text:
# Żurawica (województwo podkarpackie)
Żurawica – wieś w Polsce położona w województwie podkarpackim, w powiecie przemyskim, w gminie Żurawica, od południa granicząca bezpośrednio z Przemyślem.
Miejscowość liczy 4742 mieszkańców. Leży nad potokiem Żurawianka (lewym dopływem Sanu). Powstała w XIV w. Tutaj według tradycji po bitwie pod Grunwaldem osadzono jeńców krzyżackich.
W latach 1975–1998 miejscowość należała administracyjnie do województwa przemyskiego, zaś przed 1975 należała do województwa rzeszowskiego.

## Dane ogólne
Wieś, położona w powiecie przemyskim, była własnością Stanisława Karola Antoniego Fredry, została spustoszona w czasie najazdu tatarskiego w 1672 roku.
W połowie XIX w. Austriacy zbudowali tu koszary, najpierw drewniane, później murowane. Stacjonował w nich 28 Pułk Armat Polowych.
W II Rzeczypospolitej wieś w powiecie przemyskim w województwie lwowskim. Do 1939 r. we wsi stacjonował 2 Batalion Pancerny.
W latach 1945–1946 nacjonaliści ukraińscy z OUN-UPA zamordowali tutaj 7 Polaków.
W miejscowości znajduje się jednostka wojskowa (1 Batalion Czołgów im. płk. Józefa Koczwary) wraz z warsztatami technicznymi oraz Podkarpacki Wojewódzki Szpital Psychiatryczny im. prof. Eugeniusza Brzezickiego, utworzony w dawnych koszarach. Żurawica położona jest przy międzynarodowej magistrali kolejowej (linia nr 91) prowadzącej z Krakowa do Medyki i dalej na Ukrainę. Posiada stację kolejową Żurawica Rozrządowa, stanowiąca znacznej wielkości punkt przeładunkowy oraz przystanek kolejowy Żurawica. Przy stacji znajduje się lokomotywownia stanowiąca jednostkę Zakładu Taboru w Żurawicy. Stacjonują w niej głównie lokomotywy SM48.
Żurawica jest siedzibą rzymskokatolickiego dekanatu, a także dwu parafii. Starsza parafia, erygowana w 1406, jest pod wezwaniem Niepokalanego Poczęcia NMP z zabytkowym kościołem zbudowanym roku 1889. Druga erygowana w 1992 nosi wezwanie św. Andrzeja Boboli. W miejscowości są pozostałości dworku drewnianego wraz z budynkami gospodarczymi oraz zespół pałacowo-dworski: drewniany dwór i resztki parku krajobrazowego (XIX w.), a także ruiny cerkwi unickiej z 1878 (zachowana tylko dzwonnica i murek z ogrodzenia, na dzwonnicy widoczna data budowy 1931).
W Żurawicy ma siedzibę PKP Cargo Terminale.

## Transport
Transport kołowy:
- 77 Droga krajowa nr 77: Lipnik – Sandomierz – Gorzyce – Stalowa Wola – Nisko – Leżajsk – Tryńcza – Jarosław – Radymno – Żurawica – Przemyśl
- 881 Droga wojewódzka nr 881: Sokołów Małopolski – Łańcut – Kańczuga – Pruchnik – Węgierka – Żurawica

Transport kolejowy:
- 91 Linia kolejowa nr 91: Kraków – Bochnia – Brzesko – Tarnów – Dębica – Ropczyce – Rzeszów – Łańcut – Przeworsk – Jarosław – Żurawica – Przemyśl – Medyka

## Części wsi
| SIMC    | Nazwa               | Rodzaj     |
| ------- | ------------------- | ---------- |
| 0613576 | Baraki              | przysiółek |
| 0613932 | Bażantarnia         | przysiółek |
| 0613949 | Parcelacja          | przysiółek |
| 0613910 | Zagumnienki Polskie | część wsi  |
| 0613926 | Zagumnienki Ruskie  | część wsi  |

## Sport
W Żurawicy działa klub sportowy Żurawianka Żurawica, który obecnie posiada tylko sekcję piłkarską, która w sezonie 2018/2019 gra w przemyskiej klasie A. W swojej historii klub posiadał też sekcje lekkoatletyczną, tenisa stołowego i zapaśniczą, w których odnosił znaczące sukcesy.

title: Żurawica (województwo podkarpackie)

wikitext:
{{Inne znaczenia|2=[[Żurawica|Żurawica w innych znaczeniach tego słowa]]}}
{{Polska miejscowość infobox
 |nazwa                  = Żurawica
 |rodzaj miejscowości    = wieś
 |zdjęcie                = Żurawica - signal box.jpg
 |opis zdjęcia           = Nastawnia w Żurawicy (2006).
 |alt zdjęcia            =
 |województwo            = podkarpackie
 |powiat                 = [[Powiat przemyski|przemyski]]
 |gmina                  = [[Żurawica (gmina)|Żurawica]]
 |sołectwo               =
 |miejscowość podstawowa =
 |wysokość               = 210–243
 |liczba ludności        = 4742{{r|rap}}
 |rok                    = 2024
 |strefa numeracyjna     = 16
 |kod pocztowy           = 37-710{{r|poczta}}
 |tablice rejestracyjne  = RPR
 |SIMC                   = 0613903{{r|teryt}}
 |kod mapy               = Żurawica (gmina)
 |współrzędne            = 49°49'24"N 22°47'20"E{{r|prng}}
 |commons                = Category:Żurawica
 |www                    =
}}
'''Żurawica''' – [[wieś]] w [[Polska|Polsce]] położona w [[Województwo podkarpackie|województwie podkarpackim]], w [[Powiat przemyski|powiecie przemyskim]], w [[Żurawica (gmina)|gminie Żurawica]]{{r|roz|teryt}}, od południa granicząca bezpośrednio z [[Przemyśl]]em.

Miejscowość liczy 4742 mieszkańców{{r|rap}}. Leży nad potokiem Żurawianka (lewym dopływem Sanu). Powstała w XIV w. Tutaj według tradycji po bitwie pod Grunwaldem osadzono jeńców krzyżackich.

[[Podział administracyjny Polski (1975–1998)|W latach 1975–1998]] miejscowość należała administracyjnie do [[Województwo przemyskie|województwa przemyskiego]], zaś przed 1975 należała do [[Województwo rzeszowskie (1945–1975)|województwa rzeszowskiego]].

== Dane ogólne ==
Wieś, położona w [[Powiat przemyski (I Rzeczpospolita)|powiecie przemyskim]], była własnością Stanisława Karola Antoniego Fredry, została spustoszona w czasie [[Wojna polsko-turecka (1672–1676)|najazdu tatarskiego w 1672 roku]]<ref>Andrzej Gliwa, Wykaz zniszczeń we wsiach i miastach ziemi przemyskiej po najeździe tatarskim z 1672 roku: (cz. I), w: Prace Historyczno-Archiwalne, Tom 13 (2003), Rzeszów 2003, s. 183.</ref>.

W połowie XIX w. Austriacy zbudowali tu koszary, najpierw drewniane, później murowane. Stacjonował w nich [[28 Pułk Armat Polowych (austro-węgierski)|28 Pułk Armat Polowych]]<ref>{{Cytuj |data dostępu = 2023-10-04 |opublikowany = 1bcz.wp.mil.pl |url = https://1bcz.wp.mil.pl/pl/pages/historia-batalionu/ |tytuł = Historia batalionu}}</ref>.

W [[II Rzeczpospolita|II Rzeczypospolitej]] wieś w [[Powiat przemyski (II Rzeczpospolita)|powiecie przemyskim]] w [[Województwo lwowskie|województwie lwowskim]]. Do 1939 r. we wsi stacjonował [[2 Batalion Pancerny]]<ref>{{Cytuj |tytuł = Zespól koszarowy Żurawica – Wschód – Twierdza Przemyśl |data dostępu = 2023-10-04 |opublikowany = twierdzaprzemysl.org |url = http://www.twierdzaprzemysl.org/index.php?menu=art&akction=Zespol_koszarowy_Zurawica%E2%80%93Wschod}}</ref>.

W latach 1945–1946 [[Nacjonalizm ukraiński|nacjonaliści ukraińscy]] z [[OUN-B|OUN]]-[[Ukraińska Powstańcza Armia|UPA]] zamordowali tutaj 7 Polaków<ref name="siekierka">{{Ludobójstwo w lwowskim|2006|s=731}}</ref>.

W miejscowości znajduje się jednostka wojskowa ([[1 Batalion Czołgów im. płk. Józefa Koczwary]]) wraz z warsztatami technicznymi oraz Podkarpacki Wojewódzki Szpital Psychiatryczny im. prof. [[Eugeniusz Brzezicki|Eugeniusza Brzezickiego]], utworzony w dawnych koszarach<ref>{{Cytuj |tytuł = Historia – Wojewódzki Podkarpacki Szpital Psychiatryczny im. prof. Eugeniusza Brzezickiego w Żurawicy |data dostępu = 2023-10-04 |url = https://wpsp.pl/o-szpitalu/historia/ |język = pl}}</ref>. Żurawica położona jest przy międzynarodowej magistrali kolejowej ([[Linia kolejowa nr 91|linia nr 91]]) prowadzącej z [[Kraków|Krakowa]] do [[Medyka|Medyki]] i dalej na [[Ukraina|Ukrainę]]. Posiada stację kolejową [[Żurawica Rozrządowa]], stanowiąca znacznej wielkości punkt przeładunkowy oraz przystanek kolejowy [[Żurawica (przystanek kolejowy)|Żurawica]]. Przy stacji znajduje się [[lokomotywownia]] stanowiąca jednostkę Zakładu Taboru w Żurawicy. Stacjonują w niej głównie lokomotywy [[BMZ/ŁTZ TEM2|SM48]].

Żurawica jest siedzibą [[Kościół łaciński|rzymskokatolickiego]] [[Dekanat Żurawica|dekanatu]], a także dwu parafii. Starsza parafia, erygowana w 1406, jest pod wezwaniem [[Parafia Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny w Żurawicy|Niepokalanego Poczęcia NMP]] z zabytkowym kościołem zbudowanym roku 1889. Druga erygowana w 1992 nosi wezwanie [[Parafia św. Andrzeja Boboli w Żurawicy|św. Andrzeja Boboli]]. W miejscowości są pozostałości dworku drewnianego wraz z budynkami gospodarczymi oraz zespół pałacowo-dworski: drewniany dwór i resztki parku krajobrazowego (XIX w.), a także ruiny cerkwi unickiej z 1878 (zachowana tylko dzwonnica i murek z ogrodzenia, na dzwonnicy widoczna data budowy 1931)<ref>{{Cytuj stronę |url = http://lemko.org/pdf/BlazSh1500.pdf |tytuł = HISTORICAL SHEMATISM OF THE EPARCHY OF PEREMYSHL |autor = Dmytro Blazhejovskyj |opublikowany = |data dostępu =}}</ref>.

W Żurawicy ma siedzibę [[PKP Cargo Terminale]].

== Transport ==
Transport kołowy:
* {{AS-droga|K|77}} [[Droga krajowa nr 77 (Polska)|Droga krajowa nr 77]]: [[Lipnik (powiat opatowski)|Lipnik]] – [[Sandomierz]] – [[Gorzyce (powiat tarnobrzeski)|Gorzyce]] – [[Stalowa Wola]] – [[Nisko]] – [[Leżajsk]] – [[Tryńcza]] – [[Jarosław (województwo podkarpackie)|Jarosław]] – [[Radymno]] – Żurawica – [[Przemyśl]]
* {{AS-droga|W|881}} [[Droga wojewódzka nr 881]]: [[Sokołów Małopolski]] – [[Łańcut]] – [[Kańczuga]] – [[Pruchnik]] – [[Węgierka (wieś)|Węgierka]] – Żurawica
Transport kolejowy:
* {{LK-linia|91}} [[Linia kolejowa nr 91]]: [[Kraków]] – [[Bochnia]] – [[Brzesko]] – [[Tarnów]] – [[Dębica]] – [[Ropczyce]] – [[Rzeszów]] – [[Łańcut]] – [[Przeworsk]] – [[Jarosław (województwo podkarpackie)|Jarosław]] – Żurawica – [[Przemyśl]] – [[Medyka]]

== Części wsi ==
{| class="wikitable" width=60%
|+ Integralne części wsi Żurawica{{r|roz|teryt}}
! SIMC !! Nazwa !! Rodzaj
|-
|0613576 || [[Baraki (Żurawica)|Baraki]] || przysiółek
|-
|0613932 || [[Bażantarnia (Żurawica)|Bażantarnia]] || przysiółek
|-
|0613949 || [[Parcelacja (Żurawica)|Parcelacja]] || przysiółek
|-
|0613910 || Zagumnienki Polskie || część wsi
|-
|0613926 || Zagumnienki Ruskie || część wsi
|}

== Sport ==
W Żurawicy działa klub sportowy [[Żurawianka Żurawica]], który obecnie posiada tylko sekcję [[Piłka nożna|piłkarską]], która w sezonie 2018/2019 gra w przemyskiej klasie A<ref>[http://www.90minut.pl/skarb.php?id_sezon=73&id_klub=1874 Strona 90-minut.pl].</ref>. W swojej historii klub posiadał też sekcje [[lekkoatletyka|lekkoatletyczną]], tenisa stołowego i [[zapasy|zapaśniczą]], w których odnosił znaczące sukcesy.

== Ludzie związani z Żurawicą  ==
{{Kategoria główna|Ludzie związani z Żurawicą (województwo podkarpackie)}}

== Zobacz też ==
* [[1 Pułk Czołgów (II RP)]]
* [[2 Pułk Pancerny (II RP)]]
* [[2 Batalion Pancerny]]
* [[1 Batalion Czołgów im. płk. Józefa Koczwary]]
* [[21 Brygada Strzelców Podhalańskich]]

== Przypisy ==
<references>
<ref name="rap">[https://zurawica.biuletyn.net/fls/bip_pliki/2025_05/BIPF636551BA6B8D4Z/Raport_o_stanie_Gminy_Zurawica_za_2024_rok.pdf Raport o stanie Gminy Żurawica za 2024 rok. Stan ludności 31.12.2024] str. 11 [dostęp 2025-07-16]</ref>
<ref name="poczta">{{Poczta Polska|2013|s=1628|data dostępu=2020-12-22}}</ref>
<ref name="teryt">[http://eteryt.stat.gov.pl/eTeryt/rejestr_teryt/udostepnianie_danych/baza_teryt/uzytkownicy_indywidualni/wyszukiwanie/wyszukiwanie.aspx?contrast=default GUS. Wyszukiwarka TERYT].</ref>
<ref name="prng">{{PRNG Miejscowości|164212|data=2023-11-05}}</ref>
<ref name="roz">''Rozporządzenie w sprawie wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części'' ({{Dziennik Ustaw|2013|200}}).</ref>
</references>

== Linki zewnętrzne ==
* {{SgKP|XIV|858|Żurawica}}

{{Gmina Żurawica}}

{{Kontrola autorytatywna}}

[[Kategoria:Żurawica|*1]]
[[Kategoria:Wsie w powiecie przemyskim]]
[[Kategoria:Wsie szlacheckie I Rzeczypospolitej (województwo ruskie)]]

title: Żurawica

Województwo: podkarpackie

Powiat: przemyski

Gmina: Żurawica

Tablice rejestracyjne: RPR


text:
# A Light in the Dark
A Light in the Dark – ósmy album studyjny amerykańskiego zespołu heavymetalowego Metal Church wydany 16 czerwca 2006 roku przez Steamhammer.
Utwór Watch the Children Pray 2006 jest hołdem dla nieżyjącego wokalisty, Davida Wayne'a. Oryginalny utwór pochodzi z albumu The Dark wydanego w 1986 roku.

