text:
# Tanzania
Tanzania, Zjednoczona Republika Tanzanii (suahili Jamhuri ya Muungano wa Tanzania) – państwo we wschodniej Afryce powstałe z połączenia dawnych kolonii brytyjskich: Tanganiki (do I wojny światowej niemieckiej) oraz brytyjskiego Zanzibaru, co symbolizowała nazwa utworzona z pierwszych sylab nazw obu krajów TAN+ZAN. W skład Tanzanii jako republiki federacyjnej weszła również wyspa Pemba położona blisko Zanzibaru. Stolicą Tanzanii jest Dodoma, do 1981 roku było nią Dar es Salaam (obecnie stolica administracyjna i siedziba rządu).

## Geografia
Większą część powierzchni Tanzanii zajmuje Wyżyna Wschodnioafrykańska (wys. 900–1500 m n.p.m.) przedzielona Wielkim Rowem Wschodnim, wypełnionym jeziorami Natron, Eyasi i Manyara. Wielki Rów Wschodni otoczony jest masywem Kilimandżaro. W północnej części kraju ciągną się rozległe równiny, w tym Serengeti Plains, Step Masajów, Step Wembere, gdzieniegdzie występują ostańce skalne. Na południu znajdują się w znacznym stopniu zerodowane pasma górskie (Rubeho, Uluguru i Mbarika). Wzdłuż zachodniej granicy rozciągają się pasma gór zrębowych – Kipengere Range, Poroto i Mgeya, opadające stromym uskokiem do Wielkiego Rowu Zachodniego i ulokowanych w nim jezior. Na wybrzeżu występuje pas nizin, szeroki na 50–100 km, w obszarze delty Rufidżi na 200 km. Należące do Tanzanii wyspy Pemba i Zanzibar otoczone są koralami.
Klimat równikowy monsunowy, na wyspach i wybrzeżu wilgotny, na płaskowyżu suchszy. W północnej części kraju występują dwie pory deszczowe (od marca do maja i od września do listopada), na pozostałym obszarze jedna – od listopada do kwietnia lub maja. Często występują burze. W pasie nadbrzeżnym sieć hydrograficzna jest gęsta, we wnętrzu kraju rzeki mają charakter głównie okresowy. W masywie Kilimandżaro występuje kilka lodowców (na wysokości 4800–5200 m n.p.m.), systematycznie zmniejszają swoją objętość. Niziny porastają sawanny i, w większości w okolicach rzek, połacie lasów wiecznie zielonych. Na wybrzeżach występują namorzyny, na płaskowyżu sawanny, na zachodzie i południowym zachodzie głównie lasy miombo. W górach piętro leśne kończy się na 2900 m n.p.m., od 2900 do 4000 m n.p.m. występuje piętro subalpejskich zarośli, powyżej 4000 m n.p.m. piętro roślinności afroalpejskiej z olbrzymimi starcami (Senecio). W Tanzanii odnotowano 322 gatunki ssaków i 1052 gatunki ptaków, z czego 24 są endemiczne dla kraju.
Na północy zlokalizowany jest Park Narodowy Serengeti wpisany na listę światowego dziedzictwa UNESCO.
- Położenie geograficzne: pomiędzy południkami 29° i 41° E oraz równoleżnikami 1° i 12° S[5]
- Długość granic lądowych: 4161 km[6]

kraje sąsiedzkie: Burundi 589 km, Kenia 775 km, Malawi 512 km, Mozambik 840 km, Rwanda 222 km, Uganda 391 km, Zambia 353 km, Demokratyczna Republika Konga 479 km
- Długość wybrzeża: 1424 km[6]
- Najwyższy punkt: Kilimandżaro 5895 m n.p.m.[5]
- Najniższy punkt: Ocean Indyjski 0 m n.p.m.[3]

## Historia
Tanzania powstała 29 października 1964 r. jako federacja dwóch odrębnych państw: Tanganiki (niepodległej od 1961) i Zanzibaru (niepodległego od 1963). W latach 1964–1985 krajem rządził prezydent Julius Nyerere będący inicjatorem unii. Do 1977 roku faktyczna władza należała do dwóch partii – Afrykańskiego Narodowego Związku Tanganiki i Partii Afroszyrazyjskiej na Zanzibarze. W 1977 roku Nyerere zaprowadził w kraju rządy monopartyjne, oparte na Partii Rewolucji. Ustrój kraju opierał się na uchwalonej w 1967 Deklaracji z Arushy, zawierającej podstawowe założenia socjalizmu tanzańskiego (ujamaa). W ramach realizacji tej koncepcji, Nyerere przeprowadził proces kolektywizacji wsi i nacjonalizacji gospodarki. Celem tych działań miało być doprowadzenie do ekonomicznej samowystarczalności. Od 1972 roku miała miejsca wzmożona polityka decentralizacji, która doprowadziła w 1979 roku do nadania Zanzibarowi autonomii i odrębnych organów władzy.
W polityce zagranicznej Nyerere przyłączył Tanzanię do grupy tzw. państw frontowych i udzielała ona pomocy ruchom wyzwoleńczym w Południowej Afryce i Rodezji. Najlepsze relacje łączyły w tamtym czasie Tanzanię z Chinami. W 1978 roku doszło do wybuchu wojny z sąsiednią Ugandą. Spór państw rozpoczął się w 1971 roku, gdy w Ugandzie doszło do zamachu stanu, w którym armia na czele z Idi Aminem obaliła prezydenta Miltona Obote. Nyerere zaoferował azyl polityczny obalonemu prezydentowi. Konsekwencją przegranej przez Ugandę wojny był upadek junty ugandyjskiej i powrót do władzy Obote w 1980 roku.
Nyerere ostatnią kadencję rozpoczął w 1980 roku i urząd sprawował do 1985 roku. Ostatnia kadencja polityka była okresem, w którym w parlamencie wyłoniła się opozycja dążąca do ograniczenia zakresu władzy prezydenta oraz kryzysu politycznego na Zanzibarze z 1984 roku który spowodowany był coraz większym niezadowoleniem z unii z Tanganiką oraz tendencjami separatystycznymi. Władzę po Nyerere objął Ali Hassan Mwinyi. Pochodzący z Zanzibaru polityk zahamował nastroje separatystyczne na wyspie. Nowy prezydent odstąpił od socjalistycznych zasad gospodarczych i wprowadzał w kraju wolny rynek. Spowodowało to zacieśnienie przez Tanzanię relacji z państwami zachodnimi oraz organizacjami międzynarodowymi. W 1990 roku dawny współpracownik Nyerere, Oscar Kambona utworzył opozycyjną partię – Demokratyczne Forum Tanzanii. Działalność partii została zalegalizowana w 1992 roku poprzez wprowadzenie systemu wielopartyjnego. Dominujące znaczenie zachowała Partia Rewolucji. 7 sierpnia 1998 w Dar es Salaam doszło do zamachu bombowego na ambasadę USA, dokonanego przez radykalnych islamistów.

## Demografia
Tanzania jest jednym z najsłabiej zurbanizowanych państw świata. Ludność miejska stanowi zaledwie 33,8% wszystkich mieszkańców. Najgęściej zaludnione są żyzne tereny wokół masywów wulkanicznych, rejon Jeziora Wiktorii i Jeziora Malawi, oraz wyspy Zanzibar i Pemba.
| (2017)                   | (2017)                                         |
| ------------------------ | ---------------------------------------------- |
| Liczba ludności          | 53 950 935                                     |
| Ludność według wieku     |                                                |
| 0 – 14 lat               | 43,74% (mężczyzn 11 921 393/kobiet 11 678 536) |
| 15 – 64 lat              | 53,24% (mężczyzn 14 296 243/kobiet 14 427 430) |
| ponad 64 lata            | 3,02% (mężczyzn 687 118/kobiet 940 215)        |
| Wiek (mediana)           |                                                |
| W całej populacji        | 17,7 lat                                       |
| Mężczyzn                 | 17,5 lat                                       |
| Kobiet                   | 18 lat                                         |
| Przyrost naturalny       | 2,75%                                          |
| Współczynnik urodzeń     | 35,6 urodzin/1000 mieszkańców                  |
| Współczynnik zgonów      | 7,6 zgonów/1000 mieszkańców                    |
| Współczynnik migracji    | -0,5 migrantów/1000 mieszkańców                |
| Ludność według płci      |                                                |
| przy narodzeniu          | 1,03 mężczyzn/kobiet                           |
| poniżej 15 lat           | 1,02 mężczyzn/kobiet                           |
| 15 – 64 lat              | 0,93 mężczyzn/kobiet                           |
| powyżej 64 lat           | 0,75 mężczyzn/kobiet                           |
| Umieralność noworodków   |                                                |
| W całej populacji        | 39,9 śmiertelnych/1000 żywych                  |
| płci męskiej             | 42 śmiertelnych/1000 żywych                    |
| płci żeńskiej            | 37,8 śmiertelnych/1000 żywych                  |
| Oczekiwana długość życia |                                                |
| W całej populacji        | 62,6 lat                                       |
| Mężczyzn                 | 61,2 lat                                       |
| Kobiet                   | 64,1 lat                                       |
| Rozrodczość              | 4,77 urodzeń/kobietę                           |
| Urbanizacja              | 33%                                            |

Kraj zamieszkuje ponad 120 grup etnicznych, z których najliczniejsze są ludy Bantu. Nadal powszechny jest koczowniczy tryb życia. Znaczna część ludności jest niedożywiona i dotknięta licznymi chorobami, m.in. malarią i śpiączką. Na 1 lekarza przypada ok. 50 tys. mieszkańców.
| Grupa etniczna      | Język           | Liczebność w tys. | Procent ludności |
| ------------------- | --------------- | ----------------- | ---------------- |
| Sukuma              | Język sukuma    | 9878              | 16,72%           |
| Gogo                | Język gogo      | 2551              | 4,32%            |
| Haya                | Język haya      | 2267              | 3,84%            |
| Ha                  | Język ha        | 1918              | 3,25%            |
| Makonde             | Język makonde   | 1788              | 3,03%            |
| Nyamwezi            | Język nyamwezi  | 1745              | 2,95%            |
| Hehe                | Język hehe      | 1428              | 2,42%            |
| Ngonde              | Język konde     | 1428              | 2,42%            |
| Masajowie (3 grupy) | Język masajski  | 1400              | 2,37%            |
| Luguru              | Język luguru    | 1308              | 2,21%            |
| Zaramo              | Język zaramo    | 1251              | 2,12%            |
| Bena                | Język bena      | 1250              | 2,12%            |
| Shambala            | Język shambala  | 1239              | 2,1%             |
| Chaga               | Język mochi     | 1158              | 1,96%            |
| Turu                | Język nyaturu   | 1059              | 1,79%            |
| Suahili             | Język swahili   | 862               | 1,46%            |
| Makua               | Język makua     | 649               | 1,1%             |
| Hutu                | Język rundi     | 647               | 1,1%             |
| Gudźaratowie        | Język gudźarati | 498               | 0,84%            |
| Chińczycy           | Język chiński   | 103               | 0,17%            |
| Hindusi             | Język hindi     | 68                | 0,12%            |
| Arabowie            | Język swahili   | 65                | 0,11%            |
| Grecy               | Język grecki    | 34                | 0,06%            |

### Największe miasta
Poniższa lista przedstawia największe miasta Tanzanii:
| 1  | Dar es Salaam | Dar es Salaam     | 2 698 652 |
| 2  | Mwanza        | Mwanza            | 436 801   |
| 3  | Zanzibar      | Zanzibar Zachodni | 403 658   |
| 4  | Arusha        | Arusza            | 341 136   |
| 5  | Mbeya         | Mbeya             | 291 649   |
| 6  | Morogoro      | Morogoro          | 250 902   |
| 7  | Tanga         | Tanga             | 224 876   |
| 8  | Dodoma        | Dodoma            | 180 541   |
| 9  | Kigoma        | Kigoma            | 164 268   |
| 10 | Moshi         | Kilimandżaro      | 156 959   |

### Religia
Struktura religijna w 2020 roku, według The ARDA:
- chrześcijaństwo – 55,3%:
  - protestantyzm – 29,4%
  - katolicyzm – 27,8%
  - kościoły niezależne – 2,2%
- islam – 31,5%
- religie etniczne, animizm – 11,3%
- hinduizm – 0,87%
- bahaizm – 0,43%
- brak religii – 0,36%
- inne religie – 0,12%.

