text:
# Monge (1908)
Monge (Q67) – francuski oceaniczny okręt podwodny z okresu I wojny światowej, jedna z 18 zbudowanych jednostek typu Pluviôse. Okręt wypierał 404 tony w położeniu nawodnym i 553 tony pod wodą, a jego główną bronią było sześć torped kalibru 450 mm wystrzeliwanych z sześciu wyrzutni zewnętrznych. Napędzana maszynami parowymi jednostka rozwijała na powierzchni prędkość 12 węzłów, osiągając zasięg 1500 Mm przy prędkości 9 węzłów.
„Monge” został zwodowany 31 grudnia 1908 roku w stoczni Arsenal de Toulon w Tulonie, a do służby w Marine nationale wcielono go 2 sierpnia 1910 roku. Okręt służył na Morzu Śródziemnym, aktywnie uczestnicząc w działaniach wojennych. „Monge” został zatopiony 29 grudnia 1915 roku nieopodal Cattaro przez austro-węgierski krążownik SMS „Helgoland”.

## Projekt i budowa
W przyjętym 9 grudnia 1900 roku przez Parlament Francji „Prawie o flocie” znalazł się zapis o budowie 26, a po późniejszych zmianach aż 44 okrętów podwodnych. W 1901 roku zamówiono 20 niewielkich jednostek typu Naïade, jednak były to okręty o niewielkiej wartości bojowej. Kolejny typ okrętów zbudowanych w ramach programu – Sirène – zaprojektował inż. Maxime Laubeuf, ulepszając swój pierwszy udany projekt („Narval”). Pojawienie się możliwych do zamontowania na okrętach podwodnych silników wysokoprężnych zaowocowało skonstruowaniem przez Laubeufa jednostek typu Aigrette. Ministerstwo Floty popierało wysiłki konstruktorów, dążąc do wcielenia do Marine nationale jak największej liczby pełnomorskich i silnie uzbrojonych jednostek. Efektem tego było powstanie sześciu okrętów typu Émeraude (konstrukcji inż. Gabriela Maugasa) oraz dwóch typu Circé (projektu Laubeufa).
Dalszą rozbudowę sił podwodnych hamowała jednak dostępność silników wysokoprężnych, które Francja musiała zamawiać u swojego głównego wroga na kontynencie europejskim – w Niemczech. Aby uniezależnić się od dostaw niemieckich jednostek napędowych, Minister Floty wydał Laubeufowi polecenie zaprojektowania ulepszonych w stosunku do typu Circé okrętów, jednak napędzanych na powierzchni sprawdzonymi i dostępnymi silnikami parowymi. Rozwiązanie to traktowano jako tymczasowe – jednostki miały zostać przebudowane na spalinowe, gdy tylko francuski przemysł dostarczy wystarczającą liczbę niezawodnych silników Diesla. Okręty podwodne z napędem parowym, oprócz zalet takich jak duża prędkość nawodna i niezawodność, miały wiele wad: zwiększoną wyporność spowodowaną masą i wielkością siłowni, znacznie mniejszy zasięg oraz długi czas zanurzania, spowodowany koniecznością zatrzymania maszyn i kotłów. Zamówiono jednak aż 18 okrętów nowego rodzaju, nazwanego od prototypowej jednostki typem Pluviôse, co stanowiło najliczniejszą we francuskiej flocie podwodnej serię do czasu zbudowania w okresie międzywojennym 31 okrętów typu Redoutable.
„Monge” został zamówiony 24 sierpnia 1905 roku w Arsenale w Tulonie wraz z dwiema siostrzanymi jednostkami zbudowanymi w tej stoczni. Stępkę okrętu położono 17 maja 1906 roku, a zwodowana została 31 grudnia 1908 roku. Okręt otrzymał nazwę na cześć wybitnego francuskiego naukowca z przełomu XVIII i XIX wieku – Gasparda Monge. Koszt budowy jednostki wyniósł 1 667 665 franków.
22 kwietnia 1910 roku, gdy okręt miał opuścić port w Tulonie w celu przeprowadzenia ćwiczeń na morzu, eksplodował generator acetylenowy używany do oświetlenia jednostki; w wyniku wybuchu jeden marynarz zginął, drugi został ranny, a okręt doznał poważnych uszkodzeń.

## Dane taktyczno-techniczne

### Charakterystyka ogólna
„Monge” był średniej wielkości oceanicznym okrętem podwodnym o konstrukcji dwukadłubowej. Długość całkowita wynosiła 51,12 metra (50,75 metra między pionami i 50,04 metra na wodnicy), szerokość 4,955 metra, a średnie zanurzenie 3,045 metra (na rufie 3,153 metra). Wykonany ze stali o wytrzymałości 50 kG/cm² kadłub sztywny miał 43,781 metra długości i 3,8 metra szerokości, ukształtowany z pasów o grubości od 12 do 16 mm. Wysokość (od stępki do szczytu kiosku) wynosiła 5,782 metra; luk wejścia do kiosku znajdował się 2,55 metra nad wodnicą. Powierzchnia przekroju wodnicowego przy wyporności normalnej wynosiła 453 m².
Kadłub lekki otaczał na całej długości kadłub sztywny, z wyjątkiem śródokręcia, gdzie nie obejmował jego dolnej części wraz ze stępką. Między kadłubem sztywnym a lekkim znajdowały się zbiorniki balastowe, po osiem na każdą burtę. Napełnianie zbiorników odbywało się poprzez zawory denne, a za usuwanie powietrza podczas napełniania odpowiadały zawory odpowietrzające o średnicy 100 mm (po jednym na zbiornik). Czas napełniania wszystkich zbiorników wynosił 4 minuty, a mogły one pomieścić 149 ton wody (wraz ze zbiornikami wyrównawczymi). Osuszanie zbiorników odbywało się za pomocą dwóch elektrycznych pomp odśrodkowych Maginot o wydajności 150 m³/h; w przedziale dziobowym znajdowały się też dwie butle ze sprężonym powietrzem o pojemności 17 i 35 litrów. Umieszczony w stępce balast awaryjny miał masę czterech ton. Okręt miał dwa zbiorniki wody słodkiej, trzy zbiorniki wyrównawcze i zbiornik zastępczy (montowany na dziobie zamiast torpedy).
Wnętrze okrętu podzielone było na sześć pomieszczeń: I – przedział dziobowy, mieszczący kubryk marynarzy; II – przedział baterii akumulatorów; III – przedział centralny, podzielony wzdłużną grodzią na dwie części, mieszczące mesę oficerską (po lewej) i główne stanowisko dowodzenia (po prawej); IV – przedział maszynowni, mieszczący kotły, maszynę parową, zbiornik paliwa i toaletę; V – przedział silników elektrycznych i sprężarek i VI – przedział rufowy, mieszczący kubryk podoficerski. Pomieszczenie oficerskie wyposażone było w dwie koje, dwie szafy, dwie umywalki, płytę elektryczną i stół; w dziobowym kubryku znajdowało się osiem odchylanych koi, sześć hamaków, dwie umywalki i rozkładany stół, a w kubryku rufowym zamontowano cztery odchylane koje, umywalkę i rozkładany stół. Do wnętrza kadłuba jednostki prowadziły cztery luki: jeden w przedziale baterii akumulatorów, jeden w dziobowej części przedziału maszynowni, luk komina i luk roboczy.
Wyporność w położeniu nawodnym wynosiła 404 tony, a w zanurzeniu 553 tony. Zapas pływalności wynosił 27%.
Sterowanie odbywało się za pomocą trzech rufowych sterów kierunku (głównego, górnego i dolnego) o łącznej powierzchni 6,2169 m² oraz trzech par sterów zanurzenia (dziobowych, śródokręcia i rufowych) o powierzchni odpowiednio 5,199 m², 6,5182 m² i 5,5644 m². Stery głębokości poruszane były ręcznie lub z wykorzystaniem napędu elektrycznego. Dopuszczalna głębokość zanurzenia wynosiła 40 metrów , a czas wykonania manewru zanurzenia 4,5–5 minut.
Załoga okrętu składała się z 2 oficerów oraz 23 podoficerów i marynarzy.

### Urządzenia napędowe
Okręt napędzany był na powierzchni przez dwie trzycylindrowe nawrotne maszyny parowe potrójnego rozprężania z wymuszonym smarowaniem, produkcji zakładów w Saint-Denis. Średnica cylindra wysokiego ciśnienia wynosiła 225 mm, cylindra średniego ciśnienia – 340 mm, a cylindra niskiego ciśnienia 550 mm; skok tłoka wynosił 270 mm. Łączna maksymalna moc maszyn wynosiła 700 KM przy 400 obr./min i ciśnieniu roboczym pary 15,5 kG/cm². Parę dostarczały dwa dwuwalczakowe, jednopaleniskowe kotły du Temple ze zwrotnym przepływem spalin, o maksymalnym dopuszczalnym ciśnieniu 16,5 kG/cm². Spaliny trafiały do wspólnego stacjonarnego komina o średnicy 620 mm, umieszczonego w wodoszczelnej osłonie wychodzącej na wysokość jednego metra powyżej kadłuba sztywnego, w którym z kolei zamontowany był wysuwany komin tej samej wysokości. Każda z maszyn poprzez oddalone od siebie o 1,4 metra linie wałów napędzała trójskrzydłową śrubę wykonaną z brązu. Średnica śruby wynosiła 1,5 metra, a średni skok 1,084–1,085 metra; śruby były przeciwbieżne – prawoburtowa obracała się w prawo, a lewoburtowa w lewo.
W przedziale siłowni prócz maszyn parowych i kotłów znajdowały się także dwie pompy próżniowe napędzane bezpośrednio z maszyn o łącznej wydajności 233,3 m³/h, dwie odśrodkowe pompy obiegowe z napędem elektrycznym o mocy 134 kW o łącznej wydajności 300 m³/h, cztery pompy zasilające napędzane bezpośrednio z maszyn o łącznej wydajności 18 200 m³/h i dwa skraplacze rurowe o łącznej powierzchni chłodzącej 70,32 m². Zbiorniki paliwa mieściły się w kadłubie sztywnym pod głównym pokładem: dwa (o pojemności 8250 litrów i 2560 litrów) pod pomieszczeniem siłowni, a trzeci mieszczący 1250 litrów pod głównym stanowiskiem dowodzenia. Jako rezerwę paliwo można było też przewozić w dziobowej grupie zbiorników balastowych nr 1 o łącznej pojemności 3900 litrów oraz w rufowej grupie zbiorników balastowych nr 4 o łącznej pojemności 11 500 litrów. Maksymalny zapas paliwa wynosił więc 27 710 litrów (24,939 tony).
Napęd podwodny zapewniały dwa jednotwornikowe silniki elektryczne firmy Compagnie Générale Électrique z Nancy. Prędkość obrotowa wynosiła od 192 do 560 obr./min, a regulowana była poprzez zmianę napięcia (nominalnie 230 V). Silniki miały po sześć biegunów głównych wzbudzanych równolegle i sześć biegunów kompensujących z uzwojeniem połączonym szeregowo. Każdy z silników połączony był z baterią akumulatorów; mógł je ładować jako generator elektryczny napędzany przez maszynę parową. Łączna moc silników elektrycznych wynosiła 450 KM. Energia elektryczna magazynowana była w dwóch bateriach akumulatorów po 124 ogniwa.
Prędkość maksymalna na powierzchni wynosiła 12 węzłów, a w zanurzeniu 8 węzłów. Zasięg wynosił 1500 Mm przy prędkości 9 węzłów (lub 900 Mm przy prędkości 12 węzłów) w położeniu nawodnym oraz 50 Mm przy prędkości 5 węzłów pod wodą.

### Uzbrojenie
Okręt wyposażony był w sześć zewnętrznych wyrzutni torped kalibru 450 mm: dwie po obu stronach kiosku (odchylone o 7° od osi symetrii okrętu), dwie na rufie (odchylone o 5° od osi symetrii okrętu) i umieszczone na pokładzie rufowym dwie systemu Drzewieckiego, z łącznym zapasem sześciu torped modèle 1906. Torpedy miały długość 5,07 metra, a ich masa wynosiła 646 kg.

### Wyposażenie
Jednostka wyposażona była w dwa peryskopy – dzienny i nocny. Peryskop dzienny miał długość 5,8 metra i po podniesieniu wystawał 4 metry ponad poziom kiosku; podnoszenie i opuszczanie realizowane było za pomocą napędu elektrycznego z prędkością 0,4–0,45 m/s. Peryskop nocny miał długość 2,5 metra i umieszczony był na dachu sterówki; podnoszony był ręcznie za pomocą kołowrotu.
Na pokładzie zainstalowano dwa kompasy: jeden mokry na rufie, umieszczony w naktuzie i drugi w dziobowej części sterówki, zamknięty w otwartej od dołu skrzyni, którego wskazania można było obserwować także z wnętrza kiosku i z wnętrza kadłuba. W dziobowej części kiosku były umieszczone elektryczne i wodoszczelne światła nawigacyjne w kolorach zielonym i czerwonym. Okręt wyposażony był również w kotwicę czterołapową o masie 283 kg, z łańcuchem o długości 100 metrów, podnoszoną za pomocą kabestanu z silnikiem elektrycznym Couffinhal. Na pokładzie znajdowały się też dwie szalupy Bertona, o długości 3,67 metra każda, a także awaryjna mosiężna boja, która mogła być uwolniona z głównego stanowiska dowodzenia i połączona z aparatem telefonicznym. Ogrzewanie zapewniały cztery grzejniki elektryczne, zasilane prądem o napięciu 115 V.