## Lista utworów
Autorami utworów, jeśli nie podano inaczej, są Ronny Munroe i Kurdt Vanderhoof.
1. „A Light in the Dark” – 5:29
2. „Beyond All Reason” – 5:40
3. „Mirror of Lies” – 4:27
4. „Disappear” – 6:03
5. „The Believer” – 5:33
6. „Temples of the Sea” (Vanderhoof) – 9:48
7. „Pill for the Kill” – 4:30
8. „Son of the Son” – 4:44
9. „More than Your Master” – 4:49
10. „Blinded by Life” – 3:33
11. „Watch the Children Pray 2006” – 5:50

## Twórcy
| Metal Church w składzie - Ronny Munroe – śpiew - Jay Reynolds – gitara - Kurdt Vanderhoof – gitara, instrument klawiszowe, produkcja, miksowanie - Steve Unger – gitara basowa, wokal wspierający - Jeff Plate – perkusja | Personel - Christian Jacobson – inżynieria dźwięku (asystent) - Mark Greer – miksowanie - Kai Swillus – projekt okładki - Roland Guth – zdjęcia |

wikiname: plwiki

title: A Light in the Dark

in_language: pl

wikitext:
{{Album muzyczny infobox
 |rodzaj albumu             = album studyjny
 |tytuł                     = A Light in the Dark
 |okładka                   =
 |wykonawca                 = [[Metal Church]]
 |wydany                    = [[16 czerwca]] [[2006]] ([[Europa]])
27 czerwca 2006 ([[Ameryka Północna]])
 |nagrywany                 = The English Channel
 |gatunek                   = [[heavy metal]], [[speed metal]]
 |długość                   = 1:00:26
 |wytwórnia                 = [[Steamhammer]]
 |producent                 = Kurt Vanderhoof
 |oceny                     = [[AllMusic]] {{Ocena|5|3.5}}
 |rok wydania               = 2006
 |poprzedni album           = [[The Weight of the World]]
 |rok poprzedniego albumu   = 2004
 |następny album            = [[This Present Wasteland]]
 |rok następnego albumu     = 2008
}}
'''A Light in the Dark''' – ósmy album studyjny amerykańskiego zespołu [[heavy metal|heavymetalowego]] [[Metal Church]] wydany 16 czerwca 2006 roku przez [[Steamhammer]].
Utwór ''Watch the Children Pray 2006'' jest hołdem dla nieżyjącego wokalisty, [[David Wayne|Davida Wayne'a]]. Oryginalny utwór pochodzi z albumu [[The Dark (album Metal Church)|The Dark]] wydanego w 1986 roku.

== Lista utworów ==
Autorami utworów, jeśli nie podano inaczej, są Ronny Munroe i Kurdt Vanderhoof.
# „A Light in the Dark” – 5:29
# „Beyond All Reason” – 5:40
# „Mirror of Lies” – 4:27
# „Disappear” – 6:03
# „The Believer” – 5:33
# „Temples of the Sea” (Vanderhoof) – 9:48
# „Pill for the Kill” – 4:30
# „Son of the Son” – 4:44
# „More than Your Master” – 4:49
# „Blinded by Life” – 3:33
# „Watch the Children Pray 2006” – 5:50

== Twórcy ==
{{col-begin}}
; Metal Church w składzie
* Ronny Munroe – [[śpiew]]
* Jay Reynolds – [[gitara]]
* Kurdt Vanderhoof – gitara, [[instrument klawiszowy|instrument klawiszowe]], [[Producent muzyczny|produkcja]], [[miksowanie]]
* Steve Unger – [[gitara basowa]], [[wokal wspierający]]
* Jeff Plate – [[perkusja]]
{{col-break}}
; Personel
* Christian Jacobson – inżynieria dźwięku (asystent)
* Mark Greer – miksowanie
* Kai Swillus – projekt okładki
* Roland Guth – zdjęcia
{{col-end}}

== Bibliografia ==
*{{Cytuj stronę | url = https://www.metal-archives.com/albums/Metal_Church/A_Light_in_the_Dark/117657 | tytuł = Metal Church - A Light in the Dark - Encyclopaedia Metallum: The Metal Archives | język = en | data dostępu = 2018-02-18}}
*{{Cytuj stronę | url = https://www.allmusic.com/album/a-light-in-the-dark-mw0000570848 | tytuł = A Light in the Dark - Metal Church {{!}} Songs, Reviews, Credits {{!}} AllMusic | język = en | data dostępu = 2018-02-18}}

{{SORTUJ:Light in the Dark}}
[[Kategoria:Albumy Metal Church]]
[[Kategoria:Albumy muzyczne wydane w roku 2006]]

title: A Light in the Dark

Wydany: 16 czerwca 2006 (Europa) · 27 czerwca 2006 (Ameryka Północna)

Nagrywany: The English Channel

Gatunek: heavy metal, speed metal

Wydawnictwo: Steamhammer

Producent: Kurt Vanderhoof

The Weight of the World · (2004): A Light in the Dark · (2006) · This Present Wasteland · (2008)


text:
# Andrzej Poniatowski (1734–1773)
Andrzej Poniatowski herbu Ciołek (ur. 28 września 1734 w Gdańsku, zm. 3 marca 1773 w Wiedniu) – książę, syn Stanisława Poniatowskiego i Konstancji Czartoryskiej. Brat króla polskiego – Stanisława Augusta.
Po uzyskaniu tytułu książęcego używał herbu Poniatowski I.

## Rodzina
3 maja 1761 poślubił Marię Teresę hr. Kinsky von Weichnitz und Tettau (1736-1806) z którą miał dwójkę dzieci:
- Maria Teresa zam. Tyszkiewiczowa (1760-1834)
- Józef Antoni Poniatowski, generał polski, marszałek Francji

## Życiorys
Od młodości oficer armii austriackiej, zasłużył się podczas wojny siedmioletniej, był inspektorem piechoty. Podkomorzy (szambelan) dworu austriackiego od 1758 roku. Był wolnomularzem.
W służbie wojskowej uzyskał stopień generała artylerii (niem. Feldzeugmeister). W 1764 wrócił do kraju; popierał kandydaturę Stanisława Augusta, którego usiłował po elekcji zbliżyć do Austrii.
W roku 1765 posłował do Wiednia; wówczas od cesarza uzyskał godność księcia czeskiego. Jako austriacki oficer nie mógł być formalnym reprezentantem RP w Wiedniu, lecz król Stanisław August uprosił kanclerza Kaunitza, by traktował jego brata jako nieformalnego posła. Książę Andrzej podszedł bardzo ofiarnie do tego nowego zadania, w wykonywaniu którego pomagali mu przychylni Polsce sardyński poseł w Wiedniu Lodovico Canale i brytyjski wysłannik David Murray, 2. hrabia Mansfield.
Jako zarządca dóbr królewskich pod koniec XVIII wieku wzniósł on w miejscowości Krasna leżącej w zagłębiu staropolskim wielki piec do wytapiania żelaza.

## Odznaczenia
- Order Orła Białego (1766)[6]
- Order Świętego Stanisława (1765)[7][6]
- Order Świętego Michała (Francja)[6]
- Kawaler Orderu Marii Teresy (1757, Austria)
- Komandor Orderu Marii Teresy (1758, Austria)[8]

title: Andrzej Poniatowski (1734–1773)

wikitext:
{{Szlachcic infobox
 |imię               = Andrzej Poniatowski
 |wszystkie imiona   =
 |imię oryginalne    =
 |grafika            = Andrzej Poniatowski.jpg
 |opis grafiki       =
 |herb               = POL COA Poniatowski Książę.svg
 |opis herbu         = [[Poniatowski (herb książęcy)|Poniatowski I]]
 |tytuł              =
 |dynastia           =
 |rodzina            = [[Poniatowscy herbu Ciołek]]
 |data urodzenia     = [[28 września]] [[1734]]
 |miejsce urodzenia  = [[Gdańsk]]
 |data śmierci       = [[3 marca]] [[1773]]
 |miejsce śmierci    = [[Wiedeń]]
 |ojciec             = [[Stanisław Poniatowski (kasztelan krakowski)|Stanisław Poniatowski]]
 |matka              = [[Konstancja Czartoryska]]
 |mąż                =
 |żona               = [[Maria Teresa Kinsky|Maria Teresa Kinsky von Weichnitz und Tettau]]
 |dzieci             = [[Maria Teresa Poniatowska]],<br />[[Józef Poniatowski|Józef Antoni Poniatowski]]
 |rodzeństwo         =
 |faksymile          =
 |opis faksymile     =
 |odznaczenia        = {{order|OOB}} {{order|PL-OŚS|1}} {{order|OŚM}} {{order|MMTO|KK}} {{order|MMTO|KM}}
 |commons            = Andrzej Poniatowski
}}
'''Andrzej Poniatowski''' herbu [[Ciołek (herb szlachecki)|Ciołek]] (ur. [[28 września]] [[1734]] w [[Gdańsk|Gdańsku]]<ref>Stefan Galuba, ''Stanisław Poniatowski - ojciec'', „Kronika Ziemi Trzcianeckiej”, nr 2/1996, Muzeum im. Wiktora Stachowiaka w Trzciance, Trzcianka, 1996, s. 26</ref>, zm. [[3 marca]]<ref>Emanuel Rostworowski, „Poniatowski Andrzej”, w: ''Polski Słownik Biograficzny'', XXVII, Wrocław 1983, s. 412.</ref> [[1773]] w [[Wiedeń|Wiedniu]]) – książę, syn [[Stanisław Poniatowski (kasztelan krakowski)|Stanisława Poniatowskiego]] i [[Konstancja Czartoryska|Konstancji Czartoryskiej]]. Brat króla polskiego – [[Stanisław August Poniatowski|Stanisława Augusta]].

Po uzyskaniu tytułu książęcego używał herbu [[Poniatowski (herb książęcy)|Poniatowski I]].

==Rodzina==
3 maja 1761 poślubił Marię Teresę hr. Kinsky von Weichnitz und Tettau (1736-1806) z którą miał dwójkę dzieci:
* [[Maria Teresa Poniatowska|Maria Teresa zam. Tyszkiewiczowa]] (1760-1834)
* [[Józef Poniatowski|Józef Antoni Poniatowski]], generał polski, marszałek Francji

==Życiorys==
Od młodości oficer armii austriackiej, zasłużył się podczas [[Wojna siedmioletnia|wojny siedmioletniej]], był inspektorem piechoty. Podkomorzy ([[szambelan]]) dworu austriackiego od 1758 roku<ref>[[Jerzy Sewer Dunin-Borkowski]], ''Polacy, dygnitarzami Austrii. T. I Podkomorzowie i paziowie (1750-1890)'', Lwów 1890, s. 12.</ref>. Był [[Wolnomularstwo|wolnomularzem]]<ref>Marta Męclewska, ''Kawalerowie i statuty Orderu Orła Białego 1705-2008'', Zamek Królewski, Warszawa 2008, s. 207.</ref>.

W służbie wojskowej uzyskał stopień generała artylerii ([[Język niemiecki|niem.]] ''[[Feldzeugmeister]]''). W 1764 wrócił do kraju; popierał kandydaturę [[Stanisław August Poniatowski|Stanisława Augusta]], którego usiłował po elekcji zbliżyć do Austrii.

W roku 1765 posłował do Wiednia; wówczas od cesarza uzyskał godność księcia czeskiego. Jako austriacki oficer nie mógł być formalnym [[Przedstawiciele dyplomatyczni Polski w Austrii|reprezentantem RP w Wiedniu]], lecz król Stanisław August uprosił kanclerza [[Wenzel Anton von Kaunitz|Kaunitza]], by traktował jego brata jako nieformalnego posła. Książę Andrzej podszedł bardzo ofiarnie do tego nowego zadania, w wykonywaniu którego pomagali mu przychylni Polsce sardyński poseł w Wiedniu [[Ludwig von Canal|Lodovico Canale]] i brytyjski wysłannik [[David Murray, 2. hrabia Mansfield]].

Jako zarządca dóbr królewskich pod koniec XVIII wieku wzniósł on w miejscowości [[Krasna (województwo świętokrzyskie)|Krasna]] leżącej w [[Staropolski Okręg Przemysłowy|zagłębiu staropolskim]] wielki piec do wytapiania żelaza{{odn|Praca zbiorowa|1864|s=3}}.

== Odznaczenia ==
* [[Order Orła Białego]] (1766)<ref name=mm>Marta Męclewska (opr.): ''Kawalerowie i statuty Orderu Orła Białego 1705-2008''. [[Zamek Królewski w Warszawie]]: 2008, s. 207</ref>
* [[Order Świętego Stanisława]] (1765)<ref>Zbigniew Dunin-Wilczyński, ''Order Świętego Stanisława'', Warszawa 2006, s. 178.</ref>{{r|mm}}
* [[Order Świętego Michała (Francja)|Order Świętego Michała]] (Francja){{r|mm}}
* [[Order Marii Teresy|Kawaler Orderu Marii Teresy]] (1757, Austria)
* [[Order Marii Teresy|Komandor Orderu Marii Teresy]] (1758, Austria)<ref>''[http://alex.onb.ac.at/cgi-content/alex?aid=shb&datum=1767&page=78&size=45 Kayserlicher Und Königlicher Wie auch Ertz-Hertzoglicher Und Dero Residentz-Stadt Wien Staats- und Stands- Calender]''. Wiedeń, 1767, s. 492 {{lang|de}}</ref>

== Przypisy ==
{{Przypisy}}

== Bibliografia ==
* {{Cytuj książkę | nazwisko = Praca zbiorowa| tytuł = Encyklopedia Powszechna, t. XVI Krasiń.-Libelt, hasło "Krasna" | strony = 3 | wydawca = Nakład, druk i własność S. Orgelbranda| miejsce = Warszawa| rok = 1864| odn=tak}}
* [[Emanuel Rostworowski]], „Poniatowski Andrzej”, w: ''[[Polski Słownik Biograficzny]]'', XXVII, Wrocław 1983, s. 412-420.
* Henryk P. Kosk, ''Polscy generałowie w służbie obcej'', Polska Zbrojna.
* [http://www.sejm-wielki.pl/ Andrzej ks. Poniatowski h. Ciołek, Potomkowie Sejmu Wielkiego, Serwis genealogiczny pod patronatem Stowarzyszenia Potomków Sejmu Wielkiego].
* ''Historia Dyplomacji Polskiej – tom II 1572-1795'', PWN Warszawa 1981, s. 548.