Według szacunków Pew Research Center z 2020 roku, 63% populacji identyfikuje się jako chrześcijanie, 34% jako muzułmanie i 5% praktykowało inne religie. Chrześcijaństwo jest wewnętrznie zróżnicowane i mniej więcej po równo podzielone między katolików i protestantów. Luteranie i anglikanie są największymi wyznaniami protestanckimi, jednak od lat 80. XX wieku prężnie rozwija się ruch zielonoświątkowy, osiągając kilka milionów zwolenników. Do największych związków wyznaniowych należy także Baptystyczna Konwencja Tanzanii, która zgłasza ponad 2,6 mln wyznawców w 1300 kościołach.
Na Zanzibarze około 99% mieszkańców wyznaje islam.

## Ustrój polityczny
Republika Tanzanii od 1961 roku (jako Tanganika) jest członkiem brytyjskiej Wspólnoty Narodów. W wyborach powszechnych wybierany jest prezydent oraz członkowie jednoizbowego Zgromadzenia Narodowego (Bunge) na pięcioletnią kadencję. Prezydent powołuje premiera rządu oraz członków swojego gabinetu spośród parlamentarzystów. W liczącym 274 miejsc parlamencie, 37 miejsc zarezerwowanych jest dla kobiet, a 5 dla członków Izby Reprezentantów Zanzibaru. W wyborach z 14 grudnia 2005 dominującą pozycję w parlamencie zdobyła Partia Rewolucji zdobywając 70% poparcia w wyborach do Zgromadzenia Narodowego i 80% poparcia w wyborach prezydenckich.

## Podział administracyjny
Tanzania podzielona jest na 31 regionów:

- Arusza
- Dar es Salaam
- Dodoma
- Geita
- Iringa
- Kagera
- Katavi
- Kigoma
- Kilimandżaro
- Lindi
- Manyara
- Mara
- Mbeya
- Morogoro
- Mtwara
- Mwanza
- Njombe
- Pemba Północna
- Pemba Południowa
- Pwani
- Rukwa
- Ruvuma
- Shinyanga
- Simiyu
- Singida
- Songwe
- Tabora
- Tanga
- Zanzibar Północny
- Zanzibar Południowy
- Zanzibar Zachodni

## Gospodarka
Tanzania jest jednym z najbiedniejszych państw świata. W 2014 roku wartość PKB szacowano na 43,8 mld dolarów lub 86,4 mld dolarów parytetu siły nabywczej (PPP). Tanzania należy do krajów rozwijających się, z PKB per capita wynoszącym 1813 dolarów (PPP), co stanowiło 32% średniej dla 45 krajów Afryki subsaharyjskiej oraz uplasowało Tanzanię na 23. miejscu wśród tych krajów. W 2015 roku wzrost PKB wyniósł 3,7%.
Od 2009 do 2013 roku PKB per capita Tanzanii (oparte na stałym kursie krajowej waluty) rosło średnio o 3,5% rocznie, więcej niż w innych krajach Wspólnoty Wschodnioafrykańskiej.
Największymi partnerami handlowymi Tanzanii w 2012 roku były RPA, Szwajcaria i Chiny, do których eksportowano towary o wartości 5,5 mld USD. Wartość importu wyniosła 11,7 mld USD, a najwięcej importowano ze Szwajcarii, Chin i Zjednoczonych Emiratów Arabskich.
Tanzania przetrwała Wielką Recesję, która rozpoczęła się pod koniec 2008 roku, stosunkowo dobrze. Wysokie ceny złota, wzmocnienie przemysłu wydobywczego kraju oraz słaba integracja Tanzanii ze światowym rynkiem przyczyniły się do odizolowania kraju od spowolnienia. Po zakończeniu recesji w kraju nastąpił jego dynamiczny rozwój, dzięki silnemu sektorowi turystyki, telekomunikacji i bankowości.
Według Programu Narodów Zjednoczonych ds. Rozwoju, gospodarka narodowa tylko w niewielkim stopniu skorzystała z wzrostu gospodarczego w ostatnich latach, pomijając większość ludności kraju. W 2013 roku Globalny Raport Głodu dla Tanzanii był gorszy niż w jakimkolwiek innym kraju Wspólnoty Wschodnioafrykańskiej, z wyjątkiem Burundi.

### Rolnictwo
Gospodarka w Tanzanii w dużym stopniu opiera się na rolnictwie, które stanowi 24,5% wartości PKB kraju, 85% eksportu i zapewnia pracę połowie zatrudnionych pracowników. W 2012 roku sektor rolny urósł o 4,3%, czyli mniej niż połowę wyznaczonego celu w Milenijnych Celach Rozwoju ustalonego na poziomie 10,8%. Grunty orne zajmują 15,2% powierzchni kraju, z czego 2,4% gruntów przeznaczone jest pod uprawy stałe.
Największy udział w zbiorach w 2013 roku przyniosły: kukurydza (5,17 mln ton), maniok (1,94 mln ton), bataty (1,88 mln ton), fasola (1,64 mln ton), banany (1,31 mln ton), ryż (1,31 mln ton) i proso (1,04 mln ton). W 2013 roku najczęściej uprawianą rośliną przemysłową był trzcina cukrowa (296,7 tys. ton), a następnie bawełna (241,2 tys. ton), orzechy nerkowca (126 tys. ton), tytoń (86,9 tys. ton), kawowiec (48 tys. ton), sizal (37,4 tys. ton) oraz herbata (32,4 tys. ton).
Według National Irrigation Master Plan z 2002 roku 29,4 mln ha ziemi w Tanzanii nadaje się do irygacji, jednak do 2011 roku nawodniono jedynie 310 745 ha.

### Przemysł
Górnictwo w Tanzanii skupia się przede wszystkim na wydobyciu kamieni szlachetnych i półszlachetnych, złota oraz soli. W Mwadui wydobywa się diamenty. Najlepiej rozwiniętą gałęzią przemysłu stanowi przetwórstwo rolno-spożywcze, a także istotną rolę odgrywa przemysł cementowy. W Dar es-Salaam funkcjonuje elektrownia termiczna.

### Telekomunikacja
Telekomunikacja jest najszybciej rozwijającym się sektorem gospodarki w Tanzanii. W 2013 roku sektor ten urósł o 22,8%, ale stanowił zaledwie 2,4% PKB.
W 2011 roku na 100 mieszkańców kraju przypadało 56 abonentów telefonii komórkowej, nieco powyżej średniej w rejonie Afryki Subsaharyjskiej. Około 11% Tanzańczyków posiadało dostęp do Internetu, ale liczba ta bardzo szybko rośnie. W kraju rozwija się sieć światłowodowa o niskiej przepustowości, która zastąpiła zawodny Internet satelitarny.

### Ubóstwo
Poziom ubóstwa w Tanzanii jest bardzo wysoki. Tanzania poczyniła niewielkie postępy w kierunku zmniejszenia skrajnego głodu i niedożywienia. W 2010 roku Globalny Wskaźnik Głodu zaliczył sytuację w Tanzanii do „alarmującej”. Dzieci z obszarów wiejskich cierpią znacznie bardziej na niedożywienie i chroniczny głód od dzieci z obszarów miejskich, choć różnice miejsko-wiejskie zmniejszyły się zarówno w zakresie niedowagi oraz zahamowania wzrostu. Niska wydajność sektora rolniczego wynika głównie z niedostatecznych inwestycji infrastrukturalnych, ograniczonego dostępu do środków produkcji rolnej oraz kredytów, dużego uzależnienia od warunków pogodowych, a także niedostatecznego wsparcia handlu i reklamy produktów lokalnych.
Około 68% mieszkańców Tanzanii mieszka poniżej progu ubóstwa (mniej niż 1,25 dolara na dzień), a 16% dzieci poniżej 5. roku życia jest niedożywionych. Najważniejsze wyzwania stojące przed Tanzanią według Programu Narodów Zjednoczonych ds. Rozwoju to niezrównoważone pozyskiwanie surowców naturalnych oraz uprawy roślin, zmiany klimatu i zanieczyszczenie źródeł wody.

### Turystyka
W 2015 roku turystyka stanowiła 12,7% PKB Tanzanii oraz zapewniała zatrudnienie 10,3% sile roboczej w kraju (1 151 200 pracowników). Sektor ten rozwija się bardzo szybko, a całkowite przychody z turystyki urosły z 1,74 mld USD w 2004 roku do 4,48 mld USD w 2013 roku. Zdecydowana większość turystów odwiedza Zanzibar, a także Park Narodowy Serengeti (452 485 turystów w 2013 roku), rezerwat Ngorongoro, Park Narodowy Tarangire (165 949 turystów w 2013 roku), Park Narodowy Lake Manyara (187 773 turystów w 2013 roku) oraz Kilimandżaro. W 2012 roku turyści wydali 56 mld szylingów tanzańskich.

## Transport

### Infrastruktura drogowa
- Wszystkie drogi (stan w 2010): 86 472 km
- Drogi utwardzone: 7092 km
- Drogi nieutwardzone: 79 380 km[6]

### Infrastruktura kolejowa
- Wszystkie linie kolejowe: 4567 km
- Linie kolejowe o rozstawie 1000 mm: 2707 km
- Linie kolejowe o rozstawie 1067 mm: 1860 km[6]

Tanzania dysponuje rozwiniętą jak na warunki afrykańskie siecią kolejową (5. miejsce w Afryce). Sieć składa się z dwóch systemów o różnych rozstawach toru. Starszym systemem jest oparta na rozstawie metrowym linia centralna łącząca Tanzanię z Kenią oraz Ugandą (prom kolejowy) i Kongiem (prom kolejowy, nie funkcjonuje). Nowszym systemem jest oparta na rozstawie przylądkowym linia Tazara łącząca Tanzanię z Zambią i przez to całą siecią kolejową południowej Afryki. Sieci spotykają się w porcie Dar Es Salaam oraz mieście Kitadu.

## Siły zbrojne
Tanzania dysponuje trzema rodzajami sił zbrojnych: wojskami lądowymi, marynarką wojenną oraz siłami powietrznymi. Uzbrojenie sił morskich składało się w 2014 roku m.in. z 19 okrętów obrony wybrzeża, natomiast sił lądowych m.in. z: 30 czołgów, 350 opancerzonych pojazdów bojowych oraz 16 zestawów artylerii holowanej. Tanzańskie siły powietrzne z kolei posiadały w 2014 roku uzbrojenie w postaci m.in. 14 myśliwców, 11 samolotów transportowych, 7 samolotów szkolno-bojowych oraz 8 śmigłowców. Wojska tanzańskie w 2014 roku liczyły 27 tys. żołnierzy zawodowych oraz 80 tys. rezerwistów. Według rankingu Global Firepower (2014) tanzańskie siły zbrojne stanowią 106. siłę militarną na świecie, z rocznym budżetem na cele obronne w wysokości 220 mln dolarów (USD).

