Piotr z Dusburga: Kronika ziemi pruskiej. Toruń: Wydawnictwo Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, 2005. ISBN 83-231-1744-6.

### specjalistyczna
- Aleksander Brückner, Starożytna Litwa. Ludy i bogi. Szkice historyczne i mitologiczne, rozdział III, 1904 i nn.
- Aleksander Kamiński: Jaćwież. Terytorium, ludność, stosunki gospodarcze i społeczne. Łódź: 1953.
- „Ludy Bałtyckie. Pierwotna wiara i kulty”, [w:] Aleksander Brückner, Mitologia słowiańska i polska, Warszawa 1985.
- Jerzy Nalepa: Jaćwięgowie: nazwa i lokalizacja. Białystok: 1964, seria: Seria Prace Białostockiego Towarzystwa Naukowego. ISSN 0067-6470.
- Jerzy Nalepa, Z badań nad jaćwieskimi relikatami onomastycznymi Połeksza, [w:] Studia linguistica slavica baltica K.-O. Falk, Lund 1966, S. 185–202.
- Jerzy Nalepa, Połekszanie (Pollexiani) – Plemię Jaćwięskie u północno-wschodnich granic Polski, „Rocznik Białostocki”, t. VII: 1966, Warszawa 1967, s. 7–33.
- Henryk Łowmiański: Studia nad dziejami Wielkiego Księstwa Litewskiego. Poznań: Wydawnictwo Naukowe UAM, 1983.
- Łucja Okulicz-Kozaryn: Życie codzienne Prusów i Jaćwięgów w wiekach średnich (IX–XIII w.). Warszawa: PIW, 1983. ISBN 83-06-00854-5.
- Łucja Okulicz-Kozaryn: Dzieje Prusów. Wrocław: Leopoldinum, 1997. ISBN 83-85220-62-3.
- Grzegorz Białuński, Studia z dziejów plemion pruskich i jaćwieskich, Olsztyn, 1999.
- Jerzy Strzelczyk: Zapomniane narody Europy. Wrocław: Wydawnictwo Ossolineum, 2006, seria: Zrozumieć Europę . ISBN 978-83-04-04769-3..
- Jerzy Antoniewicz: Bałtowie zachodni w V w. p.n.e. – V w n.e. Terytorium, podstawy gospodarcze i społeczne plemion prusko-jaćwieskich i letto-litewskich. Olsztyn-Białystok: Pojezierze, 1979. ISBN 83-7002-001-1. Brak numerów stron w książce
- Jerzy Antoniewicz: Zarys pradziejów powiatu suwalskiego. W: Studia i materiały do dziejów Suwalszczyzny. Białystok: Białostockie Towarzystwo Naukowe, 1965, s. 13–50.
- Jerzy Wiśniewski. Badania nad dziejami osadnictwa ziem dawnej Jaćwieży i jej pogranicza – wyniki i propozycje. „Rocznik Białostocki”. XIV, 1981. Białystok. ISSN 0080-3421.
- Sławomir Wadyl. Od Soudinoi do Sudavitae. Korzenie Prusów i Jaćwingów. „In Tempore”, 2008. Toruń: Uniwersytet Mikołaja Kopernika. Wydział Nauk Historycznych.brak numeru strony
- Marcin Engel, Piotr Iwanicki, Grażyna Iwanowska, Cezary Sobczak, Grodziska Jaćwieży w perspektywie badań Działu Archeologii Bałtów Państwowego Muzeum Archeologicznego w Warszawie, [w:] Archaeologica Hereditas, t. 2, Warszawa; Zielona Góra: Wydawnictwo Fundacji Archeologicznej, 2013, s. 45–63, ISBN 978-83-932546-7-5.
- Engel Marcin, Systemy wczesnośredniowiecznego osadnictwa jaćwieskiego w świetle badań ośrodków w Szurpiłach i Konikowie. Rozprawa doktorska napisana pod kierunkiem J. Okulicza-Kozaryna i W. Nowakowskiego, Warszawa 2012: Instytut Archeologii Uniwersytetu Warszawskiego
- Jan Tyszkiewicz: Jaćwież wczesnośredniowieczna. Pomiędzy Niemnem, Biebrzą i Gołdapią, czyli przeciw legendom. W: Świt pogranicza. M. Nagielski, A.Rachuba, S. Górzyński (red.). Warszawa: 2003. ISBN 978-83-7181-302-3.
- Wojciech Nowakowski. Kurhany Jaćwięgów – kilkadziesiąt lat naukowego mitu. „Światowit”, s. 181–192, 2012. Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego. ISSN 0082-044X. [dostęp 2021-08-31].

### popularna
- Wojciech Giełżyński: Jaćwięgi są wśród nas. Warszawa: Iskry, 2001. ISBN 83-207-1666-7.,
- „Królowa węży”, [w:] Oskar Miłosz, Legendy i podania litewskie, Olsztyn 1985.
- „O pięknej Egle i królu jezior – Żaltysie”, [w:] Legendy i podania Polskie, pod red. M. Orłoń, J. Tyszkiewicz, Warszawa 1986.
- Jan Skorupski, Synowie drzew, Kraków, WAM, 2006 (beletrystyka)
- Piotr Bunar, Stanisław A. Sroka: Słownik wojen, bitew i potyczek w średniowiecznej Polsce. Kraków: Universitas, 2004. ISBN 83-242-0397-4.

title: Jaćwingowie

wikitext:
[[Plik:Medieval Baltic Tribes 12 century.jpg|thumb|250px|Plemiona bałtyjskie około 1200 roku<ref>{{Cytuj |autor = Marcin Engel, Cezary Sobczak |tytuł = Jaćwingowie. Zapomniani wojownicy. Yatvings. The Forgotten Warriors |data = 2023-10-11 |data dostępu = 2025-08-03 |s = 9 |url = https://www.academia.edu/108002485/Ja%C4%87wingowie_Zapomniani_wojownicy_Yatvings_The_Forgotten_Warriors}}</ref>]]
[[Plik:Baltic Tribes circa 1200 ad.png|thumb|250px|Plemiona bałtyjskie ok. 1200 roku<ref name="Gimbutas1963">{{Cytuj książkę |autor = Marija Gimbutas |autor link = Marija Gimbutas |tytuł = The Balts |adres rozdziału = https://web.archive.org/web/20120204202555/http://www.vaidilute.com/books/gimbutas/gimbutas-01.html |rozdział = Linguistic and Historic Background|strony = 21 |wydawca = Thames & Hudson |miejsce = London |data = 1963}}</ref>]]
[[File:Max Toeppen Prusy plemienne 1858.jpg|thumb|250px|Prusy plemienne i Jaćwież według [[Max Toeppen|Maxa Toeppena]], 1858]]
'''Jaćwingowie''' lub '''Jaćwięgowie''' – lud [[Bałtowie|zachodniobałtycki]], blisko spokrewniony z [[Prusowie|Prusami]] i [[Litwini|Litwinami]], zamieszkujący do późnego [[Średniowiecze|średniowiecza]] obszar pomiędzy środkowym [[Niemen|Niemnem]], [[Narew|Narwią]] a [[Kraina Wielkich Jezior Mazurskich|Wielkimi Jeziorami Mazurskimi]]{{odn|Nowakowski|2012|s=181}}. Mówili zrozumiałym dla Litwinów i Prusów słabo poznanym [[język jaćwieski|językiem jaćwieskim]].

== Nazwy ==
W zależności od źródeł (ruskie, polskie, niemieckie, litewskie) oraz form wymowy, lud ten bywa znany jako:
* [[język polski|pol.]] '''Jaćwingowie''', Jaćwięgowie, Jaćwięgi, Jadźwingowie, [[łacina|łac.]] Jaczwangos, Jentousi, [[język litewski|lit.]] Jotvingiai, [[język białoruski|biał.]] Яцьвягі, [[język rosyjski|ros.]] Ятвя́ги{{odn|Nestor|1999|s=65}}, [[język niemiecki|niem.]] Jatwinger, Jadwinger, Jotwinger, Jatwägen.
* [[język polski|pol.]] '''Sudowowie''', Sudawianie, [[łacina|łac.]] Sudovia, [[język litewski|lit.]] Sūduviai, [[język niemiecki|niem.]] Sudauer{{odn|Nalepa|1964|s=25–26,41–46}},
* [[język polski|pol.]] '''Polekszanie''', Połekszanie, [[łacina|łac.]] Pollexiani{{refn|grupa=uwaga|Cytat z kroniki Kadłubka: ''Sunt autem Pollexiani Getarum seu Prussorum genus''<ref name="Kadłubek">[[Wincenty Kadłubek]], ''Magistri Vincentii Chronicon Polonorum'', (w:) A. Bielowski (wyd.), [[Monumenta Poloniae Historica]] – Pomniki dziejowe Polski, Lwów 1872, t. Ill, 19</ref>. Czasami można spotkać się z hipotezami, że pozostałością tej formy jest nazwa regionu [[Podlasie]] czy [[Polesie]] i nazwa [[Poleszucy]], co wiązało by ją z nazwą rzeki [[Ełk (rzeka)|Łek]] (obecnie Ełk).}},
* [[język polski|pol.]] '''Dajnowie,''' [[język litewski|lit.]] Dainaviai{{odn|Nalepa|1964|s=46–47}}

Według historyka i językoznawcy [[Jerzy Nalepa|Jerzego Nalepy]] każda z nazw dotyczyła pierwotnie tylko części terenu zamieszkanego przez Jaćwingów lub jednego z ich plemion i została przeniesiona na całą Jaćwież przez najbliżej sąsiadujące z nimi ludy{{odn|Nowakowski|2012|s=181}}. Nazwy te miały pochodzić od rzek, nad którymi zamieszkiwały poszczególne odłamy Jaćwingów: ''Pollexiani'' mieliby zajmować tereny nad [[Ełk (rzeka)|rzeką Łek]] (obecnie ''Ełk'') przy granicy z Mazowszem{{odn|Nalepa|1964|s=47–49}}{{odn|Strzelczyk|2006|s=282}}, ''Jatvjagi'' mieli zamieszkiwać okolice rzeki ''Antia'' (czyli [[Czarna Hańcza|Czarnej Hańczy]]) blisko [[Ruś Czarna|Czarnej Rusi]]{{odn|Nalepa|1964|s=26–41}}, Dajnowie — tereny dzisiejszej południowej [[Litwa|Litwy]]. Odłam Jaćwingów określany jako ''Sudowite'' miał zajmować obszar w okolicach rzeki Sudonia, która jest lewym dopływem [[Szeszupa|Szeszupy]] lub przy północnej granicy [[Kraina Wielkich Jezior Mazurskich|Wielkich Jezior Mazurskich]]{{odn|Nalepa|1964|s=25–26,41–46}}.

''Sudowowie'' bywają identyfikowani ze wspomnianymi przez starożytnych pisarzy ''Soudinoi'' (m.in. [[Klaudiusz Ptolemeusz]]). Jednak – tak jak w przypadku [[Galindowie|Galindów]] – nie ma naukowych przesłanek by łączyć z nimi Jaćwingów{{odn|Nowakowski|2012|s=184}}{{refn|grupa=uwaga|Jest to przykład rozciągania nazw znanych z autorów klasycznych na nowe ludy żyjące na terytoriach ludów znanych z antycznych pism. Przykładem może być Kadłubek, który Prusów określa mianem [[Getowie|Getów]]<ref name="Kadłubek"/>.}}.

== Siedziby ==
{{osobny artykuł|Jaćwież}}
Ślady nowego osadnictwa na terenach zamieszkanych w czasach historycznych przez Jaćwingów archeolodzy datują na VIII<ref name="LS_TP"/>–IX<ref name="EngelSobczak2011"/> wiek n.e. Zamieszkiwali teren pomiędzy [[Kraina Wielkich Jezior Mazurskich|Wielkimi Jeziorami Mazurskimi]] na zachodzie, środkowym odcinkiem rzeki [[Niemen]] na wschodzie i na północy oraz [[Biebrza|Biebrzą]] czy wręcz [[Narew|Narwią]] na południu znany jako [[Jaćwież]]{{odn|Nowakowski|2012|s=181}}. Choć opinie badaczy co do faktycznego jego zasięgu są podzielone{{odn|Engel|Iwanicki|Iwanowska|Sobczak|2013|s=45}}. Wśród badaczy XIX-wiecznych istniało błędne przekonanie o dużo bardziej rozległym obszarze osadnictwa jaćwieskiego – w pojęciu tzw. „Wielkiej Jaćwieży”{{odn|Nowakowski|2012|s=182}}{{odn|Strzelczyk|2006|s=292}}. Ich obecności przypisywano nawet cmentarzysko w [[Twarogi Ruskie|Twarogach Ruskich]] położonych w pobliżu [[Drohiczyn (Polska)|Drohiczyna nad Bugiem]], daleko poza wspomnianym obszarem<ref name="Słownik geograficzny">{{SgKP|VIII|98|Wsie parafii Pierlejewo (24)}}</ref>. Samemu Drohiczynowi błędnie przydawano rolę stolicy jaćwieskiej{{odn|Kamiński|1953}}, do czego przyczyniła się wzmianka w [[Chronica Polonorum (Maciej Miechowita)|kronice]] [[Maciej Miechowita|Macieja Miechowity]] oraz u Długosza{{odn|Strzelczyk|2006|s=276}}. Przypisywano im także słowiańskie grodzisko znane jako „[[Niewiadoma (wieś)#„Wały Jaćwingowskie”|Wały Jaćwingowskie]]” w [[Niewiadoma (wieś)|Niewiadomej]] i [[Rostołty|kurhany rostołckie]], które są identyfikowane obecnie z [[kultura wielbarska|kulturą wielbarską]] i [[Goci|Gotami]]{{odn|Nowakowski|2012|s=182}}.

Pod wpływem walk z [[Rusini|Rusinami]], Polakami i [[Zakon krzyżacki|Zakonem]] oraz prowadzonej przez sąsiadów akcji kolonizacyjnej, terytorium Jaćwieży kurczyło się i w XIII wieku ograniczało się do tzw. ''Jaćwieży właściwej'', rozumianej jako rejon [[Suwałki|Suwałk]], [[Sejny|Sejn]], [[Augustów|Augustowa]], [[Olecko|Olecka]] i [[Ełk]]u. Ostatecznie na mocy [[Pokój mełneński|traktatu mełneńskiego]] z 1422 opustoszała Jaćwież została podzielona pomiędzy Zakon i [[Wielkie Księstwo Litewskie]]. Jednym ze znacznych ośrodków Jaćwieży był gród w miejscowości [[Szurpiły]]<ref name="LS_TP">{{cytuj stronę | autor = Ludwika Sawicka | url = https://www.tygodnikprzeglad.pl/ci-wspaniali-jacwingowie/ | tytuł = Ci wspaniali Jaćwingowie | data = 2009-10-18 | opublikowany = Przegląd | język = pl | data dostępu = 2021-09-01 }}</ref>.