{{Kontrola autorytatywna}}

{{SORTUJ:Poniatowski, Andrzej}}
[[Kategoria:Generałowie Arcyksięstwa Austriackiego]]
[[Kategoria:Członkowie stanu rycerskiego I Rzeczypospolitej]]
[[Kategoria:Dyplomaci I Rzeczypospolitej]]
[[Kategoria:Odznaczeni Orderem Orła Białego (I Rzeczpospolita)]]
[[Kategoria:Odznaczeni Orderem Świętego Stanisława (I Rzeczpospolita)]]
[[Kategoria:Polacy odznaczeni Orderem Marii Teresy]]
[[Kategoria:Polacy odznaczeni Orderem Świętego Michała]]
[[Kategoria:Polacy – wojskowi armii austriackiej (Święte Cesarstwo Rzymskie)]]
[[Kategoria:Polscy wolnomularze (I Rzeczpospolita)]]
[[Kategoria:Poniatowscy herbu Ciołek|Andrzej Poniatowski]]
[[Kategoria:Posłowie I Rzeczypospolitej w Świętym Cesarstwie Rzymskim]]
[[Kategoria:Szambelanowie austriaccy]]
[[Kategoria:Urodzeni w 1734]]
[[Kategoria:Zmarli w 1773]]

title: Andrzej Poniatowski

Rodzina: Poniatowscy herbu Ciołek

Data i miejsce urodzenia: 28 września 1734 · Gdańsk

Data i miejsce śmierci: 3 marca 1773 · Wiedeń

Ojciec: Stanisław Poniatowski

Matka: Konstancja Czartoryska

Dzieci: Maria Teresa Poniatowska, · Józef Antoni Poniatowski


text:
# Prawa człowieka
Prawa człowieka – moralne zasady lub normy dotyczące pewnych standardów ludzkiego zachowania, które są regularnie chronione w prawie lokalnym i międzynarodowym, powszechnie rozumiane jako niezbywalne, podstawowe prawa, „do których osoba jest z natury uprawniona tylko dlatego, że jest istotą ludzką” i które są „nieodłączne dla wszystkich istot ludzkich".
Prawa te mają charakter:
- powszechny – obowiązują na całym świecie i przysługują każdemu człowiekowi
- przyrodzony – przysługują każdemu z samego faktu bycia człowiekiem
- niezbywalny – nie można się ich zrzec
- nienaruszalny – istnieją niezależnie od władzy i nie mogą być przez nią dowolnie regulowane
- naturalny – obowiązują niezależnie od ich potwierdzenia przez władzę państwową
- niepodzielny – wszystkie stanowią integralną i współzależną całość.

Międzynarodowa encyklopedia prawa publicznego podaje, że prawami człowieka są te wolności, środki ochrony oraz świadczenia, których respektowania właśnie jako praw, zgodnie ze współcześnie akceptowanymi wolnościami, wszyscy ludzie mogą domagać się od społeczeństwa, w którym żyją. Prawo jednego człowieka kończy się tam, gdzie zaczyna się prawo innego człowieka.

Wszyscy ludzie rodzą się wolni i równi pod względem swej godności i swych praw. Są oni obdarzeni rozumem i sumieniem oraz powinni postępować w stosunku do siebie wzajemnie w duchu braterstwa.

## Prawa człowieka a normy moralne
Prawa człowieka uznawane są za prawa powszechnie obowiązujące (mające roszczenie do powszechnego obowiązywania), co sprawia, że wykazują podobieństwo do norm o charakterze wyłącznie moralnym. Jürgen Habermas zauważa, że prawa człowieka „można uzasadnić wyłącznie z moralnego punktu widzenia” – „regulują [one] materie o takiej ogólności, że argumenty moralne wystarczają do ich uzasadnienia”.
Zdaniem prof. Wiktora Osiatyńskiego ich fundamentalny, przyrodzony i uprzywilejowany charakter polega na tym, że nie wymagają one uzasadnień: uzasadnień wymagają odstępstwa od tych praw.

## Prawa człowieka a prawa kobiet
Powszechna deklaracja praw człowieka uchwalona w 1948 roku gwarantuje „równe prawa mężczyzn i kobiet” i odnosi się do kwestii równości i sprawiedliwości. W 1979 roku Zgromadzenie Ogólne ONZ uchwaliło Konwencję w sprawie likwidacji wszelkich form dyskryminacji kobiet (CEDAW). Konwencja weszła w życie 3 września 1981 roku. Nie podpisały jej następujące państwa członkowskie ONZ: Iran, Nauru, Palau, Somalia, Sudan, Tonga. Konwencji nie ratyfikowały Niue, Stany Zjednoczone i Watykan.

## Starożytność i średniowiecze
- 313 – Edykt mediolański – wydany wspólnie przez cesarza zachodniej części Cesarstwa Rzymskiego Konstantyna Wielkiego oraz cesarza wschodniej części Licyniusza –  postanowiliśmy między innymi zarządzić (…) chrześcijanom i wszystkim dać zupełną wolność wyznawania religii, jaką kto zechce. (…) postanowiliśmy powziąć uchwałę, że nikomu nie można zabronić swobody decyzji, czy myśl swą skłoni do wyznania chrześcijańskiego, czy do innej religii, którą sam za najodpowiedniejszą dla siebie uzna (…)
- 1215 – Magna Charta Libertatum – Wielka Karta Swobód wydana przez króla Anglii Jana bez Ziemi – żaden wolny człowiek nie ma być pojmany ani uwięziony albo wyrzucony z posiadłości, albo proskrybowany, ani wygnany lub innym sposobem pognębiony; i ani sami na niego nie wyruszymy, ani nikogo innego przeciw niemu nie wyślemy, jak tylko na podstawie legalnego wyroku równych jemu albo na podstawie prawa ziemskiego
- 1414-1418 – Sobór w Konstancji, Tractatus de potestate papae et imperatoris respectu infidelium etc. Pawła Włodkowica postulujący istnienie praw przyrodzonych
- 1425/1430/1433/1447 – przyznanie Neminem captivabimus nisi iure victum szlachcie polskiej i litewskiej

## Nowożytność
- 1573 – Konfederacja warszawska
- 1598 – Edykt nantejski
- 1628 – Petycja o prawo
- 1648 – Pokój westfalski
- 1679 – Habeas Corpus Act
- 1689 – Bill of Rights w Wielkiej Brytanii
- 1690 – John Locke w Dwóch traktatach o rządzie przedstawia teorię praw naturalnych jednostki
- 1776 – Karta Praw Wirginii
- 1789 – Deklaracja praw człowieka i obywatela
- 1791 – weszła w życie Konstytucja 3 maja, rozciągnięcie Neminem captivabimus nisi iure victum na mieszczan polskich i litewskich
- 1791 – wejście w życie United States Bill of Rights
- 1815 – Konstytucja Królestwa Polskiego, rozciągnięcie Neminem captivabimus nisi iure victum na wszystkich poddanych Królestwa Kongresowego
- od 1863 działalność Czerwonego Krzyża
- 1864 – pierwsza z konwencji genewskich
- 1899 – pierwsza z konwencji haskich

## Współczesność
- od 1919 działalność Międzynarodowego Ruchu Czerwonego Krzyża i Czerwonego Półksiężyca
- 1920–1946 – działalność Ligi Narodów
- 1926 – Konwencja w sprawie niewolnictwa
- 1944 – Deklaracja filadelfijska
- 1945 – Karta Narodów Zjednoczonych
- od 1945 – działalność Organizacji Narodów Zjednoczonych, która zastąpiła Ligę Narodów
- 1946–2006 – działalność Komisji Praw Człowieka ONZ
- 1947 – Kodeks norymberski
- 1948 – Deklaracja genewska
- 1948 – Amerykańska Deklaracja Praw i Obowiązków Człowieka[9]
- 1948 – przyjęcie przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych Powszechnej deklaracji praw człowieka
- 1948 – Konwencja w sprawie zapobiegania i karania zbrodni ludobójstwa
- od 1949 – działalność Rady Europy
- od 1952 – działalność Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej
- 1953 – wejście w życie Europejskiej konwencji praw człowieka
- od 1959 – działalność Europejskiego Trybunału Praw Człowieka
- 1959 – Deklaracja praw dziecka
- od 1960 – działa Międzyamerykańska Komisja Praw Człowieka[10]
- 1964 – Deklaracja helsińska
- 1965 – Europejska Karta Społeczna
- 1968 – Konwencja o niestosowaniu przedawnienia wobec zbrodni wojennych i zbrodni przeciw ludzkości
- 1972–1994 – działalność Konferencji Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie
- 1973 – Międzynarodowa Konwencja o Przeciwdziałaniu i Karaniu Zbrodni Apartheidu
- 1976 – weszły w życie Międzynarodowe Pakty Praw Człowieka
  - Międzynarodowy pakt praw obywatelskich i politycznych
  - Międzynarodowy pakt praw gospodarczych, społecznych i kulturalnych
- od 1976 – działalność Komitetu Praw Człowieka
- 1978 – weszła w życie Amerykańska Konwencja Praw Człowieka
- od 1978 – działa Międzyamerykański Trybunał Praw Człowieka[10]
- 1979 – Zgromadzenie Ogólne ONZ uchwaliło Konwencję w sprawie likwidacji wszelkich form dyskryminacji kobiet (CEDAW)
- 1987 – Konwencja w sprawie zakazu stosowania tortur
- 1988 – Europejska Karta Samorządu Lokalnego
- 1989 – Konwencja o prawach dziecka
- 1990 – Dokument Kopenhaski – proklamuje demokrację parlamentarną jako jedyny ustrój dopuszczalny w Europie, był dziełem KBWE
- 1990 – Paryska Karta Nowej Europy
- od 1990 – działalność Biura Instytucji Demokratycznych i Praw Człowieka
- 1993 – Kryteria kopenhaskie dla państw ubiegających się o członkostwo w Unii Europejskiej
- od 1994 – działa wysoki komisarz Narodów Zjednoczonych do spraw praw człowieka
- od 1995 – działalność Organizacji Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie, która zastąpiła Konferencję Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie
- od 1997 – działalność Europejskiego Rzecznika Praw Obywatelskich
- 1998 – Konwencja ramowa o ochronie mniejszości narodowych
- 1998 – Europejska karta języków regionalnych lub mniejszościowych
- 1998 – Rzymski Statut Międzynarodowego Trybunału Karnego
- 1999 – Konwencja o prawach człowieka i biomedycynie
- 2000 – Karta praw podstawowych Unii Europejskiej promulgowana jako deklaracja
- 2001 – Konwencja z Aarhus
- od 2006 – działalność Rady Praw Człowieka ONZ, która zastąpiła Komisję Praw Człowieka ONZ
- od 2007 – działalność Agencji Praw Podstawowych Unii Europejskiej oraz Europejskiego Instytutu ds. Równości Kobiet i Mężczyzn
- 2007 – Deklaracja praw ludów tubylczych
- 2008 – Konwencja o prawach osób niepełnosprawnych
- 2009 – Karta praw podstawowych Unii Europejskiej integralną częścią obowiązującego Traktatu lizbońskiego
- 2014 – Konwencja o zapobieganiu i zwalczaniu przemocy wobec kobiet i przemocy domowej

## Rodzaje praw człowieka

### Prawa osobiste
Prawa do:
- dobrego życia,
- rzetelnego sądu (patrz „gwarancje formalne” poniżej),
- decydowania o swoim życiu,
- szczęścia,
- prawo do życia,
- prawo do wolności myśli, sumienia i wyznania,
- prawo do głoszenia swoich poglądów i opinii bez względu na ich treść i formę,
- prawo każdego człowieka do uznawania wszędzie jego podmiotowości prawnej,
- zakaz stosowania tortur, nieludzkiego lub poniżającego traktowania lub wymierzania kar cielesnych,
- zakaz trzymania człowieka w niewolnictwie lub poddaństwie,
- zakaz skazywania człowieka za czyn, który nie stanowił przestępstwa w chwili jego popełnienia,
- zakaz pozbawiania wolności jedynie z powodu niemożności wywiązania się ze zobowiązań umownych.

### Prawa i wolności polityczne
Tzw. prawa negatywne – prawa służące ochronie wolności jednostki przed ingerencją ze strony państwa
- prawo do obywatelstwa,
- możliwość uczestniczenia w życiu publicznym,
- czynne prawo wyborcze – możliwość uczestnictwa w wyborach,
- bierne prawo wyborcze – możliwość kandydowania w wyborach,
- wolność zrzeszania się,
- prawo do uczestniczenia i organizowania pokojowych manifestacji,
- prawo do składania wniosków, petycji, skarg,
- dostęp do informacji o działaniach władz i osób publicznych,
- równy dostęp do służby publicznej.

### Wolności i prawa ekonomiczne, socjalne i kulturalne
1. Tzw. prawa pozytywne – uprawnienia jednostki do świadczeń na jej rzecz – prawa socjalne
Prawo do:
- ochrony zdrowia,
- nauki,
- odpowiedniego i zadowalającego wynagrodzenia, zapewniającego jednostce i jej rodzinie egzystencję odpowiadającą godności ludzkiej,
- pomocy socjalnej (ogólnie),
- rozrywki (np. granie w piłkę nożną, pływanie).

2. Prawa ekonomiczne: (zobacz też art. 64 Konstytucji RP)
- prawo do pracy,
- prawo do własności,
- prawo dziedziczenia,
- prawo do zakładania własnej działalności gospodarczej.

3. Prawa solidarnościowe (w większości nie posiadają sformalizowanego charakteru prawnego)
– wszystkie prawa przysługujące grupom społecznym, np. prawo narodów do samostanowienia.
4. Prawa kulturalne:
- prawo do wolności twórczości artystycznej,
- prawo do badań naukowych oraz ogłaszania ich wyników,
- prawo do wolności korzystania z dóbr kultury i ich wytwarzania.

Gwarancje:
1. materialne (dotyczą głównie praw socjalnych, ekonomicznych i kulturowych),
2. formalne (prawo do ochrony prawnej jednostki).

- prawo każdego człowieka do sprawiedliwego i jawnego rozpatrzenia sprawy przez niezawisły sąd,
- prawo do fachowej obrony w postępowaniu przed organami aparatu państwowego,
- prawo do skargi konstytucyjnej.

Wśród kategorii osób w szczególny sposób zagrożonych naruszeniami praw człowieka wymienia się
kobiety, dzieci, osoby starsze, niepełnosprawne, przedstawicieli mniejszości (etnicznych, narodowych, religijnych, rasowych, seksualnych), cudzoziemców (uchodźców i pracowników migrujących) oraz społeczności tubylcze.

## Instytucje skargi
Są to organy międzynarodowe, do których może zwrócić się obywatel każdego państwa ze skargą, jeżeli uzna, że urzędy wydały decyzje na jego niekorzyść i są według niego niezgodne z prawami człowieka.
Instytucje międzynarodowe rozpatrujące skargi:
- Międzynarodowy Komitet Czerwonego Krzyża z siedzibą w Genewie
- Rada Praw Człowieka Organizacji Narodów Zjednoczonych z siedzibą w Genewie
- Wysoki komisarz Narodów Zjednoczonych do spraw praw człowieka z siedzibą w Genewie
- Komitet Praw Człowieka z siedzibą w Genewie
- Prokurator Międzynarodowego Trybunału Karnego z siedzibą w Hadze

Instytucje europejskie:
- Biuro Instytucji Demokratycznych i Praw Człowieka z siedzibą w Warszawie
- Europejski Trybunał Praw Człowieka z siedzibą w Strasburgu
- Europejski Rzecznik Praw Obywatelskich z siedzibą w Strasburgu
- Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej z siedzibą w Luksemburgu

Instytucje amerykańskie:
- Międzyamerykańska Komisja Praw Człowieka z siedzibą w Waszyngtonie
- Międzyamerykański Trybunał Praw Człowieka z siedzibą w San José[10].