## Szkolnictwo
W Tanzanii używanych jest około 100 języków, głównie z rodziny bantu. W szkolnictwie podstawowym używany jest język suahili, natomiast w szkolnictwie wyższym w powszechnym użyciu jest język angielski. W 2012 roku wskaźnik alfabetyzacji osób powyżej 15. roku życia wynosił 67,8%. Edukacja jest obowiązkowa dla osób poniżej 15. roku życia. w 2010 roku 74,1% dzieci między 5. a 14. rokiem życia uczęszczało do szkół. W 2012 roku edukację podstawową ukończyło 80,8% dzieci. W kraju znajduje się 21 uniwersytetów:
1. Ardhi University
2. University of Dodoma(inne języki)
3. Hubert Kairuki Memorial University(inne języki) (HKMU)
4. International Medical and Technological University(inne języki) (IMTU)
5. Moshi University College of Cooperative and Business Studies(inne języki)
6. Mount Meru University(inne języki)
7. Muhimbili University of Health and Allied Sciences (MUHAS)
8. Muslim University of Morogoro(inne języki) (MUM)
9. Mzumbe University (MU)
10. Open University of Tanzania (OUT)
11. Ruaha University College(inne języki) (RUCO)
12. St. Augustine University of Tanzania(inne języki) (SAUT)
13. St. John's University of Tanzania(inne języki) (SJUT)
14. Sokoine University of Agriculture (SUA)
15. State University of Zanzibar(inne języki)
16. Teofilo Kisanji University(inne języki)
17. Tumaini University(inne języki) (TU)
18. University of Dar es Salaam (UDSM)
19. Zanzibar University(inne języki) (ZU)
20. Dar es Salaam Institute of Technology(inne języki)

title: Tanzania

wikitext:
{{inne znaczenia|państwa|''[[Tanzania (rodzaj)|Tanzania]]'' – rodzaj pająków}}
{{Państwo infobox
 |nazwa                  = Zjednoczona Republika Tanzanii
 |nazwa oryginalna       = {{K|sw|Jamhuri ya Muungano wa Tanzania}}
 |dopełniacz nazwy       = Tanzanii
 |lata istnienia         =
 |herb                   = Coat of arms of tanzania.svg
 |flaga                  = Flag of Tanzania.svg
 |dewiza                 = {{J|sw|Uhuru na Umoja}}
(Wolność i jedność)
 |hymn                   = [[Hymn Tanzanii|{{J|sw|Mungu ibariki Afrika}}]]
(Boże, błogosław Afrykę)
 |hymn audio             = National Anthem of Tanzania by US Navy Band.ogg
 |ustrój polityczny      = [[republika]]
 |konstytucja            =
 |stolica                = [[Dodoma]]
 |data powstania         = [[Tanganika (kraj)|Tanganika]]: 9 grudnia 1961
[[Sułtanat Zanzibaru|Zanzibar]]: 10 grudnia 1963
Połączenie: 26 kwietnia 1964
 |data likwidacji        =
 |władca                 =
 |prezydent              = [[Samia Suluhu|Samia Hassan Suluhu]]
 |premier                = [[Kassim Majaliwa]]
 |powierzchnia           = 947 300 km²
 |rok                    = 2017
 |liczba ludności        = 53 950 935<ref>{{Cytuj |tytuł = The World Factbook – Central Intelligence Agency |data dostępu = 2017-10-05 |opublikowany = www.cia.gov |url = https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tz.html |język = en |archiwum = https://web.archive.org/web/20201127225447/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tz.html |zarchiwizowano = 2020-11-27}}</ref>
 |gęstość zaludnienia    = 57 os./km²
 |ISO 3166               = TZ
 |waluta                 = [[szyling tanzański]] (TZS)
 |numer kierunkowy       = +255
 |domena                 = [[.tz]]
 |kod samochodowy        = EAT
 |kod samolotowy         = 5H
 |strefa czasowa         = [[Uniwersalny czas koordynowany|UTC]] +3
 |narodowości            =
 |język urzędowy         = [[Język suahili|suahili]], [[język angielski|angielski]]{{U|u1}} {{K|la|de facto}}
 |religia dominująca     = [[chrześcijaństwo]]
 |terytoria zależne      =
 |terytoria autonomiczne =
 |pkb rok                = 2023
 |pkb                    = 85,42 mld<ref name="IMF">Dane dotyczące PKB na podstawie szacunków [[Międzynarodowy Fundusz Walutowy|Międzynarodowego Funduszu Walutowego]] na rok 2023: {{cytuj stronę |url = https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2018/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=87&pr.y=6&sy=2016&ey=2023&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=914&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a= |tytuł = World Economic Outlook Database, April 2023 |autor = International Monetary Fund |język = en |data dostępu = 2023-05-23}}</ref> [[Dolar amerykański|USD]]
 |pkb na osobę           = 1349{{R|IMF}} [[dolar amerykański|USD]]
 |pkb psn rok            = 2023
 |pkb psn                = 228,03 mld{{R|IMF}} [[Dolar międzynarodowy|dolarów międzynar.]]
 |pkb psn na osobę       = 3 600{{R|IMF}} [[Dolar międzynarodowy|dolarów międzynar.]]
 |mapa                   = Tanzania - Location Map (2013) - TZA - UNOCHA.svg
 |alt mapy               =
 |opis mapy              =
 |lokalizacja mapa       = Location Tanzania AU Africa.svg
 |nazwa lokalizacji      =
 |opis lokalizacji       =
 |współrzędne            =
 |commons                = Category:Tanzania
 |wikinews               =
 |wikicytaty             = Tanzania
 |wikisłownik            = Tanzania
}}
'''Tanzania''', '''Zjednoczona Republika Tanzanii''' ({{W języku|sw|Jamhuri ya Muungano wa Tanzania}}) – państwo we wschodniej [[Afryka|Afryce]] powstałe z połączenia dawnych kolonii brytyjskich: [[Tanganika (kraj)|Tanganiki]] (do [[I wojna światowa|I wojny światowej]] niemieckiej) oraz brytyjskiego [[Sułtanat Zanzibaru|Zanzibaru]], co symbolizowała nazwa utworzona z pierwszych sylab nazw obu krajów TAN+ZAN. W skład Tanzanii jako republiki federacyjnej weszła również wyspa [[Pemba (wyspa)|Pemba]] położona blisko Zanzibaru. Stolicą Tanzanii jest [[Dodoma]], do 1981 roku było nią [[Dar es Salaam]] (obecnie stolica administracyjna i siedziba rządu).

== Geografia ==
{{osobny artykuł|Geografia Tanzanii}}
Większą część powierzchni Tanzanii zajmuje [[Wyżyna Wschodnioafrykańska]] (wys. 900–1500 m n.p.m.) przedzielona [[Wielki Rów Wschodni|Wielkim Rowem Wschodnim]], wypełnionym jeziorami [[Natron (jezioro)|Natron]], [[Eyasi]] i [[Jezioro Manyara|Manyara]]. Wielki Rów Wschodni otoczony jest masywem [[Kilimandżaro]]. W północnej części kraju ciągną się rozległe równiny, w tym {{link-interwiki |Serengeti Plains |Q=Q49607552}}, [[Step Masajów]], [[Step Wembere]], gdzieniegdzie występują ostańce skalne. Na południu znajdują się w znacznym stopniu zerodowane pasma górskie ([[Rubeho]], [[Uluguru]] i {{link-interwiki |Mbarika |Q=Q31392756}}). Wzdłuż zachodniej granicy rozciągają się pasma gór zrębowych – {{link-interwiki |Kipengere Range |Q=Q1296892}}, [[Poroto]] i [[Mgeya]], opadające stromym uskokiem do [[Wielki Rów Zachodni|Wielkiego Rowu Zachodniego]] i ulokowanych w nim jezior. Na wybrzeżu występuje pas nizin, szeroki na 50–100 km, w obszarze delty [[Rufidżi]] na 200 km. Należące do Tanzanii wyspy [[Pemba (wyspa)|Pemba]] i [[Zanzibar (wyspa)|Zanzibar]] otoczone są koralami{{r|pwn}}.

[[Plik:Mountains of the Serengeti.jpg|thumb|lewo|[[Park Narodowy Serengeti|Serengeti]]]]
Klimat równikowy monsunowy, na wyspach i wybrzeżu wilgotny, na płaskowyżu suchszy. W północnej części kraju występują dwie pory deszczowe (od marca do maja i od września do listopada), na pozostałym obszarze jedna – od listopada do kwietnia lub maja. Często występują burze. W pasie nadbrzeżnym sieć hydrograficzna jest gęsta, we wnętrzu kraju rzeki mają charakter głównie okresowy. W masywie Kilimandżaro występuje kilka lodowców (na wysokości 4800–5200 m n.p.m.), systematycznie zmniejszają swoją objętość. Niziny porastają [[sawanna|sawanny]] i, w większości w okolicach rzek, połacie lasów wiecznie zielonych. Na wybrzeżach występują [[namorzyny]], na płaskowyżu sawanny, na zachodzie i południowym zachodzie głównie lasy [[miombo]]. W górach piętro leśne kończy się na 2900 m n.p.m., od 2900 do 4000 m n.p.m. występuje piętro subalpejskich zarośli, powyżej 4000 m n.p.m. piętro roślinności afroalpejskiej z olbrzymimi [[starzec|starcami]] (''[[Starzec|Senecio]]''). W Tanzanii odnotowano 322 gatunki ssaków{{r|pwn}} i 1052 gatunki [[Ptaki|ptaków]], z czego 24 są endemiczne dla kraju{{r|bl}}.

Na północy zlokalizowany jest [[Park Narodowy Serengeti]] wpisany na [[Lista światowego dziedzictwa UNESCO|listę światowego dziedzictwa]] [[UNESCO]].
* Położenie geograficzne: pomiędzy południkami 29° i 41° E oraz równoleżnikami 1° i 12° S{{r|pdf}}
* Długość granic lądowych: 4161 km{{r|CIA}}
''kraje sąsiedzkie:'' [[Burundi]] 589 km, [[Kenia]] 775 km, [[Malawi]] 512 km, [[Mozambik]] 840 km, [[Rwanda]] 222 km, [[Uganda]] 391 km, [[Zambia]] 353 km, [[Demokratyczna Republika Konga]] 479 km{{r|CIA}}
* Długość wybrzeża: 1424 km{{r|CIA}}
* Najwyższy punkt: [[Kilimandżaro]] 5895 m n.p.m.{{r|pdf}}
* Najniższy punkt: [[Ocean Indyjski]] 0 m n.p.m.{{r|pwn}}

== Historia ==
Tanzania powstała 29 października 1964 r.<ref>{{Cytuj |tytuł = Nowa nazwa Republiki Tanganiki i Zanzibaru |czasopismo = Gazeta Zielonogórska |data = 1964-10-30 |data dostępu = 2022-05-25 |url = https://zbc.uz.zgora.pl/dlibra/publication/48830/edition/38179/content?}}</ref> jako federacja dwóch odrębnych państw: [[Tanganika (kraj)|Tanganiki]] (niepodległej od 1961) i [[Sułtanat Zanzibaru|Zanzibaru]] (niepodległego od 1963){{r|PWN}}. W latach 1964–1985 krajem rządził prezydent [[Julius Nyerere]] będący inicjatorem unii. Do 1977 roku faktyczna władza należała do dwóch partii – Afrykańskiego Narodowego Związku Tanganiki i Partii Afroszyrazyjskiej na Zanzibarze. W 1977 roku Nyerere zaprowadził w kraju rządy monopartyjne, oparte na [[Partia Rewolucji|Partii Rewolucji]]. Ustrój kraju opierał się na uchwalonej w 1967 Deklaracji z Arushy, zawierającej podstawowe założenia [[socjalizm]]u tanzańskiego (ujamaa). W ramach realizacji tej koncepcji, Nyerere przeprowadził proces [[kolektywizacja|kolektywizacji]] wsi i [[nacjonalizacja|nacjonalizacji]] gospodarki. Celem tych działań miało być doprowadzenie do ekonomicznej samowystarczalności{{r|B|O}}. Od 1972 roku miała miejsca wzmożona polityka decentralizacji, która doprowadziła w 1979 roku do nadania Zanzibarowi autonomii i odrębnych organów władzy{{r|PWN}}.
[[Plik:Brockhaus' Konversations-Lexikon (1892) (14594547788).jpg|thumb|[[Niemiecka Afryka Wschodnia]], 1892]]

W polityce zagranicznej Nyerere przyłączył Tanzanię do grupy tzw. państw frontowych i udzielała ona pomocy ruchom wyzwoleńczym w [[Południowa Afryka|Południowej Afryce]] i [[Rodezja|Rodezji]]{{r|PWN}}. Najlepsze relacje łączyły w tamtym czasie Tanzanię z [[Chińska Republika Ludowa|Chinami]]{{r|PWN}}. W 1978 roku doszło do wybuchu [[Wojna ugandyjsko-tanzańska|wojny]] z sąsiednią Ugandą. Spór państw rozpoczął się w 1971 roku, gdy w Ugandzie doszło do [[zamach stanu w Ugandzie (1971)|zamachu stanu]], w którym armia na czele z [[Idi Amin]]em obaliła prezydenta [[Milton Obote|Miltona Obote]]. Nyerere zaoferował [[azyl|azyl polityczny]] obalonemu prezydentowi{{r|ami|govm}}. Konsekwencją przegranej przez Ugandę wojny był upadek junty ugandyjskiej i powrót do władzy Obote w 1980 roku{{r|B}}.