## Służba
„Monge” został wcielony do służby w Marine nationale 2 sierpnia 1910 roku. Jednostka otrzymała numer taktyczny Q67 i kod identyfikacyjny MO . 14 września 1910 roku w obrębie Arsenału w Tulonie dowodzony przez kpt. mar. (fr. lieutenant de vaisseau) Fourniera okręt zderzył się z holownikiem „Vigoureux”, nie odnosząc poważniejszych uszkodzeń. 10 listopada 1910 roku „Monge” pod dowództwem kpt. mar. Fourniera powrócił z liczącego 470 mil rejsu z Tulonu do Villefranche-sur-Mer i Port-Vendres. W końcu grudnia 1910 roku nowym dowódcą stacjonującego w Tulonie okrętu został mianowany kpt. mar. Masse.
W styczniu 1911 roku jednostka odbyła 450-milowy rejs na trasie Tulon – Villefranche-sur-Mer – Marsylia i z powrotem, co zajęło jej 50 godzin. Pod koniec stycznia 1911 roku „Monge” wychodząc z Tulonu doznał uszkodzeń w wyniku wplątania się liny w śrubę napędową, co wyłączyło okręt z użytku na trzy tygodnie. 17 lutego 1911 roku Minister Marynarki Wojennej podjął decyzję o zakupie 50 skafandrów nurkowych systemu Siébo Gorman, które po 25 sztuk trafiły na pokłady okrętów podwodnych „Monge” w Tulonie i „Vendémiaire” w Cherbourgu. W przeprowadzonych w dniach 9–10 maja 1911 roku nocnych ćwiczeniach u wybrzeży Prowansji dowodzony przez kpt. mar. Masse „Monge” storpedował okręt flagowy Lekkiej Eskadry, krążownik pancerny „Léon Gambetta”, co było pierwszym takim osiągnięciem we francuskiej flocie.
W 1912 roku zmieniono taktykę użycia jednostek typu Pluviôse, które wraz z okrętami typu Brumaire miały prowadzić działania ofensywne wraz z siłami głównymi floty. Od tej pory okręty podwodne zgrupowano w liczące trzy jednostki dywizjony (okrętem flagowym dywizjonu był wyposażony w radiostację torpedowiec lub niszczyciel). 25 lutego 1912 roku, kiedy „Monge” wraz z „Ampère” przebywały na poligonie morskim nieopodal Salins-d’Hyères, na tym ostatnim doszło do awarii układu napędowego i okręt na holu „Monge” musiał powrócić do Tulonu. W pierwszej połowie czerwca 1912 roku podczas ćwiczeń 1. Eskadry „Monge” wpłynął pod krążownik „Jurien de la Gravière”, ledwo unikając staranowania i losu, który spotkał siostrzanego „Vendémiaire”. W lipcu jednostka wzięła udział w wielkich manewrach floty francuskiej na Morzu Śródziemnym, uszkadzając kadłub podczas uderzenia w molo w Saint-Tropez. 24 lipca „Monge”, „Ampère”, „Papin” i „Gay-Lussac” wzięły udział w manewrach floty nieopodal Bonifacio, podczas których trzem pierwszym udało się storpedować pancernik „Patrie” oraz krążowniki „Edgar Quinet”, „Waldeck-Rousseau” i „Jurien de la Gravière”; „Gay-Lussac” w trakcie rejsu doznał uszkodzenia pokrywy cylindra, które zostało usunięte podczas sześciodniowego remontu przeprowadzonego w Ajaccio. W grudniu 1913 roku dowództwo okrętu sprawował kpt. mar. Louis du Petit-Thouars. 17 lipca 1914 roku w Tulonie „Monge” zderzył się z zacumowanym przy nabrzeżu okrętem podwodnym „Le Verrier”, doznając znacznych uszkodzeń.
Tuż przed wybuchem I wojny światowej „Monge” znajdował się w składzie bazującej w Tulonie 1. Flotylli okrętów podwodnych (wraz z siostrzanymi okrętami „Ampère”, „Cugnot”, „Fresnel”, „Gay-Lussac”, „Messidor” i „Papin” oraz niszczycielami „Arbalète”, „Arc” i „Hallebarde”).

### I wojna światowa
W momencie wybuchu wojny jednostki 1. Flotylli przechodziły bieżące remonty i serwis mechanizmów okrętowych (m.in. oczyszczano podwodne części kadłubów). Po ich zakończeniu okręty typu Pluviôse otrzymały zadanie obrony swojej bazy w Tulonie, a 2. Flotylla (składająca się z jednostek typu Brumaire) została skierowana do działań ofensywnych u wybrzeży Austro-Węgier. Wobec problemów technicznych nękających okręty typu Brumaire do działań u wybrzeży nieprzyjaciela musiały przystąpić także jednostki typu Pluviôse, które zostały przerzucone na Maltę. „Monge” przybył na Maltę jako ostatni z okrętów 1. Flotylli w końcu 1914 roku, po zakończeniu gruntownego remontu. Pod koniec roku okręt został wyposażony w relingi przeciwminowe. 9 stycznia 1915 roku na wieść o możliwym wyjściu w morze floty austro-węgierskiej „Monge” i „Arago” patrolowały Cieśninę Otranto. W dniach 14–15 stycznia okręt operował pod Cattaro, wykonując nieskuteczny atak na stawiacz min i dostając się pod ostrzał baterii nadbrzeżnych; w drodze powrotnej do bazy „Monge” utracił jeden ze sterów głębokości.
Okręt wraz z siostrzanymi jednostkami prowadził nadal naprzemiennie z Malty żmudne i bezowocne patrole pod Cattaro, choć z mniejszym natężeniem, m.in. w dniach 28 kwietnia – 2 maja (pomiędzy końcem marca a 2 maja 1915 roku siedem francuskich okrętów podwodnych wykonało 21 rejsów bojowych na wodach przeciwnika). 23 maja 1915 roku do wojny po stronie Ententy przystąpiły Włochy i już następnego dnia „Monge”, „Ampère”, „Cugnot”, „Fresnel” i „Messidor” w eskorcie dwóch niszczycieli wyszły z Malty i udały się do Brindisi, tworząc tam razem z dwoma dywizjonami niszczycieli oraz brytyjskimi okrętami podwodnymi Samodzielną Flotyllę, która miała podlegać włoskiemu dowództwu. Wkrótce do flotylli w Brindisi dołączyły „Papin” i „Gay-Lussac”, przez co cała francuska 1. Flotylla znalazła się na Adriatyku. Zadaniem francuskich okrętów była obrona podejść do bazy, stałe patrolowanie Zatoki Kotorskiej i ochrona większych jednostek Regia Marina.
W trzecim kwartale 1915 roku na okręcie zamontowano działo pokładowe kalibru 37 mm, w celu umożliwienia zatrzymywania i niszczenia statków handlowych przeciwnika. Jednostka wraz z siostrzanymi okrętami dalej przeprowadzała rejsy dozorowe pod portami Cattaro i Pola, które spotykały się coraz częściej z przeciwdziałaniem sił lotniczych i morskich przeciwnika. Operacje przeplatane były przeprowadzanymi w Tarencie okresowymi remontami i oczyszczaniem podwodnej części kadłuba. 13 listopada „Monge” zaatakował bez ostrzeżenia statek handlowy, jednak bezskutecznie.
27 grudnia o godzinie 16:00 dowodzony przez kpt. mar. Rolanda Morillota „Monge” wyszedł z Brindisi i udał się pod Cattaro. 28 grudnia o godzinie 18:00 znajdujący się w odległości 15 Mm na południe od Cattaro okręt wynurzył się w celu ładowania akumulatorów. 29 grudnia o godzinie 2:15 pełniący wachtę zastępca dowódcy, por. mar. (fr. enseigne de vaisseau de 1ère classe) Pierre Appell dostrzegł na północnym wschodzie pięć niszczycieli typu Tátra: „Balaton”, „Csepel”, „Lika”, „Tátra” i „Triglav”, odległych o 3 Mm. Stanowiły one eskortę krążownika SMS „Helgoland”, który wyszedł w morze w celu zaatakowania stacjonujących w Durazzo włoskich niszczycieli „Euro” i „Ostro”. Nie zauważywszy krążownika „Monge” wykonał trwający 4,5 minuty manewr zanurzenia na głębokość peryskopową i obrał kurs południowo-wschodni, chcąc przeprowadzić atak torpedowy na niszczyciele. Szykując się do ataku dowódca dostrzegł przez peryskop nocny zbliżający się od strony rufy krążownik płynący z prędkością 21 węzłów i wydał rozkaz zanurzenia na głębokość 20 metrów, jednak było już za późno i „Helgoland” staranował „Monge”. Uszkodzony okręt podwodny opadł z przegłębieniem na dziób na głębokość 60 metrów, a po zwolnieniu awaryjnego balastu (ołowianej stępki) wynurzył się i dostał się pod ostrzał artyleryjski, m.in. z niszczyciela „Balaton”. Gdy jeden z pocisków przebił kadłub sztywny, kpt. Morillot wydał rozkaz opuszczenia jednostki, sam pozostając na jej pokładzie i ginąc wraz z okrętem. Pozostała część załogi licząca 25 osób została podjęta przez austro-węgierskie okręty (oficer i 18 marynarzy uratowanych zostało przez „Balaton”, a sześciu znalazło się na pokładzie „Csepela”) i trafiła do niewoli. Okręt został odznaczony francuskim Krzyżem Wojennym, a Roland Morillot otrzymał pośmiertnie Order Narodowy Legii Honorowej V klasy i włoski Złoty Medal za Męstwo Wojskowe. Na jego cześć nazwano też zdobyty w 1916 roku niemiecki okręt podwodny SM UB-26 oraz włoską baterię nadbrzeżną broniącą Brindisi (otrzymała imię Rolanda Morillota 14 lipca 1917 roku).

title: Monge (1908)

wikitext:
{{wyróżnienie|DA}}
{{inne znaczenia||[[Monge|inne znaczenia tej nazwy]]}}
{{Okręt infobox
 |nazwa                  = Monge (Q67)
 |grafika                = Monge-Marius Bar-img 3154.jpg
 |opis grafiki           = „Monge” przed 1915 rokiem
 |klasa                  = [[okręt podwodny]]
 |typ                    = ''[[Okręty podwodne typu Pluviôse|Pluviôse]]''
 |projekt                =
 |oznaczenie NATO        =
 |stocznia               = {{link-interwiki|Arsenal de Toulon|Q=Q1564994}}, [[Tulon]] {{flaga|FRA|1870}}
 |początek budowy        =
 |położenie stępki       = 17 maja 1906
 |wodowanie              = 31 grudnia 1908
 |1. bandera             = Francja
 |1. wersja bandery      = wojenna
 |1. nazwa               =
 |1. wejście do służby   = 2 sierpnia 1910
 |1. wycofanie ze służby =
 |zatopiony              = 29 grudnia 1915
 |zatonął                =
 |los okrętu             =
 |wyporność              = 404 [[Tona|tony]]
 |wyporność w zanurzeniu = 553 tony
 |długość                = 51,12 metra
 |szerokość              = 4,955 metra
 |zanurzenie             = 3,045 metra
 |zanurzenie testowe     = 40 metrów
 |zanurzenie maksymalne  =
 |rodzaj kadłuba         = [[Dwukadłubowy okręt podwodny|dwukadłubowy]]
 |materiał kadłuba       = [[stal]]
 |napęd                  = 2 [[Maszyna parowa potrójnego rozprężania|maszyny parowe potrójnego rozprężania]]
2 [[Kocioł okrętowy|kotły]], łączna moc 700 [[Koń mechaniczny|KM]]
2 [[Silnik elektryczny|silniki elektryczne]] o łącznej mocy 450 KM
2 [[Śruba napędowa|śruby]]
 |prędkość               = 12 [[Węzeł (jednostka prędkości)|węzłów]]
 |prędkość w zanurzeniu  = 8 węzłów
 |prędkość taktyczna     =
 |zasięg                 = powierzchnia: 1500 [[Mila morska|Mm]] przy prędkości 9 węzłów
zanurzenie: 50 Mm przy prędkości 5 węzłów
 |sensory                =
 |uzbrojenie             = 6 [[Torpeda|torped]]
 |wyrzutnie torpedowe    = 6 × 450 mm (zewnętrzne)
 |opancerzenie           =
 |wyposażenie            =
 |wyposażenie lotnicze   =
 |załoga                 = 25
 |commons                =
}}
'''Monge (Q67)''' – [[III Republika Francuska|francuski]] oceaniczny [[okręt podwodny]] z okresu [[I wojna światowa|I wojny światowej]], jedna z 18 zbudowanych jednostek typu ''[[Okręty podwodne typu Pluviôse|Pluviôse]]''. Okręt [[Wyporność|wypierał]] 404 tony w położeniu nawodnym i 553 tony pod wodą, a jego główną bronią było sześć [[Torpeda|torped]] [[Kaliber broni|kalibru]] 450 mm wystrzeliwanych z sześciu [[Wyrzutnia torpedowa|wyrzutni]] zewnętrznych. Napędzana [[Maszyna parowa|maszynami parowymi]] jednostka rozwijała na powierzchni prędkość 12 [[Węzeł (jednostka prędkości)|węzłów]], osiągając zasięg 1500 [[Mila morska|Mm]] przy prędkości 9 węzłów.

„Monge” został [[Wodowanie|zwodowany]] 31 grudnia 1908 roku w stoczni {{link-interwiki|Arsenal de Toulon|Q=Q1564994}} w [[Tulon]]ie, a do służby w [[Marine nationale]] wcielono go 2 sierpnia 1910 roku. Okręt służył na [[Morze Śródziemne|Morzu Śródziemnym]], aktywnie uczestnicząc w działaniach wojennych. „Monge” został zatopiony 29 grudnia 1915 roku nieopodal [[Kotor|Cattaro]] przez [[Austro-Węgry|austro-węgierski]] krążownik [[SMS Helgoland (1912)|SMS „Helgoland”]].