Instytucje afrykańskie:
- Afrykański Trybunał Praw Człowieka i Ludów z siedzibą w Arusha.

Instytucje krajowe zajmujące się rozpatrywaniem skrag od obywateli danego państwa:
- Australijska Komisja Praw Człowieka z siedzibą w Canberze.
- Kanadyjski Trybunał Praw Człowieka

## Pozarządowe organizacje praw człowieka
Są to międzynarodowe organizacje niezależne od rządów państwowych. Ujawniają oraz wskazują na działania powodujące łamanie praw człowieka. Dokonują tego metodami pokojowymi, między innymi edukując, występując w szczególnych sprawach sądowych w obronie ludzi pokrzywdzonych, organizując akcje obywatelskie (np. Maraton Pisania Listów).
- Amnesty International
- Helsińska Fundacja Praw Człowieka
- Human Rights Watch
- Międzynarodowy Ruch Czerwonego Krzyża i Czerwonego Półksiężyca
- Freedom House
- Reporterzy bez Granic

## Krytyka praw człowieka
Obecnie również obecne są głosy krytyczne wobec norm stanowionych przez prawa człowieka. Krytycy praw człowieka dzielą się na dwie kategorie:
- krytyka substancjalna – Do zwolenników tego rodzaju krytyki klasyfikuje się tych, którzy odrzucają samą ideę, że człowiek posiada z natury określone prawa z samej racji, że jest człowiekiem. Są to nie tyle krytycy, co przeciwnicy samej idei praw człowieka.
- krytyka akcydentalna – Sympatycy tej strony krytyki uważają, że ludzie rodzą się z przyrodzonymi prawami, jednak krytykują pewien model (bądź modele) ideologii praw człowieka, uważając za naturalne inne uprawnienia, niż głosi to oficjalna doktryna. Nie są to zatem przeciwnicy samego pomysłu, ale krytycy konkretnej jego realizacji. Chodzi tu przede wszystkim o spory między zwolennikami poszczególnych generacji praw człowieka.

title: Prawa człowieka

wikitext:
{{dopracować|więcej przypisów=2009-07}}
[[Plik:Original Geneva Conventions.jpg|thumb|Oryginał [[Konwencje genewskie|Konwencji genewskiej]]]]
'''Prawa człowieka''' – moralne zasady lub normy<ref>{{Cytuj |autor = James Nickel, Thomas Pogge, M.B.E. Smith, Leif Wenar, |tytuł = {{J|en|Stanford Encyclopedia of Philosophy, Human Rights.}} |data = 13 grudnia 2013 r.}}</ref> dotyczące pewnych standardów ludzkiego zachowania, które są regularnie chronione w prawie lokalnym i międzynarodowym, powszechnie rozumiane jako niezbywalne, podstawowe prawa, „do których osoba jest z natury uprawniona tylko dlatego, że jest istotą ludzką”<ref>{{Cytuj |autor = Sepulveda, Magdalena; van Banning, Theo; Gudmundsdottir, Gudrun D.; Chamoun, Christine; van Genugten, Willem J.M. |tytuł = {{J|en|Human Rights Reference Handbook.}} |data = 28 marca 2012 |isbn = 9977925186 |wydanie = 3 |wydawca = University for Peace}}</ref> i które są „nieodłączne dla wszystkich istot ludzkich"<ref>{{Cytuj |autor = Organizacja Narodów Zjednoczonych, |tytuł = Biuro Rzecznika Praw Człowieka |url = https://www.ohchr.org/en/what-are-human-rights}}</ref>.

Prawa te mają charakter:
* '''powszechny''' – obowiązują na całym świecie i przysługują każdemu człowiekowi
* '''przyrodzony''' – przysługują każdemu z samego faktu bycia człowiekiem
* '''niezbywalny''' – nie można się ich zrzec
* '''nienaruszalny''' – istnieją niezależnie od władzy i nie mogą być przez nią dowolnie regulowane
* '''naturalny''' – obowiązują niezależnie od ich potwierdzenia przez władzę państwową
* '''niepodzielny''' – wszystkie stanowią integralną i współzależną całość.

Międzynarodowa encyklopedia prawa publicznego podaje<ref>{{J|en|Encyclopedia of Public International Law, vol 8, Human Rights and the Individual in International Law, International Economics Relations}}, Amsterdam, — New York — Oxford 1985, s. 268</ref>, że prawami człowieka są ''te wolności, środki ochrony oraz świadczenia, których respektowania właśnie jako praw, zgodnie ze współcześnie akceptowanymi wolnościami, wszyscy ludzie mogą domagać się od społeczeństwa, w którym żyją.'' Prawo jednego człowieka kończy się tam, gdzie zaczyna się prawo innego człowieka.

{{Cytat
 |treść = ''Wszyscy ludzie rodzą się wolni i równi pod względem swej godności i swych praw. Są oni obdarzeni rozumem i sumieniem oraz powinni postępować w stosunku do siebie wzajemnie w duchu braterstwa.''
 |autor =
 |źródło = Artykuł 1. [[Powszechna deklaracja praw człowieka|Powszechnej deklaracji praw człowieka]]
}}

== Prawa człowieka a normy moralne ==
Prawa człowieka uznawane są za prawa powszechnie obowiązujące (mające roszczenie do powszechnego obowiązywania), co sprawia, że wykazują podobieństwo do norm o charakterze wyłącznie moralnym. [[Jürgen Habermas]] zauważa, że prawa człowieka „można uzasadnić wyłącznie z moralnego punktu widzenia” – „regulują [one] materie o takiej ogólności, że argumenty moralne wystarczają do ich uzasadnienia”<ref>Habermas J.:''Uwzględniając Innego. Studia do teorii politycznej.'', Wyd. Naukowe PWN, Warszawa 2009, s. 191-193</ref>.
Zdaniem prof. [[Wiktor Osiatyński|Wiktora Osiatyńskiego]]<ref name="wosiatynski">{{Cytuj stronę |url=http://www.hfhrpol.waw.pl/pliki/WOsiatynski_HistIFilo.pdf |tytuł=Wiktor Osiatyński: Wprowadzenie do praw człowieka |data dostępu=2008-08-16 |archiwum=https://web.archive.org/web/20090306145329/http://www.hfhrpol.waw.pl/pliki/WOsiatynski_HistIFilo.pdf |zarchiwizowano=2009-03-06 }}</ref> ich fundamentalny, przyrodzony i uprzywilejowany charakter polega na tym, że nie wymagają one uzasadnień: uzasadnień wymagają odstępstwa od tych praw.

== Prawa człowieka a prawa kobiet ==
[[Powszechna deklaracja praw człowieka]] uchwalona w 1948 roku gwarantuje „równe prawa mężczyzn i kobiet” i odnosi się do kwestii równości i sprawiedliwości. W 1979 roku [[Zgromadzenie Ogólne Organizacji Narodów Zjednoczonych|Zgromadzenie Ogólne]] [[Organizacja Narodów Zjednoczonych|ONZ]] uchwaliło [[Konwencja w sprawie likwidacji wszelkich form dyskryminacji kobiet|Konwencję w sprawie likwidacji wszelkich form dyskryminacji kobiet]] (CEDAW)<ref>Helsińska Fundacja Praw Człowieka [https://web.archive.org/web/20101105102912/http://www.hfhrpol.waw.pl/pliki/Konwencja_w_Sprawie_Likwidacji_Wszelkich_Form_Dyskryminacji_Kobiet.pdf ''Konwencja w Sprawie Likwidacji Wszelkich Form Dyskryminacji Kobiet''] (pl.), www.hfhrpol.waw.pl [dostęp 18.03.2011]</ref>. Konwencja weszła w życie 3 września 1981 roku. Nie podpisały jej następujące państwa członkowskie ONZ: [[Iran]], [[Nauru]], [[Palau]], [[Somalia]], [[Sudan]], [[Tonga]]. Konwencji nie ratyfikowały [[Niue]], [[Stany Zjednoczone]] i [[Watykan]]<ref>ONZ [http://www.un.org/womenwatch/daw/cedaw/protocol/CEDAW%20Ratification%20Table%20IV-8.en.pdf Wykaz podpisania, ratyfikowania i wdrożenia CEDAW przez państwa świata] www.un.org [dostęp 18.03.2011]</ref>.

== Starożytność i średniowiecze ==
[[Plik:Declaration of Human Rights.jpg|thumb|[[Deklaracja praw człowieka i obywatela]] z 1789 roku]]
* 313 – [[Edykt mediolański]] – wydany wspólnie przez cesarza zachodniej części [[Cesarstwo Rzymskie|Cesarstwa Rzymskiego]] [[Konstantyn I Wielki|Konstantyna Wielkiego]] oraz cesarza wschodniej części [[Licyniusz (cesarz rzymski)|Licyniusza]] –  ''postanowiliśmy między innymi zarządzić (…) chrześcijanom i wszystkim dać zupełną wolność wyznawania religii, jaką kto zechce. (…) postanowiliśmy powziąć uchwałę, że nikomu nie można zabronić swobody decyzji, czy myśl swą skłoni do wyznania chrześcijańskiego, czy do innej religii, którą sam za najodpowiedniejszą dla siebie uzna (…)''
* 1215 – {{K|la|[[Magna Charta Libertatum]]}} – Wielka Karta Swobód wydana przez króla Anglii Jana bez Ziemi – ''żaden wolny człowiek nie ma być pojmany ani uwięziony albo wyrzucony z posiadłości, albo proskrybowany, ani wygnany lub innym sposobem pognębiony; i ani sami na niego nie wyruszymy, ani nikogo innego przeciw niemu nie wyślemy, jak tylko na podstawie legalnego wyroku równych jemu albo na podstawie prawa ziemskiego''
* 1414-1418 – [[Sobór w Konstancji]], {{K|la|Tractatus de potestate papae et imperatoris respectu infidelium etc.}} [[Paweł Włodkowic|Pawła Włodkowica]] postulujący istnienie ''praw przyrodzonych''
* 1425/1430/1433/1447 – przyznanie {{K|la|[[Neminem captivabimus nisi iure victum]]}} szlachcie polskiej i litewskiej

== Nowożytność ==
* 1573 – [[Konfederacja warszawska (1573)|Konfederacja warszawska]]
* 1598 – [[Edykt nantejski]]
* 1628 – [[Petycja o prawo]]
* 1648 – [[Pokój westfalski]]
* 1679 – {{K|en|[[Habeas Corpus Act]]}}
* 1689 – [[Deklaracja praw|{{K|en|Bill of Rights}} w Wielkiej Brytanii]]
* 1690 – [[John Locke]] w ''[[Dwa traktaty o rządzie|Dwóch traktatach o rządzie]]'' przedstawia teorię praw naturalnych jednostki
* 1776 – [[Deklaracja praw Wirginii|Karta Praw Wirginii]]
* 1789 – [[Deklaracja praw człowieka i obywatela]]
* 1791 – weszła w życie [[Konstytucja 3 maja]], rozciągnięcie {{K|la|[[Neminem captivabimus nisi iure victum]]}} na mieszczan polskich i litewskich
* 1791 – wejście w życie [[Karta praw Stanów Zjednoczonych|{{K|en|United States Bill of Rights}}]]
* 1815 – [[Konstytucja Królestwa Polskiego]], rozciągnięcie {{K|la|[[Neminem captivabimus nisi iure victum]]}} na wszystkich poddanych [[Królestwo Kongresowe|Królestwa Kongresowego]]
* od 1863 działalność [[Międzynarodowy Komitet Czerwonego Krzyża|Czerwonego Krzyża]]
* 1864 – pierwsza z [[konwencje genewskie|konwencji genewskich]]
* 1899 – pierwsza z [[konwencje haskie|konwencji haskich]]

==  Współczesność ==
* od 1919 działalność [[Międzynarodowy Ruch Czerwonego Krzyża i Czerwonego Półksiężyca|Międzynarodowego Ruchu Czerwonego Krzyża i Czerwonego Półksiężyca]]
* 1920–1946 – działalność [[Liga Narodów|Ligi Narodów]]
* 1926 – [[Konwencja w sprawie niewolnictwa]]
* 1944 – [[Deklaracja filadelfijska]]
* 1945 – [[Karta Narodów Zjednoczonych]]
* od 1945 – działalność [[Organizacja Narodów Zjednoczonych|Organizacji Narodów Zjednoczonych]], która zastąpiła Ligę Narodów
* 1946–2006 – działalność [[Komisja Praw Człowieka Organizacji Narodów Zjednoczonych|Komisji Praw Człowieka ONZ]]
* 1947 – [[Kodeks norymberski]]
* 1948 – [[Deklaracja genewska]]
* 1948 – Amerykańska Deklaracja Praw i Obowiązków Człowieka<ref>[http://www1.umn.edu/humanrts/oasinstr/zoas2dec.htm {{K|en|American Declaration of the Rights and Duties of Man}}]; [http://www.oas.org/en/iachr/mandate/basic_documents.asp {{K|en|Basic Documents in the Inter-American System}}]</ref>
* 1948 – przyjęcie przez [[Zgromadzenie Ogólne Organizacji Narodów Zjednoczonych|Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych]] [[Powszechna deklaracja praw człowieka|Powszechnej deklaracji praw człowieka]]
* 1948 – [[Konwencja w sprawie zapobiegania i karania zbrodni ludobójstwa]]
* od 1949 – działalność [[Rada Europy|Rady Europy]]
* od 1952 – działalność [[Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej|Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej]]
* 1953 – wejście w życie [[Europejska konwencja praw człowieka|Europejskiej konwencji praw człowieka]]
* od 1959 – działalność [[Europejski Trybunał Praw Człowieka|Europejskiego Trybunału Praw Człowieka]]
* 1959 – [[Deklaracja praw dziecka]]
* od 1960 – działa Międzyamerykańska Komisja Praw Człowieka<ref name="Unnamed-20231105082333">[http://www1.umn.edu/humanrts/oasinstr/zoas3con.htm {{K|en|American Convention on Human Rights}}], [http://libr.sejm.gov.pl/tek01/txt/inne/1969a-c0.html ''Amerykańska Konwencja Praw Człowieka'']</ref>
* 1964 – [[Deklaracja helsińska]]
* 1965 – [[Europejska Karta Społeczna]]
* 1968 – Konwencja o niestosowaniu przedawnienia wobec zbrodni wojennych i zbrodni przeciw ludzkości
* 1972–1994 – działalność [[Konferencja Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie|Konferencji Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie]]
* 1973 – Międzynarodowa Konwencja o Przeciwdziałaniu i Karaniu [[zbrodnia apartheidu|Zbrodni Apartheidu]]
* 1976 – weszły w życie [[Międzynarodowe Pakty Praw Człowieka]]
** [[Międzynarodowy pakt praw obywatelskich i politycznych]]
** [[Międzynarodowy pakt praw gospodarczych, społecznych i kulturalnych]]
* od 1976 – działalność [[Komitet Praw Człowieka|Komitetu Praw Człowieka]]
* 1978 – weszła w życie Amerykańska Konwencja Praw Człowieka
* od 1978 – działa Międzyamerykański Trybunał Praw Człowieka<ref name="Unnamed-20231105082333" />
* 1979 – [[Zgromadzenie Ogólne Organizacji Narodów Zjednoczonych|Zgromadzenie Ogólne]] [[Organizacja Narodów Zjednoczonych|ONZ]] uchwaliło [[Konwencja w sprawie likwidacji wszelkich form dyskryminacji kobiet|Konwencję w sprawie likwidacji wszelkich form dyskryminacji kobiet]] (CEDAW)
* 1987 – [[Konwencja w sprawie zakazu stosowania tortur]]
* 1988 – [[Europejska Karta Samorządu Lokalnego]]
* 1989 – [[Konwencja o prawach dziecka]]
* 1990 – [[Dokument Kopenhaski]] – proklamuje demokrację parlamentarną jako jedyny ustrój dopuszczalny w Europie, był dziełem [[Organizacja Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie|KBWE]]
* 1990 – [[Paryska Karta Nowej Europy]]
* od 1990 – działalność [[Biuro Instytucji Demokratycznych i Praw Człowieka|Biura Instytucji Demokratycznych i Praw Człowieka]]
* 1993 – [[Kryteria kopenhaskie]] dla państw ubiegających się o członkostwo w Unii Europejskiej
* od 1994 – działa [[wysoki komisarz Narodów Zjednoczonych do spraw praw człowieka]]
* od 1995 – działalność [[Organizacja Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie|Organizacji Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie]], która zastąpiła [[Konferencja Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie|Konferencję Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie]]
* od 1997 – działalność [[Europejski Rzecznik Praw Obywatelskich|Europejskiego Rzecznika Praw Obywatelskich]]
* 1998 – [[Konwencja ramowa o ochronie mniejszości narodowych]]
* 1998 – [[Europejska karta języków regionalnych lub mniejszościowych]]
* 1998 – [[Rzymski Statut Międzynarodowego Trybunału Karnego]]
* 1999 – [[Konwencja o prawach człowieka i biomedycynie]]
* 2000 – [[Karta praw podstawowych Unii Europejskiej]] promulgowana jako deklaracja
* 2001 – [[Konwencja z Aarhus]]
* od 2006 – działalność [[Rada Praw Człowieka Organizacji Narodów Zjednoczonych|Rady Praw Człowieka ONZ]], która zastąpiła Komisję Praw Człowieka ONZ
* od 2007 – działalność [[Agencja Praw Podstawowych Unii Europejskiej|Agencji Praw Podstawowych Unii Europejskiej]] oraz [[Europejski Instytut ds. Równości Kobiet i Mężczyzn|Europejskiego Instytutu ds. Równości Kobiet i Mężczyzn]]
* 2007 – [[Deklaracja praw ludów tubylczych]]
* 2008 – [[Konwencja o prawach osób niepełnosprawnych]]
* 2009 – [[Karta praw podstawowych Unii Europejskiej]] integralną częścią obowiązującego [[Traktat lizboński|Traktatu lizbońskiego]]
* 2014 – [[Konwencja o zapobieganiu i zwalczaniu przemocy wobec kobiet i przemocy domowej]]