{{Zobacz kategorię|Grodziska jaćwieskie}}

Kurhany na terenach dawnej Jaćwieży przypisywane powszechnie Jaćwingom są starsze niż ich obecność na tych terenach i datują się na czasy [[kultura sudowska|kultury sudowskiej]] z II wieku n.e.{{odn|Nowakowski|2012|s=184}}

<gallery class="center">
Plik:Cmentarzysko Jacwingow, Suwalszczyzna, Aug 2004 B.jpg | Największy kurhan na terenie cmentarzyska popularnie przypisywanego Jaćwingom w okolicy Suwałk
Plik:Cmentarzysko Jacwingow, Suwalszczyzna, Aug 2004 A.jpg | Kurhany z czasów kultury sudowskiej
Plik:Kurhan.JPG | Mało znany kurhan w lesie w pobliżu wsi [[Jatwieź Duża]]
</gallery>

{{mapa lokalizacyjna
 |mapa        = POL
 |rozmiar     = 360
 |podpis      = Grodziska jaćwieskie w granicach Polski, Litwy i okręgu kaliningradzkiego wg M. Engel i C. Sobczak{{odn|Engel|Iwanicki|Iwanowska|Sobczak|2013|s=47}}
 |wyrównanie  = center
 |alt         = Grodziska jaćwieskie na mapie
 |punkty mapy =
{{mapa lokalizacyjna/punkt|53°26′22″N 23°09′08″E|pozycja=hover|opis=Aulakowszczyzna}}
{{mapa lokalizacyjna/punkt|53°44′30″N 22°15′36″E|pozycja=hover|opis=Bajtkowo}}
{{mapa lokalizacyjna/punkt|54°19′14″N 22°14′09″E|pozycja=hover|opis=Bałupiany}}
{{mapa lokalizacyjna/punkt|54°16′10″N 22°29′51″E|pozycja=hover|opis=Czarne}}
{{mapa lokalizacyjna/punkt|54°04′45″N 22°17′55″E|pozycja=hover|opis=Dybowo}}
{{mapa lokalizacyjna/punkt|54.29247399411505 23.437278730359193|pozycja=hover|opis=Elveriškė}}
{{mapa lokalizacyjna/punkt|53°40′03″N 22°22′20″E|pozycja=hover|opis=Gorczyce}}
{{mapa lokalizacyjna/punkt|54°14′01″N 22°53′07″E|pozycja=hover|opis=Góra Zamkowa}}
{{mapa lokalizacyjna/punkt|53°38′15″N 23°11′09″E|pozycja=hover|opis=Grodzisk}}
{{mapa lokalizacyjna/punkt|54°11′39″N 22°01′13″E|pozycja=hover|opis=Grodzisko}}
{{mapa lokalizacyjna/punkt|53°37′23″N 23°25′14″E|pozycja=hover|opis=Grodziszczany}}
{{mapa lokalizacyjna/punkt|54°23′31″N 22°55′26″E|pozycja=hover|opis=Gulberek}}
{{mapa lokalizacyjna/punkt|54.377846807556075 22.67614861817352|pozycja=hover|opis=Jakowlewka}}
{{mapa lokalizacyjna/punkt|54°18′20″N 23°09′11″E|pozycja=hover|opis=Jegliniec}}
{{mapa lokalizacyjna/punkt|54.349 23.780|pozycja=hover|opis=Kaukai}}
{{mapa lokalizacyjna/punkt|54°09′22″N 23°17′46″E|pozycja=hover|opis=Klejwy}}
{{mapa lokalizacyjna/punkt|54°25'0"N 22°1'0"E|pozycja=hover|opis=Klimowka}}
{{mapa lokalizacyjna/punkt|54°16′26″N 22°23′08″E|pozycja=hover|opis=Kolniszki}}
{{mapa lokalizacyjna/punkt|54°16′55″N 22°18′22″E|pozycja=hover|opis=Konikowo}}
{{mapa lokalizacyjna/punkt|53°25′26″N 22°52′48″E|pozycja=hover|opis=Krzeczkowo}}
{{mapa lokalizacyjna/punkt|54.53638019440054 23.329994292332568|pozycja=hover|opis=Kumelionys}}
{{mapa lokalizacyjna/punkt|54.50380230068953 23.04454673087861|pozycja=hover|opis=Kunigiškiai}}
{{mapa lokalizacyjna/punkt|53°28′10″N 23°37′23″E|pozycja=hover|opis=Łosośna Wielka}}
{{mapa lokalizacyjna/punkt|54.43024368227744 23.136059238633436|pozycja=hover|opis=Menkupiai}}
{{mapa lokalizacyjna/punkt|54°10′07″N 22°34′09″E|pozycja=hover|opis=Mieruniszki}}
{{mapa lokalizacyjna/punkt|53°21′25″N 22°45′23″E|pozycja=hover|opis=Niewiarowo}}
{{mapa lokalizacyjna/punkt|54°18′09″N 22°44′36″E|pozycja=hover|opis=Orliniec}}
{{mapa lokalizacyjna/punkt|54°08′02″N 22°59′53″E|pozycja=hover|opis=Osinki}}
{{mapa lokalizacyjna/punkt|53°50′36″N 22°03′18″E|pozycja=hover|opis=Ostrów}}
{{mapa lokalizacyjna/punkt|54.066307818690376 23.598285560492887|pozycja=hover|opis=Paveisininkai}}
{{mapa lokalizacyjna/punkt|54.41489779220661 23.224630607225013|pozycja=hover|opis=Piliakalniai}}
{{mapa lokalizacyjna/punkt|54.776069720868556 23.243953657266257|pozycja=hover|opis=Piliūnai}}
{{mapa lokalizacyjna/punkt|54°03′24″N 23°23′17″E|pozycja=hover|opis=Posejnele}}
{{mapa lokalizacyjna/punkt|54°13′54″N 22°59′53″E|pozycja=hover|opis=Przejma Wielka}}
{{mapa lokalizacyjna/punkt|53°44′01″N 22°42′01″E|pozycja=hover|opis=Rajgród}}
{{mapa lokalizacyjna/punkt|53°50′44″N 22°10′10″E|pozycja=hover|opis=Rogale}}
{{mapa lokalizacyjna/punkt|54°20′11″N 22°55′37″E|pozycja=hover|opis=Rowele}}
{{mapa lokalizacyjna/punkt|54.28223177220155 23.441363093041172|pozycja=hover|opis=Rudamina}}
{{mapa lokalizacyjna/punkt|53°51′33″N 22°37′20″E|pozycja=hover|opis=Skomętno Wielkie}}
{{mapa lokalizacyjna/punkt|54.41421372871234 22.31098513635019|pozycja=hover|opis=Smirnowo}}
{{mapa lokalizacyjna/punkt|54°23′31″N 22°55′26″E|pozycja=hover|opis=Sudawskie}}
{{mapa lokalizacyjna/punkt|54.58526319877936 22.928476392133504|pozycja=hover|opis=Šukiai}}
{{mapa lokalizacyjna/punkt|53°49′18″N 22°25′07″E|pozycja=hover|opis=Szeligi}}
{{mapa lokalizacyjna/punkt|54°06′34″N 22°14′30″E|pozycja=hover|opis=Szwałk}}
{{mapa lokalizacyjna/punkt|53°28′02″N 23°21′23″E|pozycja=hover|opis=Trzcianka}}
{{mapa lokalizacyjna/punkt|54.490419632065645 23.5344489998904|pozycja=hover|opis=Varnupiai}}
{{mapa lokalizacyjna/punkt|54°08′39″N 22°19′58″E|pozycja=hover|opis=Wężewo}}
{{mapa lokalizacyjna/punkt|53°56′17″N 22°41′19″E|pozycja=hover|opis=Wierzbowo}}
{{mapa lokalizacyjna/punkt|53°20′39″N 23°09′57″E|pozycja=hover|opis=Zamczysk}}
{{mapa lokalizacyjna/punkt|54°20′52″N 22°41′00″E|pozycja=hover|opis=Żytkiejmy}}
}}

== Taktyka walki ==
Unikali staczania walnych bitew oraz zdobywania fortyfikacji, a swoją taktykę opierali na szybkich wypadach na terytorium nieprzyjaciela i powrotach z łupem na Jaćwież. Wyprawy odwetowe musiały się liczyć z ciężkimi warunkami terenowymi na Jaćwieży, ponieważ były to tereny zalesione, bagniste, z licznymi rzekami, jeziorami i wzgórzami morenowymi, co ułatwiało organizowanie zasadzek{{odn|Strzelczyk|2006|s=282}}. Stąd ich wrogowie niejednokrotnie najeżdżali ziemie Jaćwieży zimą, gdy mróz skuwał mokrą ziemię oraz przeszkody wodne{{odn|Strzelczyk|2006|s=284,289–290}}<ref name="EngelSobczak2011">{{Cytuj | rozdział = Gród jaćwieskiego wodza Szjurpy (Šjurpy) i jego system obronny | tytuł = Materiały konferencyjne Ochrona krajobrazu kulturowego | url = https://www.academia.edu/32504287/Gr%C3%B3d_ja%C4%87wieskiego_wodza_Szjurpy_%C5%A0jurpy_i_jego_system_obronny | wydawca = Suwalski Park Krajobrazowy | s = 27–36 | data = 2011-09-15/16 | data dostępu = 2022-06-12 }}</ref>{{odn|Łowmiański|1983|s=327–328}}.

Kroniki średniowieczne podkreślają waleczność wojowników jaćwieskich. [[Jan Długosz]] opisując w swych „[[Roczniki czyli kroniki sławnego Królestwa Polskiego|Rocznikach]]” wyprawę [[Bolesław Wstydliwy|Bolesława Wstydliwego]] na Jaćwingów w 1264 r. zawarł taką ich charakterystykę:

{{Cytat|źródło=Roczniki czyli kroniki sławnego Królestwa Polskiego{{odn|Długosz|Kronika|s=177-180}}|autor=Długosz|treść=Mieszka zaś naród Jaćwingów w północnej stronie, graniczy z Mazowszem, Rusią i Litwą i ma język w dużej mierze podobny do języka Prusów i Litwinów i zrozumiały dla nich, a ludy dzikie, wojownicze i tak bardzo żądne sławy i pamięci, że dziesięciu spośród nich walczyło ze stu wrogami, zachęconych tą jedyną nadzieją i świadomością, że po śmierci i zagładzie ziomkowie będą ich sławić pieśniami o dzielnych czynach. To usposobienie przyprawiło ich o zgubę, ponieważ mała garstka łatwo ulegała liczebnej przewadze tak, że powoli niemal cały ich naród wyginął, ponieważ nikt z nich nie cofał się przed nierówną walką, ani nie starał się uciec po wdaniu się w walkę.}}