Nyerere ostatnią kadencję rozpoczął w 1980 roku i urząd sprawował do 1985 roku. Ostatnia kadencja polityka była okresem, w którym w parlamencie wyłoniła się opozycja dążąca do ograniczenia zakresu władzy prezydenta oraz kryzysu politycznego na Zanzibarze z 1984 roku który spowodowany był coraz większym niezadowoleniem z unii z Tanganiką oraz tendencjami separatystycznymi. Władzę po Nyerere objął [[Ali Hassan Mwinyi]]. Pochodzący z Zanzibaru polityk zahamował nastroje separatystyczne na wyspie. Nowy prezydent odstąpił od socjalistycznych zasad gospodarczych i wprowadzał w kraju [[wolny rynek]]. Spowodowało to zacieśnienie przez Tanzanię relacji z państwami zachodnimi oraz organizacjami międzynarodowymi. W 1990 roku dawny współpracownik Nyerere, Oscar Kambona utworzył opozycyjną partię – Demokratyczne Forum Tanzanii. Działalność partii została zalegalizowana w 1992 roku poprzez wprowadzenie systemu wielopartyjnego{{r|PWN}}. Dominujące znaczenie zachowała Partia Rewolucji. 7 sierpnia 1998 w Dar es Salaam doszło do zamachu bombowego na ambasadę [[Stany Zjednoczone|USA]], dokonanego przez radykalnych [[islam]]istów{{r|PWN}}.

== Demografia ==
{{dopracować|sekcja|przypisy=2025-06}}
Tanzania jest jednym z najsłabiej zurbanizowanych państw świata. Ludność miejska stanowi zaledwie 33,8% wszystkich mieszkańców<ref name=":4" />. Najgęściej zaludnione są żyzne tereny wokół masywów wulkanicznych, rejon [[Jezioro Wiktorii|Jeziora Wiktorii]] i Jeziora Malawi, oraz wyspy Zanzibar i Pemba<ref name=":5">{{Cytuj |autor = |tytuł = Przeglądowy Atlas Świata – Afryka |data = 1998 |isbn = 83-85719-32-6 |wydanie = Fogra Oficyna Wydawnicza |opis = Rajmund Mydela i Jerzy Grocha; s. 341 |miejsce = Kraków}}</ref>.

{| class="wikitable"
|-
!colspan=2| (2017)
|-
!Liczba ludności
|53 950 935
|-
!colspan=2| Ludność według wieku
|-
| 0 – 14 lat
| ''43,74%'' (mężczyzn 11 921 393/kobiet 11 678 536)
|-
| 15 – 64 lat
| ''53,24%'' (mężczyzn 14 296 243/kobiet 14 427 430)
|-
| ponad 64 lata
| ''3,02%'' (mężczyzn 687 118/kobiet 940 215)
|-
!colspan=2| Wiek (mediana)
|-
| W całej populacji
| ''17,7'' lat
|-
| Mężczyzn
| ''17,5'' lat
|-
| Kobiet
| ''18'' lat
|-
!Przyrost naturalny
| ''2,75%''
|-
!Współczynnik urodzeń
| ''35,6'' urodzin/1000 mieszkańców
|-
!Współczynnik zgonów
| ''7,6'' zgonów/1000 mieszkańców
|-
!Współczynnik migracji
| ''-0,5'' migrantów/1000 mieszkańców
|-
!colspan=2| Ludność według płci
|-
| przy narodzeniu
| ''1,03'' mężczyzn/kobiet
|-
| poniżej 15 lat
| ''1,02'' mężczyzn/kobiet
|-
| 15 – 64 lat
| ''0,93'' mężczyzn/kobiet
|-
| powyżej 64 lat
| ''0,75'' mężczyzn/kobiet
|-
!colspan=2| Umieralność noworodków
|-
| W całej populacji
| ''39,9'' śmiertelnych/1000 żywych
|-
| płci męskiej
| ''42'' śmiertelnych/1000 żywych
|-
| płci żeńskiej
| ''37,8'' śmiertelnych/1000 żywych
|-
!colspan=2| Oczekiwana długość życia
|-
| W całej populacji
| ''62,6'' lat
|-
| Mężczyzn
| ''61,2'' lat
|-
| Kobiet
| ''64,1'' lat
|-
!Rozrodczość
| ''4,77'' urodzeń/kobietę
|-
!Urbanizacja
|33%
|}
[[Plik:Maasai 2012 05 31 2760 (7522647864).jpg|thumb|[[Masajowie]]]]

Kraj zamieszkuje ponad 120 grup etnicznych, z których najliczniejsze są ludy [[Bantu]]. Nadal powszechny jest koczowniczy tryb życia. Znaczna część ludności jest niedożywiona i dotknięta licznymi chorobami, m.in. malarią i śpiączką<ref name=":5" />. Na 1 lekarza przypada ok. 50 tys. mieszkańców<ref name=":4" />. [[Plik:Hadzabe Hunters.jpg|thumb|[[Języki khoisan|Hadza]]]]

[[Plik:Zanzibar Stone Town01.jpg|thumb|[[Suahili (lud)|Swahili]]]]

{| class="wikitable" style="margin: 0 0 1em 1em; font-size: 95%;"
|+ Struktura etniczna<ref>{{Cytuj stronę |url = https://joshuaproject.net/countries/TZ |tytuł = Country: Tanzania – People Groups |autor = |data = |opublikowany = Joshua Project, 2018 |język = en |data dostępu = 2018-06-30}}</ref>
!Grupa etniczna
!Język
!Liczebność w tys.
!Procent ludności
|-
| [[Sukuma]] || [[Język sukuma]] ||align=right| 9878 ||align=right| 16,72%
|-
| [[Gogo]] || [[Język gogo]] ||align=right| 2551 ||align=right| 4,32%
|-
| [[Haya (grupa etniczna)|Haya]] || [[Język haya]] ||align=right| 2267 ||align=right| 3,84%
|-
| [[Ha (lud)|Ha]] || [[Język ha]] ||align=right| 1918 ||align=right| 3,25%
|-
| [[Makonde]] || [[Język makonde]] ||align=right| 1788 ||align=right| 3,03%
|-
| [[Nyamwezi]] || [[Język nyamwezi]] ||align=right| 1745 ||align=right| 2,95%
|-
| [[Hehe (lud)|Hehe]] || [[Język hehe]] ||align=right| 1428 ||align=right| 2,42%
|-
| {{link-interwiki |Ngonde |Q=Q56300464}} || [[Język konde]] ||align=right| 1428 ||align=right| 2,42%
|-
| [[Masajowie]] (3 grupy) || [[Język masajski]] ||align=right| 1400 ||align=right| 2,37%
|-
| {{link-interwiki |Luguru |Q=Q2625797}} || [[Język luguru]] ||align=right| 1308 ||align=right| 2,21%
|-
| {{link-interwiki |Zaramo |Q=Q147725}} || [[Język zaramo]] ||align=right| 1251 ||align=right| 2,12%
|-
| [[Bena (grupa etniczna)|Bena]] || [[Język bena]] ||align=right| 1250 ||align=right| 2,12%
|-
| [[Shambala]] || [[Język sambala|Język shambala]] ||align=right| 1239 ||align=right| 2,1%
|-
| {{link-interwiki |Chaga (lud) |tekst=Chaga |Q=Q920233}} || [[Język mochi]] ||align=right| 1158 ||align=right| 1,96%
|-
| [[Turu]] || [[Język nyaturu]] ||align=right| 1059 ||align=right| 1,79%
|-
| [[Suahili (lud)|Suahili]] || [[Język suahili|Język swahili]] ||align=right| 862 ||align=right| 1,46%
|-
| [[Makua]] || [[Język makua]] ||align=right| 649 ||align=right| 1,1%
|-
| [[Hutu]] || [[Język rundi]] ||align=right| 647 ||align=right| 1,1%
|-
| [[Gudźaratowie]] || [[Język gudźarati]] ||align=right| 498 ||align=right| 0,84%
|-
| [[Chińczycy]] || [[Język chiński]] ||align=right| 103 ||align=right| 0,17%
|-
| [[Hindusi]] || [[Język hindi]] ||align=right| 68 ||align=right| 0,12%
|-
| [[Arabowie]] || [[Język suahili|Język swahili]] ||align=right| 65 ||align=right| 0,11%
|-
| [[Grecy]] || [[Język grecki]] ||align=right| 34 ||align=right| 0,06%
|}

=== Największe miasta ===
{{Osobny artykuł|Miasta w Tanzanii}}
Poniższa lista przedstawia największe miasta Tanzanii<ref>{{cytuj stronę |url = http://worldpopulationreview.com/countries/tanzania-population/ |tytuł = Tanzania Population 2018 |autor = |opublikowany = World Population Review |data = 2018 |język = en |data dostępu = 2018-10-04}}</ref>:

{| class="wikitable" style="text-align:center; width:100%; font-size:95%;"
|-
!rowspan=13 width:140|

[[Plik:Dar es Salaam before dusk.jpg|170px|Dar es Salaam]]
[[Dar es Salaam]]

[[Plik:2010-09-13 15-13-18 Tanzania Mwanza Mwanza.jpg|tło|170px|Mwanza]]
[[Mwanza]]

!Lp.
!Miasto
!Region
!Liczba mieszkańców (2018)
!rowspan=13 width:140|
[[Plik:Look at Mt. Meru Arusha Tanzania.jpg|170px|Arusha]]
[[Arusza|Arusha]]

[[Plik:Mosque in Ngamiani, Tanga.jpg|170px|Tanga]]
[[Tanga]]
|-
|style="text-align:center; background:#f0f0f0;"| 1 ||align=left| '''[[Dar es Salaam]]''' ||align=left| Dar es Salaam || 2 698 652
|-
|style="text-align:center; background:#f0f0f0;"| 2 ||align=left| '''[[Mwanza]]''' ||align=left| [[Mwanza (region)|Mwanza]] || 436 801
|-
|style="text-align:center; background:#f0f0f0;"| 3 ||align=left| '''[[Zanzibar (miasto)|Zanzibar]]''' ||align=left| [[Zanzibar Zachodni]] || 403 658
|-
|style="text-align:center; background:#f0f0f0;"| 4 ||align=left| '''[[Arusza|Arusha]]''' ||align=left| [[Arusza (region)|Arusza]] || 341 136
|-
|style="text-align:center; background:#f0f0f0;"| 5 ||align=left| '''[[Mbeya]]''' ||align=left| [[Mbeya (region)|Mbeya]] || 291 649
|-
|style="text-align:center; background:#f0f0f0;"| 6 ||align=left| '''[[Morogoro]]''' ||align=left| [[Morogoro (region)|Morogoro]] || 250 902
|-
|style="text-align:center; background:#f0f0f0;"| 7 ||align=left| '''[[Tanga]]''' ||align=left| [[Tanga (region)|Tanga]] || 224 876
|-
|style="text-align:center; background:#f0f0f0;"| 8 ||align=left| '''[[Dodoma]]''' ||align=left| [[Dodoma (region)|Dodoma]] || 180 541
|-
|style="text-align:center; background:#f0f0f0;"| 9 ||align=left| '''[[Kigoma]]''' ||align=left| [[Kigoma (region)|Kigoma]] || 164 268
|-
|style="text-align:center; background:#f0f0f0;"| 10 ||align=left| '''[[Moshi]]''' ||align=left| [[Kilimandżaro (region)|Kilimandżaro]] || 156 959
|}

=== Religia ===
[[Plik:St. Joseph in Dar es Salaam ShiftN.jpg|thumb|upright|Katolicka [[Katedra św. Józefa w Dar es Salaam|Katedra św. Józefa]] w Dar es Salaam]]
{{osobny artykuł|Religia w Tanzanii}}
Struktura religijna w 2020 roku, według The ARDA<ref>{{Cytuj |tytuł = National Profiles |data dostępu = 2022-09-30 |opublikowany = www.thearda.com |url = https://www.thearda.com/world-religion/national-profiles?u=219c}}</ref>:
* [[chrześcijaństwo]] – 55,3%:
** [[protestantyzm]] – 29,4%
** [[katolicyzm]] – 27,8%
** kościoły niezależne – 2,2%
* [[islam]] – 31,5%
* religie etniczne, [[animizm]] – 11,3%
* [[hinduizm]] – 0,87%
* [[bahaizm]] – 0,43%
* brak religii – 0,36%
* inne religie – 0,12%.

