text:
# Jan z Jenštejnu
Jan z Jenštejnu (ur. 27 grudnia między 1347 a 1350; zm. 17 czerwca 1400) – czeski szlachcic i duchowny katolicki, biskup miśnieński w latach 1375–1379 jako Jan II, arcybiskup praski w latach 1379–1396 jako Jan VI, kanclerz króla Królestwa Czeskiego w latach 1373–1384.

## Życiorys

### Rodzina
Pochodził z czeskiej rodziny szlacheckiej, której członkowie byli związani z dworem królewskim w Pradze, zajmując stanowiska w administracji państwowej. Jego ojcem był Paweł z Wlašimia, który nabył zamek w Jenštejn koło Pragi, pełniący funkcję notariusza na dworze cesarza Karola IV Luksemburskiego. Jego stryjem był Jan Očko z Vlašimi, drugi arcybiskup praski, a siostrzeńcem Olbram ze Škvorce, czwarty arcybiskup praski.

### Edukacja i młodość
Po ukończeniu studiów w 1371 r. na Uniwersytecie Karola w Pradze Jan studiował prawo kanoniczne i teologię na uniwersytetach w Padwie i Bolonii. W 1374 r. przeniósł się na uniwersytet w Montpellier i przebywał jakiś czas w kurii papieskiej w Awinionie. Potem kontynuował studia na uniwersytecie w Paryżu, które ukończył w 1376 uzyskując tytuł magistra prawa kanonicznego.

### Biskup miśnieński
Jeszcze przed ukończeniem studiów Jan z Jenštejn był subdiakonem i proboszczem Wetzlar. Z inicjatywy cesarza Karola IV papież Grzegorz XI mianował go 4 lipca 1376 r. biskupem miśnieńskim. Przeciwna tej decyzji była dynastia Wettynów rządząca w Saksonii, obawiająca się wzrostu wpływów czeskich w tym rejonie Niemiec. Bardzo trudno układały się stosunki między Janem a tamtejszą kapitułą katedralną. W trakcie swoich krótkich rządów Janowi udało się rozwinąć kult św. Wacława w diecezji.

### Arcybiskup praski
Po rezygnacji kardynała Jana Oczka z Vlaszimi, papież Urban VI mianował 20 października 1378 r. Jana nowym arcybiskupem metropolitą praskim. Miesiąc później Karol IV mianował Jana kanclerzem swojego syna, króla czeskiego Wacława IV. Od papież otrzymał on również funkcję legata w diecezjach: regensburskiej, bamberskiej i miśnieńskiej. Mając tak szerokie uprawnienia zwalczał zwolenników antypapieża Klemensa VII, który cieszył się na praskim dworze dużą sympatią. Zdecydowane działania Jana doprowadziły do odebrania mu przez Wacława IV funkcji kanclerza w 1384 r. Król zamierzał w ten sposób również uszczuplić władzę arcybiskupią.
W związku z tym Jan poświęcił się pracy duszpasterskiej, nakazując duchownym przestrzegać wysokich standardów moralnych, wizytując parafie i przeprowadzając synody diecezjalne. Prowadził również pobożne i ascetyczne życie.
W tym czasie w Czechach narastał ferment społeczny i rosła niechęć wobec władcy oraz dynastii Luksemburgów. Do przeciwników Wacława IV dołączył arcybiskup Jan, który przeniósł się do rezydencji arcybiskupiej w Rudnicy nad Łabą, w obawie przed prześladowaniami ze strony króla, których jedną z ofiar był Jan Nepomucen, późniejszy święty.
W kwietniu 1393 r. udał się do Rzymu, z kolei po powrocie do kraju oficjalnie wystąpił przeciw Wacławowi IV. Bunt zakończył się konfiskatą dób biskupich i ucieczką arcybiskupa do Rzymu, gdzie w styczniu 1394 r. zrezygnował z funkcji metropolity praskiego na rzecz swojego siostrzeńca Olbrama ze Škvorce, zachowując zamek Helfenburg oraz dożywotnią emeryturę.

### Patriarcha Aleksandrii
W 1399 r. Jan z Jenštejn ponownie udał się do Rzymu w celu uzyskania aprobaty papieskiej dla pracy misyjnej. 2 kwietnia 1399 r. papież mianował go jako patriarchą Aleksandrii. Następnie przeniósł się do Santa Prassede, gdzie zmarł czternaście miesięcy później.

## Prace
Jan z Jenštejn pozostawił po sobie obszerne prace napisane w języku łacińskim. Często spotkać można w nich elementy autobiograficzne, przeplatane z pismami dotyczącymi spraw Kościoła oraz rozprawy polemiczne. Znajdują się w nich także poetyckie hymny na cześć Matki Bożej. Znanych jest także pięć zbiorów kazań i osiem pism ascetycznych. W piśmie Acta win curia Romana z 1393 r. przedstawia konflikt z królem i opisuje powody swojej rezygnacji.
Główne prace:
- Tractatus de potestate clavium
- De veritate Urbani
- Liber considerationis
- Liber dialogorum (1380)
- Contra Adalbertum (1388)
- Miracula beatae Mariae visitationis (po 1388)
- De bono mortis (po 1390)
- Acta in curia Romana (1393)
- Libellus quod nemo laeditur nisi a se ipso
- Libellus de fuga saeculi (po 1395)
- Libellus apologorum (po 1396)

title: Jan z Jenštejnu

wikitext:
{{Duchowny infobox
 |imię i nazwisko         = Jan z Jenštejnu
 |imię i nazwisko org     =
 |tytuł                   = [[Biskupi prascy|Arcybiskup Metropolita Praski]]
 |grafika                 = Busta Jan z Jenštejna.jpg
 |opis grafiki            =
 |alt grafiki             =
 |herb                    = Ab 3 Jan z Jenštejna.png
 |dewiza                  =
 |dewiza - j. polski      =
 |kraj działania          =
 |data urodzenia          = [[27 grudnia]] [[1347]]/[[1350]]
 |miejsce urodzenia       = [[Praga]]
 |data śmierci            = [[17 czerwca]] [[1400]]
 |miejsce śmierci         = [[Rzym]]
 |miejsce pochówku        =
 |1. funkcja              =
 |1. funkcja - okres      =
 |2. funkcja              =
 |2. funkcja - okres      =
 |wyznanie                = [[katolicyzm]]
 |kościół                 = [[Kościół łaciński|rzymskokatolicki]]
 |inkardynacja            =
 |data ślubów zakonnych   =
 |data diakonatu          =
 |data ordynacji          =
 |data święceń            =
 |data nominacji          = 20 października 1378
 |data sakry              = 1376
 |data patriarchatu       =
 |data kreacji            =
 |papież kreujący         =
 |kościół tytularny       =
 |faksymile               =
 |opis faksymile          =
 |odznaczenia             =
 |commons                 =
 |wikiźródła              =
 |wikicytaty              =
 |wikinews                =
 |www                     =
}}
'''Jan z Jenštejnu''' (ur. [[27 grudnia]] między [[1347]] a [[1350]]; zm. [[17 czerwca]] [[1400]]) – [[Czechy|czeski]] [[szlachta|szlachcic]] i [[ksiądz|duchowny]] [[Kościół katolicki|katolicki]], [[Biskupi Miśni i Drezna|biskup miśnieński]] w latach 1375–1379 jako ''Jan II'', [[Biskupi prascy|arcybiskup praski]] w latach 1379–1396 jako ''Jan VI'', kanclerz [[Władcy Czech|króla]] [[Czechy|Królestwa Czeskiego]] w latach 1373–1384.

== Życiorys ==
=== Rodzina ===
Pochodził z czeskiej rodziny szlacheckiej, której członkowie byli związani z dworem królewskim w Pradze, zajmując stanowiska w administracji państwowej. Jego ojcem był Paweł z Wlašimia, który nabył zamek w Jenštejn koło Pragi, pełniący funkcję notariusza na dworze cesarza [[Karol IV Luksemburski|Karola IV Luksemburskiego]]. Jego stryjem był [[Jan Očko z Vlašimi]], drugi arcybiskup praski, a siostrzeńcem [[Olbram ze Škvorce]], czwarty arcybiskup praski.

=== Edukacja i młodość ===
Po ukończeniu studiów w [[1371]] r. na [[Uniwersytet Karola|Uniwersytecie Karola]] w [[Praga|Pradze]] Jan studiował [[prawo kanoniczne]] i [[teologia|teologię]] na uniwersytetach w [[Padwa|Padwie]] i [[Bolonia|Bolonii]]. W [[1374]] r. przeniósł się na uniwersytet w [[Montpellier]] i przebywał jakiś czas w kurii [[papież|papieskiej]] w [[Awinion]]ie. Potem kontynuował studia na uniwersytecie w [[Paryż]]u, które ukończył w [[1376]] uzyskując tytuł [[magister|magistra]] prawa kanonicznego.

=== Biskup miśnieński ===
Jeszcze przed ukończeniem studiów Jan z Jenštejn był [[subdiakon]]em i [[proboszcz]]em [[Wetzlar]]. Z inicjatywy [[cesarz]]a Karola IV papież [[Grzegorz XI]] mianował go [[4 lipca]] [[1376]] r. [[biskup]]em [[Diecezja miśnieńska|miśnieńskim]]. Przeciwna tej decyzji była dynastia [[Wettynowie|Wettynów]] rządząca w [[Saksonia|Saksonii]], obawiająca się wzrostu wpływów czeskich w tym rejonie [[Niemcy|Niemiec]]. Bardzo trudno układały się stosunki między Janem a tamtejszą [[kapituła|kapitułą]] [[katedra]]lną. W trakcie swoich krótkich rządów Janowi udało się rozwinąć kult [[Wacław I Święty|św. Wacława]] w diecezji.

=== Arcybiskup praski ===
Po rezygnacji [[kardynał]]a [[Jan Očko z Vlašimi|Jana Oczka z Vlaszimi]], papież [[Urban VI]] mianował [[20 października]] [[1378]] r. Jana nowym [[Biskupi prascy|arcybiskupem metropolitą praskim]]. Miesiąc później Karol IV mianował Jana kanclerzem swojego syna, króla czeskiego [[Wacław IV Luksemburski|Wacława IV]]. Od papież otrzymał on również funkcję [[legat]]a w diecezjach: [[Diecezja regensburska|regensburskiej]], [[Diecezja bamberska|bamberskiej]] i miśnieńskiej. Mając tak szerokie uprawnienia zwalczał zwolenników antypapieża [[Klemens VII (antypapież)|Klemensa VII]], który cieszył się na praskim dworze dużą sympatią. Zdecydowane działania Jana doprowadziły do odebrania mu przez Wacława IV funkcji kanclerza w [[1384]] r. Król zamierzał w ten sposób również uszczuplić władzę arcybiskupią.

W związku z tym Jan poświęcił się pracy duszpasterskiej, nakazując duchownym przestrzegać wysokich standardów moralnych, wizytując [[parafia|parafie]] i przeprowadzając [[synod diecezjalny|synody diecezjalne]]. Prowadził również pobożne i [[ascetyzm|ascetyczne]] życie.

W tym czasie w Czechach narastał ferment społeczny i rosła niechęć wobec władcy oraz dynastii [[Luksemburgowie|Luksemburgów]]. Do przeciwników Wacława IV dołączył arcybiskup Jan, który przeniósł się do rezydencji arcybiskupiej w [[Rudnice nad Łabą|Rudnicy nad Łabą]], w obawie przed prześladowaniami ze strony króla, których jedną z ofiar był [[Jan Nepomucen (duchowny)|Jan Nepomucen]], późniejszy święty.

W kwietniu [[1393]] r. udał się do [[Rzym]]u, z kolei po powrocie do kraju oficjalnie wystąpił przeciw Wacławowi IV. Bunt zakończył się konfiskatą dób biskupich i ucieczką arcybiskupa do Rzymu, gdzie w styczniu [[1394]] r. zrezygnował z funkcji metropolity praskiego na rzecz swojego siostrzeńca [[Olbram ze Škvorce|Olbrama ze Škvorce]], zachowując zamek Helfenburg oraz dożywotnią emeryturę.

=== Patriarcha Aleksandrii ===
W [[1399]] r. Jan z Jenštejn ponownie udał się do Rzymu w celu uzyskania aprobaty papieskiej dla pracy misyjnej. [[2 kwietnia]] [[1399]] r. [[papież]] mianował go jako [[Łaciński patriarcha Aleksandrii|patriarchą Aleksandrii]]. Następnie przeniósł się do [[Santa Prassede]], gdzie zmarł czternaście miesięcy później.

== Prace ==
Jan z Jenštejn pozostawił po sobie obszerne prace napisane w [[łacina|języku łacińskim]]. Często spotkać można w nich elementy autobiograficzne, przeplatane z pismami dotyczącymi spraw [[Kościół katolicki|Kościoła]] oraz rozprawy polemiczne. Znajdują się w nich także poetyckie hymny na cześć [[Matka Boża|Matki Bożej]]. Znanych jest także pięć zbiorów kazań i osiem pism ascetycznych. W piśmie ''Acta win curia Romana'' z [[1393]] r. przedstawia konflikt z królem i opisuje powody swojej rezygnacji.

Główne prace:
* ''Tractatus de potestate clavium''
* ''De veritate Urbani''
* ''Liber considerationis''
* ''Liber dialogorum'' (1380)
* ''Contra Adalbertum'' (1388)
* ''Miracula beatae Mariae visitationis'' (po 1388)
* ''De bono mortis'' (po 1390)
* ''Acta in curia Romana'' (1393)
* ''Libellus quod nemo laeditur nisi a se ipso''
* ''Libellus de fuga saeculi'' (po 1395)
* ''Libellus apologorum'' (po 1396)
== Bibliografia ==
* Milan M. Buben, ''Encyklopedie českých a moravských sídelních biskupů'', Praha 2000.
* ''Lexikon české literatury. Osobnosti, díla, instituce'', pod red. V. Forsta, Praha 1993.
* Ruben E. Weltsch, ''Archbishop John of Jenstein (1348-1400). Papalism, Humanism and Reform in Pre-Hussite Prague'', 1968.
* J. Ježek, ''Jan z Jenšteina. Třetí arcibiskup Pražský'', Praha 1900.

{{Biskupi Miśni i Drezna}}
{{Biskupi prascy}}
{{Łaciński patriarcha Aleksandrii}}

{{Kontrola autorytatywna}}

{{SORTUJ:Jenštejna z, Jan}}
[[Kategoria:Absolwenci i studenci Uniwersytetu Paryskiego]]
[[Kategoria:Absolwenci i studenci Uniwersytetu w Bolonii]]
[[Kategoria:Absolwenci i studenci Uniwersytetu w Padwie]]
[[Kategoria:Biskupi i arcybiskupi prascy]]
[[Kategoria:Biskupi miśnieńscy]]
[[Kategoria:Czescy pisarze XIV wieku]]
[[Kategoria:Urodzeni w XIV wieku]]
[[Kategoria:Zmarli w 1400]]
[[Kategoria:Ludzie urodzeni w Pradze]]

title: Jan z Jenštejnu

Data i miejsce urodzenia: 27 grudnia 1347/1350 · Praga

Data i miejsce śmierci: 17 czerwca 1400 · Rzym

Miejsce pochówku: Bazylika św. Praksedy w Rzymie

Wyznanie: katolicyzm

Kościół: rzymskokatolicki

Nominacja biskupia: 20 października 1378


text:
# Bielawa
Bielawa (niem. Langenbielau) – miasto w Polsce, w województwie dolnośląskim, w powiecie dzierżoniowskim. Bielawa położona jest na Przedgórzu Sudeckim, u podnóża Gór Sowich. Rozciąga się na przestrzeni 9 km, wzdłuż potoku Bielawica (niem. Biele), na wysokości 275–450 m n.p.m. Historycznie leży na Dolnym Śląsku. Według danych GUS z 1 stycznia 2024 r. miasto zamieszkiwały 28 344 osoby (157. miejsce w kraju).