== Projekt i budowa ==
W przyjętym 9 grudnia 1900 roku przez [[Parlament Francji]] „Prawie o flocie” znalazł się zapis o budowie 26, a po późniejszych zmianach aż 44 okrętów podwodnych{{odn|Dianow|2019|s=19}}. W 1901 roku zamówiono 20 niewielkich jednostek typu ''[[Okręty podwodne typu Naïade|Naïade]]'', jednak były to okręty o niewielkiej wartości bojowej{{odn|Dianow|2019|s=21}}. Kolejny typ okrętów zbudowanych w ramach programu – ''[[Okręty podwodne typu Sirène (1900)|Sirène]]'' – zaprojektował inż. [[Maxime Laubeuf]], ulepszając swój pierwszy udany projekt („[[Narval (1899)|Narval]]”){{odn|Dianow|2019|s=21}}. Pojawienie się możliwych do zamontowania na okrętach podwodnych [[Silnik o zapłonie samoczynnym|silników wysokoprężnych]] zaowocowało skonstruowaniem przez Laubeufa jednostek typu ''[[Okręty podwodne typu Aigrette|Aigrette]]''{{odn|Dianow|2019|s=21–22}}. Ministerstwo Floty popierało wysiłki konstruktorów, dążąc do wcielenia do [[Marine nationale]] jak największej liczby pełnomorskich i silnie uzbrojonych jednostek{{odn|Dianow|2019|s=22}}. Efektem tego było powstanie sześciu okrętów typu ''[[Okręty podwodne typu Émeraude|Émeraude]]'' (konstrukcji inż. {{link-interwiki|Gabriel Maugas|tekst=Gabriela Maugasa|Q=Q20851387}}) oraz dwóch typu ''[[Okręty podwodne typu Circé (1907)|Circé]]'' (projektu Laubeufa){{odn|Dianow|2019|s=22}}.

Dalszą rozbudowę sił podwodnych hamowała jednak dostępność silników wysokoprężnych, które Francja musiała zamawiać u swojego głównego wroga na kontynencie europejskim – w [[Cesarstwo Niemieckie|Niemczech]]{{odn|Dianow|2019|s=22}}{{refn|grupa=uwaga|Tylko okręty typu ''Émeraude'' miały silniki produkcji francuskiej, które ulegały częstym awariom{{odn|Dianow|2019|s=22}}.}}. Aby uniezależnić się od dostaw niemieckich jednostek napędowych, Minister Floty wydał Laubeufowi polecenie zaprojektowania ulepszonych w stosunku do typu ''Circé'' okrętów, jednak napędzanych na powierzchni sprawdzonymi i dostępnymi [[Maszyna parowa|silnikami parowymi]]{{odn|Dianow|2019|s=23}}. Rozwiązanie to traktowano jako tymczasowe – jednostki miały zostać przebudowane na spalinowe, gdy tylko francuski przemysł dostarczy wystarczającą liczbę niezawodnych silników Diesla{{odn|Dianow|2019|s=23}}. Okręty podwodne z napędem parowym, oprócz zalet takich jak duża prędkość nawodna i niezawodność, miały wiele wad: zwiększoną wyporność spowodowaną masą i wielkością siłowni, znacznie mniejszy zasięg oraz długi czas zanurzania, spowodowany koniecznością zatrzymania maszyn i [[Kocioł okrętowy|kotłów]]{{odn|Dianow|2019|s=23}}. Zamówiono jednak aż 18 okrętów nowego rodzaju, nazwanego od [[Pluviôse (1907)|prototypowej jednostki]] typem ''Pluviôse'', co stanowiło najliczniejszą we francuskiej flocie podwodnej serię do czasu zbudowania w okresie międzywojennym 31 okrętów typu ''[[Okręty podwodne typu Redoutable|Redoutable]]''{{odn|Dianow|2019|s=23–24}}.

„Monge” został zamówiony 24 sierpnia 1905 roku w {{link-interwiki|Arsenal de Toulon|tekst=Arsenale w Tulonie|Q=Q1564994}} wraz z dwiema siostrzanymi jednostkami zbudowanymi w tej stoczni{{odn|Dianow|2019|s=24}}{{odn|Roberts|2021|s=1722}}. [[Stępka|Stępkę]] okrętu położono 17 maja 1906 roku{{odn|Roberts|2021|s=1722}}, a [[Wodowanie|zwodowana]] została 31 grudnia 1908 roku{{odn|Gardiner|Gray|1985|s=209}}{{odn|Dianow|2020e|s=44}}. Okręt otrzymał nazwę na cześć wybitnego francuskiego naukowca z przełomu [[XVIII wiek|XVIII]] i [[XIX wiek]]u – [[Gaspard Monge|Gasparda Monge]]{{odn|Dianow|2019|s=24}}. Koszt budowy jednostki wyniósł 1 667 665 [[Frank francuski|franków]]{{odn|Impressions|1917|s=6}}.

22 kwietnia 1910 roku, gdy okręt miał opuścić port w Tulonie w celu przeprowadzenia ćwiczeń na morzu, eksplodował generator [[Etyn|acetylenowy]] używany do oświetlenia jednostki; w wyniku wybuchu jeden marynarz zginął, drugi został ranny, a okręt doznał poważnych uszkodzeń{{odn|Journal officiel de la Guyane française|1910|s=283}}.

== Dane taktyczno-techniczne ==
=== Charakterystyka ogólna ===
„Monge” był średniej wielkości oceanicznym okrętem podwodnym o konstrukcji [[Dwukadłubowy okręt podwodny|dwukadłubowej]]{{odn|Gardiner|Gray|1985|s=209}}{{odn|Fontenoy|2007|s=81}}. [[Długość całkowita (statek)|Długość całkowita]] wynosiła 51,12 metra (50,75 metra [[Długość między pionami|między pionami]] i 50,04 metra na [[Wodnica (okrętownictwo)|wodnicy]]), [[Szerokość całkowita|szerokość]] 4,955 metra, a średnie [[zanurzenie]] 3,045 metra (na [[Rufa|rufie]] 3,153 metra){{odn|Gardiner|Gray|1985|s=209}}{{odn|Dianow|2020a|s=20–21}}. Wykonany ze [[stal]]i o wytrzymałości 50 [[Kilogram-siła|kG]]/cm² [[kadłub sztywny]] miał 43,781 metra długości i 3,8 metra szerokości, ukształtowany z pasów o grubości od 12 do 16 mm{{odn|Dianow|2020a|s=20–21}}. Wysokość (od [[Stępka|stępki]] do szczytu [[Kiosk okrętu podwodnego|kiosku]]) wynosiła 5,782 metra; [[luk]] wejścia do kiosku znajdował się 2,55 metra nad wodnicą{{odn|Dianow|2020a|s=21}}{{odn|Dianow|2019|s=26}}. Powierzchnia przekroju wodnicowego przy wyporności normalnej wynosiła 453 m²{{odn|Dianow|2020a|s=20}}.

[[Kadłub lekki]] otaczał na całej długości kadłub sztywny, z wyjątkiem [[Śródokręcie|śródokręcia]], gdzie nie obejmował jego dolnej części wraz ze stępką{{odn|Dianow|2020a|s=20}}. Między kadłubem sztywnym a lekkim znajdowały się [[Zbiornik balastowy|zbiorniki balastowe]], po osiem na każdą burtę{{odn|Dianow|2019|s=24}}{{odn|Dianow|2020a|s=24}}. Napełnianie zbiorników odbywało się poprzez [[Zawór denny|zawory denne]], a za usuwanie powietrza podczas napełniania odpowiadały zawory odpowietrzające o średnicy 100 mm (po jednym na zbiornik){{odn|Dianow|2020a|s=24}}. Czas napełniania wszystkich zbiorników wynosił 4 minuty, a mogły one pomieścić 149 ton wody (wraz ze zbiornikami wyrównawczymi){{odn|Dianow|2020a|s=21, 24}}. Osuszanie zbiorników odbywało się za pomocą dwóch elektrycznych pomp odśrodkowych Maginot o wydajności 150 m³/h; w przedziale dziobowym znajdowały się też dwie butle ze [[Sprężone powietrze|sprężonym powietrzem]] o pojemności 17 i 35 [[litr]]ów{{odn|Dianow|2020a|s=24}}. Umieszczony w stępce [[Balast (żeglarstwo)|balast]] awaryjny miał masę czterech ton{{odn|Dianow|2020a|s=24}}. Okręt miał dwa zbiorniki wody słodkiej, trzy zbiorniki wyrównawcze i zbiornik zastępczy (montowany na dziobie zamiast torpedy){{odn|Dianow|2020a|s=26}}.

Wnętrze okrętu podzielone było na sześć pomieszczeń: I – przedział [[Dziób jednostki pływającej|dziobowy]], mieszczący [[kubryk]] marynarzy{{refn|grupa=uwaga|Początkowo miała tam znajdować się także [[wyrzutnia torpedowa]], niezamontowana po wypadku na siostrzanej jednostce „[[Fresnel (1908)|Fresnel]]”, która została zalana przez wodę dostającą się do wnętrza okrętu przez dziobową wyrzutnię torped{{odn|Dianow|2020a|s=27}}{{odn|Labayle-Couhat|1974|s=140}}.}}; II – przedział baterii [[Akumulator elektryczny|akumulatorów]]; III – przedział centralny, podzielony wzdłużną [[Gródź|grodzią]] na dwie części, mieszczące [[Mesa (żegluga)|mesę]] oficerską (po lewej) i [[Okrętowe stanowisko dowodzenia|główne stanowisko dowodzenia]] (po prawej); IV – przedział [[Siłownia okrętowa|maszynowni]], mieszczący [[Kocioł okrętowy|kotły]], maszynę parową, [[zbiornik paliwa]] i [[Ubikacja|toaletę]]; V – przedział [[Silnik elektryczny|silników elektrycznych]] i [[Sprężarka|sprężarek]] i VI – przedział rufowy, mieszczący kubryk [[podoficer]]ski{{odn|Dianow|2020a|s=20–21}}. Pomieszczenie oficerskie wyposażone było w dwie [[Koja|koje]], dwie szafy, dwie umywalki, płytę elektryczną i stół; w dziobowym kubryku znajdowało się osiem odchylanych koi, sześć [[hamak]]ów, dwie umywalki i rozkładany stół, a w kubryku rufowym zamontowano cztery odchylane koje, umywalkę i rozkładany stół{{odn|Dianow|2020a|s=33}}. Do wnętrza kadłuba jednostki prowadziły cztery luki: jeden w przedziale baterii akumulatorów, jeden w dziobowej części przedziału maszynowni, luk komina i luk roboczy{{odn|Dianow|2020a|s=21}}.

[[Wyporność]] w położeniu nawodnym wynosiła 404 [[Tona|tony]], a w zanurzeniu 553 tony{{odn|Dianow|2020a|s=21}}{{refn|grupa=uwaga|{{odn|ref=nie|Gardiner|Gray|1985|s=209}}, {{odn|ref=nie|Labayle-Couhat|1974|s=140}} i {{odn|ref=nie|Fontenoy|2007|s=81}} podają wyporność na powierzchni 398 ton i w zanurzeniu 550 ton, {{odn|ref=nie|Brassey|1912|s=256}} podaje wyporność 398 ton, zaś {{odn|ref=nie|Gozdawa-Gołębiowski|1994|s=536}} podaje wyporność 450/551 ton.}}. [[Zapas pływalności]] wynosił 27%{{odn|Dianow|2020a|s=21}}.

Sterowanie odbywało się za pomocą trzech rufowych [[Ster#Ster jednostki pływającej|sterów]] kierunku (głównego, górnego i dolnego) o łącznej powierzchni 6,2169 m² oraz trzech par sterów zanurzenia (dziobowych, śródokręcia i rufowych) o powierzchni odpowiednio 5,199 m², 6,5182 m² i 5,5644 m²{{odn|Dianow|2020a|s=21}}. Stery głębokości poruszane były ręcznie lub z wykorzystaniem napędu elektrycznego{{odn|Dianow|2020a|s=24}}. [[Zanurzenie testowe|Dopuszczalna głębokość zanurzenia]] wynosiła 40 metrów{{odn|Gogin|2024}}, a czas wykonania manewru zanurzenia 4,5–5 minut{{odn|Dianow|2020d|s=36}}.

[[Załoga (żegluga)|Załoga okrętu]] składała się z 2 [[Oficer (wojsko)|oficerów]] oraz 23 [[podoficer]]ów i marynarzy{{odn|Dianow|2020a|s=32}}{{refn|grupa=uwaga|{{odn|ref=nie|Gardiner|Gray|1985|s=209}}, {{odn|ref=nie|Fontenoy|2007|s=81}} i {{odn|ref=nie|Labayle-Couhat|1974|s=140}} podają, że załoga liczyła 24 osoby; w momencie zatopienia w 1915 roku na pokładzie „Monge” przebywało 26 ludzi{{odn|Gozdawa-Gołębiowski|1994|s=254}}{{odn|Csonkaréti|2004|s=105}}.}}.