== Historia ==
[[Plik:1202 Map of the Prussian and Baltic lands before the arrival of the knightly orders by Putzgers FW Historischer Atlas Bielefeld.jpg|thumb|Ziemie Prusów i Bałtów przed przybyciem w XIII wieku zakonów rycerskich|250px]]
* [[epoka brązu]] – w okolicy wsi [[Jatwieź Duża]] w okresie pomiędzy VIII a VI wiekiem p.n.e. znajdowała się osada o charakterze obronnym<ref>{{Cytuj stronę | url = https://www.tvn24.pl/podlasie-odnaleziono-slady-osady-z-epoki-brazu,862830,s.html | tytuł = "Sensacja archeologiczna". Na Podlasiu odnaleziono ślady osady z epoki brązu | autor = ads//kg | data = 2018-08-22 | opublikowany = tvn24.pl | język = pl | data dostępu = 2018-08-22}}</ref>
* II–VII wiek n.e. – [[kultura sudowska]] obejmuje teren zajmowany później przez Jaćwingów.
* II wiek – [[Klaudiusz Ptolemeusz|Ptolemeusz]], grecki geograf – za [[Marinos z Tyru|Marinosem z Tyru]]{{odn|Nowakowski|2012|s=184}} – pisze o Galindach i „Sudinach” ({{greka|Γαλινδαι και Σουδινοί}} – czyt. Galindai kai Soudinoi).
* 2. połowa II wieku–początek III wieku – pierwsze groby w kurhanach kamienno-ziemnych{{odn|Nowakowski|2012|s=184}}
* VI–VII wiek – kryzys kultury sudowskiej, zanik wcześniejszych zwyczajów pogrzebowych w postaci kurhanów i większości osadnictwa, przypuszczalnie związany z [[Wielka wędrówka ludów|Wielką wędrówką ludów]]. Większość Sudowii po tym okresie nie jest zamieszkana.
* IX wiek – powstają nowe struktury osadnicze. Początki osadnictwa jaćwieskiego.
* 944 – [[Nestor (kronikarz)|Nestor]] wymienia wśród posłów wareskich [[Igor Rurykowicz|Igora]] do Konstantynopola Warega zwanego: ''Jatwiag Gunarew'' – pierwsze wystąpienie nazwy w piśmie,
* 983 – [[Powieść minionych lat]] wzmiankuje o najeździe [[Włodzimierz I Wielki|Włodzimierza Wielkiego]]{{odn|Nestor|1999}} na teren Jaćwieży{{odn|Giełżyński|2001|s=118}}. Wzmianka Nestora jest pierwszym pewnym użyciem ich nazwy{{odn|Strzelczyk|2006|s=280}}. Spalenie ośrodka w Szurpiłach (potwierdzone badaniami archeologicznymi){{r|LS_TP}}.
* X wiek – [[Bolesław I Chrobry]] sprzymierza się z Jaćwingami w walce przeciw Rusi i pozostałym plemionom pruskim{{odn|Giełżyński|2001|s=119}}.
* 1038, 1040, 1044 – najazdy [[Jarosław I Mądry|Jarosława Mądrego]], księcia Rusi na Jaćwież wzmiankowane przez Nestora{{odn|Giełżyński|2001|s=118}}.
* XI–XIII wiek – walki Jaćwingów z Polakami i Rusinami, czasowe koalicje z Polakami przeciw Rusinom i Prusom (wyludnienie w wyniku najazdów sąsiedniej, pruskiej [[Galindia|Galindii]]). Najazdy jaćwieskie na [[Mazowsze]] a wręcz na lubelską [[Małopolska|Małopolskę]] powodują odwetowe najazdy książąt polskich.
* 1102 – Rusini ponownie najeżdżają Jaćwież{{odn|Giełżyński|2001|s=120}}.
* 1112 – wyprawa Jarosława Światopełkowicza, księcia wołyńskiego przeciw Jaćwieży.
* 1170 – Benesz, brat [[Bolesta (kasztelan)|Bolesty]] uderza z Jaćwingami na wieś Biskupice by zamordować biskupa płockiego [[Werner (biskup płocki)|Wernera]]{{odn|Giełżyński|2001|s=122}}.
* 1192 – opisana przez Kadłubka odwetowa wyprawa księcia [[Kazimierz II Sprawiedliwy|Kazimierza Sprawiedliwego]] przeciwko Jaćwingom, który najpierw pobił pod [[Bitwa pod Drohiczynem (1192)|Drohiczynem]] sprzymierzonego z nimi rusińskiego księcia, a potem wkroczył na Jaćwież i zmusił do poddaństwa i płacenia trybutu Połekszan{{odn|Bunar|Sroka|2004|s=42}}{{odn|Strzelczyk|2006|s=282–283}}.
* 1196 – najazd jaćwięski na [[Księstwo halicko-wołyńskie|księstwo halicko-włodzimierskie]] i odwetowa zimowa wyprawa księcia [[Roman halicki|Romana]]{{odn|Strzelczyk|2006|s=284}}
* ok. 1217 – Jaćwingowie wspomagają księcia [[Daniel Halicki|Daniela Halickiego]] w wojnie z [[Leszek Biały|Leszkiem Białym]]{{odn|Strzelczyk|2006|s=285}}.
* po 1231 – [[Konrad Mazowiecki]] sprzymierzony z Jaćwingami walczy przeciw [[Bolesław Wstydliwy|Bolesławowi Wstydliwemu]]{{odn|Strzelczyk|2006|s=285–286}}.
* 1254 – układ w [[Raciąż]]u o planowanym rozbiorze Jaćwieży pomiędzy księciem mazowieckim [[Siemowit I|Siemowitem I]], Danielem Halickim i [[komtur]]em [[Burchard von Hornhausen|Burchardem von Hornhausenem]]{{odn|Strzelczyk|2006|s=289}}.
* 1255/1256 – zimowa wyprawa Daniela halickiego, Siemowita I i wojsk Bolesława Wstydliwego doprowadziła do narzuceniem zwierzchności Jaćwieży<ref>G. Białuński, ''Studia z dziejów plemion pruskich i jaćwieskich'', Olsztyn 1999, s.104-105.</ref>
* 1254–1257 – okres istnienia krótkotrwałego biskupstwa łukowskiego, erygowanego staraniem [[Bolesław Wstydliwy|Bolesława Wstydliwego]] celem chrystianizacji Jaćwingów. Rozwiązane po protestach krzyżackich przez papieża<ref name="templariusze łukowscy">{{cytuj stronę| url=https://web.archive.org/web/20120518020805/http://www.templariusze.org:80/lukow.php |autor=Szlak Templariuszy|tytuł = Pobyt Templariuszy w Łukowie w połowie XIII wieku| data dostępu = 2021-09-01 | język = pl}}</ref>{{odn|Strzelczyk|2006|s=294–298}}.
* 1255–1260 – anonimowy autor [[Descriptiones terrarum]] opisuje w swym dziele Jaćwież i jej sąsiadów<ref name="Górski1981">{{Cytuj |autor = [[Karol Górski]] |tytuł = Descriptiones terrarum (Nowo odkryte źródło do dziejów Prus w XIII w.) |czasopismo = [[Zapiski Historyczne]] |numer = 46 |data = 1981 |wolumin = 1 |s = 7–16 |url = https://kpbc.ukw.edu.pl/dlibra/publication/41281/edition/49821/content}}</ref>.
* 1256 – najazd książąt ruskich Daniela i [[Wasylko Romanowicz|Wasylki]] wspomaganych przez Piastów, Siemowita I i Bolesława Wstydliwego (małopolskie wojska Bolesława prowadzili wojewoda Sąd i kasztelan Sięgniew){{odn|Bunar|Sroka|2004|s=51}}.
* 1262 – odwetowy najazd [[Mendog]]a i Jaćwingów na Siemowita za udział w wyprawie krzyżackiej na Źmudź. Śmierć księcia w [[Oblężenie Jazdowa|Jazdowie]]{{odn|Strzelczyk|2006|s=290}}.
* 1264 – po spustoszeniu przez Jaćwingów [[Ziemia łukowska|ziemi łukowskiej]] i Małopolski aż po [[Tarczek]] Bolesław Wstydliwy zorganizował wyprawę odwetową, w której pobił ich wodza Komata w dwudniowej [[Bitwa pod Brańskiem|bitwie pod Brańskiem]]{{odn|Bunar|Sroka|2004|s=51}}
* 1273/1274 – ostatni zimowy najazd książąt ruskich na Jaćwież{{odn|Strzelczyk|2006|s=291}}.
* 1279 – Jaćwingowie proszą księcia ruskiego Włodzimierza o dostawy zboża. Płacą srebrem, woskiem i futrami z wiewiórek, kun i bobrów. Zboże płynie łodziami Bugiem i Narwią. Pod Pułtuskiem cały transport zostaje jednak zrabowany{{odn|Giełżyński|2001|s=144}}{{odn|Bunar|Sroka|2004|s=53}}.
* 1282 – najazd Jaćwingów i Litwinów na Lubelszczyznę, którą pustoszyli przez dwa tygodnie oraz pościg za nimi [[Leszek Czarny|Leszka Czarnego]], który zadał im klęskę w [[Bitwa nad Narwią (1282)|bitwie nad Narwią]]{{odn|Bunar|Sroka|2004|s=54}}{{odn|Strzelczyk|2006|s=291}}. Mistrz zakonu Konrad niszczy okręg zwany Meruniska ([[Mieruniszki]]), zabija 18 możnych sudawskich i uprowadza do niewoli 600 ludzi{{odn|Piotr z Dusburga|Kronika|s=153}}{{odn|Okulicz-Kozaryn|1983|s=75}}.
* 1283 – po klęsce w walkach przeciwko Krzyżakom poddają się wodzowie Jaćwingów, m.in. [[Skomand]]{{odn|Strzelczyk|2006|s=292}}. Zakon przesiedla resztki Jaćwingów na wyludnioną po [[Powstania pruskie|powstaniach pruskich]] [[Półwysep Sambijski|Sambię]] (powstaje tym samym tzw. kąt sudowski – {{w języku|de|Sudauische Winkel}}, który zachowa swą odrębność kulturową do XVI w.){{odn|Strzelczyk|2006|s=292}}. Wódz Sturdo zabija dowódcę krzyżackiej wyprawy, Friedricha von Holle, po czym spaliwszy osady odchodzi ze swymi ludźmi na Litwę<ref name="Heinel1835">{{Cytuj książkę | tytuł = Geschichte des Preussischen Staates und Volkes | autor = Eduard Heinel | tom = 1 | url = {{Google Books|dy18NxK8E2UC|strony=347|link=tak}} | miejsce = Gdańsk | data = 1835 | cytat = Nur ein Hauptling stand noch in Sudauen an des Volkes Spike, Sturdo, im Gebiete Kirsau. Gegen ihn zog Friedrich von Holle, ein Ordensritter aus der Brandenburg, mit einem tapfern hauslein. Der Ritter zwar fand seinen Zod in den Gefechten, die er hier aussuchtel aber Sturdo's Muth war auch gebrochen. Des emigen Rampfes mude, beschloss er mit seinem Kriegern nach Litthauen auszuwandern. Sie verheerten die blutige Heimat, aus welcher das deutsche Schwert den Frieden und das Sluss fortgeschrefft batte, und slohen zu den Ultaren des nahe besreundeten Volkes. | strony = 347}}</ref><ref name="Lorenz1866">{{Cytuj książkę | tytuł = Deutsche Geschichte im 13. und 14. Jahrhundert | autor = Ottokar Lorenz | url = {{Google Books|ckAAAAAAcAAJ|strony=438|link=tak}} | miejsce = Wiedeń | data = 1866 | cytat = Die Landmeister Konrad von Feuchtwangen und Mangold von Sternberg besiegten das letzte Aussladern preussischer Selbstandigkeit unter dem kriegsgewaltigen Hauptling Skomand. Dann hatten Konrads von Thierberg Kriegszuge nach Sudauen und der Heldentod des Ordensritters Friendrich von Holle die blutigen Kampfe um preusen geschlossen; der Reihe nach hatten die Hauplinge des heidnischen Urvolts, Skomand, Rantegerde und Sturdo sich unterworsen. Auf diesem kleinen Sturde Landes hatten sich nich in so spater Zeit iene Volkerwanderungskampfe gleichtam wiederholt, wo mit den Niederlagen der Kriegsheere die Umwandlung des Volkes und Volksthums in unaushaltsamer, man must gestehen, rathselhaster Weise vor sich geht. | strony = 438}}</ref>. Pozostali migrują na tereny sąsiadów: Grodzieńszczyznę, Litwę oraz na południe od Biebrzy, na Mazowsze{{odn|Strzelczyk|2006|s=292}}.
* 1283–1422 – tzw. pustka plemienna; ziemie jaćwieskie są w dużym stopniu wyludnione, pokrywa je [[Wielka Puszcza (Prusy)|Wielka Puszcza]], która jest miejscem polowań i terenem rozgraniczenia wpływów Litwinów, Polaków i Krzyżaków{{odn|Strzelczyk|2006|s=298}}.
* 1422 – [[Pokój mełneński]] dzieli dawną Jaćwież między Zakon i Wielkie Księstwo Litewskie. Początek nowego osadnictwa na terenach Jaćwieży.

== Zobacz też ==
* [[Konikowo (województwo warmińsko-mazurskie)|Konikowo]], [[Mieruniszki]], [[Rajgród]], [[Szurpiły]]

== Uwagi ==
{{Uwagi}}

== Przypisy ==
{{Przypisy}}

== Bibliografia ==
=== źródłowa ===
* {{Cytuj książkę | autor = Jan Długosz | autor link = Jan Długosz | tytuł = [[Roczniki czyli kroniki sławnego Królestwa Polskiego]] | wydawca = PWN | miejsce = Warszawa | data = 1974 | strony = 177-180 | inni = Zofia Kozłowska-Budkowa, Danuta Turkowska, Maria Kowalczyk, Julia Mruk, Krystyna Pieradzka | tom = 7-8 | odn = {{odn/id|Długosz|Kronika}} }}
* {{cytuj książkę |tytuł = [[Powieść minionych lat]] | wydawca = [[Zakład Narodowy im. Ossolińskich]] | miejsce = Wrocław| rok = 1999 |isbn = 830404448X | odn = {{odn/id|Nestor|1999}} }}
* {{cytuj książkę |autor = Piotr z Dusburga | autor link = Piotr z Dusburga | tytuł = Kronika ziemi pruskiej| wydawca = Wydawnictwo Uniwersytetu Mikołaja Kopernika| miejsce = Toruń| rok = 2005| isbn = 83-231-1744-6 | odn = {{odn/id|Piotr z Dusburga|Kronika}} }}