## Nazwa miasta
Pierwsza wzmianka o miejscowości w formie Bela pochodzi z dokumentu z 1288 roku , w którym książę wrocławsko-krakowski Henryk IV Probus nadał czynsze z tejże miejscowości kolegiacie św. Krzyża we Wrocławiu (zakończył się wtedy wieloletni spór księcia z Tomaszem II Zarembą). Nazwa była później notowana także w formach Bela inferior, Bela superior (ok. 1300), von Bela, in Bielau (1329), de Bela, in Bielau (1333), Nedir Bele (1370), Langebil, in Langbil (1666-67), Langenbielau (1743), Bielau, Langen- (1845), Bielau, Langenbielau (1888), Bieława, Langenbielau (1896), Langenbielau – Bielawa (1941), Langenbielau – Bielawa, -wy, bielawski (1946) .
Wcześniejsza nazwa Biela lub Biała  była nazwą topograficzną odrzeczną . Nazwa rzeki Biela lub Biała (obecnie potok Bielawica) wzięła się od białej barwy spienionych wód płynących z Gór Sowich. Nazwa Biela (*běli̯a) stanowiłaby rzeczownik derywowany przyrostkiem *-i̯a od tematu przymiotnika biały, a forma Biała (*bělai̯a) byłaby przymiotnikiem, który się zsubstantywizował po elipsie członu określanego . W XIV wieku nazwa osady została zniemczona jako Bielau . W tym czasie miejscowość dzieliła się na część górną i dolną, toteż rozróżniano Białą Dolną i Białą Górną (obecnie też bielawianie potocznie dzielą miasto na Bielawę Dolną i Bielawę Górną). Tę ostatnią zwano też Białą Długą (por. niem. lang ‘długi’), co nawiązywało do charakterystycznej rozciągłości geograficznej wsi . Z formy zniemczonej Bielau została utworzona forma Bielawa nawiązująca do wyrazu bielawa – podmokła, błotniska łąka, torfowisko, mokradło .
W 1945 roku władze polskie ustaliły nazwę Bielawa, którą zatwierdzono administracyjnie 7 maja 1946 roku.

## Geografia

### Góry
Bielawa położona jest u podnóża Gór Sowich. Najwyższym szczytem Bielawy jest Kalenica (964 m n.p.m.). Na południe od centrum miasta położony jest Panek (znany również jako Góra Parkowa) (455 m n.p.m.), na szczycie którego znajduje się wieża widokowa. Dawniej znajdował się tam również wyciąg narciarski, który ma zostać przywrócony. W granicach miasta znajduje się też Kłobucznik (powszechnie Łysa Góra) (364 m n.p.m.), funkcjonująca w starszej nomenklaturze topograficznej także jako Strażnik – roztacza się stąd panorama miasta z widokiem na Góry Sowie. Miejsce to jest również wykorzystywane do uprawiania sportów lotniarskich.

### Ochrona przyrody
Na obszarze gminy znajduje się rezerwat przyrody Bukowa Kalenica chroniący fragment pierwotnego lasu bukowego typu kwaśnej buczyny sudeckiej z licznymi gatunkami prawnie chronionymi.

### Struktura powierzchni
Według danych z roku 2005 Bielawa ma obszar 36,21 km², w tym:
- użytki rolne: 48,18%
- użytki leśne: 35,47%
- tereny mieszkaniowe: 4,67%
- drogi: 4,2%
- tereny przemysłowe: 1,87%
- tereny wypoczynkowe: 1,19%
- wody: 1,19%
- inne: 3,23%

Miasto stanowi 7,56% powierzchni powiatu.

## Historia
- XIII w. – założenie wsi łańcuchowej dla kolonistów z Frankonii, Turyngii i Szwabii, zapewne na miejscu wcześniejszego osadnictwa słowiańskiego
- 1288 – pierwsza udokumentowana wzmianka o Bielawie, zakończenie sporu pomiędzy ks. Henrykiem IV Probusem a biskupem Wrocławskim Tomaszem II o Bielawę Dolną, wieś stała się własnością klasztoru przy kościele św. Krzyża we Wrocławiu[17]
- 1368 – wieś pod panowaniem Czechów[18]
- 1428 – husyci w Bielawie
- 1530 – wskutek rozpowszechnienia się we wsi reformacji przejęcie kościoła katolickiego przez protestantów[18]
- 1598 – budowa zamku
- 1654 – (9 III) nakaz zwrotu kościoła katolikom
- 1713–1714 – epidemia w Bielawie[18]
- 1720 – pierwszy murowany dom mieszkalny w Bielawie– Labirynt
- 1741 – zajęcie wsi przez wojska pruskie w czasie wojen śląskich i przyznanie ewangelikom swobód wyznaniowych[18]Szpital Powiatowy w Dzierżoniowie – oddział w Bielawie

- 1742:
  - pokój wrocławski (11 czerwca 1742) – Bielawa wraz z całym Dolnym Śląskiem, ziemią kłodzką i większą częścią Górnego stała się częścią Prus[18]
  - założenie gminy ewangelickiej i pierwszej szkoły (ewangelickiej)
- 1743 – otwarcie zboru ewangelickiego
- 1762 – bitwa pod Fischerbergiem (Pilawą)
- 1801 – urbarz bielawski
- 1804 – wielka powódź i głód[19]
- 1805 – Christian Dierig zakłada przedsiębiorstwo tkackie, które później rozwinie się w największą fabrykę włókienniczą na Śląsku (Christian Dierig AG)
- 1806–1808 – okupacja francuska
- 1826 – pierwsza apteka
- 1840 – pierwsza placówka pocztowa
- 1842–1843 – budowa szosyKamień upamiętniający powstanie tkaczy śląskich
- 1844 – powstanie tkaczy śląskich[7][19]
- 1847 – wprowadzenie targów tygodniowych
- 1864 – uruchomienie oświetlenia gazowego
- 1871 – Bielawa w składzie Niemiec
- 1872 – otwarcie szpitala ewangelickiego
- 1874 – pierwsze zabiegi o uzyskanie praw miejskich
- 1876 – (15 XI) otwarcie nowego kościoła katolickiego
- 1877 – powstanie pierwszej gazety Langenbielauer Anzeiger
- 1883 – pierwsze światło elektryczne
- 1891 – (1 VI) otwarcie linii kolejowej Dzierżoniów – Bielawa
- 1899 – (7 X) pierwszy samochód w Bielawie
- 1900
  - otwarcie kolei sowiogórskiej[19]
  - (15 X) otwarcie Zawodowej Szkoły Włókienniczej
- 1901 – (30 IX) otwarcie Szpitala św. Elżbiety
- 1902 – uruchomienie rzeźni
- 1907 – (7 VIII) otwarcie szkoły średniej (gimnazjum)
- 1921 – utworzenie Centralnej Gazowni
- 1924 – nadanie Bielawie praw miejskich[18]
- 1925
  - otwarcie wieży widokowej na Panku (wówczas Herrleinberg)
  - miasto zamieszkuje 12 129 protestantów i 5596 katolików
- 1931 – (XII) wydanie „Kroniki Bielawy” Fritza Hoenowa
- 1933 – wytyczenie rynku (dziś Pl. Wolności)
- 1939:
  - 1 września 1939 – początek II wojny światowej, budowa filii niemieckiego obozu koncentracyjnego Groß-Rosen – AL Langenbielau I – Sportschule[20]
  - 1 września 1939 – odsłonięcie pomnika z sową i krasnoludkami (symbolami miasta) na Rynku Bielawy[19]

- 1945
  - (8 V) zajęcie Bielawy przez wojska radzieckie
  - (10 V) nacjonalizacja przez administrację polską i ponowne uruchomienie zakładów włókienniczych Christian Dierig AG pod nazwą Państwowa Fabryka Wyrobów Bawełnianych Nr 1 w Bielawie (tzw. Bielawska Jedynka), od 1950 jako Bielawskie Zakłady Przemysłu Bawełnianego im. II Armii Wojska Polskiego
  - (23 VI) powołanie pierwszego polskiego burmistrza[18]
- 1946 – (12 IV) rozpoczęcie akcji przesiedlenia dotychczasowych mieszkańców Bielawy do Niemiec Zachodnich. Na ich miejsce napływają Polacy, w tym też z Kresów Wschodnich[21].
- 1947 – zaczęła ukazywać się gazeta „Krosno”
- 1956 – w Bielawie przychodzi na świat piosenkarka Eleni (właściwie Helena Tzoka), córka mieszkających tu greckich emigrantów[22].
- 1975 – Bielawa weszła w skład nowo utworzonego województwa wałbrzyskiego
- 1977 – likwidacja połączenia kolejowego ze Srebrną Górą, następnie fizyczna rozbiórka linii; zawieszenie połączenia osobowego z Dzierżoniowem[19]
- 1985 – (IX) nadanie Szkole Podstawowej nr 10 przy ul. Grota Roweckiego imienia gen. Świerczewskiego; wmurowanie tablicy pamiątkowej w budynek szkoły[23].
- 1995 – (I) podpisanie umowy partnerskiej z niemieckim miastem Lingen (Ems)
- 1996 – podpisanie umowy o Współpracy i Przyjaźni z czeskim miastem Hronov
- 1999 – Bielawa w granicach województwa dolnośląskiego[18]
- 1999 – (IX) otwarcie pływalni miejskiej „Aquarius”
- 2000 – zawieszenie towarowego połączenia kolejowego z Dzierżoniowem; ostatnie połączenie kolejowe Bielawy ze światem przestaje istnieć
- 2006 – (14 IV) otwarcie obwodnicy
- 2019 – (XII) otwarcie linii kolejowej do Dzierżoniowa
- 2021 – w ramach Bielawskiego Budżetu Obywatelskiego powstał skwer imienia Eleni wraz z ławeczką i rzeźbą piosenkarki[24].

### Ludność żydowska w Bielawie po II wojnie światowej (1945-1960)
- Pierwsi Żydzi w Bielawie byli dawnymi więźniami miejscowej filii Gross Rosen. Niedługo po wyzwoleniu obozu, w Bielawie pozostało zaledwie 70 Żydów[25] Według spisu z sierpnia 1945 roku w Bielawie mieszkało 128 Żydów[26]. Kilka miesięcy po zakończeniu wojny w Bielawie mieszkało już prawie 5000 Żydów[27]. Liczbę ludności żydowskiej w pierwszym półroczu 1946 roku charakteryzuje stopniowy wzrost, który został ukazany w poniższej tabeli.

| III 1946 | V 1946 | VI 1946 | VII 1946 | XII 1946 | IV 1947 | XII 1947 | XII 1948 | 1949 |
| 1526     | 3304   | 4469    | 4969     | 6207     | 2889    | 3046     | 3300     | 2800 |

Źródło: Bożena Szaynok, Ludność żydowska na Dolnym Śląsku (1945-1950), Wrocław 2000, s. 51; Kulesza, Rykała, W kwestii skupisk ludności żydowskiej na Śląsku…., op. cit., s. 249; A. Goldsztejn, Powstanie skupiska ludności żydowskiej…., op. cit., s. 200; Szajda, Od Bielawy się zaczęło……, op. cit., s. 193
Po lipcu 1946 roku nastąpił kolejny wzrost liczby ludności żydowskiej w Bielawie. Dane z grudnia 1946, 1947 i 1948 zostały przedstawione w poniższej tabeli. Dane świadczą, że apogeum liczebne ludności żydowskiej w Bielawie nastąpiło w grudniu 1946 roku, a później nastąpił skokowy spadek.
Według danych z 1955 roku ludność żydowska była najliczniejszą spośród mniejszości narodowych w Bielawie. Wśród nich większość stanowili przybysze z ZSRR (prawie 95%), a resztę niewielkie grupy z innych części Polski. Ludność żydowska zamieszkiwała Bielawę jeszcze w 1958 roku. Wówczas w mieście mieszkało 130 rodzin żydowskich.
W Bielawie istniała również szkoła dla dzieci żydowskich. Według stanu na sierpień 1946 roku pracowało w niej 2 nauczycieli a uczęszczało do niej 52 dzieci (według innych danych – 118). Liczba uczniów w bielawskiej szkole w okresie od sierpnia 1946 do sierpnia 1949 została ukazana w poniższej tabeli.
| VIII 1946 | IX 1946 | II 1947 | IX 1947 | VIII 1949 |
| 118       | 174     | 164     | 192     | 141       |

Źródło: Pludro, Kronika Bielawy….., s. 113

## Zabytki
Do wojewódzkiego rejestru zabytków wpisane są:
- ośrodek historyczny miasta, z XIII-XX w.
- kościół par. pw. Wniebowzięcia NMP, ul. Wolności 130, z l. 1877-80
- kościół par. pw. Świętego Ducha, z l. 1877-1880, pl. Kościelny,
- cmentarz komunalny, pl. Wolności, powstały po 1880 r.
- cmentarz parafialny, ul. Stefana Żeromskiego, z drugiej poł. XIX–XX w.:
  - ogrodzenie mur. z bramą
  - kaplica rodziny Postpischil
  - kaplica rodziny Froehlich
  - kaplica rodziny Franz
- park sanatoryjny, z pocz. XX w.
- willa, ul. Cmentarna 2, z drugiej poł. XIX w.
- dom sierot, ob. kaplica, ul. Kopernika 21 a, z l. 1900–1901
- willa, ul. Korczaka 4, 1904 r.
- dom, ul. Nowobielawska 16, z XIX/XX w.
- pensjonat „Leśny Dworek” (dawniej willa Dieriga Waldhaus) ul. Nowobielawska 89, z XIX/XX w.
- pałac, ul. Piastowska 23, z XIX/XX w.
  - pawilon ogrodowy, drewniany
- pałac, ul. Piastowska 24, z XIX/XX w.
- dom, ul. Piastowska 46, z 1799 r.
- zespół willowy, ul. Spółdzielcza 1-2, z 1928 r.:
  - willa, nr 1
  - willa, nr 2
  - park
- willa Dyrekcji Fabryki Włókienniczej, ul. Wolności 22, z 1889 r.
- willa, ul. Wolności 57, z 1890 r.
- willa, ob. dom kultury, ul. Wolności 80, z 1915 r.
- Dwór w Bielawie, ul. Wolności 92 (dec. ul. Mickiewicza 1)
- dom, ob. przychodnia, ul. Wolności 148, wyb. po 1880 r.
- dom z apteką, ul. Wolności 158, z pocz. XX w.
- przepompownia wody nr 1 (z urządzeniami z pocz. XX), z 1898 r., ul. Grabskiego
- przepompownia wody nr 2 (zespół połączonych budynków), z 1909 r., ul. Ostatnia
- zespół Zakładów Bawełnianych „Bielbaw” (dawna fabryka Dieriga), obecnie Muzeum w Bielawie ul. Piastowska 19:
  - tkalnia XI, z 1880 r., 1914 r.
  - tkalnia X, z 1914 r.
  - tkalnia IX, z 1891 r.
  - przędzalnia I, z l. 1912-20
  - budynek zarządu, z 1875 r., XX w.
  - przędzalnia II, z 1900 r.
  - stolarnia, z 1900 r.
  - siłownia elektryczna, z 1906 r.
  - remiza, z 1925 r.
  - wykańczalnia, z 1890 r.
  - bielnik
- zespół Zakładów Bawełnianych „Bieltex”, Zakład nr 4, ul. Ostroszowicka 11:
  - budynek administracyjny, z 1920 r.
  - wieża ciśnień, z 1913 r.
  - budynek drukarni, z 1923 r.
- budynek klejarni w ZPB „Bieltex” Zakład nr 2, ul. Tkacka 17, z 1880 r.
- zespół Zakładów Bawełnianych „Bieltex”, Zakład nr 5, ul. Waryńskiego 25:
  - przędzalnia (I), z k. XIX w.
  - budynek trzepalni i mieszalni bawełny, z 1890 r.
  - przędzalnia z wieżą ciśnień, z 1920 r.