== Rodzaje praw człowieka ==
[[Plik:UN security council 2005.jpg|thumb|[[Rada Bezpieczeństwa ONZ]]]]

=== Prawa osobiste ===
Prawa do:
* dobrego życia,
* rzetelnego sądu (patrz „gwarancje formalne” poniżej),
* decydowania o swoim życiu,
* szczęścia,
* prawo do życia,
* prawo do [[wolność myśli|wolności myśli]], [[Wolność religijna|sumienia i wyznania]],
* prawo do głoszenia swoich poglądów i opinii bez względu na ich treść i formę,
* prawo każdego człowieka do uznawania wszędzie jego podmiotowości prawnej,
* zakaz stosowania tortur, nieludzkiego lub poniżającego traktowania lub wymierzania kar cielesnych,
* zakaz trzymania człowieka w niewolnictwie lub poddaństwie,
* zakaz skazywania człowieka za czyn, który nie stanowił przestępstwa w chwili jego popełnienia,
* zakaz pozbawiania wolności jedynie z powodu niemożności wywiązania się ze zobowiązań umownych.

=== Prawa i wolności polityczne ===
Tzw. ''prawa negatywne'' – prawa służące ochronie wolności jednostki przed ingerencją ze strony państwa
* prawo do obywatelstwa,
* możliwość uczestniczenia w życiu publicznym,
* [[czynne prawo wyborcze]] – możliwość uczestnictwa w wyborach,
* [[bierne prawo wyborcze]] – możliwość kandydowania w wyborach,
* [[Stowarzyszenie|wolność zrzeszania się]],
* prawo do uczestniczenia i organizowania pokojowych manifestacji,
* prawo do składania wniosków, petycji, skarg,
* dostęp do informacji o działaniach władz i osób publicznych,
* równy dostęp do służby publicznej.

=== Wolności i prawa ekonomiczne, socjalne i kulturalne ===
1. Tzw. ''prawa pozytywne'' – uprawnienia jednostki do świadczeń na jej rzecz – prawa socjalne

Prawo do:
* ochrony zdrowia,
* nauki,
* odpowiedniego i zadowalającego wynagrodzenia, zapewniającego jednostce i jej rodzinie egzystencję odpowiadającą godności ludzkiej,
* pomocy socjalnej (ogólnie),
* rozrywki (np. granie w piłkę nożną, pływanie).

2. Prawa ekonomiczne: (zobacz też art. 64 [[Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej|Konstytucji RP]])
* prawo do pracy,
* prawo do własności,
* prawo dziedziczenia,
* prawo do zakładania własnej działalności gospodarczej.

3. Prawa solidarnościowe (w większości nie posiadają sformalizowanego charakteru prawnego)
– wszystkie prawa przysługujące grupom społecznym, np. prawo narodów do samostanowienia.

4. Prawa kulturalne:
* prawo do wolności twórczości artystycznej,
* prawo do badań naukowych oraz ogłaszania ich wyników,
* prawo do wolności korzystania z dóbr kultury i ich wytwarzania.

Gwarancje:
# materialne (dotyczą głównie praw socjalnych, ekonomicznych i kulturowych),
# formalne (prawo do ochrony prawnej jednostki).
* prawo każdego człowieka do sprawiedliwego i jawnego rozpatrzenia sprawy przez niezawisły sąd,
* prawo do fachowej obrony w postępowaniu przed organami aparatu państwowego,
* prawo do skargi konstytucyjnej.

Wśród kategorii osób w szczególny sposób zagrożonych naruszeniami praw człowieka wymienia się
kobiety, dzieci, osoby starsze, niepełnosprawne, przedstawicieli mniejszości (etnicznych, narodowych, religijnych, rasowych, seksualnych), cudzoziemców (uchodźców i pracowników migrujących) oraz społeczności tubylcze<ref>Bogumił Termiński, Międzynarodowa ochrona pracowników migrujących. Geneza, instytucje, oddziaływanie, Warszawa, 2011.</ref>.

== Instytucje skargi ==
Są to organy międzynarodowe, do których może zwrócić się obywatel każdego państwa ze skargą, jeżeli uzna, że urzędy wydały decyzje na jego niekorzyść i są według niego niezgodne z prawami człowieka.

'''Instytucje międzynarodowe rozpatrujące skargi:'''
* [[Międzynarodowy Komitet Czerwonego Krzyża]] z siedzibą w [[Genewa|Genewie]]
* [[Rada Praw Człowieka Organizacji Narodów Zjednoczonych]] z siedzibą w Genewie
* [[Wysoki komisarz Narodów Zjednoczonych do spraw praw człowieka]] z siedzibą w Genewie
* [[Komitet Praw Człowieka]] z siedzibą w Genewie
* [[Prokurator Międzynarodowego Trybunału Karnego]] z siedzibą w [[Haga|Hadze]]

'''Instytucje europejskie:'''
* [[Biuro Instytucji Demokratycznych i Praw Człowieka]] z siedzibą w [[Warszawa|Warszawie]]
* [[Europejski Trybunał Praw Człowieka]] z siedzibą w [[Strasburg]]u
* [[Europejski Rzecznik Praw Obywatelskich]] z siedzibą w Strasburgu
* [[Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej]] z siedzibą w [[Luksemburg (miasto)|Luksemburgu]]

'''Instytucje amerykańskie:'''
* Międzyamerykańska Komisja Praw Człowieka z siedzibą w [[Waszyngton|Waszyngtonie]]
* Międzyamerykański Trybunał Praw Człowieka z siedzibą w [[San José]]<ref name="Unnamed-20231105082333" />.
'''Instytucje afrykańskie:'''
* [[Afrykański Trybunał Praw Człowieka i Ludów]] z siedzibą w Arusha.
'''Instytucje krajowe''' zajmujące się rozpatrywaniem skrag od obywateli danego państwa:

* Australijska Komisja Praw Człowieka z siedzibą w Canberze.
* Kanadyjski Trybunał Praw Człowieka

== Pozarządowe organizacje praw człowieka ==
Są to międzynarodowe organizacje niezależne od rządów państwowych. Ujawniają oraz wskazują na działania powodujące łamanie praw człowieka. Dokonują tego metodami pokojowymi, między innymi edukując, występując w szczególnych sprawach sądowych w obronie ludzi pokrzywdzonych, organizując akcje obywatelskie (np. Maraton Pisania Listów).

* {{J|en|[[Amnesty International]]}}
* [[Helsińska Fundacja Praw Człowieka]]
* {{J|en|[[Human Rights Watch]]}}
* [[Międzynarodowy Ruch Czerwonego Krzyża i Czerwonego Półksiężyca]]
* {{J|en|[[Freedom House]]}}
* [[Reporterzy bez Granic]]

== Krytyka praw człowieka ==
Obecnie również obecne są głosy krytyczne wobec norm stanowionych przez prawa człowieka. Krytycy praw człowieka dzielą się na dwie kategorie<ref>por. {{cytuj książkę |nazwisko=Adam Wielomski|imię=Paweł Bała i|tytuł=Prawa człowieka i ich krytyka. Przyczynek do studiów o ideologii czasów ponowożytnych|rok=2008 |wydawca=Fijorr Publishing Company|miejsce=Warszawa|isbn = 978-83-89812-13-1|strony=114}}</ref>:

* krytyka [[Substancja (filozofia)|substancjalna]] – Do zwolenników tego rodzaju krytyki klasyfikuje się tych, którzy odrzucają samą ideę, że człowiek posiada z natury określone prawa z samej racji, że jest człowiekiem. Są to nie tyle krytycy, co przeciwnicy samej idei praw człowieka.
* krytyka [[Przypadłość|akcydentalna]] – Sympatycy tej strony krytyki uważają, że ludzie rodzą się z przyrodzonymi prawami, jednak krytykują pewien model (bądź modele) ideologii praw człowieka, uważając za naturalne inne uprawnienia, niż głosi to oficjalna doktryna. Nie są to zatem przeciwnicy samego pomysłu, ale krytycy konkretnej jego realizacji. Chodzi tu przede wszystkim o spory między zwolennikami poszczególnych generacji praw człowieka.

== Działacze praw człowieka ==
{{Kategoria główna|Działacze praw człowieka według narodowości}}

== Zobacz też ==
{{Siostrzane projekty
 |commons = Category:Human rights
 |słownik = prawa człowieka
 |cytaty = Prawa człowieka
}}
* [[Europejska konwencja praw człowieka]]
* [[Międzynarodowe Pakty Praw Człowieka]]
* [[Powszechna deklaracja praw człowieka]]
* [[Social Watch|Polska Koalicja {{J|en|Social Watch}}]]
* [[prawa człowieka w Polsce]]
* [[prawa konsumenta]]
* [[prawa dziecka]]
* [[prawa obywatelskie]]
* [[prawo do dostępu do Internetu]]
* [[Festiwal Filmowy Watch Docs|Festiwal Filmowy „{{J|en|Watch Docs}}”]]
* [[Kairska Deklaracja Praw Człowieka w Islamie]]
* [[prawo natury]]

== Przypisy ==
{{Przypisy}}

== Linki zewnętrzne ==
* [http://www.unic.un.org.pl/prawa_czlowieka/dok_powszechna_deklaracja.php Strona Ośrodka Informacji ONZ w Warszawie – Powszechna Deklaracja Praw Człowieka],
* [http://www.unic.un.org.pl/prawa_czlowieka/ Strona Ośrodka Informacji ONZ w Warszawie – prawa człowieka],
* [http://www.unic.un.org.pl/prawa_czlowieka/pcz_historia.php Strona Ośrodka Informacji ONZ w Warszawie – historia praw człowieka],
* [http://www.opoka.org.pl/biblioteka/P/PS/przyszlosc_praw.html Wiktor Osiatyński „Przyszłość praw człowieka”],
* {{Cytuj stronę | url = http://www.prawaczlowieka.edu.pl/ | tytuł = Strona Wydziału Prawa i Administracji UW promująca orzecznictwo praw człowieka w Polsce | opublikowany = prawaczlowieka.edu.pl | archiwum = https://web.archive.org/web/20210516143528/http://www.prawaczlowieka.edu.pl/ | zarchiwizowano = 2021-05-16}},
* {{Cytuj stronę | url = http://karat.org/karat/img/fckimages/SW_national_report_2008%281%29.pdf | tytuł = ''Polski Raport {{J|en|Social Watch}} 2008. Czas na prawa'' dotyczący realizacji, promocji i ochrony praw człowieka w Polsce | opublikowany = karat.org | archiwum = https://web.archive.org/web/20130309124828/http://karat.org/karat/img/fckimages/SW_national_report_2008%281%29.pdf | zarchiwizowano = 2013-03-09}},
* {{Cytuj stronę | url = http://www.hfhrpol.waw.pl/en/index_pliki/pdf/report_eu_2005_en.pdf | tytuł = Raport Sieci niezależnych ekspertów Unii Europejskiej ds. Praw Podstawowych dotyczący stanu przestrzegania praw człowieka w Unii Europejskiej i państwach członkowskich w 2005 roku | opublikowany = hfhrpol.waw.pl | archiwum = https://web.archive.org/web/20070306061134/http://www.hfhrpol.waw.pl/en/index_pliki/pdf/report_eu_2005_en.pdf | zarchiwizowano = 2007-03-06}} {{lang|en}},
* {{Cytuj stronę | url = http://www.hrw.org/wr2k6/ | tytuł = {{J|en|Human Rights Watch World Report 2006}} | opublikowany = hrw.org | archiwum = https://web.archive.org/web/20070213230411/http://www.hrw.org/wr2k6/ | zarchiwizowano = 2007-02-13}} {{lang|en}},
* {{Cytuj stronę | url = http://hroniki.info/?l=en | tytuł = Kroniki Prześladowań – strona poświęcona łamaniu praw człowieka w Rosji | opublikowany = hroniki.info | archiwum = https://web.archive.org/web/20120225191514/http://hroniki.info/?l=en | zarchiwizowano = 2012-02-25}} {{lang|en}}
* {{Cytuj stronę | url = http://www.poland.gov.pl/Ochrona,praw,czlowieka,w,Polsce,124.html | tytuł = Portal „Polska” Ministerstwa Spraw Zagranicznych 2002-2008: Ochrona praw człowieka w Polsce | opublikowany = poland.gov.pl | archiwum = https://web.archive.org/web/20120315214900/http://www.poland.gov.pl/Ochrona,praw,czlowieka,w,Polsce,124.html | zarchiwizowano = 2012-03-15}},
* {{Cytuj stronę | url = http://www.poland.gov.pl/Organizacje,pozarzadowe,128.html | tytuł = Portal „Polska” Ministerstwa Spraw Zagranicznych 2002-2008: Organizacje pozarządowe w Polsce | opublikowany = poland.gov.pl | archiwum = https://web.archive.org/web/20120307085412/http://www.poland.gov.pl/Organizacje,pozarzadowe,128.html | zarchiwizowano = 2012-03-07}}.
* {{J|en|International Human Rights Commission}} ({{J|en|IHRC}}) [https://www.ihrchq.org] (ang.),

* {{SEP | url = rights-human/ | autor = James Nickel | tytuł = {{J|en|Human Rights}} | data = 2014-11-08 | data dostępu = 2017-12-30 | tytuł polski = (Prawa człowieka) }}
* {{IEP | url = hum-rts/ | autor = Andrew Fagan | tytuł = {{J|en|Human Rights}} | data dostępu = 2018-06-27 }}
* {{paywall}} [https://www.rep.routledge.com/articles/thematic/human-rights/v-2 {{K|en|Human rights}}] {{lang|en}}, {{J|en|[[Routledge Encyclopedia of Philosophy]]}}, rep.routledge.com [dostęp 2023-05-12].