Według szacunków [[Pew Research Center]] z 2020 roku, 63% populacji identyfikuje się jako chrześcijanie, 34% jako muzułmanie i 5% praktykowało inne religie. Chrześcijaństwo jest wewnętrznie zróżnicowane i mniej więcej po równo podzielone między [[katolicyzm|katolików]] i [[protestantyzm|protestantów]]<ref name=":6">{{Cytuj |tytuł = Tanzania |data dostępu = 2022-09-30 |opublikowany = United States Department of State |url = https://www.state.gov/reports/2021-report-on-international-religious-freedom/tanzania/ |język = en}}</ref>. [[Luteranizm|Luteranie]] i [[anglikanizm|anglikanie]] są największymi wyznaniami protestanckimi, jednak od lat 80. XX wieku prężnie rozwija się [[pentekostalizm|ruch zielonoświątkowy]], osiągając kilka milionów zwolenników<ref>{{Cytuj |autor = |tytuł = Faith and Development in Focus: Tanzania |data dostępu = 2022-09-30 |opublikowany = Berkley Center for Religion, Peace and World Affairs |url = https://berkleycenter.georgetown.edu/publications/faith-and-development-in-focus-tanzania |język = en}}</ref><ref>{{Cytuj |autor = Martin Lindhardt |tytuł = Pentecostalism and the Encounter with Traditional Religion in Tanzania: Combat, Congruence and Confusion |data = 2017 |data dostępu = 2022-09-30 |opis = str. 38-39 |praca = Research Gate |url = https://www.researchgate.net/publication/317155240_Pentecostalism_and_the_Encounter_with_Traditional_Religion_in_Tanzania_Combat_Congruence_and_Confusion |język = en}}</ref>. Do największych związków wyznaniowych należy także [[baptyzm|Baptystyczna Konwencja Tanzanii]], która zgłasza ponad 2,6 mln wyznawców w 1300 kościołach<ref>{{Cytuj |tytuł = TANZANIA {{!}} Baptists’ Church of Tanzania {{!}} Baptist World Alliance |data dostępu = 2022-09-30 |opublikowany = baptistworld.org |url = https://baptistworld.org/baptists-church-of-tanzania/}}</ref>.

Na Zanzibarze około 99% mieszkańców wyznaje islam<ref name=":6" />.

== Ustrój polityczny ==
Republika Tanzanii od 1961 roku (jako Tanganika) jest członkiem brytyjskiej [[Wspólnota Narodów|Wspólnoty Narodów]]. W wyborach powszechnych wybierany jest [[prezydent]] oraz członkowie jednoizbowego Zgromadzenia Narodowego (''Bunge'') na pięcioletnią kadencję. Prezydent powołuje premiera rządu oraz członków swojego gabinetu spośród parlamentarzystów. W liczącym 274 miejsc parlamencie, 37 miejsc zarezerwowanych jest dla kobiet, a 5 dla członków Izby Reprezentantów Zanzibaru. W wyborach z 14 grudnia 2005 dominującą pozycję w parlamencie zdobyła [[Partia Rewolucji]] zdobywając 70% poparcia w wyborach do Zgromadzenia Narodowego i 80% poparcia w wyborach prezydenckich{{r|arche}}.

== Podział administracyjny ==
[[Plik:Regions of Tanzania 2016.png|mały|upright=1.8|Regiony Tanzanii]]
{{osobny artykuł|Podział administracyjny Tanzanii}}
Tanzania podzielona jest na 31 regionów{{fakt|data=2021-12}}:
{{Układ wielokolumnowy |szerokość=11em  |liczba=3 |
* [[Arusza (region)|Arusza]]
* [[Dar es Salaam (region)|Dar es Salaam]]
* [[Dodoma (region)|Dodoma]]
* [[Geita (region)|Geita]]
* [[Iringa (region)|Iringa]]
* [[Kagera (region)|Kagera]]
* [[Katavi (region)|Katavi]]
* [[Kigoma]]
* [[Kilimandżaro (region)|Kilimandżaro]]
* [[Lindi (region)|Lindi]]
* [[Manyara (region)|Manyara]]
* [[Mara (region)|Mara]]
* [[Mbeya (region)|Mbeya]]
* [[Morogoro (region)|Morogoro]]
* [[Mtwara (region)|Mtwara]]
* [[Mwanza (region)|Mwanza]]
* [[Njombe (region)|Njombe]]
* [[Pemba Północna]]
* [[Pemba Południowa]]
* [[Pwani]]
* [[Rukwa]]
* [[Ruvuma (region)|Ruvuma]]
* [[Shinyanga (region)|Shinyanga]]
* [[Simiyu (region)|Simiyu]]
* [[Singida (region)|Singida]]
* [[Songwe]]
* [[Tabora (region)|Tabora]]
* [[Tanga (region)|Tanga]]
* [[Zanzibar Północny]]
* [[Zanzibar Południowy]]
* [[Zanzibar Zachodni]]
}}

== Gospodarka ==
[[Plik:National Bank of Commerce building in Dar es Salaam 2012.jpg|mały|Gmach budynku National Bank of Commerce w [[Dar es Salaam]]]]
[[Plik:Dar es Salaam Market.jpg|thumb|Dar es Salaam]]
Tanzania jest jednym z najbiedniejszych państw świata. W 2014 roku wartość [[Produkt krajowy brutto|PKB]] szacowano na 43,8 mld [[Dolar amerykański|dolarów]] lub 86,4 mld dolarów [[Parytet siły nabywczej|parytetu siły nabywczej]] (PPP)<ref name=":1">{{Cytuj |tytuł = Report for Selected Countries and Subjects |data dostępu = 2017-01-29 |opublikowany = www.imf.org |url = http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2014/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=66&pr.y=7&sy=2014&ey=2014&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=738&s=NGDPD,NGDPDPC,PPPGDP,PPPPC&grp=0&a= |język = en}}</ref>. Tanzania należy do [[Kraj rozwijający się|krajów rozwijających się]], z [[Produkt krajowy brutto per capita|PKB per capita]] wynoszącym 1813 dolarów (PPP)<ref name=":1" />, co stanowiło 32% średniej dla 45 krajów [[Afryka Subsaharyjska|Afryki subsaharyjskiej]]<ref name="imf.org">{{Cytuj |tytuł = Report for Selected Country Groups and Subjects |data dostępu = 2017-01-29 |opublikowany = www.imf.org |url = http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2014/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=57&pr.y=113&sy=2014&ey=2014&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=603&s=PPPPC&grp=1&a=1 |język = en}}</ref> oraz uplasowało Tanzanię na 23. miejscu wśród tych krajów<ref>{{Cytuj |tytuł = Report for Selected Countries and Subjects |data dostępu = 2017-01-29 |opublikowany = www.imf.org |url = http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2014/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=61&pr.y=18&sy=2014&ey=2014&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=614,668,638,674,616,676,748,678,618,684,624,688,622,728,626,692,628,694,632,714,636,716,634,722,662,718,642,724,643,199,644,733,646,734,648,738,652,742,656,746,654,754,664,698,666&s=PPPPC&grp=0&a= |język = en}}</ref>. W 2015 roku wzrost PKB wyniósł 3,7%<ref>{{Cytuj |tytuł = GDP per capita growth (annual %) {{!}} Data |data dostępu = 2017-01-29 |opublikowany = data.worldbank.org |url = http://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.PCAP.KD.ZG?locations=TZ |język = en}}</ref>.

Od 2009 do 2013 roku PKB per capita Tanzanii (oparte na stałym kursie krajowej waluty) rosło średnio o 3,5% rocznie, więcej niż w innych krajach [[Wspólnota Wschodnioafrykańska|Wspólnoty Wschodnioafrykańskiej]]<ref name="imf.org" />.

Największymi partnerami handlowymi Tanzanii w 2012 roku były [[Południowa Afryka|RPA]], [[Szwajcaria]] i [[Chińska Republika Ludowa|Chiny]], do których eksportowano towary o wartości 5,5 mld USD. Wartość [[import]]u wyniosła 11,7 mld [[Dolar amerykański|USD]], a najwięcej importowano ze Szwajcarii, Chin i [[Zjednoczone Emiraty Arabskie|Zjednoczonych Emiratów Arabskich]]<ref>{{Cytuj |tytuł = UNdata {{!}} country profile {{!}} United Republic of Tanzania |data = 2016-12-25 |data dostępu = 2017-01-29 |url = https://web.archive.org/web/20161225010909/http://data.un.org/CountryProfile.aspx?crName=United%20Republic%20of%20Tanzania}}</ref>.

Tanzania przetrwała [[Globalny kryzys finansowy|Wielką Recesję]], która rozpoczęła się pod koniec 2008 roku, stosunkowo dobrze. Wysokie ceny [[Złoto|złota]], wzmocnienie [[Górnictwo|przemysłu wydobywczego]] kraju oraz słaba integracja Tanzanii ze światowym rynkiem przyczyniły się do odizolowania kraju od spowolnienia<ref name=":2">{{Cytuj |autor = Lake Jospeh |rozdział = Economy |tytuł = Africa South of the Sahara |data = 2013 |isbn = 1857436598 |wydawca = Europa Publications and Iain Frame |s = 1250}}</ref>. Po zakończeniu recesji w kraju nastąpił jego dynamiczny rozwój, dzięki silnemu sektorowi turystyki, telekomunikacji i bankowości<ref name=":2" />.

Według [[Program Narodów Zjednoczonych ds. Rozwoju|Programu Narodów Zjednoczonych ds. Rozwoju]], gospodarka narodowa tylko w niewielkim stopniu skorzystała z wzrostu gospodarczego w ostatnich latach, pomijając większość ludności kraju<ref>{{Cytuj |tytuł = About Tanzania |data dostępu = 2017-01-29 |opublikowany = UNDP in Tanzania |url = http://www.tz.undp.org/content/tanzania/en/home/countryinfo |język = en |archiwum = https://web.archive.org/web/20141014230730/http://www.tz.undp.org/content/tanzania/en/home/countryinfo/ |zarchiwizowano = 2014-10-14}}</ref>. W 2013 roku Globalny Raport Głodu dla Tanzanii był gorszy niż w jakimkolwiek innym kraju [[Wspólnota Wschodnioafrykańska|Wspólnoty Wschodnioafrykańskiej]], z wyjątkiem [[Burundi]]<ref>{{Cytuj |tytuł = 2013 Global Hunger Index |data = 2013 |wydawca = International Food Policy Research Institute |s = 15 |url = http://web.archive.org/web/20141106133439/http://www.ifpri.org/sites/default/files/publications/ghi13.pdf}}</ref>.

=== Rolnictwo ===
[[Plik:Tea fields, Tukuyu, Tanzania.jpg|mały|Pola herbaty w Tukuyu]]
Gospodarka w Tanzanii w dużym stopniu opiera się na [[Rolnictwo|rolnictwie]], które stanowi 24,5% wartości [[Produkt krajowy brutto|PKB]] kraju<ref name=":0">{{Cytuj |tytuł = Statistical Abstract 2013 |data = 2014 |wydawca = Ministry of Finance |url = http://web.archive.org/web/20150706213528/http://www.nbs.go.tz/nbs/Stastical%20Abstract/Statistical%20Abstract%20Report%202013.pdf}}</ref>, 85% eksportu<ref name=":4">{{Cytuj |tytuł = The World Factbook – Central Intelligence Agency |data dostępu = 2017-01-28 |opublikowany = www.cia.gov |url = https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tz.html |język = en |archiwum = https://web.archive.org/web/20201127225447/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tz.html |zarchiwizowano = 2020-11-27}}</ref> i zapewnia pracę połowie zatrudnionych pracowników<ref name=":0" />. W 2012 roku sektor rolny urósł o 4,3%, czyli mniej niż połowę wyznaczonego celu w [[Milenijne Cele Rozwoju|Milenijnych Celach Rozwoju]] ustalonego na poziomie 10,8%<ref>{{Cytuj |tytuł = MKUKUTA annual implementation report 2012/13 |data = 2013 |wydawca = Ministerstwo Finansów Tanzanii |url = http://www.mof.go.tz/mofdocs/news/latest%20news/MAIR%202012_13(upload).pdf}}</ref>. [[Grunty orne]] zajmują 15,2% powierzchni kraju<ref>{{Cytuj |tytuł = Arable land (% of land area) {{!}} Data |data dostępu = 2017-01-28 |opublikowany = data.worldbank.org |url = http://data.worldbank.org/indicator/AG.LND.ARBL.ZS?locations=TZ |język = en}}</ref>, z czego 2,4% gruntów przeznaczone jest pod uprawy stałe<ref>{{Cytuj |tytuł = Permanent cropland (% of land area) {{!}} Data |data dostępu = 2017-01-28 |opublikowany = data.worldbank.org |url = http://data.worldbank.org/indicator/AG.LND.CROP.ZS?locations=TZ |język = en}}</ref>.