=== specjalistyczna ===
* [[Aleksander Brückner]], ''Starożytna Litwa. Ludy i bogi. Szkice historyczne i mitologiczne'', rozdział III, 1904 i nn.
* {{cytuj książkę | autor link = Aleksander Kamiński | imię = Aleksander | nazwisko = Kamiński | tytuł = Jaćwież. Terytorium, ludność, stosunki gospodarcze i społeczne | miejsce = Łódź | rok = 1953 | odn = {{odn/id|Kamiński|1953}} }}
* „Ludy Bałtyckie. Pierwotna wiara i kulty”, [w:] [[Aleksander Brückner]], ''Mitologia słowiańska i polska'', Warszawa 1985.
* {{cytuj książkę | imię = Jerzy | nazwisko = Nalepa | autor link = Jerzy Nalepa | tytuł = Jaćwięgowie: nazwa i lokalizacja | miejsce = Białystok | rok = 1964 | seria = Seria Prace Białostockiego Towarzystwa Naukowego | issn = 0067-6470 | odn = {{odn/id|Nalepa|1964}} }}
* Jerzy Nalepa, ''Z badań nad jaćwieskimi relikatami onomastycznymi Połeksza'', [w:] ''Studia linguistica slavica baltica K.-O. Falk'', Lund 1966, S. 185–202.
* Jerzy Nalepa, ''Połekszanie (Pollexiani) – Plemię Jaćwięskie u północno-wschodnich granic Polski'', „Rocznik Białostocki”, t. VII: 1966, Warszawa 1967, s. 7–33.
* {{Cytuj książkę | autor = Henryk Łowmiański | autor link = Henryk Łowmiański | tytuł = Studia nad dziejami Wielkiego Księstwa Litewskiego | miejsce = Poznań | wydawca = Wydawnictwo Naukowe UAM | data =  1983 | odn = {{odn/id|Łowmiański|1983}} }}
* {{cytuj książkę | imię = Łucja | nazwisko = Okulicz-Kozaryn | autor link = Łucja Okulicz-Kozaryn | tytuł = Życie codzienne Prusów i Jaćwięgów w wiekach średnich (IX–XIII w.) | miejsce = Warszawa | wydawca = PIW | rok = 1983 | isbn = 8306008545 | odn = {{odn/id|Okulicz-Kozaryn|1983}} }}
* {{cytuj książkę | imię = Łucja | nazwisko = Okulicz-Kozaryn | tytuł = Dzieje Prusów | miejsce = Wrocław | wydawca = Leopoldinum | rok = 1997 | isbn = 8385220623 | odn = {{odn/id|Okulicz-Kozaryn|1997}} }}
* [[Grzegorz Białuński]], ''Studia z dziejów plemion pruskich i jaćwieskich'', Olsztyn, 1999.
* {{Cytuj książkę | nazwisko = Strzelczyk | imię = Jerzy | autor link = Jerzy Strzelczyk| tytuł = Zapomniane narody Europy | wydawca = Wydawnictwo Ossolineum | miejsce = Wrocław | data = 2006 | seria = Zrozumieć Europę | isbn = 978-83-04-04769-3 | odn = {{odn/id|Strzelczyk|2006}} }}.
* {{cytuj książkę |autor = Jerzy Antoniewicz| tytuł = Bałtowie zachodni w V w. p.n.e. – V w n.e. Terytorium, podstawy gospodarcze i społeczne plemion prusko-jaćwieskich i letto-litewskich| wydawca = Pojezierze| miejsce = Olsztyn-Białystok| rok = 1979| strony = |isbn = 83-7002-001-1}}
* {{Cytuj książkę |tytuł = Studia i materiały do dziejów Suwalszczyzny |autor r = Jerzy Antoniewicz |rozdział = Zarys pradziejów powiatu suwalskiego |wydawca = Białostockie Towarzystwo Naukowe |miejsce = Białystok |rok = 1965 |strony = 13–50}}
* {{cytuj pismo |autor = Jerzy Wiśniewski| autor link = Jerzy Wiśniewski (historyk) | tytuł = Badania nad dziejami osadnictwa ziem dawnej Jaćwieży i jej pogranicza – wyniki i propozycje| czasopismo = Rocznik Białostocki| wolumin = XIV| rok = 1981| miejsce = Białystok| issn = 0080-3421 | odn = {{odn/id|Wiśniewski|1981}} }}
* {{cytuj pismo |autor = Sławomir Wadyl| tytuł = Od Soudinoi do Sudavitae. Korzenie Prusów i Jaćwingów |czasopismo = In Tempore| data = 2008| wydawca = Uniwersytet Mikołaja Kopernika. Wydział Nauk Historycznych |miejsce = Toruń}}
* {{Cytuj | tytuł = Archaeologica Hereditas | data = 2013 | wydawca = Wydawnictwo Fundacji Archeologicznej | miejsce = Warszawa; Zielona Góra | rozdział = Grodziska Jaćwieży w perspektywie badań Działu Archeologii Bałtów Państwowego Muzeum Archeologicznego w Warszawie | autor r = Engel, Marcin; Iwanicki, Piotr; Iwanowska, Grażyna; Sobczak, Cezary | s = 45–63 | wolumin = 2 | isbn = 978-83-932546-7-5 | odn = tak}}
* Engel Marcin, ''Systemy wczesnośredniowiecznego osadnictwa jaćwieskiego w świetle badań ośrodków w Szurpiłach i Konikowie''. Rozprawa doktorska napisana pod kierunkiem [[Jerzy Okulicz-Kozaryn|J. Okulicza-Kozaryna]] i W. Nowakowskiego, Warszawa 2012: Instytut Archeologii Uniwersytetu Warszawskiego
* {{cytuj książkę | autor r link = Jan Tyszkiewicz (historyk)| imię r = Jan | nazwisko r = Tyszkiewicz | rozdział = Jaćwież wczesnośredniowieczna. Pomiędzy Niemnem, Biebrzą i Gołdapią, czyli przeciw legendom | inni = M. Nagielski, A.Rachuba, S. Górzyński (red.) | tytuł = Świt pogranicza | miejsce = Warszawa | rok = 2003 | isbn = 9788371813023 | odn = {{odn/id|Tyszkiewicz|2003}} }}
* {{Cytuj pismo | imię = Wojciech | nazwisko = Nowakowski | autor link = Wojciech Nowakowski (archeolog) | url=https://www.academia.edu/7286983/_Kurhany_Ja%C4%87wi%C4%99g%C3%B3w_kilkadziesi%C4%85t_lat_naukowego_mitu_%C5%9Awiatowit_IX_L_B_2012_181-192 | tytuł=Kurhany Jaćwięgów – kilkadziesiąt lat naukowego mitu | czasopismo = Światowit |  numer = IX(L)/B | rok = 2012 | strony = 181–192 | data dostępu=2021-08-31 | issn = 0082-044X | odn = tak | wydawca = [[Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego]] }}

=== popularna ===
* {{Cytuj książkę | nazwisko = Giełżyński | imię = Wojciech | autor link = Wojciech Giełżyński | tytuł = Jaćwięgi są wśród nas | wydawca = Iskry | miejsce = Warszawa | data = 2001 | isbn = 83-207-1666-7 | odn = {{odn/id|Giełżyński|2001}} }},
* „Królowa węży”, [w:] [[Oskar Miłosz]], ''Legendy i podania litewskie'', Olsztyn 1985.
* „O pięknej Egle i królu jezior – Żaltysie”, [w:] ''Legendy i podania Polskie'', pod red. M. Orłoń, J. Tyszkiewicz, Warszawa 1986.
* Jan Skorupski, ''Synowie drzew'', Kraków, WAM, 2006 (beletrystyka)
* {{cytuj książkę | autor = Piotr Bunar | autor2 = Stanisław A. Sroka | tytuł = Słownik wojen, bitew i potyczek w średniowiecznej Polsce | wydawca = Universitas | miejsce = Kraków | rok = 2004 | isbn = 83-242-0397-4 | odn = {{odn/id|Bunar|Sroka|2004}} }}

== Linki zewnętrzne ==
{{Commonscat|Yotvingia}}
{{wikisłownik|Jaćwing}}
* [http://www.suduva.com/virdainas/ Słownik angielsko-jaćwieski, jaćwiesko-angielski (rekonstrukcja)]
* [http://grodziska.eu/ Grodziska i szlaki Prusów]
* {{SgKP|III|364|Jadźwingi}}

{{Kontrola autorytatywna}}

[[Kategoria:Jaćwingowie| ]]
[[Kategoria:Historia zakonu krzyżackiego]]


text:
# Bitwa o ciężką wodę (serial telewizyjny)
Bitwa o ciężką wodę (tytuł oryginalny Kampen om tungtvannet) – norweski serial telewizyjny emitowany od 4 stycznia do 1 lutego 2015 roku przez norweską stację publiczną NRK1. W Polsce cały serial został udostępniony w Internecie 15 stycznia 2016 roku na platformie Ipla i VoD.pl w ramach usługi VOD.

## Fabuła
Oparta na faktach fabuła serialu opowiada o "bitwie o ciężką wodę" – jednej z akcji sabotażowych z okresu II wojny światowej. Akcja rozpoczyna się w 1933 roku w Sztokholmie, gdy niemiecki fizyki Werner Heisenberg otrzymał Nagrodę Nobla. W 1938 roku naziści zwerbowali go do ściśle tajnego przedsięwzięcia polegającego na budowie bomby jądrowej. Do tego celu potrzebna jest tzw. ciężka woda produkowana w Norwegii. Po zajęciu tego kraju w 1940 roku Niemcy przejęli też fabrykę ciężkiej wody. Aby zapobiec budowy bomby jądrowej przez nazistów alianci przerzucili komandosów w norweskie góry, gdzie znajduje się miasteczko Rjukan, a w nim strategiczna fabryka. Zadaniem komandosów było wysadzenie jej w powietrze. Koordynatorem akcji był profesor Leif Tronstad.

## Obsada
| Aktor                   | Rola                              |
| ----------------------- | --------------------------------- |
| Andreas Döhler          | Kurt Diebner                      |
| Robert Hunger-Bühler    | Generał Emil Leeb                 |
| Marc Benjamin Puch      | SS-Sturmbannführer (Major) Decker |
| Christoph Bach          | Werner Heisenberg                 |
| Peri Baumeister         | Elisabeth Heisenberg              |
| Espen Reboli Bjerke     | Jomar Brun                        |
| Torstein Bjørklund      | Arne Kjelstrup                    |
| Endre Ellefsen          | Hans Storhaug                     |
| Ole Christoffer Ertvaag | Birger Strømsheim                 |
| Eirik Evjen             | Kasper Idland                     |
| Anna Friel              | Julie Smith (postać fikcyjna)     |
| Benjamin Helstad        | Jens-Anton Poulsson               |
| Frank Kjosås            | Knut Haukelid                     |
| Espen Klouman-Høiner    | Leif Tronstad                     |
| Rolf Kristian Larsen    | Einar Skinnarland                 |
| Ragnhild Myntevik       | Astrid                            |
| Mads Sjøgård Pettersen  | Fredrik Kayser                    |
| Søren Pilmark           | Niels Bohr                        |
| Christian Rubeck        | Claus Helberg                     |
| Maibritt Saerens        | Ellen Henriksen (postać fikcyjna) |
| Audun Sandem            | Knut Haugland                     |
| Tobias Santelmann       | Joachim Rønneberg                 |
| Dennis Storhøi          | Bjørn Henriksen (postać fikcyjna) |
| Pip Torrens             | John Skinner Wilson               |
| Stein Winge             | Axel Aubert                       |
| Uwe Preuss              | Generał Fischer                   |
| David Zimmerschied      | Carl Friedrich von Weizsäcker     |

## Odbiór
Serial otrzymał bardzo pozytywne recenzje i otrzymał w 2015 roku międzynarodową nagrodę Prix Italia w kategorii "najlepszy serial". Cieszył się też wielką popularnością wśród norweskiej widowni, bijąc rekord oglądalności tamtejszej telewizji (pierwszy odcinek obejrzało ponad 1,2 miliona widzów, a ostatni ponad 1,3 miliona).

wikiname: plwiki

in_language: pl

wikitext:
{{Serial infobox
 |tytuł                   = Bitwa o ciężką wodę
 |oryginalny tytuł        = ''Kampen om tungtvannet''
 |grafika                 =
 |opis grafiki            =
 |alt grafiki             =
 |inny tytuł              =
 |gatunek                 = [[film historyczny|historyczny]], [[film wojenny|wojenny]]
 |kraj produkcji          = [[Norwegia]]
 |oryginalny język        = [[język norweski|norweski]]
[[język angielski|angielski]]
[[język niemiecki|niemiecki]]
 |twórcy                  =
 |główne role             = [[Andreas Döhler]]
[[Robert Hunger-Bühlerl]]
[[Marc Benjamin Puch]]
[[Christoph Bach (aktor)|Christoph Bach]]
 |muzyka tytułowa         =
 |liczba odcinków         = 6
 |liczba serii            = 1
 |nagrody                 =
 |lista odcinków          =
 |produkcja               =
 |produkcja wykonawcza    =
 |reżyseria               = [[Per-Olav Sørensen]]
 |scenariusz              = [[Petter S. Rosenlund]]
 |narracja                =
 |muzyka                  =
 |zdjęcia                 =
 |scenografia             =
 |wytwórnia               =
 |czas trwania            = 55 minut
 |kąt kamery              =
 |kraj oryginalnej emisji =
 |data premiery           =
 |stacja telewizyjna      = [[Norsk Rikskringkasting|NRK1]]
 |pierwsza emisja         = 4 stycznia 2015 –1 lutego 2015
 |lata emisji             =
 |status                  = serial zakończony
 |format obrazu           =
 |format dźwięku          =
 |poprzednik              =
 |kontynuacja             =
 |powiązane               =
 |commons                 =
 |wikicytaty              =
 |www                     = http://www.ipla.tv/Serial/5002553-Historyczny/5007614-Bitwa-O-Ciezka-Wode
}}
'''Bitwa o ciężką wodę''' (tytuł oryginalny ''Kampen om tungtvannet'') – [[Norwegia|norweski]] [[serial telewizyjny]] emitowany od 4 stycznia do 1 lutego 2015 roku przez norweską stację publiczną [[Norsk Rikskringkasting|NRK1]]<ref>{{Cytuj|url = https://tv.nrk.no/serie/kampen-om-tungtvannet|tytuł = NRK TV - Se Kampen om tungtvannet|opublikowany = NRK TV|data dostępu = 2016-01-16}}</ref>. W [[Polska|Polsce]] cały serial został udostępniony w Internecie 15 stycznia 2016 roku na platformie [[Ipla]] i VoD.pl w ramach usługi [[Wideo na życzenie|VOD]]<ref>{{Cytuj|url = http://www.ipla.tv/Serial/5002553-Historyczny/5007614-Bitwa-O-Ciezka-Wode|tytuł = Bitwa o ciężką wodę|opublikowany = ipla.tv|data dostępu = 2016-01-16|archiwum = https://web.archive.org/web/20161011191008/http://www.ipla.tv/Serial/5002553-Historyczny/5007614-Bitwa-O-Ciezka-Wode|zarchiwizowano = 2016-10-11}}</ref><ref>{{Cytuj|url = http://wpolityce.pl/kultura/278245-znakomity-norweski-serial-o-ii-wojnie-swiatowej-od-dzis-na-vod-polecamy-bitwe-o-ciezka-wode|tytuł = Znakomity norweski serial o II wojnie światowej od dziś na VOD. Polecamy "Bitwę o ciężką wodę"|opublikowany = wpolityce.pl|data dostępu = 2016-01-16}}</ref>.

== Fabuła ==
Oparta na faktach fabuła serialu opowiada o "[[Bitwa o ciężką wodę|bitwie o ciężką wodę]]" – jednej z akcji [[sabotaż]]owych z okresu [[II wojna światowa|II wojny światowej]]. Akcja rozpoczyna się w 1933 roku w [[Sztokholm]]ie, gdy niemiecki fizyki [[Werner Heisenberg]] otrzymał [[Nagroda Nobla|Nagrodę Nobla]]. W 1938 roku [[naziści]] zwerbowali go do ściśle tajnego przedsięwzięcia polegającego na budowie [[Broń jądrowa|bomby jądrowej]]. Do tego celu potrzebna jest tzw. [[ciężka woda]] produkowana w [[Norwegia|Norwegii]]. Po [[Kampania norweska|zajęciu tego kraju w 1940 roku]] Niemcy przejęli też fabrykę ciężkiej wody. Aby zapobiec budowy bomby jądrowej przez nazistów [[alianci (II wojna światowa)|alianci]] przerzucili komandosów w norweskie góry, gdzie znajduje się miasteczko [[Rjukan]], a w nim strategiczna fabryka. Zadaniem komandosów było wysadzenie jej w powietrze. Koordynatorem akcji był profesor [[Leif Tronstad]].