=== Urządzenia napędowe ===
Okręt napędzany był na powierzchni przez dwie [[Cylinder (mechanika)|trzycylindrowe]] nawrotne [[Maszyna parowa potrójnego rozprężania|maszyny parowe potrójnego rozprężania]] z wymuszonym smarowaniem, produkcji zakładów w [[Saint-Denis (Sekwana-Saint-Denis)|Saint-Denis]]{{odn|Dianow|2020a|s=24}}. Średnica cylindra wysokiego ciśnienia wynosiła 225 mm, cylindra średniego ciśnienia – 340 mm, a cylindra niskiego ciśnienia 550 mm; skok [[tłok]]a wynosił 270 mm{{odn|Dianow|2020a|s=24}}. Łączna maksymalna moc maszyn wynosiła 700 [[Koń mechaniczny|KM]] przy 400 [[RPM (jednostka miary)|obr./min]] i ciśnieniu roboczym pary 15,5 [[Kilogram-siła|kG]]/cm²{{odn|Dianow|2020a|s=24}}. Parę dostarczały dwa [[Walczak|dwuwalczakowe]], jednopaleniskowe [[Kocioł okrętowy|kotły]] {{link-interwiki|Félix du Temple de la Croix|tekst=du Temple|Q=Q3092680}} ze zwrotnym przepływem spalin, o maksymalnym dopuszczalnym ciśnieniu 16,5 kG/cm²{{odn|Dianow|2020a|s=26}}. Spaliny trafiały do wspólnego stacjonarnego komina o średnicy 620 mm, umieszczonego w wodoszczelnej osłonie wychodzącej na wysokość jednego metra powyżej kadłuba sztywnego, w którym z kolei zamontowany był wysuwany komin tej samej wysokości{{odn|Dianow|2020a|s=26}}. Każda z maszyn poprzez oddalone od siebie o 1,4 metra [[Okrętowy wał napędowy|linie wałów]] napędzała trójskrzydłową [[Śruba napędowa|śrubę]] wykonaną z [[Brązy|brązu]]{{odn|Dianow|2020a|s=25}}. Średnica śruby wynosiła 1,5 metra, a średni skok 1,084–1,085 metra; śruby były przeciwbieżne – prawoburtowa obracała się w prawo, a lewoburtowa w lewo{{odn|Dianow|2020a|s=25–26}}.

W przedziale siłowni prócz maszyn parowych i kotłów znajdowały się także dwie [[Pompa próżniowa|pompy próżniowe]] napędzane bezpośrednio z maszyn o łącznej wydajności 233,3 m³/h, dwie odśrodkowe pompy obiegowe z napędem elektrycznym o mocy 134 [[Wat|kW]] o łącznej wydajności 300 m³/h, cztery pompy zasilające napędzane bezpośrednio z maszyn o łącznej wydajności 18 200 m³/h i dwa [[skraplacz]]e rurowe o łącznej powierzchni chłodzącej 70,32 m²{{odn|Dianow|2020a|s=25}}. [[Zbiornik paliwa|Zbiorniki]] [[Paliwo ciekłe|paliwa]] mieściły się w kadłubie sztywnym pod głównym pokładem: dwa (o pojemności 8250 litrów i 2560 litrów) pod pomieszczeniem siłowni, a trzeci mieszczący 1250 litrów pod głównym stanowiskiem dowodzenia{{odn|Dianow|2020a|s=26}}. Jako rezerwę paliwo można było też przewozić w dziobowej grupie zbiorników balastowych nr 1 o łącznej pojemności 3900 litrów oraz w rufowej grupie zbiorników balastowych nr 4 o łącznej pojemności 11 500 litrów{{odn|Dianow|2020a|s=26}}. Maksymalny zapas paliwa wynosił więc 27 710 litrów (24,939 tony){{odn|Dianow|2020a|s=26}}{{odn|Roberts|2021|s=1717}}.

Napęd podwodny zapewniały dwa jednotwornikowe [[Silnik elektryczny|silniki elektryczne]] firmy {{link-interwiki|Compagnie Générale Électrique|Q=Q2990200}} z [[Nancy]]{{odn|Dianow|2020a|s=27}}. [[Prędkość obrotowa]] wynosiła od 192 do 560 obr./min, a regulowana była poprzez zmianę [[Napięcie elektryczne|napięcia]] (nominalnie 230 [[Wolt|V]]){{odn|Dianow|2020a|s=27}}. Silniki miały po sześć [[Biegun elektryczny|biegunów]] głównych wzbudzanych [[Połączenie równoległe|równolegle]] i sześć biegunów kompensujących z uzwojeniem połączonym [[Połączenie szeregowe|szeregowo]]{{odn|Dianow|2020a|s=27}}. Każdy z silników połączony był z baterią akumulatorów; mógł je ładować jako [[generator elektryczny]] napędzany przez maszynę parową{{odn|Dianow|2020a|s=27}}. Łączna moc silników elektrycznych wynosiła 450 [[Koń mechaniczny|KM]]{{odn|Gardiner|Gray|1985|s=209}}{{odn|Fontenoy|2007|s=81}}{{refn|grupa=uwaga|Identycznie podają {{odn|ref=nie|Labayle-Couhat|1974|s=140}} i {{odn|ref=nie|Gogin|2024}}. Natomiast {{odn|ref=nie|Dianow|2020a|s=27}} podaje, że moc jednego silnika wynosiła 460 KM.}}. Energia elektryczna magazynowana była w dwóch bateriach [[Akumulator elektryczny|akumulatorów]] po 124 [[Ogniwo galwaniczne|ogniwa]]{{odn|Dianow|2020a|s=26}}.

Prędkość maksymalna na powierzchni wynosiła 12 [[Węzeł (jednostka prędkości)|węzłów]], a w zanurzeniu 8 węzłów{{odn|Gardiner|Gray|1985|s=209}}{{odn|Gozdawa-Gołębiowski|1994|s=536}}. Zasięg wynosił 1500 [[Mila morska|Mm]] przy prędkości 9 węzłów (lub 900 Mm przy prędkości 12 węzłów) w położeniu nawodnym oraz 50 Mm przy prędkości 5 węzłów pod wodą{{odn|Gardiner|Gray|1985|s=209}}{{odn|Labayle-Couhat|1974|s=140}}.

=== Uzbrojenie ===
Okręt wyposażony był w sześć zewnętrznych [[Wyrzutnia torpedowa|wyrzutni torped]] [[Kaliber broni|kalibru]] 450 mm: dwie po obu stronach [[Kiosk okrętu podwodnego|kiosku]] (odchylone o 7° od osi symetrii okrętu), dwie na rufie (odchylone o 5° od osi symetrii okrętu) i umieszczone na pokładzie rufowym dwie [[Wyrzutnia Drzewieckiego|systemu Drzewieckiego]], z łącznym zapasem sześciu [[Torpeda|torped]] modèle 1906{{odn|Dianow|2020a|s=27}}{{odn|Dianow|2020b|s=32}}. Torpedy miały długość 5,07 metra, a ich masa wynosiła 646 kg{{odn|Dianow|2020b|s=33}}.

=== Wyposażenie ===
Jednostka wyposażona była w dwa [[Peryskop (przyrząd optyczny)|peryskopy]] – dzienny i nocny{{odn|Dianow|2020a|s=28}}. Peryskop dzienny miał długość 5,8 metra i po podniesieniu wystawał 4 metry ponad poziom kiosku; podnoszenie i opuszczanie realizowane było za pomocą napędu elektrycznego z prędkością 0,4–0,45 [[Metr na sekundę|m/s]]{{odn|Dianow|2020a|s=28–29}}. Peryskop nocny miał długość 2,5 metra i umieszczony był na dachu [[Mostek kapitański|sterówki]]; podnoszony był ręcznie za pomocą [[Kołowrót (maszyna prosta)|kołowrotu]]{{odn|Dianow|2020a|s=29}}.

Na pokładzie zainstalowano dwa [[Kompas magnetyczny|kompasy]]: jeden mokry na rufie, umieszczony w [[naktuz]]ie i drugi w dziobowej części sterówki, zamknięty w otwartej od dołu skrzyni, którego wskazania można było obserwować także z wnętrza kiosku i z wnętrza kadłuba{{odn|Dianow|2020a|s=29}}. W dziobowej części kiosku były umieszczone elektryczne i wodoszczelne światła nawigacyjne w kolorach zielonym i czerwonym{{odn|Dianow|2020a|s=30}}. Okręt wyposażony był również w [[Kotwica czterołapowa|kotwicę czterołapową]] o masie 283 kg, z łańcuchem o długości 100 metrów, podnoszoną za pomocą [[kabestan]]u z silnikiem elektrycznym Couffinhal{{odn|Dianow|2020a|s=30}}. Na pokładzie znajdowały się też dwie szalupy Bertona, o długości 3,67 metra każda, a także awaryjna [[Mosiądz|mosiężna]] [[boja]], która mogła być uwolniona z głównego stanowiska dowodzenia i połączona z aparatem telefonicznym{{odn|Dianow|2020a|s=31–32}}. Ogrzewanie zapewniały cztery grzejniki elektryczne, zasilane prądem o napięciu 115 V{{odn|Dianow|2020a|s=33}}.

== Służba ==
„Monge” został wcielony do służby w [[Marine nationale]] 2 sierpnia 1910 roku{{odn|Roberts|2021|s=1722}}{{odn|Dianow|2020e|s=44}}. Jednostka otrzymała [[Numer burtowy|numer taktyczny]] Q67 i kod identyfikacyjny MO{{odn|Dianow|2020e|s=44}}{{odn|Gogin|2024}}. 14 września 1910 roku w obrębie Arsenału w Tulonie dowodzony przez [[Kapitan marynarki|kpt. mar.]] ([[Język francuski|fr.]] ''lieutenant de vaisseau'') Fourniera okręt zderzył się z [[holownik]]iem „Vigoureux”, nie odnosząc poważniejszych uszkodzeń{{odn|Le Télégramme|1910|s=4}}. 10 listopada 1910 roku „Monge” pod dowództwem kpt. mar. Fourniera powrócił z liczącego 470 mil rejsu z Tulonu do [[Villefranche-sur-Mer]] i [[Port-Vendres]]{{odn|Le Journal du Midi|1910|s=3}}. W końcu grudnia 1910 roku nowym dowódcą stacjonującego w Tulonie okrętu został mianowany kpt. mar. Masse{{odn|Gil Blas|1910|s=2}}.

W styczniu 1911 roku jednostka odbyła 450-milowy rejs na trasie Tulon – Villefranche-sur-Mer – [[Marsylia]] i z powrotem, co zajęło jej 50 godzin{{odn|Les Nouvelles|1911|s=3}}. Pod koniec stycznia 1911 roku „Monge” wychodząc z Tulonu doznał uszkodzeń w wyniku wplątania się liny w śrubę napędową, co wyłączyło okręt z użytku na trzy tygodnie{{odn|La Croix|1911|s=3}}. 17 lutego 1911 roku Minister Marynarki Wojennej podjął decyzję o zakupie 50 skafandrów nurkowych systemu Siébo Gorman, które po 25 sztuk trafiły na pokłady okrętów podwodnych „Monge” w Tulonie i „[[Vendémiaire (1910)|Vendémiaire]]” w [[Cherbourg-Octeville|Cherbourgu]]{{odn|Le Rappel|1911|s=3}}. W przeprowadzonych w dniach 9–10 maja 1911 roku nocnych ćwiczeniach u wybrzeży [[Prowansja|Prowansji]] dowodzony przez kpt. mar. Masse „Monge” storpedował [[okręt flagowy]] Lekkiej [[Eskadra (marynarka wojenna)|Eskadry]], [[krążownik pancerny]] {{link-interwiki|Léon Gambetta (1902)|tekst=„Léon Gambetta”|Q=Q2990200}}, co było pierwszym takim osiągnięciem we francuskiej flocie{{odn|L’Écho d'Oran|1911|s=2}}.

W 1912 roku zmieniono taktykę użycia jednostek typu ''Pluviôse'', które wraz z okrętami typu ''[[Okręty podwodne typu Brumaire|Brumaire]]'' miały prowadzić działania ofensywne wraz z siłami głównymi floty{{odn|Dianow|2020c|s=29–30}}. Od tej pory okręty podwodne zgrupowano w liczące trzy jednostki [[Dywizjon okrętów|dywizjony]] ([[Okręt flagowy|okrętem flagowym]] dywizjonu był wyposażony w [[Radiostacja|radiostację]] torpedowiec lub [[niszczyciel]]){{odn|Dianow|2020c|s=30}}. 25 lutego 1912 roku, kiedy „Monge” wraz z „[[Ampère (1909)|Ampère]]” przebywały na poligonie morskim nieopodal {{link-interwiki|Salins-d’Hyères|Q=Q3469810}}, na tym ostatnim doszło do awarii układu napędowego i okręt na holu „Monge” musiał powrócić do Tulonu{{odn|Excelsior|1912|s=6}}. W pierwszej połowie czerwca 1912 roku podczas ćwiczeń 1. Eskadry „Monge” wpłynął pod krążownik „[[Jurien de la Gravière (1899)|Jurien de la Gravière]]”, ledwo unikając [[Taranowanie|staranowania]] i losu, który spotkał siostrzanego „Vendémiaire”{{odn|Le Réveil|1912|s=2}}. W lipcu jednostka wzięła udział w wielkich manewrach floty francuskiej na [[Morze Śródziemne|Morzu Śródziemnym]], uszkadzając kadłub podczas uderzenia w molo w [[Saint-Tropez]]{{odn|L’Indépendant|1912|s=1}}. 24 lipca „Monge”, „[[Ampère (1909)|Ampère]]”, „[[Papin (1908)|Papin]]” i „[[Gay-Lussac (1910)|Gay-Lussac]]” wzięły udział w manewrach floty nieopodal [[Bonifacio]], podczas których trzem pierwszym udało się storpedować [[Przeddrednot|pancernik]] {{link-interwiki|Patrie (1903)|tekst=„Patrie”|Q=Q5501996}} oraz [[krążownik]]i {{link-interwiki|Edgar Quinet (1907)|tekst=„Edgar Quinet”|Q=Q964988}}, {{link-interwiki|Waldeck-Rousseau (1908)|tekst=„Waldeck-Rousseau”|Q=Q964988}} i „[[Jurien de la Gravière (1899)|Jurien de la Gravière]]”; „Gay-Lussac” w trakcie rejsu doznał uszkodzenia pokrywy cylindra, które zostało usunięte podczas sześciodniowego remontu przeprowadzonego w [[Ajaccio]]{{odn|Le Matin|1912|s=3}}. W grudniu 1913 roku dowództwo okrętu sprawował kpt. mar. Louis du Petit-Thouars{{odn|Le Républicain|1913|s=3}}. 17 lipca 1914 roku w Tulonie „Monge” zderzył się z zacumowanym przy nabrzeżu okrętem podwodnym „[[Le Verrier (1912)|Le Verrier]]”, doznając znacznych uszkodzeń{{odn|L’Express|1914|s=1}}.