## Demografia
Dane z 31 grudnia 2005:
| Opis                              | Ogółem | Ogółem | Kobiety | Kobiety | Mężczyźni | Mężczyźni |
| --------------------------------- | ------ | ------ | ------- | ------- | --------- | --------- |
| jednostka                         | osób   | %      | osób    | %       | osób      | %         |
| populacja                         | 32 652 | 100    | 17 444  | 53      | 15 280    | 47        |
| gęstość zaludnienia (mieszk./km²) | 871    | 871    | 466,3   | 466,3   | 404,7     | 404,7     |

Największą populację Bielawa odnotowała w 2010 r. – według danych GUS 34 851 mieszkańców.
Piramida wieku mieszkańców Bielawy w 2014 roku.

## Gospodarka
Położenie geograficzne Bielawy w południowo-zachodniej części Polski sprawia, że bliżej jest np. do Pragi – ok. 250 km, Wiednia ok. 360 km, niż do Warszawy ok. 420 km. Odległość do Wrocławia (najbliższe lotnisko) wynosi ok. 67 km. Przejścia graniczne z Czechami w Tłumaczowie oddalone jest o ok. 30 km, w Kudowie Słonem o 85 km., a z Niemcami w Zgorzelcu – 160 km. Przez miasto przebiega obwodnica miejska należąca do drogi wojewódzkiej nr DW384 Wrocław – Nowa Ruda – Tłumaczów. W regionie działa Komunikacja Miejska (autobusowa) obsługująca 13 okolicznych miejscowości, w których żyje ok. 100 tys. mieszkańców.
U podnóża Łysej Góry w ciągu drogi wojewódzkiej nr DW384 przebiega obwodnica miejska, wokół której zlokalizowano tereny inwestycyjne dla małych i średnich przedsiębiorstw.
Rozwojowi miasta sprzyja specyficzne położenie w trójkącie miast, w skład którego wchodzą również Dzierżoniów i Pieszyce. Usytuowanie to stwarza możliwość łączenia ponadlokalnych funkcji komunikacji, oświaty, kultury. Połączenie to zwiększa potencjał gospodarczy regionu, a także sprzyja rozwojowi sektora usług w gminie.
Największe przedsiębiorstwa w Bielawie to: Lincoln Electric Bester – producent spawarek oraz Ace Rico – producent półproduktów m.in. dla LG, Samsunga oraz firmy Dell. Do niedawna w Bielawie istniały przedsiębiorstwa włókiennicze – Bielbaw oraz Bieltex, które ogłosiły upadłość. W okresie swojej świetności zatrudniały 10 tys. pracowników. W Bielawie istnieje również kilkanaście średnich przedsiębiorstw specjalizujących się w budownictwie, kamieniarstwie, elektronice, produkcji okien, mebli, tarcicy, oprawek okularowych, pędzli i szczotek.

## Transport

### Transport drogowy
Od roku 2006 funkcjonuje Obwodnica Bielawy w ciągu DW384.
Gminy powiatu dzierżoniowskiego oraz gmina Stoszowice zawarły porozumienie administracyjne w sprawie wspólnej organizacji publicznych linii autobusowych o charakterze komunikacji miejskiej. Obowiązki organizatora komunikacji powierzono Zarządowi Komunikacji Miejskiej (ZKM) w Bielawie.
Linie organizowane przez ZKM Bielawa w latach 2017–2027 obsługuje wybrane w przetargu konsorcjum firm: PPUH „Kłosok” i „A21” (operator).

### Transport kolejowy
Linie kolejowe prowadzące przez Bielawę:
- Linia kolejowa nr 341 Dzierżoniów Śląski – Bielawa Zachodnia
- Linia kolejowa nr 318 Bielawa Zachodnia Dworzec Mały – Radków (nieczynna, planowana renowacja do roku 2022[37])

Stacje i przystanki kolejowe na terenie bielawy:
- Bielawa Zachodnia – stacja położona w zachodniej części miasta przy ulicy Bankowej[38]
- Bielawa Centralna – przystanek kolejowy położony w centralnej części miasta przy ulicy Bohaterów Getta[39]
- Zbiornik Sudety (planowane wybudowanie stacji około 2022 roku[37]) – stacja położona przy Jeziorze Bielawskim[40]
- Nowa Bielawa (nieczynna, planowana renowacja do roku 2022[37]) – stacja położona w górnej części Bielawy, Nowej Bielawie[40]
- Bielawa Wschodnia (nieczynna) – stacja położona przy skrzyżowaniu ulic Stefana Żeromskiego i Kolejową[41]
- Kamieniczki (nieczynna) – przystanek kolejowy położony w dzielnicy Kamieniczki

Obecnie z Bielawy pociągi kursują w połączeniach Bielawa Zachodnia – Wrocław Główny, Bielawa Zachodnia – Kamieniec Ząbkowicki, Bielawa Zachodnia – Kłodzko Główne oraz Bielawa Zachodnia – Legnica. Planowane jest również odnowienie linii kolejowej nr 318 (a przynajmniej jego części do Srebrnej Góry).
Dawniej Bielawa leżała na szlaku tzw. kolei sowiogórskiej, a w mieście istniały dwa dworce tej właśnie kolei (Bielawa Zachodnia Dworzec Mały – w budynku Bielawy Zachodniej i Nowa Bielawa).

## Edukacja
Gmina Bielawa jest organem prowadzącym dla: 6 przedszkoli, 5 szkół podstawowych i świetlicy socjoterapeutycznej oraz Liceum Ogólnokształcące im Bolesława Chrobrego w Bielawie.
Przy Przedszkolu Publicznym nr l „Parkowe Skrzaty” istnieje ekologiczny plac zabaw, który powstał dzięki realizacji międzynarodowego polsko-niemieckiego projektu ekologiczno-edukacyjnego.
W budynku z końca XIX wieku przy ul. Wolności 57 mieści się Powiatowe Centrum Kształcenia Praktycznego.
W Bielawie funkcjonują 2 szkoły średnie: Zespół Szkół Ogólnokształcących i Zespół Szkół w Bielawie, oraz kilka policealnych szkół.
23 marca 2001 r. w Bielawie została otwarta dziesiąta w Europie, a pierwsza w Polsce i Europie Wschodniej „Szkoła Słoneczna”. Szkoła kształci instalatorów solarnych urządzeń instalacji grzewczych: centralnego ogrzewania oraz ciepłej wody użytkowej, a także systemów fotowoltaicznych – współpracujących z siecią elektryczną i akumulatorami. W roku 2002 rozszerzono działalność „Szkoły Słonecznej” tworząc Centrum Energii Odnawialnej.
Od 1990 r. w mieście działa również Zespół Szkół Społecznych, który oprócz szkoły podstawowej i gimnazjum, prowadzi szkołę muzyczną I stopnia.
Inne placówki oświatowe w mieście to: Specjalny Ośrodek Szkolno-Wychowawczy, Zespół Szkół Specjalnych, Poradnia Psychologiczno–Pedagogiczna.

## Znane obiekty współczesne
Najbardziej znanymi obiektami są:
- Pływalnia Miejska „Aquarius”[49]
- Jezioro Bielawskie[50]
- Szkoła Leśna w Bielawie[51]
- Park Miejski w Bielawie[52]

- MOKiS Bielawa[53]

## Sport
W okresie powojennym powstał Klub Sportowy „Bielawianka”, który już w zmienionej formie działa do obecnych czasów z sekcjami: piłkarską, lekkoatletyczną, zapaśniczą i siatkarską. Od 2003 roku działa również ULKS Muflon zrzeszający młodzież z Bielawy i Dzierżoniowa, szkoląc ją w lekkiej atletyce, a także od roku 2006 w narciarstwie biegowym.
Od 1991 r. w Bielawie działa również koszykarski Klub Sportowy Ziemi Dzierżoniowskiej „LUZ”. Drużyny młodzieżowe tego klubu rywalizują w rozgrywkach organizowanych przez Dolnośląski Związek Koszykówki. Od 1998 r. organizowane są amatorskie rozgrywki koszykarskie pod nazwą Bielawska Liga Koszykówki. W rywalizacji bierze udział zarówno młodzież, jak dorośli, którzy chcą aktywnie spędzić wolny czas.
W mieście znajduje się boisko treningowe i stadion z trybunami, hala sportowa z nawierzchnią tartanową, sala treningowa oraz pływalnia „Aquarius” z basenem przygotowanym do rozgrywania zawodów pływackich. W roku 2001 powstało Miejskie Centrum Kultury Fizycznej, które ma za zadanie koordynować i wspomagać działalność rekreacyjno-sportową w mieście. Organizuje również imprezy sportowe oraz współpracuje z innymi organizatorami. Jedną z imprez są Mistrzostwa Dolnego Śląska w Toczeniu Opony Wielkogabarytowej.
15 października 2005 powstała sekcja pływania synchronicznego LUKS Aquarius Bielawa Pływanie Synchroniczne. W styczniu 2007 powstała drużyna futbolu amerykańskiego Bielawa Owls. 17 lipca 2011 na stadionie lokalnego klubu sportowego KS Bielawianka odbył się VI finał pierwszej ligi futbolu amerykańskiego.

## Turystyka
W Bielawie można znaleźć dogodne warunki do odpoczynku oraz uprawiania turystyki. Z Bielawy prowadzą szlaki turystyczne piesze i rowerowe w Góry Sowie w kierunku przełęczy Jugowskiej i dalej na Wielką Sowę. Latem turyści mogą wędrować szlakami turystycznymi, zimą zaś mogą korzystać z terenów narciarskich oraz cieszyć się urokami śnieżnych krajobrazów. Do najważniejszych atrakcji architektonicznych Bielawy można zaliczyć: neogotycki kościół pw. Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny, kościół katolicki pw. Bożego Ciała, Pałac Sandreckich, barokowe domy oraz krzyże pokutne.

### Szlaki turystyczne
Bielawa – Koci Grzbiet (taras widokowy) – Leśny Dworek – Bielawska Polana
 droga Szklary-Samborowice – Jagielno – Przeworno – Gromnik – Biały Kościół – Nieszkowice – Żelowice – Ostra Góra – Niemcza – Tatarski Okop – Gilów – Marianówek – Piława Dolna – Owiesno – Myśliszów – Góra Parkowa – Bielawa – Zimna Polana – Kalenica – Bielawska Polana – Zdrojowisko – Nowa Ruda – Tłumaczów – Radków – Pasterka – Karłów – Skalne Grzyby – Batorów – Duszniki-Zdrój – Szczytna – Zamek Leśna – Polanica-Zdrój – Bystrzyca Kłodzka – Igliczna – Międzygórze – Przełęcz Puchacza

## Wydarzenia kulturalne
- „eFHa Festiwal” – Festiwal Amatorskich Filmów Fantastycznych i Horrorów – kwiecień
- Gra Terenowa – „Poszukiwacze Złotego Pazura” – maj
- StreetFighter Festival (SFF) – impreza motocyklowa w Bielawie – maj/czerwiec
- Dni Bielawy – czerwiec
- TOLK FOLK – festiwal Tolkiena w Bielawie – lipiec
- Sudeckie Lato – festyn sportowo-rekreacyjny w Bielawie – lipiec
- Lines Of Bielawa – skateboarding festival – sierpień
- Regałowisko – koncert muzyki reggae w Bielawie – sierpień
- Sudety Sound-Event z muzyką Trance
- Powiatowy Konkurs Krasomówczy „Sowiogórski Bajarz” – listopad – styczeń
- Bieg Gladiatora – czerwiec

## Osiedla i części Bielawy

### Części miasta Bielawa
- Nowa Bielawa[55] (niem. Neu Bielau[56])
- Hotel Dębowy na Kamieniczkach

Kamieniczki (niem. Steinhäuser)
- Żeromin[57] (niem. Shumannsheide[56])

### Osiedla Bielawy
- Osiedle Włókniarzy[58]
- Osiedle Konstytucji 3 Maja[58]
- Osiedle Centrum[59]
- Osiedle Podgórskie
- Osiedle Białe
- Osiedle „Mikro”Widok na Osiedle XXV-lecia z Wzgórza Pojednania
- Osiedle XXV-lecia[60]
- Osiedle Europejskie[61]
- Osiedle Południowe[58]
- Osiedle Zielone Wzgórza

Osiedle Zielone Wzgórza
- Osiedle Sowie Wzgórza[63]
- Osiedle Willowe[64]

## Wspólnoty wyznaniowe
Na terenie miasta działalność religijną prowadzą następujące Kościoły i związki wyznaniowe:
- Kościół rzymskokatolicki[65]:
  - parafia Bożego Ciała
  - parafia Ducha Świętego
  - parafia Miłosierdzia Bożego
  - parafia Wniebowzięcia NMP
- Centrum Chrześcijańskie Kanaan:
  - Kościół Lokalny „Jeruzalem” w Bielawie[66]
- Kościół Ewangelicko-Augsburski:
  - filiał z kaplicą należący do Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w Świdnicy[67]
- Kościół Zielonoświątkowy
  - zbór „Centrum Wiary”[68]
- Świadkowie Jehowy:
  - zbór Bielawa-Dolna[69]
  - zbór Bielawa-Górna (Sala Królestwa ul. Żeromskiego 20)[69]
- Zbór Chrześcijański w Bielawie[70] (zbór epifaniczny)

## Współpraca

### Miasta partnerskie
- Czechy – Hronov[71]
- Czechy – Kostelec nad Orlicí[71]
- Kanada – Chatham-Kent[71]
- Niemcy – Lingen (Ems)[71]
- Polska – Ciechanów[71]

### Sąsiednie gminy
- Dzierżoniów
- Dzierżoniów (gmina wiejska)
- Nowa Ruda
- Pieszyce

wikiname: plwiki

title: Bielawa

in_language: pl

wikitext:
{{Inne znaczenia|miasta}}
{{Polskie miasto infobox
 |nazwa                     = Bielawa
 |dopełniacz nazwy          = Bielawy
 |zdjęcie                   = Bielawa, kościół pw. Bożego Ciała.jpg
 |opis zdjęcia              = Poewangelicki [[Parafia Bożego Ciała w Bielawie|kościół parafialny]] Bożego Ciała w Bielawie
 |alt zdjęcia               = Poewangelicki [[Parafia Bożego Ciała w Bielawie|kościół parafialny]] Bożego Ciała w Bielawie
 |herb                      = POL Bielawa COA.svg
 |flaga                     = POL Bielawa flag.svg{{!}}border
 |dewiza                    =
 |województwo               = dolnośląskie
 |powiat                    = [[powiat dzierżoniowski|dzierżoniowski]]
 |gmina                     =
 |data założenia            = ok. 1288
 |prawa miejskie            = 1924
 |stanowisko zarządzającego = Burmistrz
 |zarządzający              = [[Andrzej Hordyj]]
 |powierzchnia              = 36,21{{r|rocz24}}
 |wysokość                  = 275–350
 |rok                       = 01.01.2023
 |liczba ludności           = 28 027{{r|rocz24}}
 |gęstość zaludnienia       = 782,8
 |strefa numeracyjna        = 74
 |kod pocztowy              = 58-260
58-261
58-263<ref>{{Cytuj |tytuł = Bielawa (dolnośląskie) » mapy, nieruchomości, GUS, noclegi, szkoły, regon, atrakcje, kody pocztowe, wynagrodzenie, bezrobocie, zarobki, tabele, edukacja, przedszkola, demografia |data dostępu = 2021-04-30 |opublikowany = Polska w liczbach |url = https://www.polskawliczbach.pl/Bielawa |język = pl}}</ref>
 |tablice rejestracyjne     = DDZ
 |plan miasta               =
 |kod mapy                  = Bielawa
 |wariant mapy              = Bielawa
 |współrzędne               = 50°40′59″N 16°36′40″E
 |opis miejsca              = Bielawa
 |TERYT                     = 0202011
 |SIMC                      = 0983818
 |hasło promocyjne          = Bielawa. Modelowe Miasto Ekologiczne<ref>{{Cytuj |tytuł = Bielawa. Modelowe Miasto Ekologiczne. Logotyp miasta |data dostępu = 2021-06-02 |opublikowany = um.bielawa.pl |url = https://um.bielawa.pl/images/layout/logobi.png}}</ref>
 |adres urzędu miasta       = [[Rynek w Bielawie|Rynek Bielawy]]
[[Plac Wolności w Bielawie|pl. Wolności 1]]<ref>{{Cytuj |tytuł = Dane teleadresowe |data dostępu = 2021-04-30 |opublikowany = um.bielawa.pl |url = https://um.bielawa.pl/pl/urzad-miejski/dane-teleadresowe}}</ref>
 |commons                   = Category:Bielawa
 |wikinews                  = Kategoria:Bielawa
 |wikicytaty                =
 |wikisłownik               = Bielawa
 |www                       = https://um.bielawa.pl/pl/
 |bip                       = https://bielawa.finn.pl/
}}
'''Bielawa''' ({{w języku|de|Langenbielau}}) – [[miasto]] w [[Polska|Polsce]], w [[województwo dolnośląskie|województwie dolnośląskim]], w [[powiat dzierżoniowski|powiecie dzierżoniowskim]]. Bielawa położona jest na [[Przedgórze Sudeckie|Przedgórzu Sudeckim]], u podnóża [[Góry Sowie|Gór Sowich]]. Rozciąga się na przestrzeni 9 km, wzdłuż potoku [[Bielawica]] ({{w języku|de|Biele}}), na wysokości 275–450 m n.p.m. Historycznie leży na [[Dolny Śląsk|Dolnym Śląsku]]. Według danych GUS z 1 stycznia 2024 r. miasto zamieszkiwały 28 344 osoby{{r|rocz24}} (157. miejsce w kraju).