== Obsada ==
{| class="wikitable sortable"
! Aktor
! Rola
|-
| [[Andreas Döhler]]
| [[Kurt Diebner]]
|-
| [[Robert Hunger-Bühler]]
| Generał [[Emil Leeb]]
|-
| [[Marc Benjamin Puch]]
| [[Sturmbannführer|SS-Sturmbannführer]] (Major) Decker
|-
| [[Christoph Bach (aktor)|Christoph Bach]]
| [[Werner Heisenberg]]
|-
| [[Peri Baumeister]]
| [[Elisabeth Heisenberg]]
|-
| [[Espen Reboli Bjerke]]
| [[Jomar Brun]]
|-
| [[Torstein Bjørklund]]
| [[Arne Kjelstrup]]
|-
| [[Endre Ellefsen]]
| [[Hans Storhaug]]
|-
| [[Ole Christoffer Ertvaag]]
| [[Birger Strømsheim]]
|-
| [[Eirik Evjen]]
| [[Kasper Idland]]
|-
| [[Anna Friel]]
| Julie Smith (postać fikcyjna)
|-
| [[Benjamin Helstad]]
| [[Jens-Anton Poulsson]]
|-
| [[Frank Kjosås]]
| [[Knut Haukelid]]
|-
| [[Espen Klouman-Høiner]]
| [[Leif Tronstad]]
|-
| [[Rolf Kristian Larsen]]
| [[Einar Skinnarland]]
|-
| [[Ragnhild Myntevik]]
| Astrid
|-
| [[Mads Sjøgård Pettersen]]
| [[Fredrik Kayser]]
|-
| [[Søren Pilmark]]
| [[Niels Bohr]]
|-
| [[Christian Rubeck]]
| [[Claus Helberg]]
|-
| [[Maibritt Saerens]]
| Ellen Henriksen (postać fikcyjna)
|-
| [[Audun Sandem]]
| [[Knut Haugland]]
|-
| [[Tobias Santelmann]]
| [[Joachim Rønneberg]]
|-
| [[Dennis Storhøi]]
| Bjørn Henriksen (postać fikcyjna)
|-
| [[Pip Torrens]]
| [[John Skinner Wilson]]
|-
| [[Stein Winge]]
| [[Axel Aubert]]
|-
|[[Uwe Preuss]]
|Generał Fischer
|-
| [[David Zimmerschied]]
| [[Carl Friedrich von Weizsäcker]]
|}

== Odbiór ==
Serial otrzymał bardzo pozytywne recenzje i otrzymał w 2015 roku międzynarodową nagrodę Prix Italia w kategorii "najlepszy serial"<ref>{{Cytuj|url = https://archive.is/20150924211900/http://www.prixitalia.rai.it/Lists.aspx?id=655&lang=eng|tytuł = Prix Italia - THE TV CATEGORY|opublikowany = www.prixitalia.rai.it|data dostępu = 2016-01-16}}</ref>. Cieszył się też wielką popularnością wśród norweskiej widowni, bijąc rekord oglądalności tamtejszej telewizji (pierwszy odcinek obejrzało ponad 1,2 miliona widzów, a ostatni ponad 1,3 miliona)<ref>{{Cytuj|url = http://www.nrk.no/kultur/1_2-millioner-sa-_kampen-om-tungtvannet_-1.12131524|tytuł = 1,2 millioner så «Kampen om tungtvannet»|opublikowany = NRK|data dostępu = 2016-01-16}}</ref><ref>{{Cytuj|url = http://www.nrk.no/kultur/siste-episode-ga-seerrekord-for-_kampen-om-tungtvannet_-1.12184570|tytuł = Siste episode ga seerrekord for «Kampen om tungtvannet»|opublikowany = NRK|data dostępu = 2016-01-16}}</ref>.

== Przypisy ==
{{Przypisy}}

== Linki zewnętrzne ==
* [https://vod.tvp.pl/seriale,18/bitwa-o-ciezka-wode-odcinki,2092706 Bitwa o ciężką wodę] – serial dostępny w serwisie TVP VOD
* {{Filmweb|tytuł|703662}}
* {{IMDb|tytuł|3280150}}

[[Kategoria:Norweskie seriale telewizyjne]]
[[Kategoria:Seriale telewizyjne emitowane od 2015]]
[[Kategoria:Seriale telewizyjne zakończone w 2015]]

title: Bitwa o ciężką wodęKampen om tungtvannet

Gatunek: historyczny, wojenny

Kraj produkcji: Norwegia

Oryginalny język: norweski · angielski · niemiecki

Główne role: Andreas Döhler · Robert Hunger-Bühlerl · Marc Benjamin Puch · Christoph Bach

Reżyseria: Per-Olav Sørensen

Scenariusz: Petter S. Rosenlund

Czas trwania odcinka: 55 minut

Pierwsza emisja: 4 stycznia 2015 –1 lutego 2015

Status: serial zakończony


text:
# Wycieczki po stokach galicyjskich i węgierskich Tatrów
Wycieczki po stokach galicyjskich i węgierskich Tatrów – dzieło Teodora Tripplina, wydane w 1856 roku o charakterze pamiętnika z podróży po Galicji.
Książka jest pamiętnikiem z podróży Teodora Tripplina, który odwiedził Tatry podczas jednej ze swoich wypraw. Zawiera także wiele historyjek oraz opowiadań ludowych. W utworze znajdziemy wydarzenia z każdego dnia podróży, opisy poszczególnych miejsc oraz spotkanych ludzi, a także ich rozmowy z autorem. Bardzo dużo miejsca poświęcone jest opisowi widoku gór. Z rzadka odnaleźć można także odwołania historyczne. Tekst został wydany w dwóch tomach. Autor był w Tatrach, jednak nie w czasie, w którym dzieje się akcja tekstu, gdyż w 1848 roku był za granicą.

wikitext:
{{Książka infobox
 |tytuł             = Wycieczki po stokach galicyjskich<br />i węgierskich Tatrów
 |tytuł oryginalny  =
 |grafika           = Teodor Tripplin Wycieczki title page.jpg
 |opis grafiki      = Strona tytułowa pierwszego wydania I tomu dzieła
 |alt grafiki       =
 |autor             = [[Teodor Tripplin]]
 |tematyka          = [[podróż]] po [[Galicja (Europa Środkowa)|Galicji]]
 |typ utworu        = [[pamiętnik]] z podróży
 |data powstania    =
 |miejsce wydania   = [[Imperium Rosyjskie]]
 |język             = [[Język polski|polski]]
 |data wydania      = [[1856 w literaturze|1856]]
 |wydawca           = [[Samuel Orgelbrand]]
 |poprzednia        =
 |następna          =
 |commons           =
 |wikiźródła        =
 |wikicytaty        =
}}
'''Wycieczki po stokach galicyjskich i węgierskich Tatrów''' – dzieło [[Teodor Tripplin|Teodora Tripplina]], wydane w 1856 roku o charakterze [[pamiętnik]]a z podróży po [[Galicja (Europa Środkowa)|Galicji]].

Książka jest pamiętnikiem z podróży Teodora Tripplina, który odwiedził Tatry podczas jednej ze swoich wypraw. Zawiera także wiele historyjek oraz opowiadań ludowych. W utworze znajdziemy wydarzenia z każdego dnia podróży, opisy poszczególnych miejsc oraz spotkanych ludzi, a także ich rozmowy z autorem. Bardzo dużo miejsca poświęcone jest opisowi widoku gór. Z rzadka odnaleźć można także odwołania historyczne. Tekst został wydany w dwóch tomach. Autor był w Tatrach, jednak nie w czasie, w którym dzieje się akcja tekstu, gdyż w 1848 roku był za granicą.

==Bibliografia==
* S. Burkot, ''Polskie podróżopisarstwo romantyczne'', [[Wydawnictwo Naukowe PWN|Państwowe Wydawnictwo Naukowe]], Warszawa 1988.
* J. Kolbuszewski, ''Kilka uwag o życiu i twórczości Teodora Tripplina'', „[[Wierchy]]”, 1972.

== Linki zewnętrzne ==
* ''Wycieczki po stokach galicyjskich i węgierskich Tatrów'' [https://polona.pl/item/wycieczki-po-stokach-galicyjskich-i-wegierskich-tatrow-t-1,MzE0Njc5NjU/ tom 1], [https://polona.pl/item/wycieczki-po-stokach-galicyjskich-i-wegierskich-tatrow-t-2,MzE0Njc5NjY/ tom 2] (wyd. 1856) w bibliotece [[Polona]]

[[Kategoria:Polska literatura faktu]]
[[Kategoria:Polskie utwory literackie romantyzmu]]
[[Kategoria:Utwory literackie z 1855]]
[[Kategoria:Polskie utwory autobiograficzne]]

title: Wycieczki po stokach galicyjskich · i węgierskich Tatrów

Autor: Teodor Tripplin

Tematyka: podróż po Galicji

Typ utworu: pamiętnik z podróży

Miejsce wydania: Imperium Rosyjskie

Język: polski

Wydawca: Samuel Orgelbrand


text:
# (3630) Lubomír
(3630) Lubomír – planetoida z pasa głównego asteroid okrążająca Słońce w ciągu 4 lat i 224 dni w średniej odległości 2,77 au Została odkryta 28 sierpnia 1984 roku w Obserwatorium Kleť w pobliżu Czeskich Budziejowic przez Antonína Mrkosa. Nazwa planetoidy pochodzi od starosłowiańskiego imienia Lubomír, popularnego w Czechcach. Przed nadaniem nazwy planetoida nosiła oznaczenie tymczasowe (3630) 1984 QN.

title: (3630) Lubomír

wikitext:
{{Planetoida infobox
 |       numer = 3630
 |       nazwa = Lubomír
 |  oznaczenie =
 |     zdjęcie =
 |        opis =
 |    odkrywca = [[Antonín Mrkos]]
 |       dzień = 28 sierpnia
 |         rok = 1984
 |występowanie = [[Pas planetoid|Pas główny]]
 |       epoka =
 |wielka_półoś = 2,7701
 |    mimośród = 0,2045
 |  peryhelium = 2,2033
 |    aphelium = 3,3367
 |         lat = 4
 |         dni = 223
 |      godzin = 23
 |    prędkość = 17,89
 |  nachylenie = 7,39
 |    średnica = 15,8
 |        masa =
 |     gęstość =
 |okres_obrotu =
 |      albedo = 0,05
 |     jasność = 12,5
 |         typ =
 | temperatura =
 |    satelity =
}}
'''(3630) Lubomír''' – [[planetoida]] z [[pas planetoid|pasa głównego asteroid]] okrążająca [[Słońce]] w ciągu 4 lat i 224 dni w średniej odległości 2,77 [[jednostka astronomiczna|au]] Została odkryta 28 sierpnia 1984 roku w [[Obserwatorium Kleť]] w pobliżu [[Czeskie Budziejowice|Czeskich Budziejowic]] przez [[Antonín Mrkos|Antonína Mrkosa]]. Nazwa planetoidy pochodzi od starosłowiańskiego imienia ''Lubomír'', popularnego w Czechcach. Przed nadaniem nazwy planetoida nosiła oznaczenie tymczasowe '''(3630) 1984 QN'''.

== Zobacz też ==
* [[lista planetoid 3001–4000]]
* [[lista planetoid]]

== Linki zewnętrzne ==
* {{JPL|3630}}
* {{JPLorb|3630}}
* {{MPC|3630}}

{{SORTUJ:Lubomír}}

[[Kategoria:Planetoidy pasa głównego]]
[[Kategoria:Nazwane planetoidy]]
[[Kategoria:Obiekty astronomiczne odkryte w 1984]]

title: (3630) Lubomír

Odkrywca: Antonín Mrkos

Data odkrycia: 28 sierpnia 1984

Przynależność · obiektu: Pas główny

Okres obiegu · wokół Słońca: 4 lata 223 dni 23 godziny


text:
# Buzdygany
Buzdygany – nagroda przyznawana corocznie przez czasopismo Polska Zbrojna dla wyróżniających się osobowości Wojska Polskiego. Jest to 37-centymetrowa posrebrzana replika XVI-wiecznej oznaki godności rotmistrzowskiej.

## Buzdygany 1995
Osoby wyróżnione:
1. gen. bryg. Zygmunt Sadowski – za ćwiczenia Partnerstwo dla Pokoju (Cooperative Bridge)
2. gen. dyw. J. Carter III - za ćwiczenia Partnerstwo dla Pokoju (Cooperative Bridge)
3. por. Robert Strzelecki – za niekonwencjonalny wkład w kształtowanie wizerunku Wojska Polskiego w społeczeństwie
4. Maria Wiernikowska – dziennikarka