{{Kontrola autorytatywna}}{{Prawa człowieka w Europie}}{{Prawa człowieka w Azji}}{{Prawa człowieka w Ameryce Północnej}}{{Prawa człowieka w Afryce}}
[[Kategoria:Ochrona praw człowieka| ]]
[[Kategoria:Prawo konstytucyjne]]


text:
# K-278 Komsomolec
K-278 Komsomolec – radziecki myśliwski okręt podwodny z napędem jądrowym projektu 685 (kryptonim Pławnik, oznaczenie NATO: Mike), jedyny ukończony okręt tego typu, przyjęty do służby we Flocie Północnej Związku Radzieckiego w 1984 roku. Podczas powrotu z patrolu na Atlantyku zatonął w wyniku pożaru 7 kwietnia 1989 roku  na Morzu Norweskim. W efekcie katastrofy śmierć poniosło 39 członków załogi. W związku z wciąż pozostającą we wraku okrętu bronią jądrową poddawaną działaniu czynników środowiskowych, spoczywająca na głębokości 1685 metrów jednostka budzi zaniepokojenie o możliwe w przyszłości skażenie środowiska naturalnego.

## Konstrukcja i budowa
Okręt podwodny K-278 „Komsomolec” należał do generacji „2,5” bądź też „2+” radzieckich myśliwskich okrętów podwodnych z napędem jądrowym. Chociaż w latach 60. XX wieku biurami konstrukcyjnymi odpowiedzialnymi za projekty radzieckich okrętów SSN były CKB-112 (Lazurit) i SKB-143 (Malachit), biuro konstrukcyjne CKB-18 (Rubin) zdołało przekonać flotę o potrzebie opracowania zaawansowanego okrętu bojowego celem rozwoju nowych technologii. Przedwstępne założenia okrętu podwodnego o głębokości działania 1000 m zostały opracowane z własnej inicjatywy biura pod kierunkiem N.A. Klimowa w marcu 1964 roku. W sierpniu tego roku władze ZSRR zatwierdziły sporządzenie projektu przedwstępnego okrętu projektu 685, który w 1966 roku otrzymał także kryptonim Pławnik (pol. płetwa). Projekt wstępny powstał w lipcu 1968 roku. Program rozwojowy projektu 685, który w kodzie NATO został później nazwany typem Mike, był początkowo kierowany przez N.A. Klimowa, a po jego śmierci w 1977 roku przez Jurija Kormilicyna. Projekt techniczny zatwierdzono w październiku 1972 roku, a według pierwotnych planów zakładano gotowość okrętu do prób w 1976 roku. Prace przebiegały jednak wolno; przygotowania do budowy rozpoczęto już w 1969 roku, lecz hamowały je trudności materiałowe. Duży okręt miał mieć kadłub z tytanu, którego użycie miało prowadzić do redukcji wagi okrętu oraz zwiększenia głębokości testowej. W założeniach okręt miał być zdolny do bezpiecznego zanurzenia na głębokość 1000 metrów – większą niż w przypadku jakiegokolwiek innego okrętu na świecie. Przypuszczalna głębokość zgniecenia kadłuba okrętu wynosiła 1500 metrów.
Składający się z siedmiu sekcji dwukadłubowy korpus okrętu o długości 118,4 metra i szerokości 11,1 metra wypierał 5680 ton wody w położeniu nawodnym oraz 8500 ton pod wodą. Zanurzenie nawodne jednostki wynosiło 7,4 metra. Okręt zasilany był energią cieplną generowaną przez jedną siłownię nuklearną z reaktorem wodno-ciśnieniowym OK-650b-3 o mocy cieplnej 190 MW zapewniającym parę dla dwóch turbin o mocy 50 000 koni mechanicznych, za pośrednictwem jednego wału napędowego napędzającego dwie czteropłatowe śruby. Niektóre źródła informują, że okręt wyposażony był w jedną śrubę siedmiopłatową, jednak ta informacja jest błędna – taka konfiguracja napędu była zamierzona dopiero na lata 90., w ramach przyszłej modernizacji jednostki. Tak skonfigurowany układ napędowy zapewniał jednostce możliwość pływania nawodnego prędkością do 14 węzłów, pod wodą zaś maksymalna prędkość okrętu wynosiła nie mniej niż 30 węzłów.
Kiosk okrętu mieścił kapsułę ratunkową, a przy zbiornikach balastowych okrętu zainstalowano generatory gazu na paliwo stałe, służące do szybkiego awaryjnego wynurzania okrętu. Mimo przeznaczenia jednostki w pierwszym rzędzie do prac badawczo-rozwojowych był to okręt w pełni bojowy – w dziobie jednostki umieszczono sześć wyrzutni torpedowych kalibru 533 milimetrów. Wyposażenie bojowe okrętu stanowić miały 22 pociski: 10 pocisków manewrujących 3M10 Granat, dwie rakietotorpedy RPK-6 Wodopad (okazjonalnie, zamiennie z dwoma pociskami Granat), dwie torpedy WA-111 Szkwał z głowicami jądrowymi oraz 10 torped SAET-60M lub SET-65.
Do dziś nie zostały opublikowane szczegóły dwunastu systemów specjalnego i eksperymentalnego wyposażenia okrętu, jednostka była jednak wyposażona w zaawansowany sonar. Jak wszystkie ówczesne radzieckie okręty podwodne projekt 685 był w wysokim stopniu zautomatyzowany. Zaaprobowana przez radzieckie Ministerstwo Obrony w 1982 roku tablica załogi nowego okrętu przewidywała załogę składająca się z zaledwie 52 osób. W późniejszym czasie marynarka zwiększyła jednak wielkość załogi do 64 osób – 30 oficerów, 34 podoficerów i marynarzy. Jakkolwiek według zachodnich standardów wciąż była to mała załoga, zmiana ta stanowiła odejście od projektu opracowanego przez konstruktorów okrętu.
Budowę okrętu rozpoczęto faktycznie w 1973 roku w stoczni SMP (poprzednio zakład nr 402, późniejszy Siewmasz) w Siewierodwińsku, pod numerem budowy 510. Z powodu eksperymentalnych systemów budowa jednak przedłużała się. 16 marca 1976 roku wpisano go na listę floty, a 22 kwietnia 1978 roku oficjalnie położono stępkę okrętu, kiedy budowa była już zaawansowana w ok. 10%. Okręt został zwodowany 9 maja 1983 roku, w lipcu i sierpniu tego roku przeprowadzono testy stoczniowe jednostki zakończone 30 sierpnia podniesieniem bandery. Przeprowadzane następnie testy morskie zakończono 30 listopada 1983 roku, 28 grudnia natomiast podpisano akt przejęcia jednostki od stoczni, przez co (w myśl radzieckich procedur) okręt uzyskał status jednostki operacyjnej. 18 stycznia 1984 roku K-278 wszedł w skład 6 Dywizji Okrętów Podwodnych, 1. Flotylli Podwodnej Floty Północnej, w grudniu 1984 roku natomiast oficjalnie wszedł do służby we Flocie Północnej.

## Służba operacyjna
Portem macierzystym K-278 była baza Zapadnaja Lica na Półwyspie Kolskim kilkadziesiąt kilometrów od granicy z Norwegią. 5 sierpnia 1985 roku okręt z sukcesem zanurzył się na głębokość 1000 metrów. W październiku 1988 roku K-278 otrzymał nazwę „Komsomolec”, w tym też czasie prowadził zakrojone na szeroką skalę testy i brał udział w pracach rozwojowych. Biuro Rubin kilkakrotnie sugerowało budowę kolejnych jednostek projektu 685, jednak mimo poparcia Floty Północnej, propozycje te nie były akceptowane.

### Pożar
28 lutego 1989 roku druga załoga „Komsomolca”, pod dowództwem kapitana 1 rangi (komandora) Jewgienija Wanina, wyszła okrętem na patrol operacyjny w wodach Północnego Atlantyku. W odróżnieniu od pierwszej załogi, która pływała okrętem przez cztery lata, druga załoga nie posiadała doświadczenia w operowaniu okrętem, nie posiadała niezbędnych umiejętności, była też źle zorganizowana – na przykład nie prowadziła kontroli uszkodzeń, niezbędnej dla okrętów bojowych. „Komsomolec” spędził na patrolu 39 dni, w jego magazynach amunicji oprócz konwencjonalnego uzbrojenia znajdowały się wtedy także dwie torpedy z głowicami nuklearnymi. 7 kwietnia 1989 roku, gdy okręt znajdował się na Morzu Norweskim w drodze powrotnej do bazy na Półwyspie Kolskim, na głębokości 385 metrów doszło do pożaru w siódmym przedziale. Płomienie wypaliły m.in. znajdujące się w przedziale zawory sprężonego powietrza głównych zbiorników balastowych, w związku z czym duża ilość dodatkowego powietrza pod ciśnieniem podsyciła pożar. Na rozżarzone powierzchnie trysnął też olej, którego pochodzenie nie jest jasne. Zawiodła próba wypełnienia przedziału freonem, co miało na celu zduszenie ognia, a pożar zasilany wciąż sprężonym powietrzem oraz olejami spowodował, że temperatura w przedziale sięgnęła 800–900 °C. Sytuacja okrętu stała się krytyczna, gdy mimo zamkniętych grodzi wodoszczelnych pożar przedostał się trakcjami przewodów do przedziału numer 6 okrętu. Pożar wyrwał się wówczas całkowicie spod kontroli i stało się oczywiste, że nie uda się go opanować. Zatrzymane zostały wówczas generatory turbinowe, a zautomatyzowany system ochrony reaktora przed przeciążeniem wyłączył go, w związku z czym jednostka została pozbawiona podstawowego źródła zasilania w energię.
Pozbawiony mocy „Komsomolec”, znajdujący się w tym czasie na głębokości 152 metrów, utracił w ten sposób siłę nośną utrzymującą go na zadanej głębokości, gdy okręt znajduje się w ruchu. Przestały także działać wewnętrzne systemy komunikacyjne okrętu. O godzinie 11:13 rano przestały działać pompy oleju, w związku z czym okręt utracił ciśnienie w układach hydraulicznych kontrolujących płaszczyzny sterowe. Ster kierunku zaciął się, a załoga utraciła kontrolę nad rufowymi sterami głębokości. Kapitan Wanin wydał wobec tego rozkaz wydmuchania wody z głównych zbiorników balastowych, dzięki czemu udało się podnieść okręt na głębokość 100 metrów. Dzięki powtórzeniu na tej głębokości tej samej procedury z dodatkowym balastem wodnym okręt zdołał wynurzyć się na powierzchnię, co umożliwiło wysłanie zaszyfrowanego sygnału SOS do dowództwa. Wynurzenie nie polepszyło jednak sytuacji okrętu. O godzinie 11:21 pożar rozprzestrzenił się przewodami na wszystkie rufowe przedziały jednostki, a temperatura przekroczyła 1000 °C. Mimo podejmowanych przez załogę wysiłków w celu uratowania okrętu, po pięciu godzinach na powierzchni, niszczona działaniem ognia i temperatury rufa okrętu zaczęła nabierać wody. Kapitan Wanin wydał wobec tego większości załogi rozkaz zgromadzenia się na dziobowej części pokładu oraz na kiosku. Z tego miejsca załoga dostrzegła spływające z zewnętrznego kadłuba płytki powłoki aneochoicznej, niszczone wysoką temperaturą rufowej części okrętu. Stopniowe pogrążanie się okrętu w wodzie zmusiło dowódcę do wydania rozkazu opuszczenia jednostki.

### Akcja ratownicza
Z powodu niskiego stopnia wyszkolenia załogi jedna z dwóch tratw ratunkowych umieszczonych w kiosku została uwolniona do wody o temperaturze bliskiej temperaturze zamarzania z dużym opóźnieniem. Po wydaniu załodze polecenia zajęcia miejsc w tratwach kapitan Wanin powrócił do tonącego okrętu, gdyż kilkoro członków załogi nie usłyszało rozkazu opuszczenia okrętu. Gdy okręt całkowicie zanurzył się z nachyleniem około 80° na rufę, dowódca z czterema oficerami i podoficerami schronił się w znajdującej się w kiosku kapsule ratunkowej. Nim jednak zdołano zamknąć luk kapsuły, do jej wnętrza zaczęła dostawać się woda oraz toksyczne gazy z płonącego wnętrza jednostki (prawdopodobnie tlenek węgla). Gdy w końcu luk kapsuły został zabezpieczony, dały o sobie znać braki w wyszkoleniu załogi okrętu, która w ciemności nie potrafiła odnaleźć spustów uwalniających kapsułę z okrętu. Urządzenie zostało uwolnione, dopiero gdy okręt opadł na głębokość 1600 metrów – 600 metrów poniżej głębokości testowej okrętu, która jest gwarantowana przez konstruktorów i stocznię jako bezpieczna dla jednostki. Uwolnienie kapsuły spowodowało jej automatyczne wynurzenie na powierzchnię morza, jednak w drodze na powierzchnię zgromadzone we wnętrzu toksyczne gazy spowodowały utratę przytomności kapitana Wanina i dwóch innych osób. Po wynurzeniu kapsuły ponownie dały znać o sobie braki w wyszkoleniu. Z powodu nieprzygotowanego otwierania górnego luku kapsuły wewnętrzne ciśnienie w kapsule wyrwało zawiasy luku oraz wyrzuciło z kapsuły do zimnego i wzburzonego morza dwóch podoficerów, zaś zalewające otwarty luk fale zatopiły kapsułę wraz ze znajdującymi się w niej pozbawionymi przytomności dowódcą oraz dwoma pozostałymi członkami załogi.
Krótko po godzinie osiemnastej na miejsce katastrofy przypłynął statek rybacki, który podjął z morza 30 osób. Z 69 zaokrętowanych na K-278 członków załogi zginęło 39 osób.