== Nazwa miasta ==
Pierwsza wzmianka o miejscowości w formie ''Bela'' pochodzi z dokumentu z 1288 roku{{odn|Domański|1972}}, w którym książę wrocławsko-krakowski [[Henryk IV Prawy|Henryk IV Probus]] nadał czynsze z tejże miejscowości [[Kolegiata Świętego Krzyża i św. Bartłomieja we Wrocławiu|kolegiacie św. Krzyża]] we [[Wrocław]]iu (zakończył się wtedy wieloletni spór księcia z [[Tomasz II Zaremba|Tomaszem II Zarembą]]<ref name=":3">{{Cytuj |tytuł = Historia miejscowości {{!}} Wirtualny Sztetl |data dostępu = 2021-06-02 |opublikowany = sztetl.org.pl |url = https://sztetl.org.pl/pl/miejscowosci/b/748-bielawa/96-historia-miejscowosci/66747-historia-miejscowosci}}</ref><ref name=":4">{{Cytuj |tytuł = Historia miasta |data dostępu = 2021-06-03 |opublikowany = um.bielawa.pl |url = https://um.bielawa.pl/pl/turystyka/historia-miasta}}</ref>). Nazwa była później notowana także w formach ''Bela inferior'', ''Bela superior'' (ok. 1300), von ''Bela'', in ''Bielau'' (1329), de ''Bela'', in ''Bielau'' (1333), ''Nedir Bele'' (1370), ''Langebil'', in ''Langbil'' (1666-67), ''Langenbielau'' (1743), ''Bielau, Langen-'' (1845), ''Bielau'', ''Langenbielau'' (1888), ''Bieława'', ''Langenbielau'' (1896), ''Langenbielau'' – ''Bielawa'' (1941), ''Langenbielau'' – ''Bielawa, -wy, bielawski'' (1946){{odn|Rymut|1996}}.

Wcześniejsza nazwa ''Biela'' lub ''Biała''{{odn|Domański|1972}} była nazwą topograficzną odrzeczną{{odn|Rospond|1984}}. Nazwa rzeki ''Biela'' lub ''Biała'' (obecnie potok [[Bielawica]]) wzięła się od białej barwy spienionych wód płynących z [[Góry Sowie|Gór Sowich]]. Nazwa ''Biela'' (''*běli̯a'') stanowiłaby rzeczownik derywowany przyrostkiem ''*-i̯a'' od tematu przymiotnika ''biały'', a forma ''Biała'' (''*bělai̯a'') byłaby przymiotnikiem, który się zsubstantywizował po elipsie członu określanego{{odn|Domański|1972}}. W XIV wieku nazwa osady została zniemczona jako ''Bielau''{{odn|Rymut|1996}}. W tym czasie miejscowość dzieliła się na część górną i dolną, toteż rozróżniano Białą Dolną i Białą Górną (obecnie też bielawianie potocznie dzielą miasto na Bielawę Dolną i Bielawę Górną). Tę ostatnią zwano też Białą Długą (por. {{W języku|de|lang}} ‘długi’), co nawiązywało do charakterystycznej rozciągłości geograficznej wsi{{odn|Domański|1972}}. Z formy zniemczonej ''Bielau'' została utworzona forma ''Bielawa'' nawiązująca do wyrazu ''[[Bielawa (łąka)|bielawa]]'' – podmokła, błotniska łąka, [[torfowisko]], [[mokradło]]<ref>{{encyklopedia PWN|id=3877382|tytuł=bielawy|data dostępu=2021-06-03}}</ref>{{odn|Rymut|1987}}.

W 1945 roku władze polskie ustaliły nazwę ''Bielawa'', którą zatwierdzono administracyjnie 7 maja 1946 roku<ref>Zarządzenie Ministrów: Administracji Publicznej i [[Ministerstwo Ziem Odzyskanych|Ziem Odzyskanych]] z dnia 7 maja 1946 r. ({{Monitor Polski|1946|44|85}}).</ref>.

== Geografia ==
=== Góry ===
{{Osobny artykuł|Wzgórza Bielawskie}}
Bielawa położona jest u podnóża [[Góry Sowie|Gór Sowich]]. Najwyższym szczytem Bielawy jest [[Kalenica (góra)|Kalenica]] (964 m n.p.m.). Na południe od centrum miasta położony jest [[Panek (Wzgórza Bielawskie)|Panek]] (znany również jako Góra Parkowa) (455 m n.p.m.), na szczycie którego znajduje się wieża widokowa. Dawniej znajdował się tam również wyciąg narciarski, który ma zostać przywrócony<ref>{{Cytuj |tytuł = Góra Parkowa |data dostępu = 2021-11-02 |opublikowany = osir.bielawa.pl |url = https://osir.bielawa.pl/index.php/aquarius/49-obiekty/gora-parkowa}}</ref>. W granicach miasta znajduje się też [[Kłobucznik]] (powszechnie Łysa Góra) (364 m n.p.m.), funkcjonująca w starszej nomenklaturze topograficznej także jako ''Strażnik''<ref>Góry Sowie – mapa turystyczna w skali 1:50 000, Państwowe Przedsiębiorstwo Wydawnictw Kartograficznych im. Eugeniusza Romera S.A., wydanie drugie, Warszawa-Wrocław 1999.</ref> – roztacza się stąd panorama miasta z widokiem na [[Góry Sowie]]. Miejsce to jest również wykorzystywane do uprawiania sportów lotniarskich.

=== Ochrona przyrody ===
Na obszarze gminy znajduje się [[rezerwat przyrody Bukowa Kalenica]] chroniący fragment pierwotnego lasu bukowego typu [[Buczyna kwaśna|kwaśnej buczyny]] sudeckiej z licznymi gatunkami prawnie chronionymi<ref>{{cytuj stronę |url = http://www.wroclaw.rdos.gov.pl/index.php?option=com_content&view=article&id=114&Itemid=64 |tytuł = Rejestr rezerwatów przyrody województwa dolnośląskiego, RDOŚ stan na 18 czerwca 2013 |data dostępu = 2014-01-27}}</ref>.

=== Struktura powierzchni ===
Według danych z roku 2005<ref name="autonazwa1">{{cytuj stronę |url = http://www.regioset.pl/ |tytuł = Portal Regionalny i Samorządowy REGIOset |opublikowany = regioset.pl |język = pl |data dostępu = 2010-09-14}}</ref> Bielawa ma obszar 36,21 km², w tym:
* [[użytki rolne]]: 48,18%
* [[użytki leśne]]: 35,47%
* tereny mieszkaniowe: 4,67%
* drogi: 4,2%
* tereny przemysłowe: 1,87%
* tereny wypoczynkowe: 1,19%
* wody: 1,19%
* inne: 3,23%
Miasto stanowi 7,56% powierzchni powiatu.

== Historia ==
{{Galeria
| Nazwa = Mural przedstawiający historię Bielawy (przy Parku Miejskim)
|Plik:Mural Historia Bielawy 10.jpg|1288: pierwsza wzmianka o Bielawie
|Plik:Mural Historia Bielawy 12.jpg|1428: [[Husytyzm|Husyci]] grabią osadę (Bielawę)
|Plik:Mural Historia Bielawy 13.jpg|1428: [[Husytyzm|Husyci]] grabią osadę (Bielawę), część druga
|Plik:Mural Historia Bielawy 15.jpg|1598: wybudowanie [[Pałac Sandreckich|Pałacu Sandreckich]]
|Plik:Mural Historia Bielawy 14.jpg|1805: powstanie zakładów tkackich [[Christian Gottlob Dierig|Christiana Dieriga]]
|Plik:Mural Historia Bielawy 16.jpg|1844: [[bunt tkaczy sowiogórskich]]
|Plik:Mural Historia Bielawy 9.jpg|1876: powstanie [[Kościół Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Bielawie|kościoła parafii pod wezwaniem Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Bielawie]]
|Plik:Mural Historia Bielawy 7.jpg|1902: otwarcie kolei sowiogórskiej
|Plik:Mural Historia Bielawy 8.jpg|1924: przyznanie praw miejskich Bielawie
|Plik:Mural Historia Bielawy 4.jpg|1945: pierwszy polski burmistrz Bielawy
|Plik:Mural Historia Bielawy 3.jpg|1974: powstanie [[Jezioro Bielawskie|Zbiornika Sudety]] (obecnie [[Jezioro Bielawskie]])
|Plik:Mural Historia Bielawy.jpg|1999: otwarcie pływalni [[Ośrodek Sportu i Rekreacji w Bielawie|Aquarius]]
|Plik:Mural Historia Bielawy 2.jpg|2008: upadek przemysłu włókienniczego
|Plik:Mural Historia Bielawy 6.jpg|otwarcie platformy widokowej na wieży [[Kościół Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Bielawie|kościoła pw. WNMP w Bielawie]]
}}
*
* XIII w. – założenie [[łańcuchówka|wsi łańcuchowej]] dla kolonistów z [[Frankonia|Frankonii]], [[Turyngia|Turyngii]] i [[Szwabia|Szwabii]], zapewne na miejscu wcześniejszego osadnictwa słowiańskiego
* 1288 – pierwsza udokumentowana wzmianka o Bielawie, zakończenie sporu pomiędzy ks. Henrykiem IV Probusem a biskupem Wrocławskim Tomaszem II o Bielawę Dolną, wieś stała się własnością klasztoru przy kościele św. Krzyża we Wrocławiu<ref name="dolnyslask">{{Cytuj |autor = [[Janusz Czerwiński (geomorfolog)|Janusz Czerwiński]], Ryszard Chanas |tytuł = Dolny Śląsk – przewodnik |data = 1977 |miejsce = Warszawa |wydawca = Wyd. Sport i Turystyka |s = 378}}</ref>
* 1368 – wieś pod panowaniem Czechów<ref name=":5">{{Cytuj |tytuł = Bielawa – Historia |data dostępu = 2021-06-03 |opublikowany = bielawa.notki24.pl |url = http://www.bielawa.notki24.pl/poczatki-istnienia-bielawy}}</ref>
* 1428 – [[husytyzm|husyci]] w Bielawie
* 1530 – wskutek rozpowszechnienia się we wsi [[Reformacja|reformacji]] przejęcie [[Kościół (budynek)|kościoła]] [[Kościół katolicki|katolickiego]] przez [[Luteranizm|protestantów]]<ref name=":5" />
* 1598 – budowa zamku
* 1654 – (9 III) nakaz zwrotu kościoła katolikom
* 1713–1714 – [[epidemia]] w Bielawie<ref name=":5" />
* 1720 – pierwszy murowany dom mieszkalny w Bielawie– Labirynt
* 1741 – zajęcie wsi przez wojska [[Prusy (państwo)|pruskie]] w czasie [[wojny śląskie|wojen śląskich]] i przyznanie ewangelikom swobód wyznaniowych<ref name=":5" />[[Plik:Szpital PoPowiatowy in Bielawa, summer 2014.JPG|mały|[[Szpital Powiatowy w Dzierżoniowie|Szpital Powiatowy w Dzierżoniowie – oddział w Bielawie]]]]