Tuż przed wybuchem [[I wojna światowa|I wojny światowej]] „Monge” znajdował się w składzie bazującej w Tulonie 1. [[Flotylla|Flotylli]] okrętów podwodnych (wraz z siostrzanymi okrętami „Ampère”, „[[Cugnot (1909)|Cugnot]]”, „[[Fresnel (1908)|Fresnel]]”, „Gay-Lussac”, „[[Messidor (1908)|Messidor]]” i „[[Papin (1908)|Papin]]” oraz niszczycielami „[[Arbalète (1903)|Arbalète]]”, „[[Arc (1903)|Arc]]” i „[[Hallebarde (1899)|Hallebarde]]”){{odn|Dianow|2020e|s=32}}{{odn|Gozdawa-Gołębiowski|1994|s=489}}.

=== I wojna światowa ===
W momencie wybuchu wojny jednostki 1. Flotylli przechodziły bieżące remonty i serwis mechanizmów okrętowych (m.in. oczyszczano podwodne części kadłubów){{odn|Dianow|2020e|s=32}}. Po ich zakończeniu okręty typu ''Pluviôse'' otrzymały zadanie obrony swojej bazy w Tulonie, a 2. Flotylla (składająca się z jednostek typu ''Brumaire'') została skierowana do działań ofensywnych u wybrzeży [[Austro-Węgry|Austro-Węgier]]{{odn|Dianow|2020e|s=32}}. Wobec problemów technicznych nękających okręty typu ''Brumaire'' do działań u wybrzeży nieprzyjaciela musiały przystąpić także jednostki typu ''Pluviôse'', które zostały przerzucone na [[Malta|Maltę]]{{odn|Dianow|2020e|s=32}}. „Monge” przybył na Maltę jako ostatni z okrętów 1. Flotylli w końcu 1914 roku, po zakończeniu gruntownego remontu{{odn|Dianow|2020e|s=33–34}}. Pod koniec roku okręt został wyposażony w relingi przeciwminowe{{odn|Dianow|2020e|s=34}}. 9 stycznia 1915 roku na wieść o możliwym wyjściu w morze [[Kaiserliche und Königliche Kriegsmarine|floty austro-węgierskiej]] „Monge” i „[[Arago (1912)|Arago]]” patrolowały [[Cieśnina Otranto|Cieśninę Otranto]]{{odn|Dianow|2020e|s=34}}. W dniach 14–15 stycznia okręt operował pod [[Kotor|Cattaro]], wykonując nieskuteczny atak na [[stawiacz min]] i dostając się pod ostrzał [[Artyleria nadbrzeżna|baterii nadbrzeżnych]]; w drodze powrotnej do bazy „Monge” utracił jeden ze sterów głębokości{{odn|Dianow|2020e|s=34}}.

Okręt wraz z siostrzanymi jednostkami prowadził nadal naprzemiennie z Malty żmudne i bezowocne patrole pod Cattaro, choć z mniejszym natężeniem, m.in. w dniach 28 kwietnia – 2 maja (pomiędzy końcem marca a 2 maja 1915 roku siedem francuskich okrętów podwodnych wykonało 21 rejsów bojowych na wodach przeciwnika){{odn|Dianow|2020e|s=34-35}}. 23 maja 1915 roku do wojny po stronie [[Ententa|Ententy]] przystąpiły [[Królestwo Włoch (1861–1946)|Włochy]] i już następnego dnia „Monge”, „Ampère”, „Cugnot”, „Fresnel” i „Messidor” w eskorcie dwóch niszczycieli wyszły z Malty i udały się do [[Brindisi]], tworząc tam razem z dwoma dywizjonami niszczycieli oraz [[Royal Navy|brytyjskimi]] okrętami podwodnymi Samodzielną Flotyllę, która miała podlegać włoskiemu dowództwu{{odn|Dianow|2020e|s=35}}. Wkrótce do flotylli w Brindisi dołączyły „Papin” i „Gay-Lussac”, przez co cała francuska 1. Flotylla znalazła się na Adriatyku{{odn|Dianow|2020e|s=35}}. Zadaniem francuskich okrętów była obrona podejść do bazy, stałe patrolowanie Zatoki Kotorskiej i ochrona większych jednostek [[Regia Marina]]{{odn|Dianow|2020e|s=35}}.

W trzecim kwartale 1915 roku na okręcie zamontowano [[Działo okrętowe|działo pokładowe]] kalibru 37 mm, w celu umożliwienia zatrzymywania i niszczenia [[Statek handlowy|statków handlowych]] przeciwnika{{odn|Dianow|2020e|s=36}}. Jednostka wraz z siostrzanymi okrętami dalej przeprowadzała rejsy dozorowe pod portami Cattaro i [[Pula|Pola]], które spotykały się coraz częściej z przeciwdziałaniem sił lotniczych i morskich przeciwnika{{odn|Dianow|2020e|s=36-37}}. Operacje przeplatane były przeprowadzanymi w [[Tarent|Tarencie]] okresowymi remontami i oczyszczaniem podwodnej części kadłuba{{odn|Dianow|2020e|s=35, 37}}. 13 listopada „Monge” zaatakował bez ostrzeżenia statek handlowy, jednak bezskutecznie{{odn|Dianow|2020e|s=37}}.

27 grudnia o godzinie 16:00 dowodzony przez kpt. mar. [[Roland Morillot|Rolanda Morillota]] „Monge” wyszedł z Brindisi i udał się pod Cattaro{{odn|Dianow|2020e|s=38}}. 28 grudnia o godzinie 18:00 znajdujący się w odległości 15 Mm na południe od Cattaro okręt wynurzył się w celu ładowania akumulatorów{{odn|Dianow|2020e|s=38}}. 29 grudnia o godzinie 2:15 pełniący [[Wachta|wachtę]] zastępca dowódcy, [[Porucznik marynarki|por. mar.]] (fr. ''enseigne de vaisseau de 1ère classe'') {{link-interwiki|Pierre Appell|Q=Q3383753}} dostrzegł na północnym wschodzie pięć niszczycieli typu ''[[Niszczyciele typu Tátra|Tátra]]'': „[[SMS Balaton|Balaton]]”, „[[SMS Csepel|Csepel]]”, „[[SMS Lika (1913)|Lika]]”, „[[SMS Tátra|Tátra]]” i „[[SMS Triglav (1913)|Triglav]]”, odległych o 3 Mm{{odn|Csonkaréti|2004|s=105}}{{odn|Dianow|2020e|s=38}}. Stanowiły one eskortę krążownika [[SMS Helgoland (1912)|SMS „Helgoland”]], który wyszedł w morze w celu zaatakowania stacjonujących w [[Durrës|Durazzo]] włoskich niszczycieli „[[Euro (1900)|Euro]]” i „[[Ostro (1901)|Ostro]]”{{odn|Gozdawa-Gołębiowski|1994|s=254}}{{odn|Dianow|2020e|s=38}}. Nie zauważywszy krążownika „Monge” wykonał trwający 4,5 minuty manewr zanurzenia na [[Głębokość peryskopowa|głębokość peryskopową]] i obrał kurs południowo-wschodni, chcąc przeprowadzić atak torpedowy na niszczyciele{{odn|Dianow|2020e|s=38}}. Szykując się do ataku dowódca dostrzegł przez peryskop nocny zbliżający się od strony rufy krążownik płynący z prędkością 21 węzłów i wydał rozkaz zanurzenia na głębokość 20 metrów, jednak było już za późno i „Helgoland” [[Taranowanie|staranował]] „Monge”{{odn|Dianow|2020e|s=38}}. Uszkodzony okręt podwodny opadł z przegłębieniem na dziób na głębokość 60 metrów, a po zwolnieniu awaryjnego balastu (ołowianej stępki) wynurzył się i dostał się pod ostrzał artyleryjski, m.in. z niszczyciela „Balaton”{{odn|Dianow|2020e|s=38}}{{odn|Gozdawa-Gołębiowski|1994|s=254}}. Gdy jeden z pocisków przebił kadłub sztywny, kpt. Morillot wydał rozkaz opuszczenia jednostki, sam pozostając na jej pokładzie i ginąc wraz z okrętem{{odn|Dianow|2020e|s=38}}{{odn|Gozdawa-Gołębiowski|1994|s=254}}. Pozostała część załogi licząca 25 osób została podjęta przez austro-węgierskie okręty (oficer i 18 marynarzy uratowanych zostało przez „Balaton”, a sześciu znalazło się na pokładzie „Csepela”) i trafiła do [[Jeniec wojenny|niewoli]]{{odn|Csonkaréti|2004|s=105}}{{odn|Dianow|2020e|s=38}}. Okręt został odznaczony francuskim [[Krzyż Wojenny (Francja)|Krzyżem Wojennym]]{{odn|Labayle-Couhat|1974|s=143}}, a Roland Morillot otrzymał pośmiertnie [[Legia Honorowa|Order Narodowy Legii Honorowej]] V klasy i włoski [[Medal za Męstwo Wojskowe|Złoty Medal za Męstwo Wojskowe]]{{odn|Dianow|2020e|s=39}}{{odn|Tableau d’honneur|1921|s=688}}. Na jego cześć nazwano też zdobyty w 1916 roku [[Cesarstwo Niemieckie|niemiecki]] okręt podwodny [[SM UB-26]]{{odn|Dianow|2020e|s=39}}{{odn|Tableau d’honneur|1921|s=688}} oraz włoską baterię nadbrzeżną broniącą Brindisi (otrzymała imię Rolanda Morillota 14 lipca 1917 roku){{odn|Le Gaulois|1917|s=3}}.