## Rozgłos
Według ustaleń komisji badającej przyczyny wypadku bezpośrednią przyczyną pożaru były niesprawne czujniki stężenia tlenu, co skutkowało samozapłonem oleju w maszynowni. Niesprawne czujniki nie były wymieniane czy naprawiane, a powszechną praktyką w całej flocie było ich wyłączanie, by nie niepokoiły załogi fałszywymi alarmami. Ponadto znaczna część załogi była skompletowana przypadkowo i niedoświadczona. Mimo sformułowania zarzutów wobec dowódców okrętu i floty nikt nie został ukarany za zaniedbania. Według relacji załogi dowództwo floty po wynurzeniu okrętu na powierzchnię przez kilka godzin celowo opóźniało akcję ratowniczą, grożąc zatopieniem jednostkom cywilnym znajdującym się w pobliżu.
W odróżnieniu od wcześniejszych katastrof radzieckich okrętów podwodnych, katastrofa Komsomolca nie przeszła bez echa. W erze głasnosti informacje o katastrofie okrętu nie mogły zostać ukryte nawet w radzieckich mediach. Dodatkowo operacja ratunkowa w wyłącznej strefie ekonomicznej Norwegii została zauważona przez służby norweskie. Po zatonięciu okrętu Norwegia oświadczyła, że jej samoloty i jednostki nawodne były w stanie dotrzeć do tonącego okrętu około dwóch godzin przed ostatecznym zanurzeniem się jednostki. W ciągu tygodnia o katastrofie zaczęły informować radzieckie gazety „Komsomolskaja prawda” i „Sowietskaja Rosija”, przedstawiając szczegóły operacji ratunkowej z punktu widzenia pilotów samolotów ratowniczych. W ciągu miesiąca żywi i martwi członkowie załogi zostali odznaczeni Orderem Czerwonego Sztandaru, prasa natomiast rozważała przyczyny późnego przybycia sił ratowniczych na miejsce wydarzenia. Dwa miesiące po katastrofie statek oceanograficzny „Akadiemik Mstisław Kiełdysz” za pomocą pojazdu podwodnego Mir odnalazł wrak okrętu na głębokości 1685 metrów.
W 1994 roku władze rosyjskie oświadczyły, że w celu ochrony środowiska naturalnego dziobowa część „Komsomolca”, w której znajdują się torpedy z głowicami jądrowymi, została zabezpieczona specjalnym sarkofagiem. W wyniku naturalnych procesów spoczywający na dnie wrak z pozostającymi w nim zwłokami ludzkimi jest stopniowo pochłaniany przez osady denne.
W 2019 r. Norwegowie poinformowali, że K-278 „Komsomolec” zaczął wydzielać promieniowanie jonizujące.

title: K-278 Komsomolec

wikitext:
{{Współrzędne|73°43′18″N 13°16′54″E|umieść=na górze}}
{{Okręt infobox
 |nazwa                  = K-278 Komsomolec
 |grafika                = Mike Class Komsomolets.jpg
 |opis grafiki           =
 |klasa                  = [[Okręt podwodny]]
 |typ                    =
 |projekt                = ''685'', biuro [[Biuro Konstrukcyjne Rubin|CKB-18]]
 |oznaczenie NATO        = Mike
 |stocznia               = [[Siewiernoje Maszynostroitielnoje Priedprijatije|zakład nr 402]] (Siewmasz)
 |początek budowy        = 1973
 |położenie stępki       = 22 kwietnia 1978
 |wodowanie              =
 |1. bandera             = SUN
 |1. wersja bandery      = wojenna
 |1. nazwa               =
 |1. wejście do służby   = 31 grudnia 1984
 |1. wycofanie ze służby =
 |zatopiony              =
 |zatonął                = 7 kwietnia 1989
 |los okrętu             =
 |wyporność              = 5680 ton
 |wyporność w zanurzeniu = 8500 ton
 |długość                = 118,4 metra
 |szerokość              = 11,1 metra
 |zanurzenie             = 7,4 metra
 |zanurzenie testowe     = 1000 metrów
 |zanurzenie maksymalne  = 1500 metrów
 |rodzaj kadłuba         = dwukadłubowy
 |materiał kadłuba       = [[Stop metali|stop]] [[tytan (pierwiastek)|tytanu]]
 |napęd                  = 1 [[reaktor jądrowy|reaktor]] [[Reaktor wodny ciśnieniowy|PWR]] [[Reaktor OK-650|OK-650b-3]], 2 [[turbina parowa|turbiny]] (50 000 KM)<br>1 [[wał (maszynoznawstwo)|wał napędowy]], 2 [[śruba okrętowa|śruby]]
 |prędkość               = 14 [[Węzeł (jednostka prędkości)|węzłów]]
 |prędkość w zanurzeniu  = 30+ węzłów
 |prędkość taktyczna     =
 |zasięg                 =
 |sensory                =
 |uzbrojenie             = 10 x [[RK-55 Granat|3M10 Granat]], [[torpeda|torpedy]]: 2 x [[Torpeda WA-111 Szkwał|WA-111 Szkwał]] z głowicą jądrową, 10 x [[torpeda SAET-60|SAET-60M]]/[[torpeda SET-65|SET-65]]
 |wyrzutnie torpedowe    = 6 × 533 mm ([[dziób jednostki pływającej|dziób]])
 |opancerzenie           =
 |wyposażenie            =
 |wyposażenie lotnicze   =
 |załoga                 = 64 oficerów i marynarzy
 |commons                = Category:K-278 (submarine, 1983)
}}
'''K-278 Komsomolec''' – [[Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich|radziecki]] myśliwski [[okręt podwodny z napędem jądrowym]] projektu 685 ([[kryptonim]] ''Pławnik'', [[Nazwy kodowe NATO|oznaczenie NATO]]: ''Mike''), jedyny ukończony okręt tego [[typ okrętu|typu]], [[Podniesienie bandery|przyjęty do służby]] we [[Flota Północna|Flocie Północnej]] [[Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich|Związku Radzieckiego]] w 1984 roku. Podczas powrotu z patrolu na [[Ocean Atlantycki|Atlantyku]] zatonął w wyniku pożaru 7 kwietnia 1989 roku  na [[Morze Norweskie|Morzu Norweskim]]. W efekcie katastrofy śmierć poniosło 39 członków załogi. W związku z wciąż pozostającą we wraku okrętu [[broń jądrowa|bronią jądrową]] poddawaną działaniu czynników środowiskowych, spoczywająca na głębokości 1685 metrów jednostka budzi zaniepokojenie o możliwe w przyszłości skażenie środowiska naturalnego.

== Konstrukcja i budowa ==
Okręt podwodny K-278 „Komsomolec” należał do generacji „2,5” bądź też „2+” radzieckich myśliwskich okrętów podwodnych z napędem jądrowym<ref name="ColdWar1">Norman Polmar: ''Cold War Submarines'', s. 286–290.</ref>. Chociaż w latach 60. XX wieku biurami konstrukcyjnymi odpowiedzialnymi za projekty radzieckich okrętów [[Submersible Ship Nuclear|SSN]] były [[Biuro Konstrukcyjne Lazurit|CKB-112]] (Lazurit) i [[Morskie Biuro Budowy Maszyn Malachit|SKB-143]] (Malachit), biuro konstrukcyjne [[Biuro Konstrukcyjne Rubin|CKB-18]] (Rubin) zdołało przekonać [[Marynarka Wojenna Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich|flotę]] o potrzebie opracowania zaawansowanego okrętu bojowego celem rozwoju nowych technologii. Przedwstępne założenia okrętu podwodnego o głębokości działania 1000 m zostały opracowane z własnej inicjatywy biura pod kierunkiem N.A. Klimowa w marcu 1964 roku{{odn|Grotnik|2014|s=20}}. W sierpniu tego roku władze ZSRR zatwierdziły sporządzenie projektu przedwstępnego okrętu projektu 685, który w 1966 roku otrzymał także kryptonim ''Pławnik'' (pol. płetwa){{odn|Grotnik|2014|s=20}}. Projekt wstępny powstał w lipcu 1968 roku{{odn|Grotnik|2014|s=21}}. Program rozwojowy projektu 685, który w [[Nazwy kodowe NATO|kodzie NATO]] został później nazwany typem ''Mike'', był początkowo kierowany przez N.A. Klimowa, a po jego śmierci w 1977 roku przez Jurija Kormilicyna. Projekt techniczny zatwierdzono w październiku 1972 roku, a według pierwotnych planów zakładano gotowość okrętu do prób w 1976 roku{{odn|Grotnik|2014|s=21}}. Prace przebiegały jednak wolno; przygotowania do budowy rozpoczęto już w 1969 roku, lecz hamowały je trudności materiałowe{{odn|Grotnik|2014|s=22}}. Duży okręt miał mieć kadłub z tytanu, którego użycie miało prowadzić do redukcji wagi okrętu oraz zwiększenia [[Zanurzenie testowe|głębokości testowej]]. W założeniach okręt miał być zdolny do bezpiecznego zanurzenia na głębokość 1000 metrów – większą niż w przypadku jakiegokolwiek innego okrętu na świecie<ref name="ColdWar1" />{{#tag:ref|Najgłębiej zanurzającym się [[Stany Zjednoczone|amerykańskim]] okrętem, był diesel-elektryczny [[USS Dolphin (AGSS-555)|USS „Dolphin” (AGSS-555)]]<ref>Norman Polmar: ''Cold War Submarines'', s. 377, pkt 70.</ref>, który w 1968 bezpiecznie wynurzył się z głębokości co najmniej 914 metrów<ref>{{Cytuj stronę | url = http://www.fas.org/man/dod-101/sys/ship/agss-555.htm | tytuł = USS Dolphin (AGSS 555) | opublikowany = Federation of American Scientists | język = en | data dostępu = 2013-10-25}}</ref>.|group="uwaga"}}. Przypuszczalna głębokość zgniecenia kadłuba okrętu wynosiła 1500 metrów<ref name="FAS_Plawnik">{{Cytuj stronę | url = http://www.fas.org/man/dod-101/sys/ship/row/rus/685.htm | tytuł = Project 685 Plavnik Mike class | opublikowany = Federation of American Scientists | język = en | data dostępu = 2013-10-27 | archiwum = https://web.archive.org/web/20090517113608/http://www.fas.org/man/dod-101/sys/ship/row/rus/685.htm | zarchiwizowano = 2009-05-17}}</ref>.

Składający się z siedmiu sekcji [[Dwukadłubowy okręt podwodny|dwukadłubowy]] [[Kadłub statku wodnego|korpus okrętu]] o długości 118,4 metra i szerokości 11,1 metra [[Wyporność|wypierał]] 5680 ton wody w położeniu nawodnym oraz 8500 ton pod wodą. [[Zanurzenie]] nawodne jednostki wynosiło 7,4 metra. Okręt zasilany był energią cieplną generowaną przez jedną [[Siłownia okrętowa#Siłownia jądrowa|siłownię nuklearną]] z [[Reaktor wodny ciśnieniowy|reaktorem wodno-ciśnieniowym]] [[Reaktor OK-650|OK-650b-3]] o [[moc cieplna|mocy cieplnej]] 190 [[Wat|MW]] zapewniającym [[para wodna|parę]] dla dwóch [[turbina parowa|turbin]] o [[moc]]y 50 000 [[Koń mechaniczny|koni mechanicznych]], za pośrednictwem jednego [[wał (maszynoznawstwo)|wału napędowego]] napędzającego dwie czteropłatowe [[śruba okrętowa|śruby]]<ref group="uwaga">Rozwiązanie podobne do zastosowanego w niektórych innych radzieckich konstrukcjach SSN.</ref><ref name="ColdWar1" />. Niektóre źródła informują, że okręt wyposażony był w jedną śrubę siedmiopłatową, jednak ta informacja jest błędna – taka konfiguracja napędu była zamierzona dopiero na lata 90., w ramach przyszłej modernizacji jednostki. Tak skonfigurowany układ napędowy zapewniał jednostce możliwość pływania nawodnego prędkością do 14 [[węzeł (jednostka prędkości)|węzłów]], pod wodą zaś maksymalna prędkość okrętu wynosiła nie mniej niż 30 węzłów<ref name="ColdWar1" />{{#tag:ref|Niektóre zachodnie źródła podają jednak, iż podwodna prędkość maksymalna Komsomolca wynosiła 26 do 30 węzłów<ref name="FAS_Plawnik" />.|group="uwaga"}}.

[[Kiosk okrętu podwodnego|Kiosk okrętu]] mieścił [[kapsuła ratunkowa|kapsułę ratunkową]], a przy [[zbiornik balastowy|zbiornikach balastowych]] okrętu zainstalowano generatory gazu na [[paliwo stałe]], służące do szybkiego awaryjnego wynurzania okrętu. Mimo przeznaczenia jednostki w pierwszym rzędzie do prac badawczo-rozwojowych był to okręt w pełni bojowy – w [[dziób jednostki pływającej|dziobie]] jednostki umieszczono sześć [[wyrzutnia torpedowa|wyrzutni torpedowych]] [[kaliber broni|kalibru]] 533 milimetrów. Wyposażenie bojowe okrętu stanowić miały 22 pociski: 10 [[pocisk manewrujący|pocisków manewrujących]] [[RK-55 Granat|3M10 Granat]], dwie [[rakietotorpeda|rakietotorpedy]] [[RPK-6 Wodopad]] (okazjonalnie, zamiennie z dwoma pociskami Granat), dwie [[Torpeda WA-111 Szkwał|torpedy WA-111 Szkwał]] z głowicami jądrowymi oraz 10 torped [[torpeda SAET-60|SAET-60M]] lub [[torpeda SET-65|SET-65]].

Do dziś nie zostały opublikowane szczegóły dwunastu systemów specjalnego i eksperymentalnego wyposażenia okrętu, jednostka była jednak wyposażona w zaawansowany [[sonar]]. Jak wszystkie ówczesne radzieckie okręty podwodne projekt 685 był w wysokim stopniu zautomatyzowany. Zaaprobowana przez radzieckie [[Ministerstwo Obrony Związku Radzieckiego|Ministerstwo Obrony]] w 1982 roku tablica załogi nowego okrętu przewidywała załogę składająca się z zaledwie 52 osób. W późniejszym czasie marynarka zwiększyła jednak wielkość załogi do 64 osób – 30 [[Oficer (wojsko)|oficerów]], 34 [[podoficer]]ów i marynarzy. Jakkolwiek według zachodnich standardów wciąż była to mała załoga, zmiana ta stanowiła odejście od projektu opracowanego przez konstruktorów okrętu.

Budowę okrętu rozpoczęto faktycznie w 1973 roku w stoczni [[Siewiernoje Maszynostroitielnoje Priedprijatije|SMP]] (poprzednio zakład nr 402, późniejszy Siewmasz) w [[Siewierodwińsk]]u, pod numerem budowy 510{{odn|Grotnik|2014|s=21-22}}. Z powodu eksperymentalnych systemów budowa jednak przedłużała się. 16 marca 1976 roku wpisano go na listę floty, a 22 kwietnia 1978 roku oficjalnie położono [[stępka|stępkę]] okrętu, kiedy budowa była już zaawansowana w ok. 10%{{odn|Grotnik|2014|s=22-23}}. Okręt został [[wodowanie|zwodowany]] 9 maja 1983 roku, w lipcu i sierpniu tego roku przeprowadzono testy stoczniowe jednostki zakończone 30 sierpnia podniesieniem bandery. Przeprowadzane następnie testy morskie zakończono 30 listopada 1983 roku, 28 grudnia natomiast podpisano akt przejęcia jednostki od stoczni, przez co (w myśl radzieckich procedur) okręt uzyskał status jednostki operacyjnej. 18 stycznia 1984 roku K-278 wszedł w skład 6 Dywizji Okrętów Podwodnych, 1. Flotylli Podwodnej Floty Północnej, w grudniu 1984 roku natomiast oficjalnie wszedł do służby we [[Flota Północna|Flocie Północnej]].