*1742:
** [[pokój wrocławski]] (11 czerwca 1742) – Bielawa wraz z całym [[Dolny Śląsk|Dolnym Śląskiem]], [[Ziemia kłodzka|ziemią kłodzką]] i większą częścią [[Górny Śląsk|Górnego]] stała się częścią [[Królestwo Prus|Prus]]<ref name=":5" />
** założenie gminy ewangelickiej i pierwszej szkoły (ewangelickiej)
* 1743 – otwarcie zboru ewangelickiego
* 1762 – bitwa pod Fischerbergiem (Pilawą)
* 1801 – urbarz bielawski
* 1804 – wielka [[powódź]] i głód<ref name=":6">{{Cytuj |autor = |tytuł = Bielawa: Burzliwe dzieje miasta |data = 2007-02-14 |data dostępu = 2021-06-03 |opublikowany = Nasze Miasto |url = https://dolnoslaskie.naszemiasto.pl/bielawa-burzliwe-dzieje-miasta/ar/c1-197275 |język = pl}}</ref>
* 1805 – [[Christian Gottlob Dierig|Christian Dierig]] zakłada przedsiębiorstwo tkackie, które później rozwinie się w największą fabrykę włókienniczą na [[Śląsk]]u (''Christian Dierig AG'')
* 1806–1808 – okupacja francuska
* 1826 – pierwsza apteka
* 1840 – pierwsza placówka pocztowa
* 1842–1843 – budowa szosy[[Plik:German monument in Bielawa, summer 2014 (1).JPG|mały|Kamień upamiętniający powstanie tkaczy śląskich]]
* 1844 – [[powstanie tkaczy śląskich]]<ref name=":4" /><ref name=":6" />
* 1847 – wprowadzenie targów tygodniowych
* 1864 – uruchomienie oświetlenia gazowego
* 1871 – Bielawa w składzie [[Cesarstwo Niemieckie|Niemiec]]
* 1872 – otwarcie szpitala ewangelickiego
* 1874 – pierwsze zabiegi o uzyskanie praw miejskich
* 1876 – (15 XI) otwarcie nowego kościoła katolickiego
* 1877 – powstanie pierwszej gazety ''Langenbielauer Anzeiger''
* 1883 – pierwsze światło elektryczne
* 1891 – (1 VI) otwarcie linii kolejowej Dzierżoniów – Bielawa
* 1899 – (7 X) pierwszy samochód w Bielawie
* 1900
** otwarcie [[Kolej Sowiogórska|kolei sowiogórskiej]]<ref name=":6" />
** (15 X) otwarcie Zawodowej Szkoły Włókienniczej
* 1901 – (30 IX) otwarcie Szpitala św. Elżbiety
* 1902 – uruchomienie rzeźni
* 1907 – (7 VIII) otwarcie szkoły średniej (gimnazjum)
* 1921 – utworzenie Centralnej Gazowni
* 1924 – nadanie Bielawie praw miejskich<ref name=":5" />
* 1925
** otwarcie wieży widokowej na [[Panek (Wzgórza Bielawskie)|Panku]] (wówczas ''Herrleinberg)''
** miasto zamieszkuje 12 129 protestantów i 5596 katolików
* 1931 – (XII) wydanie „Kroniki Bielawy” Fritza Hoenowa
* 1933 – wytyczenie rynku (dziś Pl. Wolności)
* 1939:
** 1 września 1939 – początek [[II wojna światowa|II wojny światowej]], budowa filii niemieckiego obozu koncentracyjnego [[Groß-Rosen]] – AL Langenbielau I – [[Sportschule]]<ref>{{Cytuj |autor = Abraham Kajzer |tytuł = Za drutami śmierci |miejsce = Wałbrzych |wydawca = Muzeum Gross-Rosen |data = 2013 |isbn = 978-83-89824-09-7}}</ref>
** 1 września 1939 – odsłonięcie pomnika z sową i krasnoludkami (symbolami miasta) na [[Rynek w Bielawie|Rynku Bielawy]]<ref name=":6" />
[[Plik:5124viki Bielawa. Bielbaw. Foto Barbara Maliszewska.jpg|mały|Zespół dawnych [[Bielbaw|Zakładów Bawełnianych „Bielbaw”]], dawna fabryka [[Christian Gottlob Dierig|Dieriga]] z 1805 r.]]
* 1945
** (8 V) zajęcie Bielawy przez wojska radzieckie
** (10 V) nacjonalizacja przez administrację polską i ponowne uruchomienie zakładów włókienniczych ''Christian Dierig AG'' pod nazwą ''Państwowa Fabryka Wyrobów Bawełnianych Nr 1 w Bielawie'' (tzw. ''Bielawska Jedynka''), od 1950 jako ''Bielawskie Zakłady Przemysłu Bawełnianego im. II Armii Wojska Polskiego''
** (23 VI) powołanie pierwszego polskiego burmistrza<ref name=":5" />
* 1946 – (12 IV) rozpoczęcie akcji przesiedlenia dotychczasowych mieszkańców Bielawy do Niemiec Zachodnich. Na ich miejsce napływają Polacy, w tym też z Kresów Wschodnich<ref>{{Cytuj |tytuł = Historia |data dostępu = 2022-11-03 |opublikowany = Powiat dzierżoniowski |url = https://pow.dzierzoniow.pl/powiat/historia |język = pl}}</ref>.
* 1947 – zaczęła ukazywać się gazeta „Krosno”
* 1956 – w Bielawie przychodzi na świat piosenkarka [[Eleni]] (właściwie Helena Tzoka), córka mieszkających tu greckich emigrantów<ref>{{cytuj książkę |autor = Ryszard Wolański |tytuł = Leksykon polskiej muzyki rozrywkowej |miejsce = Warszawa 1995 |wydawca = Agencja Wydawnicza MOREX |isbn = 83-86848-05-7}}</ref>.
* 1975 – Bielawa weszła w skład [[Podział administracyjny Polski (1975–1998)|nowo utworzonego]] [[województwo wałbrzyskie|województwa wałbrzyskiego]]
* 1977 – likwidacja połączenia kolejowego ze [[Srebrna Góra (województwo dolnośląskie)|Srebrną Górą]], następnie fizyczna rozbiórka linii; zawieszenie połączenia osobowego z [[Dzierżoniów|Dzierżoniowem]]<ref name=":6" />
* 1985 – (IX) nadanie [[Szkoła podstawowa|Szkole Podstawowej]] nr 10 przy ul. Grota Roweckiego imienia gen. Świerczewskiego; wmurowanie tablicy pamiątkowej w budynek szkoły<ref>Rada Ochrony Pomników Walki i Męczeństwa „Przewodnik po upamiętnionych miejscach walk i męczeństwa lata wojny 1939- 1945”, Sport i Turystyka 1988, {{ISBN|83-217-2709-3}}, s. 773.</ref>.
* 1995 – (I) podpisanie umowy partnerskiej z niemieckim miastem [[Lingen (Ems)]]
* 1996 – podpisanie umowy o Współpracy i Przyjaźni z czeskim miastem [[Hronov]]
* 1999 – Bielawa w granicach województwa dolnośląskiego<ref name=":5" />
* 1999 – (IX) otwarcie pływalni miejskiej „Aquarius”
* 2000 – zawieszenie towarowego połączenia kolejowego z [[Dzierżoniów|Dzierżoniowem]]; ostatnie połączenie kolejowe Bielawy ze światem przestaje istnieć
* 2006 – (14 IV) otwarcie [[Obwodnica Bielawy|obwodnicy]]
* 2019 – (XII) otwarcie linii kolejowej do Dzierżoniowa
* 2021 – w ramach Bielawskiego Budżetu Obywatelskiego powstał skwer imienia Eleni wraz z ławeczką i rzeźbą piosenkarki<ref>{{Cytuj |autor = KK |tytuł = To miejsce będzie zawsze „po słonecznej stronie życia” – skwer Eleni w Bielawie |data = 2021-06-04 |data dostępu = 2022-11-03 |opublikowany = Sudeckie Fakty |url = https://sudeckiefakty.pl/to-miejsce-bedzie-zawsze-po-slonecznej-stronie-zycia-skwer-eleni-w-bielawie/ |język = pl}}</ref>.

=== Ludność żydowska w Bielawie po II wojnie światowej (1945-1960) ===
* Pierwsi Żydzi w Bielawie byli dawnymi więźniami miejscowej filii [[Groß-Rosen|Gross Rosen]]. Niedługo po wyzwoleniu obozu, w Bielawie pozostało zaledwie 70 Żydów<ref>{{Cytuj |autor = Marek Szajda |tytuł = Chidusz |data = 2014 |data dostępu = 2024-12-12 |wydawca = Google |język = pl}}</ref> Według spisu z sierpnia 1945 roku w Bielawie mieszkało 128 Żydów<ref>Krzysztof Pludro, Kronika Bielawy. Część V (lata 1945–1990), Wrocław 1994, s. 41.</ref>. Kilka miesięcy po zakończeniu wojny w Bielawie mieszkało już prawie 5000 Żydów<ref>Szajda, Od Bielawy się zaczęło……, op. cit., s. 87.</ref>. Liczbę ludności żydowskiej w pierwszym półroczu 1946 roku charakteryzuje stopniowy wzrost, który został ukazany w poniższej tabeli.

{| class="wikitable"
|+Tabela 1 – Ludność żydowska w Bielawie w pierwszym półroczu 1946 roku
|III 1946
|V 1946
|VI 1946
|VII 1946
|XII 1946
|IV 1947
|XII 1947
|XII 1948
|1949
|-
|1526
|3304
|4469
|4969
|6207
|2889
|3046
|3300
|2800
|}
Źródło: Bożena Szaynok, ''Ludność żydowska na Dolnym Śląsku (1945-1950)'', Wrocław 2000, s. 51; Kulesza, Rykała, ''W kwestii skupisk ludności żydowskiej na Śląsku….,'' op. cit., s. 249; A. Goldsztejn, ''Powstanie skupiska ludności żydowskiej….,'' op. cit., s. 200; Szajda, ''Od Bielawy się zaczęło……,'' op. cit., s. 193

Po lipcu 1946 roku nastąpił kolejny wzrost liczby ludności żydowskiej w Bielawie. Dane z grudnia 1946, 1947 i 1948 zostały przedstawione w poniższej tabeli. Dane świadczą, że apogeum liczebne ludności żydowskiej w Bielawie nastąpiło w grudniu 1946 roku, a później nastąpił skokowy spadek.

Według danych z 1955 roku ludność żydowska była najliczniejszą spośród mniejszości narodowych w Bielawie. Wśród nich większość stanowili przybysze z ZSRR (prawie 95%), a resztę niewielkie grupy z innych części Polski<ref>Pludro, Kronika Bielawy….., s. 112.</ref>. Ludność żydowska zamieszkiwała Bielawę jeszcze w 1958 roku. Wówczas w mieście mieszkało 130 rodzin żydowskich<ref>Ibidem, s. 133.</ref>.

W Bielawie istniała również szkoła dla dzieci żydowskich. Według stanu na sierpień 1946 roku pracowało w niej 2 nauczycieli a uczęszczało do niej 52 dzieci<ref>Techmańska, Szkolnictwo mniejszości narodowych……, s. 117.</ref> (według innych danych – 118<ref>Pludro, Kronika Bielawy….., s. 113.</ref>). Liczba uczniów w bielawskiej szkole w okresie od sierpnia 1946 do sierpnia 1949 została ukazana w poniższej tabeli.
{| class="wikitable"
|+Tabela 3 – Uczniowie szkoły żydowskiej w Bielawie
|VIII 1946
|IX 1946
|II 1947
|IX 1947
|VIII 1949
|-
|118
|174
|164
|192
|141
|}
Źródło: Pludro, ''Kronika Bielawy…..'', s. 113

== Zabytki ==
[[Plik:Bielawa Kosciol WNMP 1.jpg|mały|[[Kościół Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Bielawie|Kościół Wniebowzięcia NMP]]]]
[[Plik:Pensjonat Leśny Dworek d. willa Dieriga Waldhaus w Bielawie(2).jpg|mały|Pensjonat „Leśny Dworek”. Dawna willa Dieriga Waldhaus]]
[[Plik:Hotel Dębowy in Bielawa 1.jpg|mały|Willa przy ul. Korczaka 4 z 1904 r., obecnie Hotel Dębowy]]
[[Plik:Hotel Spa in Bielawa, summer 2014 (1).JPG|mały|[[Pałac w Bielawie, ul. Piastowska 24|Pałac]]]]
[[Plik:Bielawa, Wolnośći, zámeček II.jpg|mały|[[Dwór w Bielawie|Dwór]]]]
[[Plik:Bielawa - panoramio (2).jpg|mały|Willa przy ul. Cmentarnej]]
{{osobny artykuł|Zabytki w Bielawie}}
Do wojewódzkiego rejestru zabytków wpisane są<ref name="nid">{{cytuj stronę |url = http://www.nid.pl/pl/Informacje_ogolne/Zabytki_w_Polsce/rejestr-zabytkow/zestawienia-zabytkow-nieruchomych/DLN-rej.pdf |tytuł = Rejestr zabytków nieruchomych woj. dolnośląskiego |opublikowany = [[Narodowy Instytut Dziedzictwa]] |strony = 8,9 |archiwum = https://web.archive.org/web/20211031184654/http://www.nid.pl/pl/Informacje_ogolne/Zabytki_w_Polsce/rejestr-zabytkow/zestawienia-zabytkow-nieruchomych/DLN-rej.pdf |zarchiwizowano = 2021-10-31 |data dostępu = 2012-09-03}}</ref>:
* [[Rynek w Bielawie|ośrodek historyczny miasta]], z XIII-XX w.
* [[Kościół Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Bielawie|kościół par. pw. Wniebowzięcia NMP]], [[Ulica Wolności w Bielawie|ul. Wolności]] 130, z l. 1877-80
* [[Kościół Bożego Ciała w Bielawie|kościół par. pw. Świętego Ducha]], z l. 1877-1880, pl. Kościelny,
* [[Cmentarz komunalny w Bielawie (plac Wolności)|cmentarz komunalny]], [[Plac Wolności w Bielawie|pl. Wolności]], powstały po 1880 r.
* [[Cmentarz parafialny w Bielawie|cmentarz parafialny]], [[Ulica Stefana Żeromskiego w Bielawie|ul. Stefana Żeromskiego]], z drugiej poł. XIX–XX w.:
** [[Cmentarz parafialny w Bielawie|ogrodzenie mur. z bramą]]
** [[Cmentarz parafialny w Bielawie|kaplica rodziny Postpischil]]
** [[Cmentarz parafialny w Bielawie|kaplica rodziny Froehlich]]
** [[Cmentarz parafialny w Bielawie|kaplica rodziny Franz]]
* [[Park Miejski w Bielawie|park sanatoryjny]], z pocz. XX w.
* willa, ul. Cmentarna 2, z drugiej poł. XIX w.
* dom sierot, ob. kaplica, ul. Kopernika 21 a, z l. 1900–1901
* willa, ul. Korczaka 4, 1904 r.
* dom, ul. Nowobielawska 16, z XIX/XX w.
* [[Leśny Dworek (Bielawa)|pensjonat „Leśny Dworek”]] (dawniej willa [[Dierig Waldhaus|Dieriga Waldhaus]]) [[Ulica Nowobielawska w Bielawie|ul. Nowobielawska]] 89, z XIX/XX w.
* [[Pałac w Bielawie, ul. Piastowska 23|pałac]], [[Ulica Piastowska w Bielawie|ul. Piastowska]] 23, z XIX/XX w.
** pawilon ogrodowy, drewniany
* [[Pałac w Bielawie, ul. Piastowska 24|pałac]], ul. Piastowska 24, z XIX/XX w.
* dom, ul. Piastowska 46, z 1799 r.
* zespół willowy, ul. Spółdzielcza 1-2, z 1928 r.:
** willa, nr 1
** willa, nr 2
** park
* willa Dyrekcji Fabryki Włókienniczej, ul. Wolności 22, z 1889 r.
* willa, ul. Wolności 57, z 1890 r.
* willa, ob. dom kultury, ul. Wolności 80, z 1915 r.
* [[Dwór w Bielawie]], ul. Wolności 92 (dec. ul. Mickiewicza 1)
* dom, ob. przychodnia, ul. Wolności 148, wyb. po 1880 r.
* dom z apteką, ul. Wolności 158, z pocz. XX w.
* przepompownia wody nr 1 (z urządzeniami z pocz. XX), z 1898 r., ul. Grabskiego
* przepompownia wody nr 2 (zespół połączonych budynków), z 1909 r., ul. Ostatnia
* [[Bielbaw|zespół Zakładów Bawełnianych „Bielbaw”]] (dawna fabryka [[Christian Gottlob Dierig|Dieriga]]), obecnie [[Bielawska Placówka Muzealna w Bielawie|Muzeum w Bielawie]] ul. Piastowska 19:
** tkalnia XI, z 1880 r., 1914 r.
** tkalnia X, z 1914 r.
** tkalnia IX, z 1891 r.
** przędzalnia I, z l. 1912-20
** budynek zarządu, z 1875 r., XX w.
** przędzalnia II, z 1900 r.
** stolarnia, z 1900 r.
** siłownia elektryczna, z 1906 r.
** remiza, z 1925 r.
** wykańczalnia, z 1890 r.
** bielnik
* [[Bieltex|zespół Zakładów Bawełnianych „Bieltex”]], Zakład nr 4, ul. Ostroszowicka 11:
** budynek administracyjny, z 1920 r.
** wieża ciśnień, z 1913 r.
** budynek drukarni, z 1923 r.
* [[Bieltex|budynek klejarni w ZPB „Bieltex”]] Zakład nr 2, ul. Tkacka 17, z 1880 r.
* [[Bieltex|zespół Zakładów Bawełnianych „Bieltex”]], Zakład nr 5, ul. Waryńskiego 25:
** przędzalnia (I), z k. XIX w.
** budynek trzepalni i mieszalni bawełny, z 1890 r.
** przędzalnia z wieżą ciśnień, z 1920 r.