stopnie wojskowe obowiązujące w dniu wręczenia nagrody

## Buzdygany 2003
Nominowani:
1. gen. broni Mieczysław Cieniuch – I zastępca Szefa Sztabu Generalnego Wojska Polskiego – uważany za jednego z architektów polskich sił stabilizacyjnych w Iraku;
2. gen. dyw. dr Roman Iwaszkiewicz – dyrektor Departamentu Polityki Zbrojeniowej Ministerstwa Obrony Narodowej – stara się o włączenia krajowych programów badawczych do systemu współpracy międzynarodowej;
3. płk prof. dr n. wet. Michał Bartoszcze – wicedyrektor Wojskowego Instytutu Higieny i Epidemiologii w Warszawie, szef Ośrodka Diagnostyki i Zwalczania Zagrożeń Biologicznych w Puławach – twórca jedynego w Polsce laboratorium III klasy bezpieczeństwa biologicznego (BSL-3);
4. płk prof. dr n. med. Wojciech Marczyński – zastępca dyrektora Wojskowego Instytutu Medycznego ds. nauki i szkolenia - specjalista w dziedzinie ortopedii i traumatologi narządów ruchu dzieci i dorosłych, leczy wady wrodzone, skoliozę, zajmuje się również wydłużaniem kończyn oraz protezoplastyką stawu biodrowego;
5. płk prof. dr hab. Adam Tomaszewski – dziekan Wydziału Wojsk Lądowych Akademii Obrony Narodowej w Warszawie-Rembertowie – współtwórca zintegrowanego modelu kształcenia oficerów, autor koncepcji nowego programu uzupełniających studiów magisterskich na kierunku zarządzanie i dowodzenie;
6. płk dr Ryszard Chyrzyński – dyrektor Departamentu Spraw Socjalnych i Rekonwersji Ministerstwa Obrony Narodowej - inicjator nowelizacji ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz świadczeń emerytalnych, programów osłonowych dla rodzin najbiedniejszych (tanie wczasy, dofinansowanie wypoczynku dzieci);
7. płk dr inż. Mirosław Kwaśny – kierownik Zakładu Techniki Laserowej w Instytucie Optoelektroniki Wojskowej Akademii Technicznej w Warszawie – prowadzi badania nad zastosowaniem laserów w terapii nowotworów, pracuje nad zastosowaniem metod spektralnych do zdalnych detekcji gazowych zanieczyszczeń atmosfery (złote medale na wystawach w Brukseli i Moskwie);
8. płk dypl. Ryszard Jabłoński – dowódca 20 Bartoszyckiej Brygady Zmechanizowanej – autor restrukturyzacji sztabu, dzięki czemu osiągnęła ona wymagania określone w standardach NATO;
9. płk dypl. Jerzy Stwora – komendant Centrum Szkolenia Łączności i Informatyki w Zegrzu – przyczynił się do akcji zbierania funduszy na zakup sprzętu komputerowego dla Warsztatów Terapii Zajęciowej przy Ośrodku Pomocy Społecznej w Legionowie, doprowadził do renowacji XIX-wiecznych fortyfikacji obronnych w Zegrzu;
10. płk mgr inż. Jan Piotrowski - dyrektor Wojskowych Zakładów Lotniczych nr 4 w Warszawie – dzięki oddaniu do użytku stanowisk prób lotniczych silników odrzutowych nowej generacji stara się o możliwość pozyskania kontraktów offsetowych związanych z zakupem przez Polskę samolotów wielozadaniowych F-16;
11. płk mgr inż. Waldemar Kozicki – dyrektor Wojskowych Zakładów Lotniczych nr 3 w Dęblinie - podejmuje w kierowanym przez siebie Zakładzie nowe technologie produkcyjno-remontowe podczas modernizacji awioniki średnich i małych samolotów transportowych (unikatowych na terenach Europy Środkowej;
12. płk Michał Bułkin – szef Oddziału Wychowania Fizycznego i Sportu Zarządu Doktryn i Szkolenia Sił Zbrojnych RP - zajmuje się przygotowaniem reprezentacji WP do III Światowych Wojskowych Igrzysk Sportowych – Katania 2003;
13. płk Ryszard Dubiela – szef Rejonowego Zarządu Infrastruktury w Olsztynie - prekursor modernizacji infrastruktury energetycznej w wojsku w formule partnerstwa publiczno-prywatnego;
14. płk Kazimierz Sobka – komendant Centrali Wojskowej Misje Pokojowe – odpowiada za wydatkowanie środków finansowych na szkolenie osób biorących w misjach pokojowych;
15. ppłk dypl. Piotr Ząbkowski – dowódca 10 Batalionu Zmechanizowanego 10 Brygady Kawalerii Pancernej w Świętoszowie – dwukrotnie na misji pokojowej w Kosowie, podczas zgłaszania nominacji - dowódca 2 Grupy Bojowej w Iraku;
16. ppłk Lech Drab – starszy specjalista w Polskim Przedstawicielstwie Wojskowym NATO – dzięki jego negocjacjom Joint Force Training Centre (JFTC) umiejscowiono w Polsce w Bydgoszczy;
17. mjr pil. mgr inż. Jerzy Lenia – dowódca 3. Eskadry Lotniczej w Dęblinie - współtwórca i lider zespołu pilotażowego Biało-czerwone Iskry, posiada nalot 2 150 godzin;
18. kpt. mar. Grzegorz Okuljar – dowódca ORP Kontradmirał Xawery Czernicki – wprowadził okręt do służby w warunkach wojennych;
19. płk rez. Marek Ruszczak – działacz sportowy Polskiego Związku Radioorientacji Sportowej, przyczynił się do uznania radioorientacji sportowej za sport wojskowo-użyteczny;
20. płk rez. Władysław Świdnicki – dyrektor Zakładów Remontowo-Budowlanych w Jarosławiu – przeciwdziała dekapitalizacji obiektów wojskowych;
21. płk rez. Marian Zach – propagator tradycji Henryka Dobrzańskiego Hubala, jest współtwórcą pomnika w Anielinie, organizuje rajdy konne i piesze Szlakiem Oddziału Hubala, propaguje chlubne tradycje oręża polskiego;
22. dr Roman Dufrêne – dyrektor Przemysłowego Instytutu Telekomunikacji w Warszawie – dyrektor Instytutu, który na potrzeby wojska wdrożył m.in. systemy Dunaj, Szafran ZT;
23. Janusz Godyń – prezes Izby Wojskowej Sądu Najwyższego – twórca reformy sądownictwa wojskowego, brał udział w pracach nad nowym kodeksem karnym przed sądami wojskowymi oraz prawem o ich ustroju;
24. Andrzej Korski – wojewoda lubuski – zaproponował wykorzystanie poligonów żagańskiego, świętoszowskiego i wędrzyńskiego oraz zaadaptowanie obiektów pokoszarowych w Gubinie celem aktywizacji regionu, podjął działania umożliwiające i ułatwiające budowę nowych mieszkań dla żołnierzy zawodowych;
25. Ryszard Pacławski – dyrektor TVP3 Regionalna - rozpoczął propagowanie spraw związanych z obronnością i wojskiem, a także lokalne inicjatywy służące obronności na wizji, przedstawia zarówno zmiany zachodzące w armii, jak i wspomina polskie tradycje oręża;
26. Andrzej Towpik – podsekretarz stanu w Ministerstwie Obrony Narodowej ds. polityki obronnej - brał udział w negocjacjach dotyczących wejścia Polsko do NATO i UE, pierwszy stały przedstawiciel RP przy Kwaterze Głównej NATO.

## Buzdygany 2004
Nominowani:
1. gen. bryg. Kazimierz Jaklewicz – dowódca 17. Brygady Zmechanizowanej w Międzyrzeczu - za testowanie 9-miesięcznej zasadniczej służby wojskowej w podległych JW oraz za przygotowanie batalionu do II zmiany PKW Irak a także za wysokie noty podczas inspekcji;
2. płk Stefan Czmur – szef Zarządu Planowania Rozwoju Sił Zbrojnych Sztabu Generalnego WP - za Program przebudowy i modernizacji technicznej SZ RP w latach 2001–2006, Program rozwoju SZ RP w latach 2003-2008 oraz za Plan rozwoju SZ RP w latach 2005–2010;
3. kpt. mar. Dorota Stachura – oficer łącznikowy Dowództwa Marynarki Wojennej - za przewodniczenie komisji odpowiedzialnej za przekazanie suwerenności w prowincjach Karbala i Babilon (Irak) oraz celowe rozdysponowanie 7,5 mln dolarów (instalacje wodociągowe, stacje uzdatniania wody, uruchomienie szkół oraz wyposażenie szpitali);
4. bp Sławoj Leszek Głódź – biskup diecezji warszawsko-praskiej – za utworzenie NSZZ Obrony Armii;
5. dr Roman Dufrêne – dyrektor Przemysłowego Instytutu Telekomunikacji w Warszawie – dyrektor Instytutu, który na potrzeby wojska wdrożył m.in. systemy Dunaj, Szafran ZT;
6. Andrzej Siezieniewski – prezes zarządu Polskiego Radia – za wdrożenie planu zainstalowania sekcji radia w Iraku a także za promowanie obronności na antenie PR;

## Buzdygany 2009[2]
Laureaci:
1. mjr Tadeusz Ogrodniczuk, kustosz Muzeum Broni Pancernej w Poznaniu

## Buzdygany 2011[3]
Laureaci:
1. prof. Stanisław Ilnicki, dyrektor Kliniki Psychiatrii i Stresu Bojowego w Warszawie, pomagający cierpiącym na zespół stresu pourazowego
2. gen. Andrzej Reudowicz, dowódca 10. Brygady Kawalerii Pancernej oraz dowódca polskich żołnierzy w Afganistanie
3. 2 kompania dalekiego rozpoznania 2 Hrubieszowskiego Pułku Rozpoznawczego im. majora Henryka Dobrzańskiego Hubala

## Buzdygany 2013[4]
Laureaci:
1. płk lek. Zbigniew Aszkielaniec, komendant Wojskowego Centrum Kształcenia Medycznego
2. Marcin Gortat
3. płk Jerzy Jankowski, polski narodowy przedstawiciel wojskowy przy Naczelnym Dowództwie Sił Sojuszniczych NATO w Europie
4. st. chor. szt. Zbigniew Rosiński, wiceprezes Wojskowego Klubu Biegacza Meta
5. komandor por. Robert Szymaniuk
6. kpt. Przemysław Wardowski

## Buzdygany 2015[5]
Laureaci:
1. ppłk Andrzej Demkowicz - kierownik Zespołu Rozpoznania i Dowodzenia w Instytucie Dowodzenia Wyższej Szkoły Oficerskiej Wojsk Lądowych we Wrocławiu, ratownik GOPR - za miłość do gór, popularyzowanie jej wśród żołnierzy różnych formacji, szkolenie z technik alpinistycznych i narciarskich mających podnieść ich umiejętności działania w terenie górskim;
2. Tomasz G. „Gałus”  - komandos, podoficer Wojsk Specjalnych - za wyjątkowe umiejętności w zakresie sztuki przetrwania w terenie.
3. gen. bryg. prof. dr hab. n. med. Grzegorz Gielerak – dyrektor Wojskowego Instytutu Medycznego przy ul. Szaserów w Warszawie - za wdrażanie wielu innowacyjnych programów zdrowotnych w wojskowej służbie zdrowia, m.in. badania rannych i poszkodowanych na misjach w ramach programu „Afgan”, które przyczyniły się do zwiększenia odporności Rosomaków na wybuchy min pułapek;
4. ppłk pil. Paweł Marcinkowski  - dowódca Grupy Działań Lotniczych 31 Bazy Lotnictwa Taktycznego w Poznaniu - za oddanie się szkoleniu swoich następców: pilotów, dowódców i instruktorów lotnictwa;
5. mjr Marcin Matczak - oficer CIMIC - za propagowanie zrozumienia różnic międzykulturowych w działaniach wojskowych na misjach;
6. st. chor. sztab. Andrzej Woltmann - zastępca komendanta Szkoły Podoficerskiej Wojsk Lądowych w Poznaniu - za rozwijanie systemu szkolenia podoficerów według wzorców najlepszych armii państw zachodnich, a także za podnoszenie rangi korpusu podoficerskiego do poziomu elity wojska;
7. Sławomir Zagórski – łemkowski historyk i dziennikarz - za rzetelność i odwagę w pisaniu o wojskach specjalnych oraz odkrywanie dawnych dziejów polskiego oręża.

## Buzdygany 2019[6]
Laureaci:
1. ppłk Dominik Duda
2. płk dr inż. Mariusz Chmielewski
3. kpt. Szczepan Pietraszek
4. ppłk Adam Krysiak
5. st. sierż. Artur Pelo
6. płk prof. dr hab. n. med. Marek Rękas
7. płk Paweł Chabielski

## Buzdygany 2020[7]
Laureaci:
1. ppłk Andrzej Borzenda
2. płk Leszek Elak
3. Jacek Matuszak
4. gen. bryg. Karol Molenda
5. płk Marek Pietrzak
6. płk Ireneusz Smykla

## Buzdygany 2021
Laureaci:
1. st. szer. Monika Krasińska-Ligejka, była dziennikarka Radia Katowice

## Buzdygany 2022[8]
Laureaci:
1. płk rez. Paweł Dziuba, dyrektor Eksperckiego Centrum Szkolenia Cyberbezpieczeństwa, za rozwój potencjału Sił Zbrojnych w obszarze IT;
2. dr Agnieszka Glapiak, była dyrektor Centrum Operacyjnego MON, obecnie społeczny doradca Ministra Obrony Narodowej, wiceprzewodnicząca Krajowej Rady Radiofonii i Telewizji, za zbudowanie nowej strategii komunikacyjnej w Wojsku Polskim;
3. ppor. Damian Pietrasik, oficer WOT, dzięki któremu wielu młodych ludzi zdecydowało się wstąpić w szeregi Wojska Polskiego;
4. sierż. Tomasz Rożniatowski, żołnierz Centralnego Wojskowego Zespołu Sportowego, weteran-poszkodowany misji w Afganistanie, za determinację w walce o powrót do aktywnego życia i inspirowanie innych w podobnej sytuacji;
5. kadm. prof. dr hab. Tomasz Szubrycht, rektor-komendant Akademii Marynarki Wojennej, za skuteczność w realizacji wizji rozwoju Akademii;
6. ppłk Paweł Wronka, szef sztabu Jednostki Wojskowej Komandosów, za stworzenie i uruchomienie programu JATA i otwarcie wojsk specjalnych na cywili.

## Buzdygany 2023[9]
Laureaci:
1. Piotr Bojarski, kierownik Centrum Szyfrów Enigma, za łączenie historii z nowoczesnością w Centrum Szyfrów Enigma
2. kpt. Paweł Danielak, młodszy specjalista w Szefostwie Wojskowej Służby Zdrowia Inspektoratu Wsparcia Sił Zbrojnych za odwagę w wychodzeniu poza schematy w ratowaniu życia
3. kmdr Grzegorz Krasnodębski, zastępca dyrektora Morskiego Centrum Cyberbezpieczeństwa, za wizjonerskie podejście do kwestii ochrony infrastruktury krytycznej
4. gen. bryg. Rafał Miernik, dowódca 19 Brygady Zmechanizowanej, za wprowadzenie w wojsku nowego typu lidera
5. płk Jarosław Wacko, szef Oddziału Reagowania na Incydenty Komputerowe w Dowództwie Komponentu Wojsk Obrony Cyberprzestrzeni, za zbudowanie jednego z najsilniejszych zespołów na świecie zajmujących się cyberbezpieczeństwem i dowodzeniem nim
6. Centrum Operacji Powietrznych - Dowództwo Komponentu Powietrznego, za zabezpieczenie polskiej przestrzeni powietrznej w obliczu nowych wyzwań

title: Buzdygany

wikitext:
{{dopracować|źródła=2025-01}}
'''Buzdygany''' – nagroda przyznawana corocznie przez czasopismo ''[[Polska Zbrojna]]'' dla wyróżniających się osobowości [[Siły Zbrojne Rzeczypospolitej Polskiej|Wojska Polskiego]]. Jest to 37-centymetrowa posrebrzana replika XVI-wiecznej oznaki godności [[rotmistrz]]owskiej<ref>{{Cytuj |tytuł = Buzdygany - nagrody przyznawane przez miesięcznik „Polska Zbrojna” |data dostępu = 2023-12-09 |opublikowany = www.wiw.com.pl |url = https://www.wiw.com.pl/buzdygany}}</ref>.