== Uwagi ==
{{Uwagi}}

== Przypisy ==
{{Przypisy}}

== Bibliografia ==

* {{Cytuj pismo | tytuł = Au ministère de la marine | url = https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k7534806x/f2.item | czasopismo = Gil Blas | wydawca = Paris | data = 1910-12-30 | oznaczenie = Nr 12374 | wolumin = 32 | język = fr | odn = {{odn/id|Gil Blas|1910}} }}
* {{Cytuj pismo | tytuł = Avarie au « Monge » | url = https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k2395952z/f3.item | czasopismo = La Croix des marins | wydawca = Paris | data = 1911-01-29 | oznaczenie = Nr 878 | język = fr | odn = {{odn/id|La Croix|1911}} }}
* {{Cytuj pismo | tytuł = Collision de sous-marins | url = https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k8356067r/f1.item | czasopismo = L’Express républicain de Saône-et-Loire: journal républicain du matin | wydawca = Mâcon | data = 1914-07-18 | oznaczenie = Nr 199 | wolumin = 11 | język = fr | odn = {{odn/id|L’Express|1914}} }}
* {{Cytuj książkę | tytuł = Conway’s All the World’s Fighting Ships 1906–1921 | inni = Robert Gardiner, Randal Gray (red.) | wydawca = Conway Maritime Press | miejsce = London | rok = 1985 | isbn = 0-85177-245-5 | język = en | odn = {{odn/id|Gardiner|Gray|1985}} }}
* {{Cytuj książkę | nazwisko = Csonkaréti | imię = Károly | tytuł = Marynarka wojenna Austro-Węgier w pierwszej wojnie światowej 1914-1918 | rok = 2004 | wydawca = Wydawnictwo Arkadiusz Wingert | miejsce = Kraków | isbn = 83-918940-3-7 | odn = tak}}
* {{Cytuj pismo | tytuł = DÉPÊCHES TÉLÉGRAPHIQUES | url = https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k8331556k/f8.item | czasopismo = Journal officiel de la Guyane française | wydawca = Guyane | data = 1910-04-30 | oznaczenie = Nr 18 | wolumin = 92 | język = fr | odn = {{odn/id|Journal officiel de la Guyane française|1910}} }}
* {{Cytuj pismo | nazwisko = Dianow | imię = Maksim | tytuł = Okręty podwodne typu „Pluviôse”. Cz. I | czasopismo = Okręty Wojenne | wydawca = Wydawnictwo Okręty Wojenne, Tarnowskie Góry | oznaczenie = Nr 6 (158) | rok = 2019 | issn = 1231-014X | odn = tak}}
* {{Cytuj pismo | nazwisko = Dianow | imię = Maksim | tytuł = Okręty podwodne typu „Pluviôse”. Cz. II | czasopismo = Okręty Wojenne | wydawca = Wydawnictwo Okręty Wojenne, Tarnowskie Góry | oznaczenie = Nr 1 (159) | rok = 2020 | issn = 1231-014X | odn = a}}
* {{Cytuj pismo | nazwisko = Dianow | imię = Maksim | tytuł = Okręty podwodne typu „Pluviôse”. Cz. III | czasopismo = Okręty Wojenne | wydawca = Wydawnictwo Okręty Wojenne, Tarnowskie Góry | oznaczenie = Nr 3 (161) | rok = 2020 | issn = 1231-014X | odn = b}}
* {{Cytuj pismo | nazwisko = Dianow | imię = Maksim | tytuł = Okręty podwodne typu „Pluviôse”. Cz. IV | czasopismo = Okręty Wojenne | wydawca = Wydawnictwo Okręty Wojenne, Tarnowskie Góry | oznaczenie = Nr 4 (162) | rok = 2020 | issn = 1231-014X | odn = c}}
* {{Cytuj pismo | nazwisko = Dianow | imię = Maksim | tytuł = Okręty podwodne typu „Pluviôse”. Cz. V | czasopismo = Okręty Wojenne | wydawca = Wydawnictwo Okręty Wojenne, Tarnowskie Góry | oznaczenie = Nr 5 (163) | rok = 2020 | issn = 1231-014X | odn = d}}
* {{Cytuj pismo | nazwisko = Dianow | imię = Maksim | tytuł = Okręty podwodne typu „Pluviôse”. Cz. VI | czasopismo = Okręty Wojenne | wydawca = Wydawnictwo Okręty Wojenne, Tarnowskie Góry | oznaczenie = Nr 6 (164) | rok = 2020 | issn = 1231-014X | odn = e}}
* {{Cytuj książkę | nazwisko = Fontenoy | imię = Paul E. | tytuł = Submarines: An Illustrated History of Their Impact (Weapons and Warfare) | wydawca = ABC-CLIO | miejsce = Santa Barbara, California | rok = 2007 | isbn = 1-85367-623-3 | język = en | odn = tak}}
* {{Cytuj stronę | url = http://www.navypedia.org/ships/france/fr_ss_pluviose.htm | tytuł = PLUVIÔSE submarines (1908 – 1911) | autor = Ivan Gogin | opublikowany = Navypedia | język = en | data dostępu = 2024-06-30 | odn = {{odn/id|Gogin|2024}} }}
* {{Cytuj książkę | nazwisko = Gozdawa-Gołębiowski | imię = Jan | nazwisko2 = Wywerka Prekurat | imię2 = Tadeusz | autor link = Jan Gozdawa-Gołębiowski | tytuł = Pierwsza wojna światowa na morzu | rok = 1994 | wydawca = Lampart | miejsce = Warszawa | isbn = 83-902554-2-1 | odn = {{odn/id|Gozdawa-Gołębiowski|1994}} }}
* {{Cytuj pismo | tytuł = Hommage à des officiers français | url = https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k5373289/f3.item | czasopismo = Le Gaulois: littéraire et politique | wydawca = Paris | data = 1917-07-29 | oznaczenie = Nr 14533 | język = fr | odn = {{odn/id|Le Gaulois|1917}} }}
* {{Cytuj książkę | nazwisko = Labayle-Couhat | imię = Jean | tytuł = French warships of World War I | wydawca = Ian Allan Ltd. | miejsce = London | rok = 1974 | isbn = 0-7110-0445-5 | język = en | odn = tak}}
* {{Cytuj pismo | tytuł = Les grandes manoeuvres navales | url = https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bd6t53852928p/f1.item | czasopismo = L’Indépendant: organe républicain du Cambrésis | wydawca = Cambrai | data = 1912-07-31 | oznaczenie = Nr 166 | wolumin = 20 | język = fr | odn = {{odn/id|L’Indépendant|1912}} }}
* {{Cytuj pismo | tytuł = LES GRANDES MANOEUVRES NAVALES | url = https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k5702281/f3.item | czasopismo = Le Matin: derniers télégrammes de la nuit | wydawca = Paris | data = 1912-07-25 | oznaczenie = Nr 10 376 | odn = {{odn/id|Le Matin|1912}} }}
* {{Cytuj pismo | tytuł = Les sous-marins — Pour assurer la vie des équipages | url = https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k75471326/f3.item | czasopismo = Le Rappel | wydawca = Paris | data = 1911-02-19 | oznaczenie = Nr 14954 | język = fr | odn = {{odn/id|Le Rappel|1911}} }}
* {{Cytuj pismo | tytuł = L'utilisation nocturne des sous-marins | url = https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k6716596n/f2.item | czasopismo = L’Écho d'Oran: journal d'annonces légales, judiciaires, administratives et commerciales de la province d’Oran | wydawca = Oran | data = 1911-05-14 | oznaczenie = Nr 14373 | wolumin = 67 | język = fr | odn = {{odn/id|L’Écho d'Oran|1911}} }}
* {{Cytuj pismo | tytuł = Monument Artistide du Petit Thouars | url = https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bd6t51073645p/f3.item | czasopismo = Le Républicain de Chinon: journal politique, agricole, commercial, sportif et d'annonces judiciaires | wydawca = Chinon | data = 1913-12-11 | oznaczenie = Nr 50 | wolumin = 11 | język = fr | odn = {{odn/id|Le Républicain|1913}} }}
* {{Cytuj pismo | tytuł = Politique navale | url = https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k65096023/f13.item | czasopismo = Impressions: projets de lois, propositions, rapports, etc. | wydawca = France | data = 1917-02-13 | oznaczenie = Nr 3001 | wolumin = 32 | język = fr | odn = {{odn/id|Impressions|1917}} }}
* {{Cytuj pismo | tytuł = RAID D’UN SOUS-MARIN | url = https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bd6t51011059c/f3.item | czasopismo = Le Journal du Midi | wydawca = Avignon | data = 1910-11-11 | wolumin = 36 | język = fr | odn = {{odn/id|Le Journal du Midi|1910}} }}
* {{Cytuj pismo | tytuł = Raids de Sous-Marins | url = https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k50276795/f3.item | czasopismo = Les Nouvelles: journal quotidien du soir | wydawca = Alger | data = 1911-01-25 | oznaczenie = Nr 3876 | wolumin = 12 | język = fr | odn = {{odn/id|Les Nouvelles|1911}} }}
* {{Cytuj książkę | nazwisko = Roberts | imię = Stephen S. | tytuł = French warships in the Age of Steam 1859-1914. Design, Construction, Careers and Fates | wydawca = Seaforth Publishing | miejsce = Barnsley | rok = 2021 | isbn = 978-1-5267-4534-7 | język = en | odn = tak}}
* {{Cytuj pismo | tytuł = Sous-marin contre remorqueur | url = https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bd6t53864199w/f4.item | czasopismo = Le Télégramme: journal de la démocratie du Midi | wydawca = Toulouse | data = 1910-09-14 | oznaczenie = Nr 3727 | wolumin = 16 | język = fr | odn = {{odn/id|Le Télégramme|1910}} }}
* {{Cytuj pismo | tytuł = Sous=marins en danger | url = https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k45442305/f2.item | czasopismo = Le Réveil populaire: organe de la 2e circonscription de Fontenay-le-Comte | wydawca = Luçon | data = 1912-06-15 | oznaczenie = Nr 277 | język = fr | odn = {{odn/id|Le Réveil|1912}} }}
* {{Cytuj książkę | tytuł = Tableau d’honneur, morts pour la France: guerre de 1914–1918 | url = https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k55869486/f693.image | wydawca = La Fare | miejsce = Paris | rok = 1921 | język = fr | odn = {{odn/id|Tableau d’honneur|1921}} }}
* {{Cytuj książkę |url = https://archive.org/details/brasseysnavala1912brasuoft |tytuł = ''The Naval Annual, 1912''| inni = T.A. Brassey (red.) | wydawca = J. Griffin and Co. | miejsce = Portsmouth | rok = 1912 | język = en | odn = {{odn/id|Brassey|1912}} }}
* {{Cytuj pismo | tytuł = Un accident au sous-marin « Ampère » | url = https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k4601612t/f6.item | czasopismo = Excelsior: journal illustré quotidien : informations, littérature, sciences, arts, sports, théâtre, élégances | wydawca = Paris | data = 1912-02-26 | oznaczenie = Nr 468 | język = fr | odn = {{odn/id|Excelsior|1912}} }}

{{Okręty podwodne typu Pluviôse}}

[[Kategoria:Francuskie okręty podwodne zatopione podczas I wojny światowej]]
[[Kategoria:Okręty podwodne typu Pluviôse]]
[[Kategoria:Okręty zbudowane w Arsenale w Tulonie]]
[[Kategoria:Statki i okręty zatopione na Morzu Adriatyckim]]
[[Kategoria:Statki i okręty zatopione ogniem artylerii]]
[[Kategoria:Statki i okręty zatopione w wyniku kolizji]]

title: Monge (Q67)

Klasa: okręt podwodny

Typ: Pluviôse

Stocznia: Arsenal de Toulon, Tulon

Wodowanie: 31 grudnia 1908

Wejście do służby: 2 sierpnia 1910

Zatopiony: 29 grudnia 1915

Wyporność · • na powierzchni · • w zanurzeniu: · 404 tony · 553 tony

Długość: 51,12 metra

Szerokość: 4,955 metra

Zanurzenie: 3,045 metra

Zanurzenie testowe: 40 metrów

Rodzaj kadłuba: dwukadłubowy

Materiał kadłuba: stal

Prędkość · • na powierzchni · • w zanurzeniu: · 12 węzłów · 8 węzłów

Zasięg: powierzchnia: 1500 Mm przy prędkości 9 węzłów · zanurzenie: 50 Mm przy prędkości 5 węzłów

Wyrzutnie torpedowe: 6 × 450 mm (zewnętrzne)


text:
# Slovenský Grob
Slovenský Grob – wieś i gmina (obec) w zachodniej Słowacji, administracyjnie i terytorialnie należąca do powiatu Pezinok, w kraju bratysławskim na Słowacji.

wikiname: plwiki

title: Slovenský Grob

in_language: pl

wikitext:
{{Miejscowość infobox
 |nazwa                        = Slovenský Grob
 |nazwa oryginalna             =
 |zdjęcie                      = Slovenský Grob kostol 01.jpg
 |opis zdjęcia                 = widok na kościół parafialny św. Jana Chrzciciela we wsi Slovenský Grob
 |alt zdjęcia                  =
 |herb                         =
 |flaga                        =
 |dopełniacz nazwy             =
 |państwo                      = kraj bratysławski
 |1. jednostka administracyjna =
 |2. jednostka administracyjna = [[Powiat Pezinok|Pezinok]]
 |stanowisko zarządzającego    = starosta
 |zarządzający                 =
 |powierzchnia                 = 10,17<ref>{{Cytuj stronę |url = https://datacube.statistics.sk/#!/view/sk/VBD_DEM/om7014rr/v_om7014rr_00_00_00_sk |tytuł = Hustota obyvateľstva - obce |autor = Statistical Office of the Slovak Republic (www.statistics.sk) |opublikowany = www.statistics.sk |data = |język = |data dostępu = 2024-03-28}} Ustawienia: ''om7014rr_obc: 50,83S_SK'', ''om7014rr_ukaz: Rozloha (Štvorcový meter)''.</ref>
 |wysokość                     = 145<ref name="base_info">{{Cytuj stronę |url=http://datacube.statistics.sk/#!/view/sk/VBD_SK_WIN/om5001rr/v_om5001rr_00_00_00_sk |tytuł=Základná charakteristika |język=sk |data=2015-04-17 |autor= Statistical Office of the Slovak Republic |data dostępu=2022-03-31}}</ref>
 |rok                          = {{Tooltip|2023|Liczba ludności: 2023-12-31, Gęstość zaludnienia: 2023-06-31/2023-07-01.}}
 |liczba ludności              = 5934<ref>{{Cytuj stronę |url = https://datacube.statistics.sk/#!/view/sk/VBD_DEM/om7101rr/v_om7101rr_00_00_00_sk |tytuł = Počet obyvateľov podľa pohlavia - obce (ročne) |autor = Statistical Office of the Slovak Republic (www.statistics.sk) |opublikowany = www.statistics.sk |data = |język = |data dostępu = 2024-03-28}} Ustawienia: ''om7101rr_obc: AREAS_SK''.</ref>
 |gęstość zaludnienia          = 575,01<ref>{{Cytuj stronę |url = https://datacube.statistics.sk/#!/view/sk/VBD_DEM/om7014rr/v_om7014rr_00_00_00_sk |tytuł = Hustota obyvateľstva - obce |autor = Statistical Office of the Slovak Republic (www.statistics.sk) |opublikowany = www.statistics.sk |data = |język = |data dostępu = 2024-03-28}} Ustawienia: ''om7014rr_obc: AREAS_SK''.</ref>
 |numer kierunkowy             = +421 33<ref name="base_info"/>
 |kod pocztowy                 = 900 26<ref name="base_info"/>
 |tablice rejestracyjne        = PK
 |współrzędne                  = 48° 15′ 21″ N, 17° 16′ 29″ E
 |commons                      = Category:Slovenský Grob
 |www                          = https://slovensky-grob.sk/
}}
'''Slovenský Grob''' – wieś i gmina ([[obec]]) w zachodniej Słowacji, administracyjnie i terytorialnie należąca do [[powiat Pezinok|powiatu Pezinok]], w [[kraj bratysławski|kraju bratysławskim]] na [[Słowacja|Słowacji]].

== Przypisy ==
{{Przypisy}}

{{Powiat Pezinok}}

[[Kategoria:Miejscowości w powiecie Pezinok]]

title: Slovenský Grob

Państwo: Słowacja

Kraj: bratysławski

Powiat: Pezinok

Tablice rejestracyjne: PK


text:
# Jedinaja Rossija (pociąg pancerny)
„Jedinaja Rossija” (ros. Бронепоезд „Единая Россия”) – ciężki pociąg pancerny białych, uczestniczący w walkach podczas wojny domowej w Rosji.