== Demografia ==
{{osobny artykuł|Ludność Bielawy}}

Dane z 31 grudnia 2005<ref>{{cytuj stronę |url = http://demografia.stat.gov.pl/BazaDemografia/ |tytuł = Baza demograficzna – Tablice predefiniowane – Wyniki badań bieżących; Stan i struktura ludności; Ludność według płci i miast |opublikowany = [[Główny Urząd Statystyczny|GUS]] |język = pl |data dostępu = 2010-09-14}}</ref>:
{| class="wikitable"
!Opis ||colspan=2| Ogółem ||colspan=2| Kobiety ||colspan=2| Mężczyźni
|-
|jednostka || osób || % || osób || % || osób || %
|-
|populacja || '''32 652''' || 100 || 17 444
| 53 || 15 280
| 47
|-
|gęstość zaludnienia
(mieszk./km²) ||colspan=2| 871 ||colspan=2| 466,3 ||colspan=2| 404,7
|}
<timeline>
ImageSize = width:auto height:320 barincrement:18
PlotArea = left:70 right:40 top:20 bottom:20
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
Colors =
 id:gray1 value:gray(0.8)
 id:gray2 value:gray(0.9)
 id:gray3 value:gray(0.7)
DateFormat = yyyy
Period = from:16000 till:36001
ScaleMajor = unit:year increment:2000 start:16000 gridcolor:gray3
ScaleMinor = unit:year increment:1000 start:16000 gridcolor:gray2
PlotData =
  bar:'39 width:1 color:gray1 from:16000 till:20116 width:5
  bar:'46 width:1 color:gray1 from:16000 till:17269 width:5
  bar:'50 width:1 color:gray1 from:16000 till:22367 width:5
  bar:'55 width:1 color:gray1 from:16000 till:25520 width:5
  bar:'60 width:1 color:gray1 from:16000 till:28090 width:5
  bar:'61 width:1 color:gray1 from:16000 till:29200 width:5
  bar:'62 width:1 color:gray1 from:16000 till:29400 width:5
  bar:'63 width:1 color:gray1 from:16000 till:30000 width:5
  bar:'64 width:1 color:gray1 from:16000 till:30500 width:5
  bar:'65 width:1 color:gray1 from:16000 till:30869 width:5
  bar:'66 width:1 color:gray1 from:16000 till:31200 width:5
  bar:'67 width:1 color:gray1 from:16000 till:31800 width:5
  bar:'68 width:1 color:gray1 from:16000 till:32200 width:5
  bar:'69 width:1 color:gray1 from:16000 till:32300 width:5
  bar:'70 width:1 color:gray1 from:16000 till:31051 width:5
  bar:'71 width:1 color:gray1 from:16000 till:31300 width:5
  bar:'72 width:1 color:gray1 from:16000 till:31600 width:5
  bar:'73 width:1 color:gray1 from:16000 till:31700 width:5
  bar:'74 width:1 color:gray1 from:16000 till:32005 width:5
  bar:'75 width:1 color:gray1 from:16000 till:32328 width:5
  bar:'76 width:1 color:gray1 from:16000 till:32800 width:5
  bar:'77 width:1 color:gray1 from:16000 till:32900 width:5
  bar:'78 width:1 color:gray1 from:16000 till:32100 width:5
  bar:'79 width:1 color:gray1 from:16000 till:32100 width:5
  bar:'80 width:1 color:gray1 from:16000 till:32309 width:5
  bar:'81 width:1 color:gray1 from:16000 till:32545 width:5
  bar:'82 width:1 color:gray1 from:16000 till:32741 width:5
  bar:'83 width:1 color:gray1 from:16000 till:32974 width:5
  bar:'84 width:1 color:gray1 from:16000 till:33377 width:5
  bar:'85 width:1 color:gray1 from:16000 till:33983 width:5
  bar:'86 width:1 color:gray1 from:16000 till:34010 width:5
  bar:'87 width:1 color:gray1 from:16000 till:34135 width:5
  bar:'88 width:1 color:gray1 from:16000 till:34153 width:5
  bar:'89 width:1 color:gray1 from:16000 till:34219 width:5
  bar:'90 width:1 color:gray1 from:16000 till:34344 width:5
  bar:'91 width:1 color:gray1 from:16000 till:34512 width:5
  bar:'92 width:1 color:gray1 from:16000 till:34851 width:5
  bar:'93 width:1 color:gray1 from:16000 till:34785 width:5
  bar:'94 width:1 color:gray1 from:16000 till:34624 width:5
  bar:'95 width:1 color:gray1 from:16000 till:34382 width:5
  bar:'96 width:1 color:gray1 from:16000 till:34203 width:5
  bar:'97 width:1 color:gray1 from:16000 till:34008 width:5
  bar:'98 width:1 color:gray1 from:16000 till:33793 width:5
  bar:'99 width:1 color:gray1 from:16000 till:33585 width:5
  bar:''00 width:1 color:gray1 from:16000 till:33528 width:5
  bar:''01 width:1 color:gray1 from:16000 till:33485 width:5
  bar:''02 width:1 color:gray1 from:16000 till:31787 width:5
  bar:''03 width:1 color:gray1 from:16000 till:31628 width:5
  bar:''04 width:1 color:gray1 from:16000 till:31530 width:5
  bar:''05 width:1 color:gray1 from:16000 till:31327 width:5
  bar:''06 width:1 color:gray1 from:16000 till:31197 width:5
  bar:''07 width:1 color:gray1 from:16000 till:32525 width:5
  bar:''08 width:1 color:gray1 from:16000 till:32890 width:5
  bar:''09 width:1 color:gray1 from:16000 till:33789 width:5
  bar:''10 width:1 color:gray1 from:16000 till:34851 width:5
  bar:''11 width:1 color:gray1 from:16000 till:32901 width:5
  bar:''12 width:1 color:gray1 from:16000 till:31699 width:5
  bar:''13 width:1 color:gray1 from:16000 till:31186 width:5
  bar:''14 width:1 color:gray1 from:16000 till:30987 width:5
  bar:''15 width:1 color:gray1 from:16000 till:30652 width:5
  bar:''16 width:1 color:gray1 from:16000 till:30357 width:5
  bar:''17 width:1 color:gray1 from:16000 till:30207 width:5
  bar:''18 width:1 color:gray1 from:16000 till:30055 width:5
</timeline>

Największą populację Bielawa odnotowała w 2010 r. – według danych [[Główny Urząd Statystyczny|GUS]] 34 851 mieszkańców<ref>GUS Bank Danych Regionalnych, faktyczne miejsce zamieszkania, stan na 29 XII 2010.</ref>.

Piramida wieku mieszkańców Bielawy w 2014 roku<ref>{{Polska w liczbach|id=Bielawa|nazwa=Bielawa w liczbach|data dostępu=6 stycznia 2016}}</ref>.

[[Plik:Piramida wieku Bielawa.png|690x480px]]

== Gospodarka ==
[[Plik:Bielawa - Urząd miasta.jpg|mały|Urząd Miasta w Bielawie]]
Położenie geograficzne Bielawy w południowo-zachodniej części Polski sprawia, że bliżej jest np. do Pragi – ok. 250 km, Wiednia ok. 360 km, niż do Warszawy ok. 420 km. Odległość do Wrocławia (najbliższe lotnisko) wynosi ok. 67 km. Przejścia graniczne z [[Czechy|Czechami]] w [[Tłumaczów|Tłumaczowie]] oddalone jest o ok. 30 km, w [[Kudowa Słone|Kudowie Słonem]] o 85 km., a z Niemcami w Zgorzelcu – 160 km. Przez miasto przebiega [[obwodnica Bielawy|obwodnica]] miejska należąca do drogi wojewódzkiej nr [[droga wojewódzka nr 384|DW384]] [[Wrocław]] – [[Nowa Ruda]] – [[Tłumaczów]]. W regionie działa Komunikacja Miejska (autobusowa) obsługująca 13 okolicznych miejscowości, w których żyje ok. 100 tys. mieszkańców.

U podnóża [[Kłobucznik|Łysej Góry]] w ciągu drogi wojewódzkiej nr [[droga wojewódzka nr 384|DW384]] przebiega [[obwodnica Bielawy|obwodnica]] miejska, wokół której zlokalizowano tereny inwestycyjne dla małych i średnich przedsiębiorstw.

Rozwojowi miasta sprzyja specyficzne położenie w trójkącie miast, w skład którego wchodzą również [[Dzierżoniów]] i [[Pieszyce]]. Usytuowanie to stwarza możliwość łączenia ponadlokalnych funkcji komunikacji, oświaty, kultury. Połączenie to zwiększa potencjał gospodarczy regionu, a także sprzyja rozwojowi sektora usług w gminie.

Największe przedsiębiorstwa w Bielawie to: [[Lincoln Electric Bester]] – producent spawarek oraz Ace Rico – producent półproduktów m.in. dla [[LG Group|LG]], [[Samsung]]a oraz firmy [[Dell]]. Do niedawna w Bielawie istniały przedsiębiorstwa włókiennicze – [[Bielbaw]] oraz Bieltex, które ogłosiły upadłość. W okresie swojej świetności zatrudniały 10 tys. pracowników. W Bielawie istnieje również kilkanaście średnich przedsiębiorstw specjalizujących się w budownictwie, kamieniarstwie, elektronice, produkcji okien, mebli, tarcicy, oprawek okularowych, pędzli i szczotek.

== Transport ==
[[Plik:Obwodnica w Bielawie.jpg|mały|[[Obwodnica Bielawy]], widok z [[Panek (Wzgórza Bielawskie)|Góry Parkowej]]]]

=== Transport drogowy ===
{{Osobna sekcja|Powiat dzierżoniowski|Transport autobusowy}}
Od roku 2006 funkcjonuje [[Obwodnica Bielawy]] w ciągu [[droga wojewódzka nr 384|DW384]].

Gminy powiatu dzierżoniowskiego oraz [[Stoszowice (gmina)|gmina Stoszowice]] zawarły [[porozumienie administracyjne]] w sprawie wspólnej organizacji publicznych linii autobusowych o charakterze [[Transport miejski|komunikacji miejskiej]]<ref name="Bielawa">{{cytuj stronę |url = http://um.bielawa.pl/pl/aktualnosci/wiadomosci/2672-zkm |tytuł = Bielawa podpisała nowe umowy przewozowe na lata 2017–2027 |data = 2017-07-31 |data dostępu = 2018-02-03}}</ref>. Obowiązki [[Organizator publicznego transportu zbiorowego|organizatora]] komunikacji powierzono Zarządowi Komunikacji Miejskiej (ZKM) w Bielawie{{r|Bielawa}}.

Linie organizowane przez ZKM Bielawa w latach 2017–2027 obsługuje wybrane w [[przetarg]]u [[konsorcjum]] firm: [[Kłosok Żory|PPUH „Kłosok”]] i „A21” ([[Operator publicznego transportu zbiorowego|operator]]){{r|Bielawa}}.
[[Plik:Bielawa Zachodnia pociąg.jpg|thumb|Pociąg na stacji Bielawa Zachodnia]]

=== Transport kolejowy ===
{{Osobna sekcja|Powiat dzierżoniowski|Transport kolejowy|Transport kolejowy}}
Linie kolejowe prowadzące przez Bielawę:

* [[Linia kolejowa nr 341|Linia kolejowa nr 341 Dzierżoniów Śląski]] [[Linia kolejowa nr 327|–]] Bielawa Zachodnia
* [[Linia kolejowa nr 327|Linia kolejowa nr 318 Bielawa Zachodnia Dworzec Mały – Radków]] (nieczynna, planowana renowacja do roku 2022<ref name=":1">{{Cytuj |autor = |tytuł = Kolej z Bielawy pojedzie do Srebrnej Góry |czasopismo = Wiadomości Bielawskie, Informator Samorządu Bielawskiego |data = 2021-06-01 |data dostępu = 2021-06-01 |issn = 1508-1362 |wolumin = 546 |numer = 10 |s = 1, 3}}</ref>)

Stacje i przystanki kolejowe na terenie bielawy:
* [[Bielawa Zachodnia]] – stacja położona w zachodniej części [[miasto|miasta]] przy ulicy Bankowej<ref>{{Cytuj |tytuł = Ogólnopolska Baza Kolejowa |data dostępu = 2020-06-12 |opublikowany = bazakolejowa.pl |url = http://www.bazakolejowa.pl/index.php?dzial=stacje&id=348&okno=start |język = pl}}</ref>
* [[Bielawa Centralna]] – przystanek kolejowy położony w centralnej części [[miasto|miasta]] przy ulicy Bohaterów Getta<ref>{{Cytuj |tytuł = Ogólnopolska Baza Kolejowa |data dostępu = 2020-06-12 |opublikowany = bazakolejowa.pl |url = http://www.bazakolejowa.pl/index.php?dzial=stacje&id=27274&okno=start |język = pl}}</ref>
* [[Zbiornik Sudety (stacja kolejowa)|Zbiornik Sudety]] (planowane wybudowanie stacji około 2022 roku<ref name=":1" />) – stacja położona przy [[Jezioro Bielawskie|Jeziorze Bielawskim]]<ref name=":0">{{Cytuj |tytuł = Przystanki „Zbiornik Sudety” oraz „Nowa Bielawa” stały się faktem |data dostępu = 2020-06-12 |opublikowany = doba.pl |url = https://doba.pl/ddz/artykul/odpowiedz/37127/15/274584/274378/274584/1/}}</ref>
* [[Nowa Bielawa (stacja kolejowa)|Nowa Bielawa]] (nieczynna, planowana renowacja do roku 2022<ref name=":1" />) – stacja położona w górnej części Bielawy, [[Nowa Bielawa|Nowej Bielawie]]<ref name=":0" />
* [[Bielawa Wschodnia]] (nieczynna) – stacja położona przy skrzyżowaniu ulic [[Stefan Żeromski|Stefana Żeromskiego]] i [[Transport kolejowy|Kolejową]]<ref>{{Cytuj |tytuł = Ogólnopolska Baza Kolejowa |data dostępu = 2020-06-12 |opublikowany = bazakolejowa.pl |url = http://www.bazakolejowa.pl/index.php?dzial=stacje&id=2100&okno=start |język = pl}}</ref>
* [[Kamieniczki (przystanek kolejowy)|Kamieniczki]] (nieczynna) – przystanek kolejowy położony w dzielnicy [[Kamieniczki]]

Obecnie z Bielawy pociągi kursują w połączeniach [[Bielawa Zachodnia]] – [[Wrocław Główny]]<ref>{{Cytuj |tytuł = PKP Bielawa Zachodnia > Wrocław Główny > rozkład jazdy i bilety >> KOLEO |data dostępu = 2021-06-01 |opublikowany = koleo.pl |url = https://koleo.pl/rozklad-pkp/bielawa-zachodnia/wroclaw-glowny}}</ref>, Bielawa Zachodnia – [[Kamieniec Ząbkowicki (stacja kolejowa)|Kamieniec Ząbkowicki]]<ref>{{Cytuj |tytuł = PKP Bielawa Zachodnia > Kamieniec Ząbkowicki > rozkład jazdy i bilety >> KOLEO |data dostępu = 2021-06-01 |opublikowany = koleo.pl |url = https://koleo.pl/rozklad-pkp/bielawa-zachodnia/kamieniec-zabkowicki}}</ref>, Bielawa Zachodnia – [[Kłodzko Główne]]<ref>{{Cytuj |tytuł = PKP Bielawa Zachodnia > Kłodzko Główne > rozkład jazdy i bilety >> KOLEO |data dostępu = 2021-06-01 |opublikowany = koleo.pl |url = https://koleo.pl/rozklad-pkp/bielawa-zachodnia/klodzko-glowne}}</ref> oraz Bielawa Zachodnia – [[Legnica (stacja kolejowa)|Legnica]]<ref>{{Cytuj |tytuł = PKP Bielawa Zachodnia > Legnica > rozkład jazdy i bilety >> KOLEO |data dostępu = 2021-06-01 |opublikowany = koleo.pl |url = https://koleo.pl/rozklad-pkp/bielawa-zachodnia/legnica}}</ref>. Planowane jest również odnowienie [[Linia kolejowa nr 327|linii kolejowej nr 318]] (a przynajmniej jego części do [[Srebrna Góra (stacja kolejowa)|Srebrnej Góry]])<ref name=":1" />.

Dawniej Bielawa leżała na szlaku tzw. [[Kolej Sowiogórska|kolei sowiogórskiej]], a w mieście istniały dwa dworce tej właśnie kolei ([[Bielawa Zachodnia Dworzec Mały]] – w budynku Bielawy Zachodniej i [[Nowa Bielawa (stacja kolejowa)|Nowa Bielawa]]).

== Edukacja ==
{{dopracować|sekcja|więcej przypisów=2021-06}}Gmina Bielawa jest organem prowadzącym dla: 6 przedszkoli, 5 szkół podstawowych i świetlicy socjoterapeutycznej oraz Liceum Ogólnokształcące im Bolesława Chrobrego w Bielawie<ref>{{Cytuj |tytuł = Zespół Szkół Ogólnokształcących w Bielawie |data dostępu = 2019-06-26 |opublikowany = lo.um.bielawa.pl |url = http://www.lo.um.bielawa.pl/ |archiwum = https://web.archive.org/web/20190626193657/http://www.lo.um.bielawa.pl/ |zarchiwizowano = 2019-06-26}}</ref>.