Największy udział w zbiorach w 2013 roku przyniosły: [[kukurydza]] (5,17 mln ton), [[maniok]] (1,94 mln ton), [[Wilec ziemniaczany|bataty]] (1,88 mln ton), [[fasola]] (1,64 mln ton), [[Banan (owoc)|banany]] (1,31 mln ton), [[ryż]] (1,31 mln ton) i [[proso]] (1,04 mln ton)<ref name=":0" />. W 2013 roku najczęściej uprawianą [[Rośliny przemysłowe|rośliną przemysłową]] był [[Cukrowiec lekarski|trzcina cukrowa]] (296,7 tys. ton), a następnie [[Bawełna (roślina)|bawełna]] (241,2 tys. ton), [[Nanercz zachodni|orzechy nerkowca]] (126 tys. ton), [[Tytoń (roślina)|tytoń]] (86,9 tys. ton), [[kawowiec]] (48 tys. ton), [[sizal]] (37,4 tys. ton) oraz herbata (32,4 tys. ton)<ref name=":0" />.

Według National Irrigation Master Plan z 2002 roku 29,4 mln [[Hektar|ha]] ziemi w Tanzanii nadaje się do [[Irygacja (rolnictwo)|irygacji]], jednak do 2011 roku nawodniono jedynie 310 745 ha<ref>{{Cytuj |tytuł = Irrigation will give us more food by 2015 – govt |data = 2016-03-18 |data dostępu = 2017-01-28 |url = https://web.archive.org/web/20160318071612/http://www.ippmedia.com/frontend/index.php?l=36093}}</ref>.

=== Przemysł ===
[[Plik:Williamson Diamond Mine, Mwazui, Tanzania.JPG|mały|Kopalnia diamentów Williamson]]
[[Górnictwo]] w Tanzanii skupia się przede wszystkim na wydobyciu kamieni szlachetnych i półszlachetnych, [[złoto|złota]] oraz [[Chlorek sodu|soli]]<ref name="T">{{Cytuj książkę |tytuł = Encyklopedia Geograficzna Świata II. Afryka |wydawca = OPRES |miejsce = Kraków |data = 1997 |isbn = 83-85909-21-4}}</ref>. W [[Mwadui]] wydobywa się [[diament]]y<ref name="T" />. Najlepiej rozwiniętą gałęzią przemysłu stanowi przetwórstwo rolno-spożywcze, a także istotną rolę odgrywa przemysł cementowy<ref name="T" />. W [[Dar es Salaam|Dar es-Salaam]] funkcjonuje elektrownia termiczna<ref name="T" />.

=== Telekomunikacja ===
Telekomunikacja jest najszybciej rozwijającym się sektorem [[Gospodarka|gospodarki]] w Tanzanii. W 2013 roku sektor ten urósł o 22,8%, ale stanowił zaledwie 2,4% [[Produkt krajowy brutto|PKB]]<ref>{{Cytuj stronę |url = http://www.mof.go.tz/mofdocs/budget/Budget%20Execution%20Report/BER%20January%20-%20March%202014%20Final.pdf |tytuł = Quaterly Economic Review and Budget Execution Report for Fiscal Year 2013/14: January-March 2014 |autor = Ministerstwo Finansów Tanzanii |data = maj 2014 |data dostępu = 2016-12-11}}</ref>.

W 2011 roku na 100 mieszkańców kraju przypadało 56 [[abonent]]ów [[Telefonia komórkowa|telefonii komórkowej]], nieco powyżej średniej w rejonie [[Afryka Subsaharyjska|Afryki Subsaharyjskiej]]. Około 11% Tanzańczyków posiadało dostęp do [[Internet]]u, ale liczba ta bardzo szybko rośnie. W kraju rozwija się [[Światłowód|sieć światłowodowa]] o niskiej [[Przepustowość kanału|przepustowości]], która zastąpiła zawodny [[Satelitarne usługi internetowe|Internet satelitarny]]<ref name=":3">{{Cytuj książkę |autor = Jospeh Lake |tytuł = Economy |wydawca = Europa Publications and Iain Frame |data = 2013 |strony = 1253 |isbn = 1857436598 |rozdział = Africa South of the Sahara}}</ref>.

=== Ubóstwo ===
Poziom [[Bieda|ubóstwa]] w Tanzanii jest bardzo wysoki{{r|undp}}. Tanzania poczyniła niewielkie postępy w kierunku zmniejszenia [[Głód|skrajnego głodu]] i [[Niedożywienie|niedożywienia]]{{r|heifer|undp}}. W 2010 roku Globalny Wskaźnik Głodu zaliczył sytuację w Tanzanii do „alarmującej”{{r|undp}}. Dzieci z obszarów wiejskich cierpią znacznie bardziej na [[niedożywienie]] i chroniczny głód od dzieci z obszarów miejskich, choć różnice miejsko-wiejskie zmniejszyły się zarówno w zakresie [[Niedowaga|niedowagi]] oraz [[Niedobór wzrostu|zahamowania wzrostu]]. Niska wydajność sektora rolniczego wynika głównie z niedostatecznych inwestycji infrastrukturalnych, ograniczonego dostępu do środków produkcji rolnej oraz kredytów, dużego uzależnienia od [[Pogoda|warunków pogodowych]], a także niedostatecznego wsparcia [[Handel|handlu]] i [[Reklama|reklamy]] produktów lokalnych{{r|undp}}.

Około 68% mieszkańców Tanzanii mieszka poniżej [[Minimum egzystencji|progu ubóstwa]] (mniej niż 1,25 [[Dolar amerykański|dolara]] na dzień), a 16% dzieci poniżej 5. roku życia jest [[Niedożywienie|niedożywionych]]{{r|heifer}}. Najważniejsze wyzwania stojące przed Tanzanią według [[Program Narodów Zjednoczonych ds. Rozwoju|Programu Narodów Zjednoczonych ds. Rozwoju]] to niezrównoważone pozyskiwanie [[Zasoby naturalne|surowców naturalnych]] oraz [[Uprawa roślin|uprawy roślin]], [[zmiana klimatu|zmiany klimatu]] i [[Zanieczyszczenia wody|zanieczyszczenie źródeł wody]]{{r|heifer}}.

=== Turystyka ===
[[Plik:Uhuru Peak Mt. Kilimanjaro 1.JPG|mały|Szczyt Uhuru na wulkanie [[Kilimandżaro|Kibo]] – 5895 m n.p.m.]]
W 2015 roku [[turystyka]] stanowiła 12,7% PKB Tanzanii oraz zapewniała zatrudnienie 10,3% sile roboczej w kraju (1 151 200 pracowników)<ref>{{Cytuj |tytuł = World Travel and Tourism Council Data, 2013 – knoema.com |czasopismo = Knoema |data dostępu = 2017-02-03 |url = https://web.archive.org/web/20170204003127/https://knoema.com/atlas/United-Republic-of-Tanzania/topics/Tourism/Travel-and-Tourism-Total-Contribution-to-Employment/Total-Contribution-to-Employment-percent-share |język = en}}</ref>. Sektor ten rozwija się bardzo szybko, a całkowite przychody z turystyki urosły z 1,74 mld [[Dolar amerykański|USD]] w 2004 roku do 4,48 mld USD w 2013 roku<ref>{{Cytuj |tytuł = UNWTO Tourism Highlights: 2014 Edition |data = 2014 |wydawca = United Nations World Tourism Organization |url = http://web.archive.org/web/20150208040125/http://dtxtq4w60xqpw.cloudfront.net:80/sites/all/files/pdf/unwto_highlights14_en_hr_0.pdf}}</ref>. Zdecydowana większość turystów odwiedza [[Zanzibar (wyspa)|Zanzibar]], a także [[Park Narodowy Serengeti]] (452 485 turystów w 2013 roku), [[Ngorongoro|rezerwat Ngorongoro]], [[Park Narodowy Tarangire]] (165 949 turystów w 2013 roku), Park Narodowy Lake Manyara (187 773 turystów w 2013 roku) oraz [[Kilimandżaro]]<ref name=":3" />. W 2012 roku turyści wydali 56 mld [[Szyling tanzański|szylingów tanzańskich]].

== Transport ==
[[Plik:Railways in Tanzania.svg|thumb|Sieć kolejowa Tanzanii]]
[[Plik:Dar TRC Railway Station.JPG|thumb|Stacja kolejowa w Dar es Salaam]]
[[Plik:Mawenzi.jpg|thumb|Góra Mawenzi]]
[[Plik:Lake Victoria composite satellite photo.jpg|thumb|Jezioro Wiktorii]]
[[Plik:Lake Manyara Wildlife.jpg|thumb|Zebry w Lake Manyara National Park]]

=== Infrastruktura drogowa ===
* Wszystkie drogi (stan w 2010): 86 472 km
* Drogi utwardzone: 7092 km
* Drogi nieutwardzone: 79 380 km{{r|CIA}}

=== Infrastruktura kolejowa ===
{{osobny artykuł|Transport kolejowy w Tanzanii}}
* Wszystkie linie kolejowe: 4567 km
* Linie kolejowe o rozstawie 1000 mm: 2707 km
* Linie kolejowe o rozstawie 1067 mm: 1860 km{{r|CIA}}
Tanzania dysponuje rozwiniętą jak na warunki afrykańskie siecią kolejową (5. miejsce w Afryce{{r|CIA}}). Sieć składa się z dwóch systemów o różnych [[Rozstaw szyn|rozstawach toru]]. Starszym systemem jest oparta na [[rozstaw metrowy|rozstawie metrowym]] [[Centralna linia kolejowa (Tanzania)|linia centralna]] łącząca Tanzanię z Kenią oraz Ugandą (prom kolejowy) i Kongiem (prom kolejowy, nie funkcjonuje). Nowszym systemem jest oparta na [[rozstaw przylądkowy|rozstawie przylądkowym]] linia [[Tazara]] łącząca Tanzanię z Zambią i przez to całą siecią kolejową południowej Afryki. Sieci spotykają się w porcie [[Dar es Salaam|Dar Es Salaam]] oraz mieście [[Kitadu]].

== Siły zbrojne ==
Tanzania dysponuje trzema [[rodzaj sił zbrojnych|rodzajami sił zbrojnych]]: wojskami lądowymi, marynarką wojenną oraz [[Tanzańskie Siły Powietrzne|siłami powietrznymi]]{{r|Global}}. Uzbrojenie sił morskich składało się w 2014 roku m.in. z 19 okrętów obrony wybrzeża, natomiast sił lądowych m.in. z: 30 czołgów, 350 opancerzonych pojazdów bojowych oraz 16 zestawów [[artyleria|artylerii]] holowanej{{r|Global}}. Tanzańskie siły powietrzne z kolei posiadały w 2014 roku uzbrojenie w postaci m.in. 14 [[Samolot myśliwski|myśliwców]], 11 [[Samolot transportowy|samolotów transportowych]], 7 [[Samolot szkolno-bojowy|samolotów szkolno-bojowych]] oraz 8 [[Śmigłowiec|śmigłowców]]{{r|Global}}. Wojska tanzańskie w 2014 roku liczyły 27 tys. żołnierzy zawodowych oraz 80 tys. rezerwistów. Według rankingu ''{{link-interwiki |Global Firepower |Q=Q65202819}}'' (2014) tanzańskie siły zbrojne stanowią 106. siłę militarną na świecie, z rocznym budżetem na cele obronne w wysokości 220 mln dolarów ([[Dolar amerykański|USD]]){{r|Global}}.