## Historia
Był jednym z pierwszych pociągów pancernych Armii Ochotniczej. Powstał 1 lipca 1918 r. w stanicy Tichorieckaja, jednym z największych węzłów kolejowych na północnym Kaukazie, ze zdobytych opancerzonych wagonów kolejowych.
Początkowo występował jako „Bateria dalekiej walki”, od 7 września tego roku jako „5 Pociąg Opancerzony”, zaś 16 listopada otrzymał nazwę „Jedinaja Rossija”.
Był uzbrojony w 2 działa 105 mm, 1 działo 120 mm i 1 działko 47 mm oraz 3 karabiny maszynowe.
Jeszcze w lipcu 1918 r. atakował ze stanicy Tichorieckaja w kierunku stacji Sosyka i Kuszczewka. W czasie walki w rejonie stacji Kislakowka zniszczył ogniem artyleryjskim bolszewicki pociąg pancerny. Następnie, po zdobyciu stanicy Kawkazskaja, przejechał pod Stawropol, gdzie wraz z Lekkim Pociągiem Pancernym Nr.2 wspierał atak oddziałów Armii Ochotniczej na Armawir. Pod koniec sierpnia 1918 r. w rejonie stacji Dzierżawnaja zginął mechanik pociągu, zaś dowódca i 2 oficerów zostali ranni.
Po zdobyciu Armawiru 13 września, powrócił na linię kolejową Armawir-stanica Kawkazskaja. Uczestniczył w ponownym zdobywaniu Armawira, po czym wspierał natarcie wojsk gen. Piotra N. Wrangla na Stawropol. Od końca października działał na linii kolejowej Armawir-stanica Niewinnomysskaja.
Na początku 1919 r. operował nad Donem w składzie 1 Dywizjonu Pociągów Pancernych. 28 lutego tego roku pod stacją Baronskaja uratował od zniszczenia 1 Batalion 1 Pułku Markowskiego, odpierając atak bolszewickiej piechoty wspieranej przez 2 pociągi pancerne. Od początku lipca brał udział w bardzo ciężkich walkach pod Carycynem. Potem został przeniesiony na kierunek moskiewski.
W nocy z 19 na 20 września 1919 r. wraz z lekkim pociągiem pancernym „Oficer” zdobył dworzec w Kursku, w wyniku czego miasto zostało zajęte przez oddziały gen. Antona I. Denikina. Następnie został przeniesiony na tyły, do walki z oddziałami powstańczymi Nestora I. Machno. Podczas walki w rejonie stacji Sofijewka został uszkodzony przez pociąg pancerny „machnowców”.
12 listopada przewieziono go na Donbas na stację Jenakijewe, zaś 10 grudnia do Noworosyjska, w celu przeprowadzenia remontu. W związku z ewakuacją miasta, został opuszczony 13 marca 1920 r., po czym przejęły go wojska bolszewickie, ale już nie użyły. W marcu tego roku odtworzono go na Krymie, prawdopodobnie z tą samą załogą. Być może na Krym przewieziono działa poprzedniego pociągu pancernego. Nowy otrzymał działa 152 mm 3 Baterii 1 Dywizjonu Ciężkiej Artylerii Morskiej. Od 16 kwietnia wchodził w skład 1 Dywizjonu Pociągów Pancernych. Załoga zniszczyła go 1 listopada przy ewakuacji Sewastopola.

## Dowódcy
- płk Skopin (do 7 kwietnia 1919 r.)
- płk W. W. Kapinski (do 3 listopada 1919 r.)
- płk W. I. Okuszko (do 14 kwietnia 1920 r.)
- kpt. Smirnow (do 7 czerwca 1920 r.)
- płk W. I. Okuszko (do 24 sierpnia 1920 r.)
- płk A. A. Zieleniecki (do października 1920 r.)
- płk W. I. Okuszko (do 1 listopada 1920 r.)

title: Jedinaja Rossija (pociąg pancerny)

wikitext:
[[Plik:Bronepoezd ed ros.jpg|thumb|250px|Pociąg pancerny „Jedna Rosja”, 1919]]
'''„Jedinaja Rossija”''' ([[język rosyjski|ros.]] Бронепоезд „Единая Россия”) – ciężki [[pociąg pancerny]] [[Biali (Rosja)|białych]], uczestniczący w walkach podczas [[Wojna domowa w Rosji|wojny domowej]] w [[Rosja|Rosji]].

== Historia ==
Był jednym z pierwszych [[pociąg pancerny|pociągów pancernych]] [[Armia Ochotnicza (Rosja)|Armii Ochotniczej]]. Powstał 1 lipca 1918 r. w [[stanica (budowla)|stanicy]] Tichorieckaja, jednym z największych węzłów kolejowych na północnym [[Kaukaz (kraina historyczna)|Kaukazie]], ze zdobytych opancerzonych wagonów kolejowych.

Początkowo występował jako „Bateria dalekiej walki”, od 7 września tego roku jako „5 Pociąg Opancerzony”, zaś 16 listopada otrzymał nazwę „Jedinaja Rossija”.

Był uzbrojony w 2 działa 105 mm, 1 działo 120 mm i 1 działko 47 mm oraz 3 karabiny maszynowe.

Jeszcze w lipcu 1918 r. atakował ze stanicy Tichorieckaja w kierunku stacji Sosyka i Kuszczewka. W czasie walki w rejonie stacji Kislakowka zniszczył ogniem artyleryjskim [[bolszewicy|bolszewicki]] pociąg pancerny. Następnie, po zdobyciu stanicy Kawkazskaja, przejechał pod [[Stawropol]], gdzie wraz z Lekkim Pociągiem Pancernym Nr.2 wspierał atak oddziałów Armii Ochotniczej na [[Armawir (Rosja)|Armawir]]. Pod koniec sierpnia 1918 r. w rejonie stacji Dzierżawnaja zginął mechanik pociągu, zaś dowódca i 2 oficerów zostali ranni.

Po zdobyciu Armawiru 13 września, powrócił na linię kolejową Armawir-stanica Kawkazskaja. Uczestniczył w ponownym zdobywaniu Armawira, po czym wspierał natarcie wojsk gen. [[Piotr Wrangel|Piotra N. Wrangla]] na Stawropol. Od końca października działał na linii kolejowej Armawir-stanica Niewinnomysskaja.

Na początku 1919 r. operował nad [[Don]]em w składzie 1 Dywizjonu Pociągów Pancernych. 28 lutego tego roku pod stacją Baronskaja uratował od zniszczenia 1 Batalion 1 Pułku Markowskiego, odpierając atak bolszewickiej piechoty wspieranej przez 2 pociągi pancerne. Od początku lipca brał udział w [[Bitwa o Carycyn|bardzo ciężkich walkach]] pod [[Wołgograd|Carycynem]]. Potem został przeniesiony na [[Ofensywa Sił Zbrojnych Południa Rosji na Moskwę|kierunek moskiewski]].

W nocy z 19 na 20 września 1919 r. wraz z lekkim pociągiem pancernym „Oficer” zdobył dworzec w [[Kursk]]u, w wyniku czego miasto zostało zajęte przez oddziały gen. [[Anton Denikin|Antona I. Denikina]]. Następnie został przeniesiony na tyły, do walki z oddziałami powstańczymi [[Nestor Machno|Nestora I. Machno]]. Podczas walki w rejonie stacji Sofijewka został uszkodzony przez pociąg pancerny „[[Powstanie Machny|machnowców]]”.

12 listopada przewieziono go na [[Donieckie Zagłębie Węglowe|Donbas]] na stację [[Jenakijewe]], zaś 10 grudnia do [[Noworosyjsk]]a, w celu przeprowadzenia remontu. W związku z [[Operacja donbaska (1919–1920)|ewakuacją miasta]], został opuszczony 13 marca 1920 r., po czym przejęły go wojska bolszewickie, ale już nie użyły. W marcu tego roku odtworzono go na [[Półwysep Krymski|Krymie]], prawdopodobnie z tą samą załogą. Być może na Krym przewieziono działa poprzedniego pociągu pancernego. Nowy otrzymał działa 152 mm 3 Baterii 1 Dywizjonu Ciężkiej Artylerii Morskiej. Od 16 kwietnia wchodził w skład 1 Dywizjonu Pociągów Pancernych. Załoga zniszczyła go 1 listopada przy ewakuacji [[Sewastopol]]a.

== Dowódcy ==
* płk Skopin (do 7 kwietnia 1919 r.)
* płk W. W. Kapinski (do 3 listopada 1919 r.)
* płk W. I. Okuszko (do 14 kwietnia 1920 r.)
* kpt. Smirnow (do 7 czerwca 1920 r.)
* płk W. I. Okuszko (do 24 sierpnia 1920 r.)
* płk A. A. Zieleniecki (do października 1920 r.)
* płk W. I. Okuszko (do 1 listopada 1920 r.)

== Zobacz też ==
* [[Pociągi pancerne Białej Armii]]

== Bibliografia ==
* [http://tuapsinka.ajp.ru/armor_trains.html Pociągi pancerne białych] {{lang|ru}}
* Белые бронепоезда в Гражданской войне. Сборник, 2007

[[Kategoria:Pociągi pancerne Białej Armii|Jedna Rosja]]


text:
# Marek Niemiec
Marek Niemiec (ur. 1947) – polski koszykarz, występujący na pozycji obrońcy, dwukrotny medalista mistrzostw Polski.

## Osiągnięcia
Drużynowe
- Brązowy medalista Polski (1979, 1980)

title: Marek Niemiec

wikitext:
{{Koszykarz infobox
 |imię i nazwisko         = Marek Niemiec
 |imię i nazwisko org     =
 |grafika                 =
 |opis grafiki            =
 |numer                   =
 |klub                    =
 |pozycja                 = obrońca
 |pełne imię i nazwisko   =
 |pseudonim               =
 |data urodzenia          = 1947
 |miejsce urodzenia       =
 |data śmierci            =
 |miejsce śmierci         =
 |obywatelstwo            =
 |wzrost                  = 188
 |masa ciała              =
 |aktywność               = 1968–1981
 |szkoła średnia          =
 |college                 =
 |draft                   =
 |numer draftu            =
 |zespół draftu           =
 |kariera klubowa         =
{{Koszykarz infobox/lata|1968–1978|Lublinianka Lublin|}}
{{Koszykarz infobox/lata|1978–1981|[[Start Lublin (koszykówka)|Start Lublin]]|}}
 |kariera reprezentacyjna =
 |data2                   =
 |kariera trenerska       =
 |medale                  =
{{Medalista infobox/nagłówek|[[Mistrzostwa Polski w koszykówce mężczyzn|Mistrzostwa Polski]]|}}
{{Medalista infobox/wiersz|brąz|[[I liga polska w koszykówce mężczyzn (1978/1979)|1978/1979]]|koszykówka}}
{{Medalista infobox/wiersz|brąz|[[I liga polska w koszykówce mężczyzn (1979/1980)|1979/1980]]|koszykówka}}
 |commons                 =
 |www                     =
}}
'''Marek Niemiec''' (ur. [[1947]]) – [[Polska|polski]] [[koszykówka|koszykarz]], występujący na pozycji obrońcy, dwukrotny medalista mistrzostw Polski.

== Osiągnięcia ==
; Drużynowe
* [[Polska Liga Koszykówki#Medaliści Polskiej Ligi Koszykówki|Brązowy medalista Polski]] ([[I liga polska w koszykówce mężczyzn (1978/1979)|1979]], [[I liga polska w koszykówce mężczyzn (1979/1980)|1980]])

== Bibliografia ==
* [http://www.plkhistory.ugu.pl/index.php?profil=3958&tab=1 Profil na plkhistory.ugu.pl]
* {{Cytuj|autor = Krzysztof Łaszkiewicz |tytuł = Polska koszykówka męska 1928–2004 |data = 2004 |isbn = 83-89390-20-5 |miejsce = Inowrocław |wydawca = Wydawnictwo Pozkal |oclc = 749833294 }}

{{SORTUJ:Niemiec, Marek}}
[[Kategoria:Polscy koszykarze]]
[[Kategoria:Koszykarze Startu Lublin]]
[[Kategoria:Koszykarze Lublinianki]]
[[Kategoria:Urodzeni w 1947]]

title: · Marek Niemiec

Lata: Kluby · Wyst.

Lublinianka Lublin

Start Lublin

brąz:
1978/1979 · koszykówka
1979/1980 · koszykówka


text:
# Danny Cummings
Danny Cummings – angielski perkusista, grał między innymi z takimi artystami jak Tina Turner, George Michael, Dire Straits, Penguin Cafe Orchestra, Elton John, Simply Red, Mark Knopfler czy Bryan Adams.

title: Danny Cummings

wikitext:
{{Artysta muzyczny infobox
 |nazwa                 = Danny Cummings
 |nazwa oryginalna      =
 |zdjęcie               = Danny Cummings.jpg
 |opis zdjęcia          = Danny Cummings (2005)
 |alt zdjęcia           =
 |imię i nazwisko       =
 |pseudonim             =
 |data urodzenia        =
 |miejsce urodzenia     = [[Sheffield]]
 |data śmierci          =
 |miejsce śmierci       =
 |instrument            =
 |typ głosu             =
 |gatunek               = [[rock]], [[muzyka latynoska|latin]], [[celtycki rock]], [[country]], [[blues]]
 |zawód                 =
 |aktywność             =
 |wydawnictwo           = [[Vertigo Records|Vertigo]], [[Mercury Records|Mercury]]
 |powiązania            = [[Mark Knopfler]], [[Dire Straits]]
 |współpracownicy       =
 |wyróżniony instrument =
 |zespół                =
 |odznaczenia           =
 |faksymile             =
 |opis faksymile        =
 |commons               =
 |www                   =
}}
'''Danny Cummings''' – angielski [[instrumenty perkusyjne|perkusista]], grał między innymi z takimi artystami jak [[Tina Turner]], [[George Michael]], [[Dire Straits]], [[Penguin Cafe Orchestra]], [[Elton John]], [[Simply Red]], [[Mark Knopfler]] czy [[Bryan Adams]].