Przy Przedszkolu Publicznym nr l „Parkowe Skrzaty” istnieje ekologiczny plac zabaw, który powstał dzięki realizacji międzynarodowego polsko-niemieckiego projektu ekologiczno-edukacyjnego<ref>{{Cytuj |tytuł = Aktualności |data dostępu = 2019-06-27 |opublikowany = ekoprzedszkole.jumpit.pl |url = https://ekoprzedszkole.jumpit.pl/}}</ref>.

W budynku z końca XIX wieku przy ul. Wolności 57 mieści się Powiatowe Centrum Kształcenia Praktycznego<ref>{{Cytuj |tytuł = Powiatowe Centrum Kształcenia Praktycznego w Bielawie |data dostępu = 2019-06-27 |opublikowany = um.bielawa.pl |url = http://um.bielawa.pl/pl/site/index/site_id/180}}</ref>.

W Bielawie funkcjonują 2 szkoły średnie: Zespół Szkół Ogólnokształcących i Zespół Szkół w Bielawie, oraz kilka policealnych szkół.

23 marca 2001 r. w Bielawie została otwarta dziesiąta w Europie, a pierwsza w Polsce i Europie Wschodniej „Szkoła Słoneczna”. Szkoła kształci instalatorów solarnych urządzeń instalacji grzewczych: centralnego ogrzewania oraz ciepłej wody użytkowej, a także systemów fotowoltaicznych – współpracujących z siecią elektryczną i akumulatorami. W roku 2002 rozszerzono działalność „Szkoły Słonecznej” tworząc Centrum Energii Odnawialnej.

Od 1990 r. w mieście działa również Zespół Szkół Społecznych, który oprócz szkoły podstawowej i gimnazjum, prowadzi szkołę muzyczną I stopnia.

Inne placówki oświatowe w mieście to: Specjalny Ośrodek Szkolno-Wychowawczy, Zespół Szkół Specjalnych, Poradnia Psychologiczno–Pedagogiczna.

== Znane obiekty współczesne ==
[[Plik:Zbiornik Sudety w Bielawie.jpg|mały|Górujący w tle [[Panek (Wzgórza Bielawskie)|Panek]] oraz [[jezioro Bielawskie]]]]
Najbardziej znanymi obiektami są:
* Pływalnia Miejska „Aquarius”<ref>{{Cytuj |tytuł = Aquarius |data dostępu = 2019-06-19 |opublikowany = osir.bielawa.pl |url = http://osir.bielawa.pl/index.php/obiekty/aquarius}}</ref>
* [[Jezioro Bielawskie]]<ref>{{Cytuj |tytuł = Jezioro Bielawskie |data dostępu = 2019-06-19 |opublikowany = osir.bielawa.pl |url = http://osir.bielawa.pl/index.php/obiekty/jezioro-osir}}</ref>
* Szkoła Leśna w Bielawie<ref>{{Cytuj |tytuł = O szkole |data dostępu = 2019-06-19 |opublikowany = szkolalesna.bielawa.pl |url = http://www.szkolalesna.bielawa.pl/}}</ref>
* [[Park Miejski w Bielawie]]<ref>{{Cytuj |tytuł = Park Miejski |data dostępu = 2019-06-19 |opublikowany = osir.bielawa.pl |url = http://osir.bielawa.pl/index.php/obiekty/pgptop-osir}}</ref>
[[Plik:Park Miejski w Bielawie.jpg|mały|Park Miejski w Bielawie]]
* [[MOKiS Bielawa]]<ref>{{Cytuj |tytuł = MOKiS – Miejski Ośrodek Kultury i Sztuki w Bielawie – Home |data dostępu = 2019-06-26 |opublikowany = mokisbielawa.pl |url = http://www.mokisbielawa.pl/}}</ref>

== Sport ==
{{dopracować|sekcja|więcej przypisów=2021-06}}
W okresie powojennym powstał [[Bielawianka Bielawa|Klub Sportowy „Bielawianka”]], który już w zmienionej formie działa do obecnych czasów z sekcjami: piłkarską, lekkoatletyczną, zapaśniczą i [[Bielawianka Bielawa (piłka siatkowa)|siatkarską]]. Od 2003 roku działa również ULKS Muflon zrzeszający młodzież z Bielawy i Dzierżoniowa, szkoląc ją w lekkiej atletyce, a także od roku 2006 w narciarstwie biegowym.

Od 1991 r. w Bielawie działa również koszykarski Klub Sportowy Ziemi Dzierżoniowskiej „LUZ”. Drużyny młodzieżowe tego klubu rywalizują w rozgrywkach organizowanych przez Dolnośląski Związek Koszykówki. Od 1998 r. organizowane są amatorskie rozgrywki koszykarskie pod nazwą Bielawska Liga Koszykówki. W rywalizacji bierze udział zarówno młodzież, jak dorośli, którzy chcą aktywnie spędzić wolny czas.

W mieście znajduje się boisko treningowe i stadion z trybunami, hala sportowa z nawierzchnią tartanową, sala treningowa oraz pływalnia „Aquarius” z basenem przygotowanym do rozgrywania zawodów pływackich. W roku 2001 powstało Miejskie Centrum Kultury Fizycznej, które ma za zadanie koordynować i wspomagać działalność rekreacyjno-sportową w mieście. Organizuje również imprezy sportowe oraz współpracuje z innymi organizatorami. Jedną z imprez są Mistrzostwa Dolnego Śląska w Toczeniu Opony Wielkogabarytowej.

15 października 2005 powstała sekcja [[pływanie synchroniczne|pływania synchronicznego]] LUKS Aquarius Bielawa Pływanie Synchroniczne. W styczniu 2007 powstała drużyna [[futbol amerykański|futbolu amerykańskiego]] [[Bielawa Owls]]. 17 lipca 2011 na stadionie lokalnego klubu sportowego KS Bielawianka odbył się VI finał pierwszej ligi futbolu amerykańskiego.

== Turystyka ==
[[Plik:Local museum in Bielawa, summer 2014.JPG|mały|[[Bielawska Placówka Muzealna w Bielawie|Bielawska Placówka Muzealna]]]]
[[Plik:Pomnik sowy na kolumnie, symbolu miasta, położonego na Placu Wolności.jpg|mały|[[Fontanna z Sową w Bielawie|Pomnik sowy na kolumnie]] położony na placu Wolności]]
W Bielawie można znaleźć dogodne warunki do odpoczynku oraz uprawiania turystyki. Z Bielawy prowadzą szlaki turystyczne piesze i rowerowe w [[Góry Sowie]] w kierunku [[Przełęcz Jugowska|przełęczy Jugowskiej]] i dalej na [[Wielka Sowa|Wielką Sowę]]. Latem turyści mogą wędrować szlakami turystycznymi, zimą zaś mogą korzystać z terenów narciarskich oraz cieszyć się urokami śnieżnych krajobrazów{{fakt|data=2012-06}}. Do najważniejszych atrakcji architektonicznych Bielawy można zaliczyć: neogotycki kościół pw. Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny, kościół katolicki pw. Bożego Ciała, Pałac Sandreckich, barokowe domy oraz krzyże pokutne.

=== Szlaki turystyczne ===
{{szlak|zielony}} '''Bielawa''' – Koci Grzbiet (taras widokowy) – Leśny Dworek – [[Bielawska Polana]]

{{szlak|żółty}} droga [[Szklary (województwo opolskie)|Szklary]]-[[Samborowice (województwo dolnośląskie)|Samborowice]] – [[Jagielno (województwo dolnośląskie)|Jagielno]] – [[Przeworno]] – [[Gromnik (wzgórze)|Gromnik]] – [[Biały Kościół (województwo dolnośląskie)|Biały Kościół]] – [[Nieszkowice (powiat strzeliński)|Nieszkowice]] – [[Żelowice]] – [[Ostra Góra (Wzgórza Dębowe)|Ostra Góra]] – [[Niemcza]] – [[Tatarski Okop]] – [[Gilów (województwo dolnośląskie)|Gilów]] – [[Marianówek (województwo dolnośląskie)|Marianówek]] – [[Piława Dolna]] – [[Owiesno]] – [[Myśliszów]] – [[Panek (Wzgórza Bielawskie)|Góra Parkowa]] – '''Bielawa''' – [[Zimna Polana]] – [[Kalenica (góra)|Kalenica]] – [[Bielawska Polana]] – [[Zdrojowisko]] – [[Nowa Ruda]] – [[Tłumaczów]] – [[Radków]] – [[Pasterka (wieś)|Pasterka]] – [[Karłów]] – [[Skalne Grzyby]] – [[Batorów]] – [[Duszniki-Zdrój]] – [[Szczytna]] – [[Zamek Leśna]] – [[Polanica-Zdrój]] – [[Bystrzyca Kłodzka]] – [[Igliczna (Masyw Śnieżnika)|Igliczna]] – [[Międzygórze (województwo dolnośląskie)|Międzygórze]] – [[Przełęcz Puchacza]]<ref>[http://pttk-strzelin.pl/szlaki/ Informacje zawarte na stronie PTTK Strzelin; dostęp: 2015-08-03].</ref>

== Wydarzenia kulturalne ==
{{Osobny artykuł|Bielawska Placówka Muzealna w Bielawie}}
* „eFHa Festiwal” – Festiwal Amatorskich Filmów Fantastycznych i Horrorów – kwiecień
* Gra Terenowa – „Poszukiwacze Złotego Pazura” – maj
* StreetFighter Festival (SFF) – impreza motocyklowa w Bielawie – maj/czerwiec
* Dni Bielawy – czerwiec
* TOLK FOLK – festiwal [[J.R.R. Tolkien|Tolkiena]] w Bielawie – lipiec
* Sudeckie Lato – festyn sportowo-rekreacyjny w Bielawie – lipiec
* Lines Of Bielawa – skateboarding festival – sierpień
* [[Regałowisko Bielawa Reggae Festiwal|Regałowisko]] – koncert muzyki [[reggae]] w Bielawie – sierpień
* Sudety Sound-Event z muzyką Trance
* Powiatowy Konkurs Krasomówczy „Sowiogórski Bajarz” – listopad – styczeń
* [[Bieg Gladiatora]] – czerwiec

== Osiedla i części Bielawy ==
[[Plik:Pensjonat Leśny Dworek d. willa Dieriga Waldhaus w Bielawie.jpg|mały|[[Leśny Dworek (Bielawa)|Leśny Dworek]] na [[Nowa Bielawa|Nowej Bielawie]]]]

=== Części miasta Bielawa ===
* [[Nowa Bielawa]]<ref>''[[Słownik geografii turystycznej Sudetów]]''. [[Marek Staffa]] (redakcja). T. 11: Góry Sowie, Wzgórza Włodzickie. Wrocław: Wydawnictwo I-BiS, 1995, {{ISBN|83-85773-12-6}}.</ref> ({{W języku|de|Neu Bielau}}<ref name=":2">{{Cytuj |tytuł = Mapa Messtischblatt |data dostępu = 2021-06-01 |opublikowany = [[Messtischblatt]] |url = https://geoportal.dolnyslask.pl/imap/?gpmap=gp62#gpmap=gp62}}</ref>)
* [[Plik:Hotel Dębowy in Bielawa 1.jpg|mały|[[Hotel Dębowy]] na [[Kamieniczki|Kamieniczkach]]]]
[[Kamieniczki]] ({{W języku|de|Steinhäuser}}<ref name=":2" />)
* [[Żeromin (województwo dolnośląskie)|Żeromin]]<ref>{{Cytuj |tytuł = Zalacznik nr 3 – Wykaz Zniesionych Urzedowych Nazw Miejscowosci |data dostępu = 2021-06-01 |url = http://archiwum.bip.mazowieckie.pl/cmsws/page/Zalacznik_3_Wykaz_Zniesionych_Urzedowych_Nazw_Miejscowosci_20111b01.pdf?attid=3669}}</ref> ({{W języku|de|Shumannsheide}}<ref name=":2" />)

=== Osiedla Bielawy ===
* [[Osiedle Włókniarzy w Bielawie|Osiedle Włókniarzy]]<ref name=":7">{{Cytuj |tytuł = Historia Spółdzielni |data dostępu = 2021-06-03 |opublikowany = smbielawa.pl |url = https://www.smbielawa.pl/sm25/index.php/spoldzielnia/informacje-o-spoldzielni/historia-spoldzielni}}</ref>
* [[Osiedle Konstytucji 3 Maja w Bielawie|Osiedle Konstytucji 3 Maja]]<ref name=":7" />
* [[Osiedle Centrum w Bielawie|Osiedle Centrum]]<ref>{{Cytuj |tytuł = Osiedle Centrum, Bielawa – zdjęcia |data dostępu = 2021-06-03 |opublikowany = fotopolska.eu |url = https://fotopolska.eu/1249151,foto.html}}</ref>
* [[Osiedle Podgórskie w Bielawie|Osiedle Podgórskie]]
* [[Osiedle Białe w Bielawie|Osiedle Białe]]
* [[Osiedle "Mikro"|Osiedle „Mikro”]][[Plik:Panorama Bielawy.jpg|mały|Widok na [[Osiedle XXV-lecia (Bielawa)|Osiedle XXV-lecia]] z [[Wzgórze Pojednania|Wzgórza Pojednania]]]]
* [[Osiedle XXV-lecia (Bielawa)|Osiedle XXV-lecia]]<ref>{{Cytuj |tytuł = Osiedle XXV-lecia, Bielawa – polska-org.pl |data dostępu = 2021-06-03 |opublikowany = polska-org.pl |url = https://polska-org.pl/4249553,Bielawa,Osiedle_XXV_lecia.html}}</ref>
* [[Osiedle Europejskie w Bielawie|Osiedle Europejskie]]<ref>{{Cytuj |tytuł = Osiedle Europejskie, Bielawa – polska-org.pl |data dostępu = 2021-06-03 |opublikowany = polska-org.pl |url = https://polska-org.pl/4693793,Bielawa,Osiedle_Europejskie.html}}</ref>
* [[Osiedle Południowe w Bielawie|Osiedle Południowe]]<ref name=":7" />
* [[Plik:Osiedle Zielone Wzgórza.jpg|mały|[[Osiedle Zielone Wzgórza w Bielawie|Osiedle Zielone Wzgórza]]]]
[[Osiedle Zielone Wzgórza w Bielawie|Osiedle Zielone Wzgórza]]<ref>{{Cytuj |tytuł = Zamieszkaj na Zielonych Wzgórzach w Bielawie |data dostępu = 2021-06-03 |opublikowany = doba.pl |url = https://doba.pl/ddz/artykul/zamieszkaj-na-zielonych-wzgorzach-w-bielawie/42964/15}}</ref>
* [[Osiedle Sowie Wzgórza w Bielawie|Osiedle Sowie Wzgórza]]<ref>{{Cytuj |tytuł = Inwestycja „Osiedle Sowie Wzgórza -Bielawa” – Bielawa – ulica Tulipanowa |data dostępu = 2021-06-03 |opublikowany = Inwestycja |url = https://www.chn.com.pl/osiedle-sowie-wzgorza-bielawa-inwestycja2511 |język = pl}}</ref>
* [[Osiedle Willowe w Bielawie|Osiedle Willowe]]<ref>{{Cytuj |tytuł = Osiedle Willowe w Bielawie |data dostępu = 2021-06-03 |opublikowany = um.bielawa.pl |url = https://um.bielawa.pl/pl/aktualnosci/wiadomosci/5889-osiedle-willowe-w-bielawie}}</ref>