== Szkolnictwo ==
W Tanzanii używanych jest około 100 języków, głównie z rodziny [[Języki bantu|bantu]]. W szkolnictwie podstawowym używany jest [[język suahili]], natomiast w [[Uczelnia|szkolnictwie wyższym]] w powszechnym użyciu jest [[język angielski]]. W 2012 roku [[Analfabetyzm funkcjonalny|wskaźnik alfabetyzacji]] osób powyżej 15. roku życia wynosił 67,8%<ref>{{Cytuj stronę |url = http://www.unicef.org/infobycountry/tanzania_statistics.html |tytuł = Tanzania, United of – Statistics |autor = UNICEF |data = 15 października 2014 |data dostępu = 2016-12-12}}</ref>. [[Edukacja]] jest obowiązkowa dla osób poniżej 15. roku życia. w 2010 roku 74,1% dzieci między 5. a 14. rokiem życia uczęszczało do szkół. W 2012 roku edukację podstawową ukończyło 80,8% dzieci<ref>{{Cytuj stronę |url = http://web.archive.org/web/20190619163408/https://www.dol.gov/ilab/reports/child-labor/findings/2013TDA/tanzania.pdf |tytuł = 2013 Findings on the Worst Forms of Child Labor |autor = U.S. Department of Labor |data dostępu = 2016-12-12}}</ref>. W kraju znajduje się 21 [[uniwersytet]]ów:
# [[Ardhi University]]
# {{link-interwiki |University of Dodoma |Q=Q693769}}
# {{link-interwiki |Hubert Kairuki Memorial University |Q=Q5927408}} (HKMU)
# {{link-interwiki |International Medical and Technological University |Q=Q6051985}} (IMTU)
# {{link-interwiki |Moshi University College of Cooperative and Business Studies |Q=Q99287736}}
# {{link-interwiki |Mount Meru University |Q=Q6922167}}
# [[Muhimbili University of Health and Allied Sciences]] (MUHAS)
# {{link-interwiki |Muslim University of Morogoro |Q=Q6942984}} (MUM)
# [[Mzumbe University]] (MU)
# [[Open University of Tanzania]] (OUT)
# {{link-interwiki |Ruaha University College |Q=Q7375649}} (RUCO)
# {{link-interwiki |St. Augustine University of Tanzania |Q=Q1765076}} (SAUT)
# {{link-interwiki |St. John's University of Tanzania |Q=Q7588856}} (SJUT)
# [[Uniwersytet Rolniczy Sokoine|Sokoine University of Agriculture]] (SUA)
# {{link-interwiki |State University of Zanzibar |Q=Q7603635}}
# {{link-interwiki |Teofilo Kisanji University |Q=Q13122812}}
# {{link-interwiki |Tumaini University |Q=Q2459595}} (TU)
# [[Uniwersytet w Dar es Salaam|University of Dar es Salaam]] (UDSM)
# {{link-interwiki |Zanzibar University |Q=Q8066311}} (ZU)
# {{link-interwiki |Dar es Salaam Institute of Technology |Q=Q5221955}}

== Uwagi ==
{{Uwagi|
<ref name="u1">Na [[Zanzibar (autonomia)|Zanzibarze]] dodatkowo jest używany język [[Język arabski|arabski]].</ref>
}}

== Przypisy ==
<references>
<ref name="pdf">{{cytuj stronę |url = https://web.archive.org/web/20161203083907/http://www.nbs.go.tz/nbs/takwimu/references/Tanzania_in_Figures_2015.pdf |tytuł = 2015 Tanzania in Figures |opublikowany = National Bureau of Statistics, Dar es Salaam |data = czerwiec 2016 |data dostępu = 2016-12-03}}</ref>
<ref name="bl">{{cytuj stronę |url = http://datazone.birdlife.org/country/tanzania |tytuł = Tanzania |opublikowany = BirdLife DataZone |data dostępu = 2016-12-03}}</ref>
<ref name="pwn">{{cytuj książkę |tytuł = Wielki Encyklopedyczny Atlas Świata |strony = 54–57 |tom = 12. Afryka Wschodnia i Środkowa |wydawca = PWN |rok = 2006 |miejsce = Warszawa |isbn = 8301149272}}</ref>
<ref name="undp">{{Cytuj stronę |url = https://web.archive.org/web/20170419220506/http://www.tz.undp.org/content/tanzania/en/home/countryinfo.html |tytuł = Tanzania UNDP |data dostępu = 2016-11-24}}</ref>
<ref name="heifer">{{Cytuj stronę |url = https://www.heifer.org/ending-hunger/our-work/countries/africa/tanzania.html |tytuł = Tanzania |data dostępu = 2016-11-24}}</ref>
<ref name="ami">{{Cytuj stronę |url = http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,946151-2,00.html |tytuł = EAST AFRICA: An Idi-otic Invasion |data = 1978-10-13 |opublikowany = „[[Time (tygodnik)|Time]]” |język = en |archiwum = https://web.archive.org/web/20121023054332/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,946151-2,00.html |zarchiwizowano = 2012-10-23 |data dostępu = 2009-08-22}}</ref>
<ref name="govm">{{Cytuj stronę |url = http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field%28DOCID+ug0140%29 |tytuł = Idi Amin and Military Rule |opublikowany = Library of Congress Country Studies: Uganda |język = en |data dostępu = 2009-08-22}}</ref>
<ref name="B">{{Encyklopedia Britannica |id = biography/Julius-Nyerere |tytuł = Julius Nyerere |data dostępu = 2022-10-05}}</ref>
<ref name="O">{{cytuj stronę |url = https://web.archive.org/web/20201216221339/https://zapytaj.onet.pl/encyklopedia/76469,,,,nyerere_julius_kambarage,haslo.html |tytuł = Nyerere Julius Kambarage |opublikowany = portalwiedzy.onet.pl |język = pl}}</ref>
<ref name="PWN">{{encyklopedia PWN|id = 4575516|tytuł=Tanzania. Historia|data dostępu=2015-06-03}}</ref>
<ref name="CIA">{{Cytuj stronę |url = https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tz.html |tytuł = The World Factbook |opublikowany = Central Intelligence Agency |data = 2016-11-10 |archiwum = https://web.archive.org/web/20201127225447/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tz.html |zarchiwizowano = 2020-11-27 |data dostępu = 2016-11-24}}</ref>
<ref name="Global">{{Cytuj stronę |url = http://www.globalfirepower.com/country-military-strength-detail.asp?country_id=Tanzania |tytuł = Tanzania |opublikowany = [[Global Firepower]] |język = en |data dostępu = 2014-09-10}}</ref>
<ref name="arche">{{cytuj książkę |autor = Andrzej Antoszewski, Ryszard Herbut |tytuł = Systemy polityczne współczesnego świata |wydawca = ARCHE |miejsce = Gdańsk |rok = 2004}}</ref>
</references>

== Linki zewnętrzne ==
* [https://www.tanzania.go.tz/ Oficjalna strona rządu Tanzanii]
* [https://www.parliament.go.tz/ Oficjalna strona parlamentu Tanzanii]
* {{Cytuj stronę |url = http://www.dmoz.org/Regional/Africa/Tanzania |tytuł = Tanzania w DMOZ |opublikowany = dmoz.org |archiwum = https://web.archive.org/web/20120415162356/http://www.dmoz.org/Regional/Africa/Tanzania |zarchiwizowano = 2012-04-15}}

{{Państwa Afryki}}
{{Grupa szablonów
|tytuł = Członkostwo w organizacjach międzynarodowych
|lista =
{{Unia Afrykańska}}
{{SADC}}
{{Wspólnota Narodów}}
{{WTO}}
}}

{{Kontrola autorytatywna}}

[[Kategoria:Tanzania| ]]
[[Kategoria:Państwa w Afryce]]
[[Kategoria:Członkowie Organizacji Narodów Zjednoczonych]]

title: Zjednoczona Republika TanzaniiJamhuri ya Muungano wa Tanzania

Herb: Flaga

Ustrój polityczny: republika

Stolica: Dodoma

Data powstania: Tanganika: 9 grudnia 1961 · Zanzibar: 10 grudnia 1963 · Połączenie: 26 kwietnia 1964

Prezydent: Samia Hassan Suluhu

Premier: Kassim Majaliwa

• gęstość: 57 os./km²

Kod ISO 3166: TZ

Waluta: szyling tanzański (TZS)

Domena internetowa: .tz

Kod samochodowy: EAT

Strefa czasowa: UTC +3

Język urzędowy: suahili, angielski de facto

Religia dominująca: chrześcijaństwo

PKB (2023) · • całkowite · • na osobę: · 85,42 mld USD · 1349 USD

PKB (PSN) (2023) · • całkowite · • na osobę: · 228,03 mld dolarów międzynar. · 3 600 dolarów międzynar.


text:
# Franciszek Ślusarczyk (duchowny)
Franciszek Ślusarczyk (ur. 26 lipca 1958 w Dobczycach) – polski duchowny rzymskokatolicki, doktor teologii, rektor sanktuarium Bożego Miłosierdzia w Krakowie-Łagiewnikach w latach 2014–2019, mianowany biskupem pomocniczym krakowskim w 2018, zrezygnował z przyjęcia sakry biskupiej, proboszcz parafii Najświętszej Maryi Panny Matki Kościoła w Krakowie od 2019.

## Życiorys
Urodził się 26 lipca 1958 w Dobczycach. Kształcił się w Liceum Ogólnokształcącym w Gdowie. Od 1977 był alumnem Wyższego Seminarium Duchownego Archidiecezji Krakowskiej. W tym czasie odbył dwuletnią służbę wojskową w jednostce w Brzegu. 20 maja 1984 został wyświęcony na prezbitera przez kardynała Franciszka Macharskiego, arcybiskupa metropolitę krakowskiego. Inkardynowany został do archidiecezji krakowskiej. Studia kontynuował na Wydziale Teologicznym Papieskiej Akademii Teologicznej w Krakowie, w międzyczasie odbył kurs języka francuskiego w Instytucie Katolickim w Paryżu w latach 1988 i 1989. W 1997 uzyskał doktorat na podstawie dysertacji Ideał chrześcijanina i sposób jego realizacji w kaznodziejskim przekazie arcybiskupa Józefa Bilczewskiego.
Pracował jako wikariusz w parafiach św. Floriana w Żywcu od 1984 do 1988 i św. Klemensa w Wieliczce od 1988 do 1989. W latach 1990–1997 był prefektem krakowskiego seminarium duchownego, w latach 1997–2002 sprawował w nim urząd wicerektora. Był zatrudniony na Wydziale Teologicznym Papieskiej Akademii Teologicznej w Krakowie na stanowiskach asystenta, a następnie adiunkta w Katedrze Homiletyki. W latach 2003–2014 był wicerektorem sanktuarium Bożego Miłosierdzia w Krakowie-Łagiewnikach, a w 2014 został ustanowiony rektorem (kustoszem) sanktuarium. Wszedł w skład archidiecezjalnej rady kapłańskiej i rady duszpasterskiej. W 2005 papież Benedykt XVI nadał mu godność kapelana Jego Świątobliwości. W 2016 papież Franciszek ustanowił go misjonarzem miłosierdzia.
3 grudnia 2018 papież Franciszek mianował go biskupem pomocniczym archidiecezji krakowskiej ze stolicą tytularną Cillium. Święcenia biskupie miał przyjąć wraz z Januszem Mastalskim w sanktuarium Bożego Miłosierdzia w Krakowie-Łagiewnikach 5 stycznia 2019. Jednakże 12 grudnia 2018 arcybiskup metropolita krakowski Marek Jędraszewski zakomunikował, że Ślusarczyk zrezygnował z przyjęcia święceń biskupich, a jego dymisja została przyjęta przez papieża Franciszka. W wydanym oświadczeniu duchowny przeprosił wszystkich zawiedzionych jego decyzją i poprosił o wsparcie modlitewne.
W 2019 został przeniesiony na urząd proboszcza parafii Najświętszej Maryi Panny Matki Kościoła w Krakowie.

wikiname: plwiki

title: Franciszek Ślusarczyk (duchowny)

in_language: pl

wikitext:
{{Duchowny infobox
 |imię i nazwisko         = Franciszek Ślusarczyk
 |imię i nazwisko org     =
 |tytuł                   = Kapelan Jego Świątobliwości
 |grafika                 = Franciszek Ślusarczyk (2018).jpg
 |opis grafiki            = Franciszek Ślusarczyk (2018)
 |alt grafiki             =
 |herb                    =
 |dewiza                  =
 |dewiza - j. polski      =
 |kraj działania          = [[Polska]]
 |data urodzenia          = 26 lipca 1958
 |miejsce urodzenia       = [[Dobczyce]]
 |data śmierci            =
 |miejsce śmierci         =
 |miejsce pochówku        =
 |1. funkcja              = Proboszcz parafii Najświętszej Maryi Panny Matki Kościoła w Krakowie
 |1. funkcja - okres      = od 2019
 |2. funkcja              = Rektor sanktuarium Bożego Miłosierdzia w Krakowie-Łagiewnikach
 |2. funkcja - okres      = 2014–2019
 |wyznanie                = [[katolicyzm]]
 |kościół                 = [[Kościół łaciński|rzymskokatolicki]]
 |inkardynacja            = [[archidiecezja krakowska]]
 |data ślubów zakonnych   =
 |data diakonatu          =
 |data ordynacji          =
 |data święceń            = 20 maja 1984
 |data nominacji          = 3 grudnia 2018
 |data sakry              =
 |data patriarchatu       =
 |data kreacji            =
 |papież kreujący         =
 |kościół tytularny       =
 |faksymile               =
 |opis faksymile          =
 |odznaczenia             =
 |commons                 = Category:Franciszek Ślusarczyk
 |wikiźródła              =
 |wikicytaty              =
 |wikinews                =
 |www                     =
}}
'''Franciszek Ślusarczyk''' (ur. [[26 lipca]] [[1958]] w [[Dobczyce|Dobczycach]]) – polski [[duchowieństwo|duchowny]] [[Kościół łaciński|rzymskokatolicki]], [[doktor]] [[teologia|teologii]], rektor [[samodzielny rektorat Bożego Miłosierdzia w Krakowie (Łagiewniki)|sanktuarium Bożego Miłosierdzia w Krakowie-Łagiewnikach]] w latach 2014–2019, mianowany [[biskupi krakowscy|biskupem pomocniczym krakowskim]] w 2018, zrezygnował z przyjęcia [[sakra|sakry biskupiej]], proboszcz [[parafia Najświętszej Maryi Panny Matki Kościoła w Krakowie|parafii Najświętszej Maryi Panny Matki Kościoła w Krakowie]] od 2019.