== Służba operacyjna ==
[[Plik:Mike class submarine.jpg|thumb|left|upright=1.3|K-278 1 stycznia 1986 roku]]
Portem macierzystym K-278 była baza [[Zapadnaja Lica]] na [[Półwysep Kolski|Półwyspie Kolskim]] kilkadziesiąt kilometrów od granicy z [[Norwegia|Norwegią]]. 5 sierpnia 1985 roku okręt z sukcesem zanurzył się na głębokość 1000 metrów<ref name="ColdWar1" />. W październiku 1988 roku K-278 otrzymał nazwę „Komsomolec”, w tym też czasie prowadził zakrojone na szeroką skalę testy i brał udział w pracach rozwojowych<ref name="ColdWar1" />. Biuro Rubin kilkakrotnie sugerowało budowę kolejnych jednostek projektu 685, jednak mimo poparcia Floty Północnej, propozycje te nie były akceptowane.

=== Pożar ===
28 lutego 1989 roku druga załoga „Komsomolca”, pod dowództwem kapitana 1 rangi (komandora) Jewgienija Wanina, wyszła okrętem na patrol operacyjny w wodach Północnego Atlantyku. W odróżnieniu od pierwszej załogi, która pływała okrętem przez cztery lata, druga załoga nie posiadała doświadczenia w operowaniu okrętem, nie posiadała niezbędnych umiejętności, była też źle zorganizowana – na przykład nie prowadziła kontroli uszkodzeń, niezbędnej dla okrętów bojowych<ref name="ColdWar1" />. „Komsomolec” spędził na patrolu 39 dni, w jego magazynach amunicji oprócz konwencjonalnego uzbrojenia znajdowały się wtedy także dwie [[torpeda|torpedy]] z głowicami nuklearnymi<ref name="ColdWar1" />. 7 kwietnia 1989 roku, gdy okręt znajdował się na [[Morze Norweskie|Morzu Norweskim]] w drodze powrotnej do bazy na Półwyspie Kolskim, na głębokości 385 metrów doszło do pożaru w siódmym przedziale. Płomienie wypaliły m.in. znajdujące się w przedziale zawory [[Sprężone powietrze|sprężonego powietrza]] głównych [[zbiornik balastowy|zbiorników balastowych]]<ref name="CIA">{{Cytuj stronę | url = https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/csi-publications/csi-studies/studies/95unclass/Montgomery.html | tytuł = The Komsomolets Disaster | opublikowany = CIA | język = en | data dostępu = 2013-10-26 | archiwum = https://web.archive.org/web/20201107234050/https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/csi-publications/csi-studies/studies/95unclass/Montgomery.html | zarchiwizowano = 2020-11-07}}</ref>, w związku z czym duża ilość dodatkowego powietrza pod ciśnieniem podsyciła pożar<ref name="ColdWar1" />. Na rozżarzone powierzchnie trysnął też olej, którego pochodzenie nie jest jasne<ref name="CIA" />. Zawiodła próba wypełnienia przedziału [[Freony|freon]]em, co miało na celu zduszenie ognia, a pożar zasilany wciąż sprężonym powietrzem oraz olejami spowodował, że temperatura w przedziale sięgnęła 800–900 °C. Sytuacja okrętu stała się krytyczna, gdy mimo zamkniętych [[gródź wodoszczelna|grodzi wodoszczelnych]] pożar przedostał się trakcjami przewodów do przedziału numer 6 okrętu<ref name="CIA" />. Pożar wyrwał się wówczas całkowicie spod kontroli i stało się oczywiste, że nie uda się go opanować. Zatrzymane zostały wówczas generatory turbinowe, a zautomatyzowany system ochrony reaktora przed przeciążeniem wyłączył go, w związku z czym jednostka została pozbawiona podstawowego źródła zasilania w energię.

Pozbawiony mocy „Komsomolec”, znajdujący się w tym czasie na głębokości 152 metrów, utracił w ten sposób [[Siła nośna|siłę nośną]] utrzymującą go na zadanej głębokości, gdy okręt znajduje się w ruchu<ref name="CIA" />. Przestały także działać wewnętrzne systemy komunikacyjne okrętu. O godzinie 11:13 rano przestały działać pompy oleju, w związku z czym okręt utracił ciśnienie w układach hydraulicznych kontrolujących płaszczyzny sterowe. Ster kierunku zaciął się, a załoga utraciła kontrolę nad rufowymi [[Stery głębokości|sterami głębokości]]. Kapitan Wanin wydał wobec tego rozkaz wydmuchania wody z głównych zbiorników balastowych, dzięki czemu udało się podnieść okręt na głębokość 100 metrów. Dzięki powtórzeniu na tej głębokości tej samej procedury z dodatkowym balastem wodnym okręt zdołał wynurzyć się na powierzchnię, co umożliwiło wysłanie zaszyfrowanego sygnału [[SOS]] do dowództwa<ref name="CIA" />. Wynurzenie nie polepszyło jednak sytuacji okrętu. O godzinie 11:21 pożar rozprzestrzenił się przewodami na wszystkie rufowe przedziały jednostki, a temperatura przekroczyła 1000 °C. Mimo podejmowanych przez załogę wysiłków w celu uratowania okrętu, po pięciu godzinach na powierzchni, niszczona działaniem ognia i temperatury rufa okrętu zaczęła nabierać wody. Kapitan Wanin wydał wobec tego większości załogi rozkaz zgromadzenia się na dziobowej części pokładu oraz na kiosku. Z tego miejsca załoga dostrzegła spływające z zewnętrznego kadłuba płytki [[powłoka anechoiczna|powłoki aneochoicznej]], niszczone wysoką temperaturą rufowej części okrętu<ref name="ColdWar1" />. Stopniowe pogrążanie się okrętu w wodzie zmusiło dowódcę do wydania rozkazu opuszczenia jednostki.

=== Akcja ratownicza ===
Z powodu niskiego stopnia wyszkolenia załogi jedna z dwóch tratw ratunkowych umieszczonych w kiosku została uwolniona do wody o temperaturze bliskiej temperaturze zamarzania z dużym opóźnieniem<ref name="ColdWar1" />. Po wydaniu załodze polecenia zajęcia miejsc w tratwach kapitan Wanin powrócił do tonącego okrętu, gdyż kilkoro członków załogi nie usłyszało rozkazu opuszczenia okrętu. Gdy okręt całkowicie zanurzył się z nachyleniem około 80° na rufę, dowódca z czterema oficerami i podoficerami schronił się w znajdującej się w kiosku kapsule ratunkowej. Nim jednak zdołano zamknąć luk kapsuły, do jej wnętrza zaczęła dostawać się woda oraz toksyczne gazy z płonącego wnętrza jednostki (prawdopodobnie [[tlenek węgla]]). Gdy w końcu luk kapsuły został zabezpieczony, dały o sobie znać braki w wyszkoleniu załogi okrętu, która w ciemności nie potrafiła odnaleźć spustów uwalniających kapsułę z okrętu<ref name="ColdWar1" />. Urządzenie zostało uwolnione, dopiero gdy okręt opadł na głębokość 1600 metrów – 600 metrów poniżej głębokości testowej okrętu<ref name="ColdWar1" />, która jest gwarantowana przez konstruktorów i stocznię jako bezpieczna dla jednostki<ref>{{Cytuj książkę|nazwisko=Gabler|imię=Ulrich|tytuł=Submarine Design|data=2000|wydawca=Bernard und Graefe|miejsce=Bonn|isbn=3-7637-6202-7|strony=38}}</ref>. Uwolnienie kapsuły spowodowało jej automatyczne wynurzenie na powierzchnię morza, jednak w drodze na powierzchnię zgromadzone we wnętrzu toksyczne gazy spowodowały utratę przytomności kapitana Wanina i dwóch innych osób. Po wynurzeniu kapsuły ponownie dały znać o sobie braki w wyszkoleniu. Z powodu nieprzygotowanego otwierania górnego luku kapsuły wewnętrzne ciśnienie w kapsule wyrwało zawiasy luku oraz wyrzuciło z kapsuły do zimnego i wzburzonego morza dwóch podoficerów, zaś zalewające otwarty luk fale zatopiły kapsułę wraz ze znajdującymi się w niej pozbawionymi przytomności dowódcą oraz dwoma pozostałymi członkami załogi<ref name="ColdWar1" />.

Krótko po godzinie osiemnastej na miejsce katastrofy przypłynął statek rybacki, który podjął z morza 30 osób. Z 69 zaokrętowanych na K-278 członków załogi zginęło 39 osób.

== Rozgłos ==
Według ustaleń komisji badającej przyczyny wypadku bezpośrednią przyczyną pożaru były niesprawne czujniki stężenia tlenu, co skutkowało samozapłonem oleju w maszynowni. Niesprawne czujniki nie były wymieniane czy naprawiane, a powszechną praktyką w całej flocie było ich wyłączanie, by nie niepokoiły załogi fałszywymi alarmami. Ponadto znaczna część załogi była skompletowana przypadkowo i niedoświadczona. Mimo sformułowania zarzutów wobec dowódców okrętu i floty nikt nie został ukarany za zaniedbania. Według relacji załogi dowództwo floty po wynurzeniu okrętu na powierzchnię przez kilka godzin celowo opóźniało akcję ratowniczą, grożąc zatopieniem jednostkom cywilnym znajdującym się w pobliżu<ref>{{cytuj książkę |autor=Jacek Hugo-Bader |tytuł=[[W rajskiej dolinie wśród zielska]]|rok=2010 |isbn=978-83-7536-117-9}}</ref>.
[[Plik:Akademik Mstislav Keldysh.jpg|thumb|upright=1.3|„Akadiemik Mstisław Kiełdysz”]]
W odróżnieniu od wcześniejszych katastrof radzieckich okrętów podwodnych, katastrofa Komsomolca nie przeszła bez echa. W erze [[głasnost]]i informacje o katastrofie okrętu nie mogły zostać ukryte nawet w radzieckich mediach. Dodatkowo operacja ratunkowa w wyłącznej strefie ekonomicznej Norwegii została zauważona przez służby norweskie. Po zatonięciu okrętu Norwegia oświadczyła, że jej samoloty i jednostki nawodne były w stanie dotrzeć do tonącego okrętu około dwóch godzin przed ostatecznym zanurzeniem się jednostki<ref name="CIA" />. W ciągu tygodnia o katastrofie zaczęły informować radzieckie gazety „[[Komsomolskaja prawda]]” i „[[Sowietskaja Rosija]]”, przedstawiając szczegóły operacji ratunkowej z punktu widzenia pilotów samolotów ratowniczych. W ciągu miesiąca żywi i martwi członkowie załogi zostali odznaczeni [[Order Czerwonego Sztandaru|Orderem Czerwonego Sztandaru]], prasa natomiast rozważała przyczyny późnego przybycia sił ratowniczych na miejsce wydarzenia. Dwa miesiące po katastrofie statek [[oceanografia|oceanograficzny]] „[[Akadiemik Mstisław Kiełdysz]]” za pomocą pojazdu podwodnego Mir odnalazł [[wrak]] okrętu na głębokości 1685 metrów<ref name="CIA" />.

W 1994 roku władze rosyjskie oświadczyły, że w celu ochrony środowiska naturalnego dziobowa część „Komsomolca”, w której znajdują się torpedy z głowicami jądrowymi, została zabezpieczona specjalnym sarkofagiem. W wyniku naturalnych procesów spoczywający na dnie wrak z pozostającymi w nim zwłokami ludzkimi jest stopniowo pochłaniany przez osady denne.

W 2019 r. Norwegowie poinformowali, że K-278 „Komsomolec” zaczął wydzielać promieniowanie jonizujące<ref>{{Cytuj |autor = Michał Fiszer |tytuł = Marynarka wojenna Rosji jest w tak złym stanie, że zagraża samej sobie |data = 20190803T140913+0200 |data dostępu = 2019-08-06 |opublikowany = www.polityka.pl |url = https://www.polityka.pl/tygodnikpolityka/swiat/1800958,1,marynarka-wojenna-rosji-jest-w-tak-zlym-stanie-ze-zagraza-samej-sobie.read |język = pl}}</ref>.

== Uwagi ==
{{Uwagi}}

== Przypisy ==
{{Przypisy}}

== Bibliografia ==
*  {{Cytuj pismo | nazwisko=Grotnik |imię=Tomasz| tytuł =Niezwykły Mike| czasopismo = Morza, Statki i Okręty| wolumin = XIX|wydanie=143| oznaczenie = nr 3-4/2014| rok= 2014|miesiąc=marzec – kwiecień| miejsce = Warszawa | issn = 1426-529X |odn=tak}}
* {{cytuj książkę|nazwisko=Polmar|imię=Norman|autor link=Norman Polmar|tytuł=Cold War Submarines, The Design and Construction of U.S. and Soviet Submarines|inni= K. J. More|rok=2003|wydawca=Potomac Books, Inc|isbn=1-57488-530-8}}
* {{Cytuj stronę | url = https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/csi-publications/csi-studies/studies/95unclass/Montgomery.html | tytuł = The Komsomolets Disaster | opublikowany = [[Central Intelligence Agency]] | język = en | data dostępu = 2013-10-25 | archiwum = https://web.archive.org/web/20201107234050/https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/csi-publications/csi-studies/studies/95unclass/Montgomery.html | zarchiwizowano = 2020-11-07}}
* {{Cytuj stronę | url = http://www.bellona.org/english_import_area/international/russia/navy/northern_fleet/incidents/7732 | tytuł = Ten years after Komsomolets | data = 8 kwietnia 1999 | opublikowany = Bellona | język = en | data dostępu = 2013-10-25 | archiwum = https://web.archive.org/web/20130417022838/http://www.bellona.org/english_import_area/international/russia/navy/northern_fleet/incidents/7732 | zarchiwizowano = 2013-04-17}}

{{Radzieckie i rosyjskie projekty okrętów podwodnych}}

{{SORTUJ:Komsomolec}}
[[Kategoria:Radzieckie okręty podwodne z czasów zimnej wojny|K-278 Komsomolec]]
[[Kategoria:Katastrofy w Norwegii]]
[[Kategoria:Katastrofy morskie radzieckiej marynarki wojennej]]
[[Kategoria:Katastrofy w 1989|K-278 Komsomolec]]
[[Kategoria:Statki i okręty zatopione na Morzu Norweskim]]

title: K-278 Komsomolec

Klasa: Okręt podwodny

Projekt: 685, biuro CKB-18

Oznaczenie NATO: Mike

Stocznia: zakład nr 402 (Siewmasz)

Położenie stępki: 22 kwietnia 1978

Wejście do służby: 31 grudnia 1984

Zatonął: 7 kwietnia 1989

Wyporność · • na powierzchni · • w zanurzeniu: · 5680 ton · 8500 ton

Długość: 118,4 metra

Szerokość: 11,1 metra

Zanurzenie: 7,4 metra

Zanurzenie testowe: 1000 metrów

Zanurzenie maksymalne: 1500 metrów

Rodzaj kadłuba: dwukadłubowy

Materiał kadłuba: stop tytanu

Prędkość · • na powierzchni · • w zanurzeniu: · 14 węzłów · 30+ węzłów

Wyrzutnie torpedowe: 6 × 533 mm (dziób)

Załoga: 64 oficerów i marynarzy