== Wspólnoty wyznaniowe ==
[[Plik:Tower of Assumption church in Bielawa.jpg|mały|Wieża kościelna, jedna z najwyższych w Polsce (101 m.) [[Parafia Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Bielawie|kościoła parafialnego]] [[Kościół Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Bielawie|Wniebowzięcia NMP]]]]
Na terenie miasta działalność religijną prowadzą następujące Kościoły i związki wyznaniowe:
* [[Kościół łaciński|Kościół rzymskokatolicki]]<ref>{{Cytuj |url = https://diecezja.swidnica.pl/parafie |tytuł = Parafie |opublikowany = diecezja.swidnica.pl |data dostępu = 2023-06-20}}</ref>:
** [[Parafia Bożego Ciała w Bielawie|parafia Bożego Ciała]]
** [[Parafia Ducha Świętego w Bielawie|parafia Ducha Świętego]]
** [[Parafia Miłosierdzia Bożego w Bielawie|parafia Miłosierdzia Bożego]]
** [[Parafia Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Bielawie|parafia Wniebowzięcia NMP]]
* [[Centrum Chrześcijańskie Kanaan]]:
** Kościół Lokalny „Jeruzalem” w Bielawie<ref>{{Cytuj |url = https://kanaan.org.pl/kontakt/ |tytuł = Kontakt |opublikowany = kanaan.org.pl |data dostępu = 2023-06-20}}</ref>
* [[Kościół Ewangelicko-Augsburski w Rzeczypospolitej Polskiej|Kościół Ewangelicko-Augsburski]]:
** [[kościół filialny|filiał]] z kaplicą należący do [[Parafia Ewangelicko-Augsburska w Świdnicy|Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w Świdnicy]]<ref>{{Cytuj |url = https://www.luteranie.pl/bielawa/ |tytuł = Bielawa |opublikowany = luteranie.pl |data dostępu = 2023-06-20}}</ref>
* [[Kościół Zielonoświątkowy w RP|Kościół Zielonoświątkowy]]
** zbór „Centrum Wiary”<ref>{{Cytuj |url = https://kz.pl/znajdz-swoj-kosciol/ |tytuł = Znajdź Kościół |opublikowany = kz.pl |data dostępu = 2023-06-20}}</ref>
* [[Świadkowie Jehowy]]:
** zbór Bielawa-Dolna<ref name="jw" />
** zbór Bielawa-Górna ([[Sala królestwa|Sala Królestwa]] ul. Żeromskiego 20)<ref name="jw">{{jw|data dostępu=2018-10-18}}</ref>
* Zbór Chrześcijański w Bielawie<ref>[http://zborbielawa.pl Zbór Chrześcijański w Bielawie]. strona oficjalna [dostęp 2017-02-09].</ref> (zbór epifaniczny)

== Ludzie związani z Bielawą ==
{{Kategoria główna|Ludzie urodzeni w Bielawie}}{{Kategoria główna|Ludzie związani z Bielawą}}

== Współpraca ==
=== Miasta partnerskie ===
* {{państwo|Czechy}} – [[Hronov]]<ref name=":8" />
* {{państwo|Czechy}} – [[Kostelec nad Orlicí]]<ref name=":8" />
* {{państwo|Kanada}} – [[Chatham-Kent]]<ref name=":8" />
* {{państwo|Niemcy}} – [[Lingen (Ems)]]<ref name=":8" />
* {{państwo|Polska}} – [[Ciechanów]]<ref name=":8">{{Cytuj |autor = |rozdział = Miasta Partnerskie |tytuł = Bielawa – Modelowe Miasto Ekologiczne |data = |data dostępu = 2021-06-15 |url = https://um.bielawa.pl/pl/}}</ref>

=== Sąsiednie gminy ===
* [[Dzierżoniów]]
* [[Dzierżoniów (gmina wiejska)]]
* [[Nowa Ruda (gmina wiejska)|Nowa Ruda]]
* [[Pieszyce (gmina)|Pieszyce]]

== Przypisy ==
<references>
<ref name="rocz24">[https://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/ludnosc/ludnosc/powierzchnia-i-ludnosc-w-przekroju-terytorialnym-w-2024-roku,7,21.html GUS. Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2024. Stan w dn. 2023-12-31 Tablice w formacie XLSX tab. 22].</ref>
</references>

== Bibliografia ==
* {{Cytuj pismo |nazwisko = Domański |imię = Józef |tytuł = Staropolskie nazwy Bystrzycy i jej dopływów |czasopismo = [[Onomastica|Onomastica: pismo poświęcone nazewnictwu geograficznemu i osobowemu oraz innym nazwom własnym]] |wolumin = tom 17, numer 1-2 |strony = 84 |rok = 1972 |wydawca = [[Zakład Narodowy im. Ossolińskich]] |miejsce = Wrocław |odn = tak}}
* {{Cytuj książkę |nazwisko = Rospond |imię = Stanisław |autor link = Stanisław Rospond (językoznawca) |tytuł = Słownik etymologiczny miast i gmin PRL |wydawca = [[Zakład Narodowy im. Ossolińskich]] |miejsce = Wrocław |rok = 1984 |strony = 26 |isbn = 83-04010-90-9 |odn = tak}}
* {{Cytuj książkę |nazwisko = Rymut |imię = Kazimierz |tytuł = Nazwy miast Polski |wydawca = [[Zakład Narodowy im. Ossolińskich]] |miejsce = Wrocław |rok = 1987 |strony = 33 |isbn = 83-04-02436-5 |odn = tak}}
* {{Cytuj książkę |nazwisko = Rymut |imię = Kazimierz |autor link = Kazimierz Rymut |tytuł = Nazwy miejscowe Polski. Historia, pochodzenie, zmiany |tom = 1, A-B |wydawca = Wydawnictwo Instytutu Języka Polskiego PAN |miejsce = Kraków |rok = 1996 |strony = 170 |isbn = 83-85579-34-6 |odn = tak}}

== Linki zewnętrzne ==
* [https://um.bielawa.pl/pl/ Oficjalna strona internetowa Bielawy]
* [https://sztetl.org.pl/pl/miejscowosci/b/748-bielawa/96-historia-miejscowosci/66747-historia-miejscowosci Historia Żydów w Bielawie] na portalu Wirtualny Sztetl
* {{SgKP|V|76|Langenbielau (niem.)}}
* [https://geoportal360.pl/map/#l:50.65218,16.57253,12 Geoportal] Granice gmin i powiatów.

{{Miasta województwa dolnośląskiego}}
{{Powiat dzierżoniowski}}
{{Powiat dzierżoniowski (dawny)}}

{{Kontrola autorytatywna}}

[[Kategoria:Bielawa| ]]
[[Kategoria:Miasta w województwie dolnośląskim]]
[[Kategoria:Miasta w Polsce, którym nadano prawa miejskie w XX wieku]]

title: Bielawa

Herb: Flaga

Państwo: Polska

Województwo: dolnośląskie

Powiat: dzierżoniowski

Burmistrz: Andrzej Hordyj

Tablice rejestracyjne: DDZ


text:
# Aleksander Ziemkowski
Aleksander Jan Ziemkowski (ur. 27 października 1914 we Wschowie, zm. 5 lipca 2000 w Poznaniu) – doktor inżynier architekt, żołnierz Wojska Polskiego i porucznik Armii Krajowej, w latach 1945–1947 działacz antykomunistycznego podziemia niepodległościowego (grupa „NIE”).

## Życiorys
Aleksander Ziemkowski zdał maturę w Państwowej Szkole Budownictwa w Lesznie w 1932 roku. Ukończył Szkołę Podchorążych w Szczypiornie oraz został awansowany przez prezydenta RP Ignacego Mościckiego na stopień podporucznika.  W trakcie kampanii wrześniowej walczył w stopniu podporucznika w składzie 57 pułku piechoty w obronie Modlina uciekł z niewoli niemieckiej. W czasie okupacji żołnierz Armii Krajowej. Był zastępcą komendanta rejonu w obwodzie Tomaszów Mazowiecki.
W 1969 ukończył studia na Wydziale Architektury Politechniki Wrocławskiej. Tytuł doktora nauk technicznych uzyskał w 1975.
W latach 1951–1977 pracował w Ośrodku Badawczym Poznańskiego Biura Projektów Budownictwa Przemysłowego w Poznaniu. Był członkiem SARP, Oddział w Poznaniu. Jako architekt zajmował się budową kościołów w Drobinie i Dubinie. Zaprojektował m.in. budynek byłego Dowództwa Wojsk Lotniczych, ul. Kościuszki w Poznaniu i dom wypoczynkowy „Celuloza” w Jastrzębiej Górze.
W 1980 r. członek 12-osobowego Społecznego Komitetu Budowy Pomnika Poznańskiego Czerwca 1956 (sekretarz Komitetu).
W latach 1982–1988 pracował w Radzie Społecznej Metropolity Poznańskiego.

## Odznaczenia i wyróżnienia
- Krzyż Walecznych w 1939 za Modlin
- czterokrotnie Medalem Wojska przez Rząd RP na Uchodźstwie w Londynie
- Srebrnym Krzyżem Zasługi za projektowanie
- Nagroda Zarządu Regionu Wielkopolska NSZZ ,,Solidarność” za dorobek dokumentacyjny (1996)[3]
- W 1991 był członkiem zespołu, który otrzymał Nagrodę Naukową Miasta Poznania za pracę Poznański Czerwiec 1956 (jako współpracownik Jarosława Maciejewskiego i Zofią Trojanowiczowej, pozostałymi współpracownikami byli Jan Sandorski, Aleksander Berger, Łucja Łukaszewicz, Władysław Markiewicz i Piotr Czartołomny)[4].

## Publikacje
- pod pseudonimem Aleksander Józefowicz Zbrodnia katyńska w dokumentach (Londyn 1978).
- Państwowa Szkoła Budownictwa w Lesznie 1922-1939 (Leszno 1986).
- Poznański Czerwiec 1956. Relacje uczestników. Opracowanie redakcyjne Eugenia R. Dabertowa, Poznań 2006 (wyd. II, Poznań 2008).

title: Aleksander Ziemkowski

wikitext:
{{Biogram infobox
 |imię i nazwisko           = Aleksander Jan Ziemkowski
 |grafika                   =
 |opis grafiki              =
 |alt grafiki               =
 |data urodzenia            = [[27 października]] [[1914]]
 |miejsce urodzenia         = [[Wschowa]]
 |data śmierci              = [[5 lipca]] [[2000]]
 |miejsce śmierci           = [[Poznań]]
 |miejsce spoczynku         = cmentarz w [[Dłużyna (województwo wielkopolskie)|Dłużynie]]
 |zawód                     = inżynier architekt
 |Alma Mater                = [[Politechnika Wrocławska]]
 |odznaczenia               = {{order|KW|1}} {{order|MW|4}} {{order|KZ|S}}
 |commons                   =
}}
'''Aleksander Jan Ziemkowski''' (ur. 27 października [[1914]] we [[Wschowa|Wschowie]], zm. 5 lipca [[2000]] w Poznaniu<ref name=":0">{{Cytuj |tytuł = In memoriam – Pamięci Architektów Polskich – Aleksander Ziemkowski |data dostępu = 2018-11-16 |opublikowany = archimemory.pl |url = https://archimemory.pl/pokaz/aleksander_ziemkowski,886}}</ref>) – doktor inżynier architekt<ref name=":0" />, żołnierz Wojska Polskiego i porucznik Armii Krajowej, w latach 1945–1947 działacz antykomunistycznego podziemia niepodległościowego (grupa „NIE”).

== Życiorys ==
Aleksander Ziemkowski zdał maturę w Państwowej Szkole Budownictwa w [[Leszno|Lesznie]] w 1932 roku. Ukończył Szkołę Podchorążych w [[Szczypiorno|Szczypiornie]] oraz został awansowany przez prezydenta RP Ignacego Mościckiego na stopień podporucznika.  W trakcie kampanii wrześniowej walczył w stopniu podporucznika w składzie 57 pułku piechoty w [[Obrona Modlina 1939|obronie Modlina]] uciekł z niewoli niemieckiej. W czasie okupacji żołnierz Armii Krajowej. Był zastępcą komendanta rejonu w obwodzie Tomaszów Mazowiecki<ref name=":0" />.

W 1969 ukończył studia na Wydziale Architektury [[Politechnika Wrocławska|Politechniki Wrocławskiej]]. Tytuł doktora nauk technicznych uzyskał w 1975<ref name=":0" />.

W latach 1951–1977 pracował w Ośrodku Badawczym Poznańskiego Biura Projektów Budownictwa Przemysłowego w Poznaniu. Był członkiem [[Stowarzyszenie Architektów Polskich|SARP]], Oddział w Poznaniu. Jako architekt zajmował się budową kościołów w Drobinie i Dubinie. Zaprojektował m.in. budynek byłego Dowództwa Wojsk Lotniczych, ul. Kościuszki w Poznaniu i dom wypoczynkowy „Celuloza” w [[Jastrzębia Góra|Jastrzębiej Górze]]<ref name=":0" />.

W 1980 r. członek 12-osobowego Społecznego Komitetu Budowy Pomnika Poznańskiego Czerwca 1956 (sekretarz Komitetu).

W latach 1982–1988 pracował w Radzie Społecznej Metropolity Poznańskiego<ref>[http://www.encysol.pl/wiki/Aleksander_Ziemkowski Biogram na stronie Encyklopedii Solidarności wraz z fotografią]</ref>.

== Odznaczenia i wyróżnienia ==
* [[Krzyż Walecznych]] w 1939 za Modlin
* czterokrotnie [[Medal Wojska|Medalem Wojska]] przez Rząd RP na Uchodźstwie w Londynie
* [[Krzyż Zasługi|Srebrnym Krzyżem Zasługi]] za projektowanie
* Nagroda Zarządu Regionu Wielkopolska NSZZ ,,Solidarność” za dorobek dokumentacyjny (1996)<ref>{{Cytuj stronę |url=https://czerwiec56.ipn.gov.pl/c56/walka-o-pamiec/teksty/9315,dok.html |tytuł=Strona IPN – poznański czerwiec 1956 |data dostępu=2019-07-16 |archiwum=https://web.archive.org/web/20190716065138/https://czerwiec56.ipn.gov.pl/c56/walka-o-pamiec/teksty/9315,dok.html |zarchiwizowano=2019-07-16 }}</ref>
* W 1991 był członkiem zespołu, który otrzymał Nagrodę Naukową Miasta Poznania za pracę ''Poznański Czerwiec 1956'' (jako współpracownik [[Jarosław Maciejewski|Jarosława Maciejewskiego]] i [[Zofia Trojanowiczowa|Zofią Trojanowiczowej]], pozostałymi współpracownikami byli [[Jan Sandorski]], Aleksander Berger, Łucja Łukaszewicz, Władysław Markiewicz i Piotr Czartołomny)<ref>[http://www.poznan.pl/mim/main/nagroda-naukowa-1991,p,284,301,303.html ''Nagroda Naukowa 1991''].</ref>.

== Publikacje ==
* pod pseudonimem ''Aleksander Józefowicz''  ''Zbrodnia katyńska w dokumentach'' (Londyn 1978).
* ''Państwowa Szkoła Budownictwa w Lesznie 1922-1939'' (Leszno 1986).
* ''Poznański Czerwiec 1956. Relacje uczestników.'' Opracowanie redakcyjne Eugenia R. Dabertowa, Poznań 2006 (wyd. II, Poznań 2008).

== Przypisy ==
{{Przypisy}}

{{Kontrola autorytatywna}}

{{SORTUJ:Ziemkowski, Aleksander}}
[[Kategoria:Odznaczeni Medalem Wojska (czterokrotnie)]]
[[Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Walecznych]]
[[Kategoria:Odznaczeni Srebrnym Krzyżem Zasługi]]
[[Kategoria:Polscy architekci]]
[[Kategoria:Polscy historycy]]
[[Kategoria:Urodzeni w 1914]]
[[Kategoria:Zmarli w 2000]]
[[Kategoria:Ludzie urodzeni we Wschowie]]

title: Aleksander Jan Ziemkowski

Data i miejsce urodzenia: 27 października 1914 · Wschowa

Data i miejsce śmierci: 5 lipca 2000 · Poznań

Miejsce spoczynku: cmentarz w Dłużynie

Zawód, zajęcie: inżynier architekt

Alma Mater: Politechnika Wrocławska