== Linki zewnętrzne ==
* {{Cytuj stronę | url = http://www.lpmusic.com/Pros_That_Play_LP/Players_Roster/cummins.html | tytuł = Krótki życiorys Cummingsa | opublikowany = lpmusic.com | archiwum = https://web.archive.org/web/20061104214416/http://www.lpmusic.com/Pros_That_Play_LP/Players_Roster/cummins.html | zarchiwizowano = 2006-11-04}}
* [http://www.discogs.com/artist/Danny+Cummings Dyskografia artysty]

{{Mark Knopfler}}

{{Kontrola autorytatywna}}

{{SORTUJ:Cummings, Danny}}
[[Kategoria:Brytyjscy perkusiści rockowi]]
[[Kategoria:Ludzie urodzeni w Sheffield]]

title: Danny Cummings

Miejsce urodzenia: Sheffield

Gatunki: rock, latin, celtycki rock, country, blues

Wydawnictwo: Vertigo, Mercury

Powiązania: Mark Knopfler, Dire Straits


text:
# Sebastian Earl
Sebastian Earl (ur. 2 stycznia 1900 w Tonbridge, zm. 14 sierpnia 1983 w Winchester) – brytyjski wioślarz, dziennikarz i przedsiębiorca, srebrny medalista olimpijski.
Kształcił się w Eton College i Magdalen College Uniwersytetu Oksfordzkiego. Trzykrotnie brał udział w The Boat Race; w latach 1920, 1921 i 1922 ponosił porażki.
Wystąpił na igrzyskach olimpijskich w Antwerpii w 1920, gdzie Brytyjczycy w składzie: Ewart Horsfall, Guy Oliver Nickalls, Richard Lucas, Walter James, John Campbell, Sebastian Earl, Ralph Shove, Sidney Swann i Robin Johnstone zdobyli srebrny medal w ósemkach. W finale o 0,8 sekundy wyprzedziła ich reprezentacja USA. Był to jego jedyny start olimpijski.
Po zakończeniu kariery korespondentem sportowym dla The Times. Pracował także w domach towarowych John Lewis Partnership i Selfridges. Ożenił się z Edith Honor Maugham, córką Frederica Maughama, 1. wicehrabiego Maugham.

title: Sebastian Earl

wikitext:
{{Sportowiec infobox
 |imię i nazwisko           = Sebastian Earl
 |imię i nazwisko org       =
 |dyscyplina                = wioślarstwo
 |grafika                   =
 |opis grafiki              =
 |pełne imię i nazwisko     =
 |data urodzenia            = [[2 stycznia]] [[1900]]
 |miejsce urodzenia         = [[Tonbridge]]
 |data śmierci              = [[14 sierpnia]] [[1983]]
 |miejsce śmierci           = [[Winchester]]
 |obywatelstwo              =
 |wzrost                    =
 |pozycja                   =
 |klub                      =
 |numer w klubie            =
 |kariera juniorska         =
 |kariera seniorska         =
 |kariera reprezentacyjna   =
 |kariera trenerska         =
 |medale                    =
{{Medalista infobox/reprezentacja|GBR}}
{{Medalista infobox/nagłówek|IO}}
{{Medalista infobox/IO|L|Antwerpia|1920|wioślarstwo|srebro|([[Wioślarstwo na Letnich Igrzyskach Olimpijskich 1920 – ósemka mężczyzn|ósemka]])}}
 |odznaczenia               =
 |commons                   =
 |wikicytaty                =
 |www                       =
}}
'''Sebastian Earl''' (ur. [[2 stycznia]] [[1900]] w [[Tonbridge]], zm. [[14 sierpnia]] [[1983]] w [[Winchester]]) – [[Wielka Brytania|brytyjski]] [[wioślarstwo|wioślarz]], dziennikarz i przedsiębiorca, srebrny medalista olimpijski.

Kształcił się w [[Eton College]] i Magdalen College [[Uniwersytet Oksfordzki|Uniwersytetu Oksfordzkiego]]<ref>{{Cytuj stronę | url = https://olympics.com/en/athletes/sebastian-earl | tytuł = Sebastian EARL | opublikowany = olympics.com | język = en | data dostępu = 2024-09-29}}</ref>. Trzykrotnie brał udział w [[The Boat Race]]; w latach 1920, 1921 i 1922 ponosił porażki<ref>{{Cytuj stronę | url = https://www.olympedia.org/lists/78/manual | tytuł = Olympians Who Competed in the Boat Race | opublikowany = olympedia.org | język = en | data dostępu = 2024-09-29}}</ref>.

Wystąpił na [[Letnie Igrzyska Olimpijskie 1920|igrzyskach olimpijskich w Antwerpii]] w 1920, gdzie Brytyjczycy w składzie: [[Ewart Horsfall]], [[Guy Oliver Nickalls]], [[Richard Lucas]], [[Walter James]], [[John Campbell (wioślarz)|John Campbell]], Sebastian Earl, [[Ralph Shove]], [[Sidney Swann]] i [[Robin Johnstone]] zdobyli srebrny medal w ósemkach. W finale o 0,8 sekundy wyprzedziła ich reprezentacja [[Stany Zjednoczone|USA]]<ref>{{Cytuj stronę | url = https://www.olympedia.org/results/157661 | tytuł = Olympedia – 1920 Summer Olympics, Rowing, Eights, Men | opublikowany = olympedia.org | język = en | data dostępu = 2024-09-29}}</ref>. Był to jego jedyny start olimpijski.

Po zakończeniu kariery korespondentem sportowym dla [[The Times]]. Pracował także w domach towarowych John Lewis Partnership i [[Selfridges]]. Ożenił się z Edith Honor Maugham, córką [[Frederic Maugham|Frederica Maughama]], 1. wicehrabiego Maugham<ref>{{Cytuj stronę | url = https://www.teamgb.com/athlete/sebastian-earl/4L3U8MQA7YYwEpEtXI5UIO | tytuł = Sebastian Earl | opublikowany = teamgb.com | język = en | data dostępu = 2024-09-29}}</ref>.

== Przypisy ==
{{Przypisy}}

== Bibliografia ==
* {{Cytuj stronę | url = https://www.olympedia.org/athletes/37290 | tytuł = Sebastian Earl | opublikowany = olympedia.org | język = en | data dostępu = 2024-09-29}}

{{SORTUJ:Earl, Sebastian}}
[[Kategoria:Absolwenci Eton College]]
[[Kategoria:Absolwenci Uniwersytetu Oksfordzkiego]]
[[Kategoria:Brytyjscy dziennikarze]]
[[Kategoria:Brytyjscy medaliści olimpijscy]]
[[Kategoria:Brytyjscy wioślarze]]
[[Kategoria:Brytyjscy olimpijczycy (Antwerpia 1920)]]
[[Kategoria:Medaliści Letnich Igrzysk Olimpijskich 1920]]
[[Kategoria:Urodzeni w 1900]]
[[Kategoria:Wioślarze na Letnich Igrzyskach Olimpijskich 1920]]
[[Kategoria:Zmarli w 1983]]

title: · Sebastian Earl

Data i miejsce urodzenia: 2 stycznia 1900 · Tonbridge

Data i miejsce śmierci: 14 sierpnia 1983 · Winchester

title: Dorobek medalowy

srebro: Antwerpia 1920 · wioślarstwo · (ósemka)


text:
# 2. ceremonia wręczenia nagród Stowarzyszenia Nowojorskich Krytyków Filmowych
2. ceremonia wręczenia nagród Stowarzyszenia Nowojorskich Krytyków Filmowych – odbyła się 24 stycznia 1937. Podczas gali wręczono nagrody w pięciu kategoriach – dla najlepszego filmu, reżysera, aktora, aktorki i filmu zagranicznego – za rok 1936.

## Laureaci i nominowani
Opracowano na podstawie materiału źródłowego:

### Najlepszy film
- Pan z milionami
- Jestem niewinny
- Dodsworth
- Żywe cienie

### Najlepszy reżyser
- Rouben Mamoulian – Dla ciebie seniorito
- Fritz Lang – Jestem niewinny
- William Wyler – Żywe cienie i Ich troje

### Najlepszy aktor
- Walter Huston – Dodsworth
- Spencer Tracy – Jestem niewinny
- Gary Cooper – Pan z milionami

### Najlepsza aktorka
- Luise Rainer – Wielki Ziegfeld
- Ruth Chatterton – Dodsworth
- Norma Shearer – Romeo i Julia

### Najlepszy film zagraniczny
- Zwyciężyły kobiety (Francja)[3]
- Pokolenie pobediteley (ZSRR)
- Toni (Francja)

wikitext:
{{Gala infobox
 |       nazwa = 2. ceremonia wręczenia nagród Stowarzyszenia Nowojorskich Krytyków Filmowych
 |     grafika =
 |        data = 24 stycznia 1937
 |     miejsce = [[Nowy Jork]]
 |       wstęp =
 | prowadzenie =
 |   producent =
 |     reżyser =
 |        czas =
 |      stacja =
 |  poprzednia = [[1. ceremonia wręczenia nagród Stowarzyszenia Nowojorskich Krytyków Filmowych|1.]]
 |    następna = [[3. ceremonia wręczenia nagród Stowarzyszenia Nowojorskich Krytyków Filmowych|3.]]
}}
'''2. ceremonia wręczenia nagród [[Stowarzyszenie Nowojorskich Krytyków Filmowych|Stowarzyszenia Nowojorskich Krytyków Filmowych]]''' – odbyła się 24 stycznia 1937. Podczas gali wręczono [[Nagrody filmowe|nagrody]] w pięciu kategoriach – dla najlepszego filmu, reżysera, aktora, aktorki i filmu zagranicznego – za rok 1936{{r|a}}.

== Laureaci i nominowani ==
{{Galeria
 |Plik:Gary Cooper in Mr. Deeds Goes to Town trailer.JPG|''[[Pan z milionami]]'' (1936) – najlepszy film (kadr)
 |Plik:Rouben Mamoulian - publicity.JPG|[[Rouben Mamoulian]] – najlepszy reżyser
 |Plik:Walter Huston NM330.jpg|[[Walter Huston]] – najlepszy aktor
 |Plik:Luise Rainer - 1941.jpg|[[Luise Rainer]] – najlepsza aktorka
}}
Opracowano na podstawie materiału źródłowego{{r|a|c}}:
=== [[Nagroda Stowarzyszenia Nowojorskich Krytyków Filmowych za najlepszy film|Najlepszy film]] ===
* '''''[[Pan z milionami]]'''''
* ''[[Jestem niewinny]]''
* ''[[Dodsworth]]''
* ''[[Żywe cienie]]''

=== [[Nagroda Stowarzyszenia Nowojorskich Krytyków Filmowych dla najlepszego reżysera|Najlepszy reżyser]] ===
* '''[[Rouben Mamoulian]] – ''[[Dla ciebie seniorito]]'''''
* [[Fritz Lang]] – ''[[Jestem niewinny]]''
* [[William Wyler]] – ''[[Żywe cienie]]'' i ''[[Ich troje (film 1936)|Ich troje]]''

=== [[Nagroda Stowarzyszenia Nowojorskich Krytyków Filmowych dla najlepszego aktora|Najlepszy aktor]] ===
* '''[[Walter Huston]] – ''[[Dodsworth]]'''''
* [[Spencer Tracy]] – ''[[Jestem niewinny]]''
* [[Gary Cooper]] – ''[[Pan z milionami]]''

=== [[Nagroda Stowarzyszenia Nowojorskich Krytyków Filmowych dla najlepszej aktorki|Najlepsza aktorka]] ===
* '''[[Luise Rainer]] – ''[[Wielki Ziegfeld]]'''''
* [[Ruth Chatterton]] – ''[[Dodsworth]]''
* [[Norma Shearer]] – ''[[Romeo i Julia (film 1936)|Romeo i Julia]]''

=== [[Nagroda Stowarzyszenia Nowojorskich Krytyków Filmowych za najlepszy film zagraniczny|Najlepszy film zagraniczny]] ===
* '''''[[Zwyciężyły kobiety]]''''' ([[Kinematografia francuska|Francja]]){{r|b}}
* ''[[Pokolenie pobediteley]]'' ([[Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich|ZSRR]])
* ''[[Toni (film 1935)|Toni]]'' (Francja)

== Przypisy ==
{{Przypisy|
<ref name="a">{{Cytuj stronę |url = https://www.nyfcc.com/awards/?awardyear=1936 |tytuł = Awards – New York Film Critics Circle – 1936 |opublikowany = [[Stowarzyszenie Nowojorskich Krytyków Filmowych]] |język = en |archiwum = http://archive.ph/SqDnU |zarchiwizowano = 2016-06-13 |data dostępu = 2020-08-08}}</ref>
<ref name="b">{{Cytuj stronę |url = https://www.imdb.com/title/tt0026564/awards |tytuł = La kermesse héroïque – Awards |opublikowany = [[IMDb]] |język = en |archiwum = http://archive.ph/kFpN5 |zarchiwizowano = 2014-01-03 |data dostępu = 2020-08-08}}</ref>
<ref name="c">{{Cytuj stronę |url = https://www.imdb.com/event/ev0000484/1937/1/?ref_=ev_eh |tytuł = New York Film Critics Circle Awards (1937) |opublikowany = [[IMDb]] |język = en |archiwum = http://archive.ph/d7gDI |zarchiwizowano = 2020-08-08 |data dostępu = 2020-08-08}}</ref>
}}

== Linki zewnętrzne ==
* [http://www.nyfcc.com/ Oficjalna strona] {{lang|en}}
* [http://www.nyfcc.com/awards/?awardyear=1936 NYFCC Award 1936] {{lang|en}}

[[Kategoria:1937 w filmie]]
[[Kategoria:1937 w Stanach Zjednoczonych]]

Data: 24 stycznia 1937

Miejsce: Nowy Jork