== Buzdygany 1994 ==

== Buzdygany 1995 ==
'''Osoby wyróżnione''':
# [[Generał|gen. bryg.]] [[Zygmunt Sadowski (generał)|Zygmunt Sadowski]] – za ćwiczenia [[Partnerstwo dla Pokoju]] (Cooperative Bridge)
# [[Generał|gen. dyw.]] J. Carter III - za ćwiczenia Partnerstwo dla Pokoju (Cooperative Bridge)
# [[porucznik|por.]] [[Robert Strzelecki]] – za niekonwencjonalny wkład w kształtowanie wizerunku Wojska Polskiego w społeczeństwie
# [[Maria Wiernikowska]] – dziennikarka
<small>stopnie wojskowe obowiązujące w dniu wręczenia nagrody</small>

== Buzdygany 1996 ==

== Buzdygany 1997 ==

== Buzdygany 1998 ==

== Buzdygany 1999 ==

== Buzdygany 2000 ==

== Buzdygany 2001 ==

== Buzdygany 2002 ==

== Buzdygany 2003 ==
'''Nominowani''':
# [[Generał|gen. broni]] [[Mieczysław Cieniuch]] – I zastępca Szefa [[Sztab Generalny Wojska Polskiego|Sztabu Generalnego Wojska Polskiego]] – uważany za jednego z architektów polskich sił stabilizacyjnych w [[Irak]]u;
# [[Generał|gen. dyw.]] [[Doktor (stopień naukowy)|dr]] [[Roman Iwaszkiewicz]] – dyrektor [[Departament Polityki Zbrojeniowej|Departamentu Polityki Zbrojeniowej]] [[Ministerstwo Obrony Narodowej|Ministerstwa Obrony Narodowej]] – stara się o włączenia krajowych programów badawczych do systemu współpracy międzynarodowej;
# [[pułkownik|płk]] [[Profesor|prof.]] dr n. wet. [[Michał Bartoszcze]] – wicedyrektor [[Wojskowy Instytut Higieny i Epidemiologii im. gen. Karola Kaczkowskiego|Wojskowego Instytutu Higieny i Epidemiologii]] w [[Warszawa|Warszawie]], szef [[Ośrodek Diagnostyki i Zwalczania Zagrożeń Biologicznych|Ośrodka Diagnostyki i Zwalczania Zagrożeń Biologicznych]] w [[Puławy|Puławach]] – twórca jedynego w [[Polska|Polsce]] laboratorium III klasy bezpieczeństwa biologicznego (BSL-3);
# płk prof. dr n. med. [[Wojciech Marczyński]] – zastępca dyrektora [[Wojskowy Instytut Medyczny|Wojskowego Instytutu Medycznego]] ds. nauki i szkolenia - specjalista w dziedzinie [[ortopedia|ortopedii]] i [[Chirurgia urazowa|traumatologi]] narządów ruchu dzieci i dorosłych, leczy wady wrodzone, [[skolioza|skoliozę]], zajmuje się również wydłużaniem kończyn oraz [[protezoplastyka|protezoplastyką]] [[staw biodrowy|stawu biodrowego]];
# płk prof. dr hab. [[Adam Tomaszewski (ur. 1946)|Adam Tomaszewski]] – dziekan Wydziału Wojsk Lądowych [[Akademia Obrony Narodowej|Akademii Obrony Narodowej]] w [[Warszawa|Warszawie-Rembertowie]] – współtwórca zintegrowanego modelu kształcenia oficerów, autor koncepcji nowego programu uzupełniających studiów magisterskich na kierunku zarządzanie i dowodzenie;
# płk dr [[Ryszard Chyrzyński]] – dyrektor [[Departament Spraw Socjalnych i Rekonwersji|Departamentu Spraw Socjalnych i Rekonwersji]] Ministerstwa Obrony Narodowej - inicjator nowelizacji ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz świadczeń emerytalnych, programów osłonowych dla rodzin najbiedniejszych (tanie wczasy, dofinansowanie wypoczynku dzieci);
# płk dr [[Inżynier|inż.]] [[Mirosław Kwaśny]] – kierownik Zakładu Techniki Laserowej w Instytucie Optoelektroniki [[Wojskowa Akademia Techniczna im. Jarosława Dąbrowskiego|Wojskowej Akademii Technicznej]] w [[Warszawa|Warszawie]] – prowadzi badania nad zastosowaniem [[laser]]ów w terapii [[nowotwór|nowotworów]], pracuje nad zastosowaniem [[metody spektralne|metod spektralnych]] do zdalnych detekcji gazowych zanieczyszczeń atmosfery (złote medale na wystawach w [[Bruksela|Brukseli]] i [[Moskwa|Moskwie]]);
# płk dypl. [[Ryszard Jabłoński (generał)|Ryszard Jabłoński]] – dowódca [[20 Brygada Zmechanizowana|20 Bartoszyckiej Brygady Zmechanizowanej]] – autor restrukturyzacji sztabu, dzięki czemu osiągnęła ona wymagania określone w standardach [[NATO]];
# płk dypl. [[Jerzy Stwora]] – komendant [[Centrum Szkolenia Łączności i Informatyki]] w [[Zegrze|Zegrzu]] – przyczynił się do akcji zbierania funduszy na zakup sprzętu komputerowego dla Warsztatów Terapii Zajęciowej przy Ośrodku Pomocy Społecznej w [[Legionowo|Legionowie]], doprowadził do renowacji XIX-wiecznych fortyfikacji obronnych w Zegrzu;
# płk [[Magister|mgr]] inż. Jan Piotrowski - dyrektor [[Wojskowe Zakłady Lotnicze nr 4|Wojskowych Zakładów Lotniczych nr 4]] w [[Warszawa|Warszawie]] – dzięki oddaniu do użytku stanowisk prób lotniczych silników odrzutowych nowej generacji stara się o możliwość pozyskania kontraktów offsetowych związanych z zakupem przez Polskę [[samolot wielozadaniowy|samolotów wielozadaniowych]] [[General Dynamics F-16 Fighting Falcon|F-16]];
# płk mgr inż. [[Waldemar Kozicki]] – dyrektor [[Wojskowe Zakłady Lotnicze nr 3|Wojskowych Zakładów Lotniczych nr 3]] w [[Dęblin]]ie - podejmuje w kierowanym przez siebie Zakładzie nowe technologie produkcyjno-remontowe podczas modernizacji [[awionika|awioniki]] średnich i małych [[samolot transportowy|samolotów transportowych]] (unikatowych na terenach [[Europa Środkowa|Europy Środkowej]];
# płk [[Michał Bułkin]] – szef Oddziału Wychowania Fizycznego i Sportu Zarządu Doktryn i Szkolenia Sił Zbrojnych RP - zajmuje się przygotowaniem reprezentacji WP do [[Światowe Wojskowe Igrzyska Sportowe|III Światowych Wojskowych Igrzysk Sportowych]] – [[Katania 2003]];
# płk [[Ryszard Dubiela]] – szef [[Rejonowe zarządy infrastruktury|Rejonowego Zarządu Infrastruktury]] w [[Olsztyn]]ie - prekursor modernizacji infrastruktury energetycznej w wojsku w formule partnerstwa publiczno-prywatnego;
# płk [[Kazimierz Sobka]] – komendant [[Centrala Wojskowa Misje Pokojowe|Centrali Wojskowej Misje Pokojowe]] – odpowiada za wydatkowanie środków finansowych na szkolenie osób biorących w misjach pokojowych;
# [[podpułkownik|ppłk]] dypl. [[Piotr Ząbkowski]] – dowódca 10 Batalionu Zmechanizowanego [[10 Brygada Kawalerii Pancernej (III RP)|10 Brygady Kawalerii Pancernej]] w [[Świętoszów|Świętoszowie]] – dwukrotnie na [[Operacja pokojowa|misji pokojowej]] w [[Kosowo|Kosowie]], podczas zgłaszania nominacji - dowódca 2 Grupy Bojowej w [[Irak]]u;
# ppłk [[Lech Drab]] – starszy specjalista w [[Polskie Przedstawicielstwo Wojskowe NATO|Polskim Przedstawicielstwie Wojskowym NATO]] – dzięki jego negocjacjom [[Centrum Szkolenia Sił Połączonych|Joint Force Training Centre (JFTC)]] umiejscowiono w Polsce w [[Bydgoszcz]]y;
# [[major|mjr]] [[Pilotaż (lotnictwo)|pil.]] mgr inż. [[Jerzy Lenia]] – dowódca [[3. Eskadry Lotniczej]] w [[Dęblin]]ie - współtwórca i lider zespołu pilotażowego [[Biało-czerwone Iskry]], posiada nalot 2 150 godzin;
# [[kapitan marynarki|kpt. mar.]] [[Grzegorz Okuljar]] – dowódca [[ORP Kontradmirał Xawery Czernicki]] – wprowadził okręt do służby w warunkach wojennych;
# płk rez. Marek Ruszczak – działacz sportowy [[Polski Związek Radioorientacji Sportowej|Polskiego Związku Radioorientacji Sportowej]], przyczynił się do uznania [[radioorientacja sportowa|radioorientacji sportowej]] za sport wojskowo-użyteczny;
# płk rez. [[Władysław Świdnicki]] – dyrektor Zakładów Remontowo-Budowlanych w [[Jarosławie|Jarosławiu]] – przeciwdziała dekapitalizacji obiektów wojskowych;
# płk rez. [[Marian Zach]] – propagator tradycji [[Henryk Dobrzański|Henryka Dobrzańskiego ''Hubala'']], jest współtwórcą pomnika w [[Anielin (powiat opoczyński)|Anielinie]], organizuje rajdy konne i piesze ''Szlakiem Oddziału Hubala'', propaguje chlubne tradycje oręża polskiego;
# dr [[Roman Dufrêne]] – dyrektor [[Przemysłowy Instytut Telekominikacji|Przemysłowego Instytutu Telekomunikacji]] w [[Warszawa|Warszawie]] – dyrektor Instytutu, który na potrzeby wojska wdrożył m.in. systemy [[Dunaj (system)|Dunaj]], [[Szafran ZT]];
# [[Janusz Godyń]] – prezes [[Izba Wojskowa Sądu Najwyższego|Izby Wojskowej Sądu Najwyższego]] – twórca reformy [[sądownictwo wojskowe|sądownictwa wojskowego]], brał udział w pracach nad nowym kodeksem karnym przed sądami wojskowymi oraz prawem o ich ustroju;
# [[Andrzej Korski]] – [[wojewoda]] [[województwo lubuskie|lubuski]] – zaproponował wykorzystanie poligonów [[żagań]]skiego, [[Świętoszów|świętoszowskiego]] i [[Wędrzyn|wędrzyńskiego]] oraz zaadaptowanie obiektów pokoszarowych w [[Gubin]]ie celem aktywizacji regionu, podjął działania umożliwiające i ułatwiające budowę nowych mieszkań dla [[Żołnierz|żołnierzy zawodowych]];
# [[Ryszard Pacławski]] – dyrektor TVP3 Regionalna - rozpoczął propagowanie spraw związanych z obronnością i wojskiem, a także lokalne inicjatywy służące obronności na wizji, przedstawia zarówno zmiany zachodzące w armii, jak i wspomina polskie tradycje oręża;
# [[Andrzej Towpik]] – podsekretarz stanu w Ministerstwie Obrony Narodowej ds. polityki obronnej - brał udział w negocjacjach dotyczących wejścia Polsko do NATO i UE, pierwszy stały przedstawiciel RP przy Kwaterze Głównej NATO.

== Buzdygany 2004 ==
'''Nominowani''':
# [[Generał|gen. bryg.]] [[Kazimierz Jaklewicz (generał)|Kazimierz Jaklewicz]] – dowódca [[17. Brygada Zmechanizowana|17. Brygady Zmechanizowanej]] w [[Międzyrzecz]]u - za testowanie 9-miesięcznej [[zasadnicza służba wojskowa|zasadniczej służby wojskowej]] w podległych JW oraz za przygotowanie batalionu do II zmiany [[Polski Kontyngent Wojskowy w Iraku|PKW Irak]] a także za wysokie noty podczas inspekcji;
# [[pułkownik|płk]] [[Stefan Czmur]] – szef Zarządu Planowania Rozwoju Sił Zbrojnych Sztabu Generalnego WP - za ''Program przebudowy i modernizacji technicznej SZ RP w latach 2001–2006'', ''Program rozwoju SZ RP w latach 2003-2008'' oraz za ''Plan rozwoju SZ RP w latach 2005–2010'';
# [[Kapitan (ranga)|kpt. mar.]] [[Dorota Stachura]] – oficer łącznikowy Dowództwa Marynarki Wojennej - za przewodniczenie komisji odpowiedzialnej za przekazanie suwerenności w prowincjach [[Karbala]] i [[Babilon (muhafaza)|Babilon]] (Irak) oraz celowe rozdysponowanie 7,5 mln dolarów (instalacje wodociągowe, stacje uzdatniania wody, uruchomienie szkół oraz wyposażenie szpitali);
# [[biskup|bp]] [[Sławoj Leszek Głódź]] – biskup [[diecezja warszawsko-praska|diecezji warszawsko-praskiej]] – za utworzenie [[NSZZ Obrony Armii]];
# dr [[Roman Dufrêne]] – dyrektor [[PIT-Radwar|Przemysłowego Instytutu Telekomunikacji]] w [[Warszawa|Warszawie]] – dyrektor Instytutu, który na potrzeby wojska wdrożył m.in. systemy [[Dunaj (system)|Dunaj]], [[Szafran ZT]];
# [[Andrzej Siezieniewski]] – prezes zarządu [[Polskie Radio|Polskiego Radia]] – za wdrożenie planu zainstalowania sekcji radia w [[Irak]]u a także za promowanie obronności na antenie PR;

== Buzdygany 2005 ==

== Buzdygany 2006 ==

== Buzdygany 2007 ==

== Buzdygany 2008 ==

== Buzdygany 2009<ref>https://www.teldat.com.pl/images/download/czasopisma/20_Lat_Buzdyganow_Laureaci_2014_03_album.pdf</ref> ==
'''Laureaci''':
# mjr [[Tadeusz Ogrodniczuk]], kustosz Muzeum Broni Pancernej w Poznaniu

== Buzdygany 2010 ==

== Buzdygany 2011<ref>https://wiadomosci.onet.pl/warszawa/rozdano-buzdygany-2011/zpvnfjx</ref> ==
'''Laureaci''':
# prof. [[Stanisław Ilnicki]], dyrektor Kliniki Psychiatrii i Stresu Bojowego w Warszawie, pomagający cierpiącym na zespół stresu pourazowego
# gen. [[Andrzej Reudowicz]], dowódca 10. Brygady Kawalerii Pancernej oraz dowódca polskich żołnierzy w Afganistanie
# 2 kompania dalekiego rozpoznania 2 Hrubieszowskiego Pułku Rozpoznawczego im. majora Henryka Dobrzańskiego Hubala

== Buzdygany 2012 ==

== Buzdygany 2013<ref>https://www.polska-zbrojna.pl/home/articleshow/12064?t=-Buzdygany-rozdane</ref> ==
'''Laureaci''':
# płk lek. [[Zbigniew Aszkielaniec]], komendant Wojskowego Centrum Kształcenia Medycznego
# [[Marcin Gortat]]
# płk [[Jerzy Jankowski]], polski narodowy przedstawiciel wojskowy przy Naczelnym Dowództwie Sił Sojuszniczych NATO w Europie
# st. chor. szt. [[Zbigniew Rosiński]], wiceprezes Wojskowego Klubu Biegacza Meta
# komandor por. [[Robert Szymaniuk]]
# kpt. [[Przemysław Wardowski]]

== Buzdygany 2014 ==

== Buzdygany 2015<ref>{{Cytuj |tytuł = Laureaci Buzdyganów 2015 |url = http://www.polska-zbrojna.pl/home/articleshow/22154?t=Laureaci-Buzdyganow-2015}}</ref> ==
'''Laureaci:'''
# ppłk [[Andrzej Demkowicz]] - kierownik Zespołu Rozpoznania i Dowodzenia w Instytucie Dowodzenia Wyższej Szkoły Oficerskiej Wojsk Lądowych we Wrocławiu, ratownik GOPR - za miłość do gór, popularyzowanie jej wśród żołnierzy różnych formacji, szkolenie z technik alpinistycznych i narciarskich mających podnieść ich umiejętności działania w terenie górskim;
# Tomasz G. „Gałus”  - komandos, podoficer Wojsk Specjalnych - za wyjątkowe umiejętności w zakresie sztuki przetrwania w terenie.
# [[Grzegorz Gielerak|gen. bryg. prof. dr hab. n. med. Grzegorz Gielerak]] – dyrektor Wojskowego Instytutu Medycznego przy ul. Szaserów w Warszawie - za wdrażanie wielu innowacyjnych programów zdrowotnych w wojskowej służbie zdrowia, m.in. badania rannych i poszkodowanych na misjach w ramach programu „Afgan”, które przyczyniły się do zwiększenia odporności Rosomaków na wybuchy min pułapek;
# ppłk pil. [[Paweł Marcinkowski]]  - dowódca Grupy Działań Lotniczych 31 Bazy Lotnictwa Taktycznego w Poznaniu - za oddanie się szkoleniu swoich następców: pilotów, dowódców i instruktorów lotnictwa;
# mjr [[Marcin Matczak]] - oficer CIMIC - za propagowanie zrozumienia różnic międzykulturowych w działaniach wojskowych na misjach;
# st. chor. sztab. [[Andrzej Woltmann]] - zastępca komendanta Szkoły Podoficerskiej Wojsk Lądowych w Poznaniu - za rozwijanie systemu szkolenia podoficerów według wzorców najlepszych armii państw zachodnich, a także za podnoszenie rangi korpusu podoficerskiego do poziomu elity wojska;
# [[Sławomir Zagórski (historyk)|Sławomir Zagórski]] – łemkowski historyk i dziennikarz - za rzetelność i odwagę w pisaniu o wojskach specjalnych oraz odkrywanie dawnych dziejów polskiego oręża.

== Buzdygany 2016 ==

== Buzdygany 2017 ==

== Buzdygany 2018 ==

== Buzdygany 2019<ref>https://polska-zbrojna.pl/home/www/246?t=Laureaci-Buzdyganow-2019</ref> ==
'''Laureaci''':
# ppłk [[Dominik Duda]]
# płk dr inż. [[Mariusz Chmielewski]]
# kpt. [[Szczepan Pietraszek]]
# ppłk [[Adam Krysiak]]
# st. sierż. [[Artur Pelo]]
# płk prof. dr hab. n. med. [[Marek Rękas]]
# płk [[Paweł Chabielski]]

== Buzdygany 2020<ref>https://www.polska-zbrojna.pl/Mobile/ArticleShow/34180</ref> ==
'''Laureaci''':
# ppłk [[Andrzej Borzenda]]
# płk [[Leszek Elak]]
# [[Jacek Matuszak]]
# gen. bryg. [[Karol Molenda]]
# płk [[Marek Pietrzak]]
# płk [[Ireneusz Smykla]]

== Buzdygany 2021 ==
'''Laureaci''':
# st. szer. [[Monika Krasińska-Ligejka]], była dziennikarka Radia Katowice

== Buzdygany 2022<ref>https://www.wiw.com.pl/centrum-prasowe-aktualnosci/buzdygany-2022</ref> ==
'''Laureaci''':
# płk rez. [[Paweł Dziuba]], dyrektor Eksperckiego Centrum Szkolenia Cyberbezpieczeństwa, za rozwój potencjału Sił Zbrojnych w obszarze IT;
# dr [[Agnieszka Glapiak]], była dyrektor Centrum Operacyjnego MON, obecnie społeczny doradca Ministra Obrony Narodowej, wiceprzewodnicząca Krajowej Rady Radiofonii i Telewizji, za zbudowanie nowej strategii komunikacyjnej w Wojsku Polskim;
# ppor. [[Damian Pietrasik]], oficer WOT, dzięki któremu wielu młodych ludzi zdecydowało się wstąpić w szeregi Wojska Polskiego;
# sierż. [[Tomasz Rożniatowski]], żołnierz Centralnego Wojskowego Zespołu Sportowego, weteran-poszkodowany misji w Afganistanie, za determinację w walce o powrót do aktywnego życia i inspirowanie innych w podobnej sytuacji;
# kadm. prof. dr hab. [[Tomasz Szubrycht]], rektor-komendant Akademii Marynarki Wojennej, za skuteczność w realizacji wizji rozwoju Akademii;
# ppłk [[Paweł Wronka]], szef sztabu Jednostki Wojskowej Komandosów, za stworzenie i uruchomienie programu JATA i otwarcie wojsk specjalnych na cywili.

== Buzdygany 2023<ref>https://www.wojsko-polskie.pl/dorsz/articles/aktualnosci-w/buzdygany-2023-wylonione/</ref> ==
'''Laureaci''':
# [[Piotr Bojarski]], kierownik Centrum Szyfrów Enigma, za łączenie historii z nowoczesnością w Centrum Szyfrów Enigma
# kpt. [[Paweł Danielak]], młodszy specjalista w Szefostwie Wojskowej Służby Zdrowia Inspektoratu Wsparcia Sił Zbrojnych za odwagę w wychodzeniu poza schematy w ratowaniu życia
# kmdr Grzegorz Krasnodębski, zastępca dyrektora Morskiego Centrum Cyberbezpieczeństwa, za wizjonerskie podejście do kwestii ochrony infrastruktury krytycznej
# gen. bryg. [[Rafał Miernik]], dowódca 19 Brygady Zmechanizowanej, za wprowadzenie w wojsku nowego typu lidera
# płk [[Jarosław Wacko]], szef Oddziału Reagowania na Incydenty Komputerowe w Dowództwie Komponentu Wojsk Obrony Cyberprzestrzeni, za zbudowanie jednego z najsilniejszych zespołów na świecie zajmujących się cyberbezpieczeństwem i dowodzeniem nim
# [[Centrum Operacji Powietrznych]] - Dowództwo Komponentu Powietrznego, za zabezpieczenie polskiej przestrzeni powietrznej w obliczu nowych wyzwań

== Przypisy ==
{{Przypisy}}

[[Kategoria:Polskie nagrody]]
[[Kategoria:Nagrody militarne]]
[[Kategoria:Siły Zbrojne Rzeczypospolitej Polskiej]]


text:
# Karan Armstrong
Karan Armstrong (ur. 14 grudnia 1941 w Havre w stanie Montana, zm. 28 września 2021 w Marbelli) – amerykańska śpiewaczka operowa, sopran.

## Życiorys
Ukończyła Concordia College w Moorhead w stanie Minnesota, gdzie w 1963 roku uzyskała stopień Bachelor of Arts. Początkowo uczyła się gry na fortepianie, później zdecydowała się na lekcje śpiewu u Lotte Lehmann. Zadebiutowała w 1966 roku w San Francisco jako Elvira we Włoszce w Algierze Gioacchino Rossiniego. W latach 1966–1969 występowała w drobnych rolach w nowojorskiej Metropolitan Opera. Od 1975 do 1978 roku była członkiem zespołu New York City Opera. W 1976 roku wyjechała do Europy, gdzie debiutowała w operze w Strasburgu tytułową rolą w Salome Richarda Straussa. W 1979 roku wystąpiła na festiwalu w Bayreuth w roli Elzy w Lohengrinie. W 1981 roku debiutowała na scenie Covent Garden Theatre w Londynie, wykonując tytułową rolę w Lulu Albana Berga. Wystąpiła w prapremierowych przedstawieniach oper Jesu Hochzeit Gottfrieda von Einema (1980, w roli Śmierci) i Lou Salomé Giuseppe Sinopolego (1981, w roli tytułowej).
Występowała na czołowych scenach europejskich, m.in. w Wiedniu, Monachium, Paryżu i Hamburgu. Do jej popisowych partii należały Musetta i Mimi w Cyganerii, Norina w Don Pasquale, Gilda w Rigoletcie, Nedda w Pajacach, Tosca w Tosce.
Jej mężem był reżyser Götz Friedrich.

title: Karan Armstrong

wikitext:
{{Artysta muzyczny infobox
 |nazwa                 = Karan Armstrong
 |nazwa oryginalna      =
 |zdjęcie               = Karan Armstrong 1974.JPG
 |opis zdjęcia          = Karan Armstrong, 1974
 |alt zdjęcia           =
 |imię i nazwisko       =
 |pseudonim             =
 |data urodzenia        = [[14 grudnia]] [[1941]]
 |miejsce urodzenia     = [[Havre]]
 |pochodzenie           = [[Amerykanie|amerykańskie]]
 |data śmierci          = [[28 września]] [[2021]]
 |miejsce śmierci       = [[Marbella]]
 |instrument            =
 |typ głosu             = [[sopran]]
 |gatunek               = [[muzyka poważna]]
 |zawód                 = [[śpiew]]aczka
 |aktywność             =
 |wydawnictwo           =
 |powiązania            =
 |współpracownicy       =
 |wyróżniony instrument =
 |zespół                =
 |odznaczenia           =
 |faksymile             =
 |opis faksymile        =
 |commons               = Category:Karan Armstrong
 |www                   =
}}
'''Karan Armstrong''' (ur. [[14 grudnia]] [[1941]] w [[Havre]] w stanie [[Montana]]{{r|baker}}{{r|kydrynski}}, zm. [[28 września]] [[2021]] w [[Marbella|Marbelli]]{{r|operawire}}) – [[Stany Zjednoczone|amerykańska]] śpiewaczka operowa, [[sopran]].

== Życiorys ==
Ukończyła Concordia College w [[Moorhead (Minnesota)|Moorhead]] w stanie [[Minnesota]], gdzie w 1963 roku uzyskała stopień [[Bachelor of Arts]]{{r|baker}}. Początkowo uczyła się gry na [[fortepian]]ie{{r|kydrynski}}, później zdecydowała się na lekcje śpiewu u [[Lotte Lehmann]]{{r|baker}}{{r|kydrynski}}. Zadebiutowała w 1966 roku w [[San Francisco]] jako Elvira we ''[[Włoszka w Algierze|Włoszce w Algierze]]'' [[Gioacchino Rossini]]ego{{r|baker}}. W latach 1966–1969 występowała w drobnych rolach w [[Nowy Jork|nowojorskiej]] [[Metropolitan Opera]]{{r|baker}}. Od 1975 do 1978 roku była członkiem zespołu [[New York City Opera]]{{r|baker}}. W 1976 roku wyjechała do [[Europa|Europy]], gdzie debiutowała w operze w [[Strasburg]]u tytułową rolą w ''[[Salome (opera)|Salome]]'' [[Richard Strauss|Richarda Straussa]]{{r|baker}}{{r|kydrynski}}. W 1979 roku wystąpiła na [[festiwal w Bayreuth|festiwalu w Bayreuth]] w roli Elzy w ''[[Lohengrin (opera)|Lohengrinie]]''{{r|baker}}. W 1981 roku debiutowała na scenie [[Covent Garden Theatre]] w [[Londyn]]ie, wykonując tytułową rolę w ''[[Lulu (opera)|Lulu]]'' [[Alban Berg|Albana Berga]]{{r|baker}}. Wystąpiła w prapremierowych przedstawieniach oper ''Jesu Hochzeit'' [[Gottfried von Einem|Gottfrieda von Einema]] (1980, w roli Śmierci) i ''Lou Salomé'' [[Giuseppe Sinopoli|Giuseppe Sinopolego]] (1981, w roli tytułowej){{r|baker}}.

Występowała na czołowych scenach europejskich, m.in. w [[Wiedeń|Wiedniu]], [[Monachium]], [[Paryż]]u i [[Hamburg]]u{{r|baker}}. Do jej popisowych partii należały Musetta i Mimi w ''[[Cyganeria (opera Giacoma Pucciniego)|Cyganerii]]'', Norina w ''[[Don Pasquale]]'', Gilda w ''[[Rigoletto|Rigoletcie]]'', Nedda w ''[[Pajace|Pajacach]]'', Tosca w ''[[Tosca|Tosce]]''{{r|kydrynski}}.

Jej mężem był reżyser [[Götz Friedrich]]{{r|baker}}{{r|kydrynski}}.

== Przypisy ==
<references>
<ref name=baker>{{Cytuj książkę |tytuł = Baker’s Biographical Dictionary of Musicians |wydawca = Schirmer Books |tom = Volume 1 Aalt–Cone |miejsce = New York |data= 2001 |isbn = 0-02-865526-5 |strony = 114}}</ref>
<ref name=kydrynski>{{Cytuj książkę |autor = Lucjan Kydryński| tytuł = Opera na cały rok. Kalendarium |wydawca = Polskie Wydawnictwo Muzyczne |tom = 2. lipiec–grudzień |miejsce = Kraków |rok = 1989 |isbn = 83-224-0334-8 |strony = 337}}</ref>
<ref name=operawire>{{Cytuj stronę|url = https://operawire.com/obituary-soprano-karan-armstrong-dies-at-79/| autor = Francisco Salazar| tytuł = Obituary: Soprano Karan Armstrong Dies at 79| opublikowany = operawire.com| data = 2021-10-05| język = en| data dostępu = 2023-05-19}}</ref>.
</references>

{{Kontrola autorytatywna}}

{{SORTUJ:Armstrong, Karan}}
[[Kategoria:Amerykańskie śpiewaczki operowe]]
[[Kategoria:Amerykańskie soprany]]
[[Kategoria:Urodzeni w 1941]]
[[Kategoria:Zmarli w 2021]]

title: Karan Armstrong

Data i miejsce urodzenia: 14 grudnia 1941 · Havre

Pochodzenie: amerykańskie

Data i miejsce śmierci: 28 września 2021 · Marbella

Typ głosu: sopran

Gatunki: muzyka poważna

Zawód: śpiewaczka