== Życiorys ==
Urodził się 26 lipca 1958 w [[Dobczyce|Dobczycach]]. Kształcił się w Liceum Ogólnokształcącym w Gdowie. Od 1977 był alumnem [[Wyższe Seminarium Duchowne Archidiecezji Krakowskiej|Wyższego Seminarium Duchownego Archidiecezji Krakowskiej]]. W tym czasie odbył dwuletnią służbę wojskową w jednostce w Brzegu{{r|Nowi biskupi pomocniczy archidiecezji krakowskiej}}. 20 maja 1984 został [[sakrament święceń|wyświęcony]] na [[prezbiter]]a przez kardynała [[Franciszek Macharski|Franciszka Macharskiego]], arcybiskupa metropolitę krakowskiego. [[inkardynacja|Inkardynowany]] został do [[archidiecezja krakowska|archidiecezji krakowskiej]]{{r|catholic-hierarchy}}. Studia kontynuował na [[Wydział Teologiczny Uniwersytetu Papieskiego Jana Pawła II w Krakowie|Wydziale Teologicznym]] [[Uniwersytet Papieski Jana Pawła II w Krakowie|Papieskiej Akademii Teologicznej w Krakowie]], w międzyczasie odbył kurs języka francuskiego w [[Institut Catholique de Paris|Instytucie Katolickim w Paryżu]] w latach 1988 i 1989. W 1997 uzyskał [[doktor]]at na podstawie [[dysertacja|dysertacji]] ''Ideał chrześcijanina i sposób jego realizacji w kaznodziejskim przekazie arcybiskupa Józefa Bilczewskiego''{{r|Nowi biskupi pomocniczy archidiecezji krakowskiej}}.

Pracował jako [[wikariusz]] w parafiach [[parafia św. Floriana w Żywcu|św. Floriana w Żywcu]]{{r|Nowi biskupi pomocniczy archidiecezji krakowskiej}} od 1984 do 1988{{r|Księża Janusz Mastalski i Franciszek Ślusarczyk biskupami}} i [[parafia św. Klemensa w Wieliczce|św. Klemensa w Wieliczce]]{{r|Nowi biskupi pomocniczy archidiecezji krakowskiej}} od 1988 do 1989{{r|Księża Janusz Mastalski i Franciszek Ślusarczyk biskupami}}. W latach 1990–1997 był [[prefekt (Kościół katolicki)|prefektem]] krakowskiego seminarium duchownego, w latach 1997–2002 sprawował w nim urząd wicerektora{{r|Księża Janusz Mastalski i Franciszek Ślusarczyk biskupami}}. Był zatrudniony na Wydziale Teologicznym Papieskiej Akademii Teologicznej w Krakowie na stanowiskach [[asystent (stanowisko na uczelni)|asystenta]], a następnie [[adiunkt]]a w Katedrze Homiletyki{{r|Nowi biskupi pomocniczy archidiecezji krakowskiej}}. W latach 2003–2014 był wicerektorem [[samodzielny rektorat Bożego Miłosierdzia w Krakowie (Łagiewniki)|sanktuarium Bożego Miłosierdzia w Krakowie-Łagiewnikach]], a w 2014 został ustanowiony rektorem (kustoszem) sanktuarium{{r|Kraków-Łagiewniki: nowy rektor Sanktuarium Bożego Miłosierdzia}}. Wszedł w skład archidiecezjalnej [[rada kapłańska|rady kapłańskiej]] i [[rada duszpasterska|rady duszpasterskiej]]. W 2005 papież [[Benedykt XVI]] nadał mu godność [[prałat|kapelana Jego Świątobliwości]]. W 2016 papież [[Franciszek (papież)|Franciszek]] ustanowił go misjonarzem miłosierdzia{{r|Nowi biskupi pomocniczy archidiecezji krakowskiej}}.

3 grudnia 2018 papież Franciszek mianował go [[biskup pomocniczy|biskupem pomocniczym]] [[archidiecezja krakowska|archidiecezji krakowskiej]] ze stolicą tytularną [[Cillium]]{{r|Nomina di Ausiliari di Kraków (Polonia)|Ks. Franciszek Ślusarczyk i ks. Janusz Mastalski – biskupami pomocniczymi archidiecezji krakowskiej}}. [[sakra|Święcenia biskupie]] miał przyjąć wraz z [[Janusz Mastalski|Januszem Mastalskim]] w sanktuarium Bożego Miłosierdzia w Krakowie-Łagiewnikach 5 stycznia 2019{{r|Kraków ma nowych biskupów}}. Jednakże 12 grudnia 2018 arcybiskup metropolita krakowski [[Marek Jędraszewski]] zakomunikował, że Ślusarczyk zrezygnował z przyjęcia święceń biskupich, a jego dymisja została przyjęta przez papieża Franciszka{{r|Komunikat Metropolity Krakowskiego}}. W wydanym oświadczeniu duchowny przeprosił wszystkich zawiedzionych jego decyzją i poprosił o wsparcie modlitewne{{r|Oświadczenie i prośba o modlitwę}}.

W 2019 został przeniesiony na urząd proboszcza [[parafia Najświętszej Maryi Panny Matki Kościoła w Krakowie|parafii Najświętszej Maryi Panny Matki Kościoła w Krakowie]]{{r|Ogłoszenie – zmiany Księży Archidiecezji Krakowskiej, czerwiec 2019 r.|Zmiany księży w Archidiecezji Krakowskiej w 2019 roku. W sierpniu zmienią miejsca posługi}}.

== Przypisy ==
<references>
<ref name="catholic-hierarchy">{{cytuj stronę|url=http://www.catholic-hierarchy.org/bishop/bslus.html|tytuł=Franciszek Ślusarczyk|opublikowany=catholic-hierarchy.org|data dostępu=2018-12-13|język=en}}</ref>
<ref name="Komunikat Metropolity Krakowskiego">{{cytuj stronę|url=https://diecezja.pl/aktualnosci/komunikat-metropolity-krakowskiego-arcybiskupa-marka-jedraszewskiego/|tytuł=Komunikat Metropolity Krakowskiego|opublikowany=diecezja.pl|data=2018-12-12|data dostępu=2018-12-12}}</ref>
<ref name="Kraków ma nowych biskupów">{{cytuj stronę|url=https://krakow.gosc.pl/doc/5198176.Krakow-ma-nowych-biskupow|tytuł=Kraków ma nowych biskupów|autor=M. Dobrzyniak|opublikowany=krakow.gosc.pl|data=2018-12-03|data dostępu=2018-12-03}}</ref>
<ref name="Kraków-Łagiewniki: nowy rektor Sanktuarium Bożego Miłosierdzia">{{cytuj stronę|url=https://kair.ekai.pl/depesza/500136/show|tytuł=Kraków-Łagiewniki: nowy rektor Sanktuarium Bożego Miłosierdzia|opublikowany=ekai.pl|data=2014-11-22|data dostępu=2018-12-03}}</ref>
<ref name="Ks. Franciszek Ślusarczyk i ks. Janusz Mastalski – biskupami pomocniczymi archidiecezji krakowskiej">{{cytuj stronę|url=https://web.archive.org/web/20190525062708/https://episkopat.pl/ks-franciszek-slusarczyk-i-ks-janusz-mastalski-biskupami-pomocniczymi-archidiecezji-krakowskiej/|tytuł=Ks. Franciszek Ślusarczyk i ks. Janusz Mastalski – biskupami pomocniczymi archidiecezji krakowskiej|opublikowany=episkopat.pl (arch.)|data=2018-12-03|data dostępu=2025-08-10}}</ref>
<ref name="Księża Janusz Mastalski i Franciszek Ślusarczyk biskupami">{{cytuj stronę|url=https://ekai.pl/ksieza-janusz-mastalski-i-franciszek-slusarczyk-biskupami/|tytuł=Księża Janusz Mastalski i Franciszek Ślusarczyk biskupami|opublikowany=ekai.pl|data=2018-12-03|data dostępu=2018-12-05}}</ref>
<ref name="Nomina di Ausiliari di Kraków (Polonia)">{{cytuj stronę|url=http://press.vatican.va/content/salastampa/it/bollettino/pubblico/2018/12/03/0896/01953.html#polonia|tytuł=Nomina di Ausiliari di Kraków (Polonia)|opublikowany=press.vatican.va|data=2018-12-03|data dostępu=2018-12-03|język=it}}</ref>
<ref name="Nowi biskupi pomocniczy archidiecezji krakowskiej">{{cytuj stronę|url=https://diecezja.pl/aktualnosci/nowi-biskupi-pomocniczy-archidiecezji-krakowskiej/|tytuł=Nowi biskupi pomocniczy archidiecezji krakowskiej|opublikowany=diecezja.pl|data=2018-12-03|data dostępu=2018-12-03}}</ref>
<ref name="Ogłoszenie – zmiany Księży Archidiecezji Krakowskiej, czerwiec 2019 r.">{{cytuj stronę|url=https://diecezja.pl/aktualnosci/zmiany/|tytuł=Ogłoszenie – zmiany Księży Archidiecezji Krakowskiej, czerwiec 2019 r.|opublikowany=diecezja.pl|data=2019-06-19|data dostępu=2019-06-20}}</ref>
<ref name="Oświadczenie i prośba o modlitwę">{{cytuj stronę|url=https://web.archive.org/web/20181215013304/http://www.milosierdzie.pl/index.php/pl/aktualnosci-3/aktualnosci/2388-oswiadczenie-i-prosba-o-modlitwe.html|tytuł=Oświadczenie i prośba o modlitwę|opublikowany=milosierdzie.pl (arch.)|data=2018-12-12|data dostępu=2025-08-10}}</ref>
<ref name="Zmiany księży w Archidiecezji Krakowskiej w 2019 roku. W sierpniu zmienią miejsca posługi">{{cytuj stronę|url=https://gazetakrakowska.pl/zmiany-ksiezy-w-archidiecezji-krakowskiej-w-2019-roku-w-sierpniu-zmienia-miejsca-poslugi/ar/c1-14224289|tytuł=Zmiany księży w Archidiecezji Krakowskiej w 2019 roku. W sierpniu zmienią miejsca posługi|autor=M. Gleń|opublikowany=gazetakrakowska.pl|data=2019-06-19|data dostępu=2019-06-20}}</ref>
</references>

== Linki zewnętrzne ==
* {{catholic-hierarchy|typ=biskup|id=bslus|tytuł=Franciszek Ślusarczyk|data dostępu=2018-12-03}}

{{Kontrola autorytatywna}}

{{SORTUJ:Ślusarczyk, Franciszek}}
[[Kategoria:Duchowni archidiecezji krakowskiej]]
[[Kategoria:Duchowni katoliccy, którzy przed sakrą zrezygnowali z nominacji biskupiej]]
[[Kategoria:Ludzie urodzeni w Dobczycach]]
[[Kategoria:Urodzeni w 1958]]

title: Franciszek Ślusarczyk

Kraj działania: Polska

Data i miejsce urodzenia: 26 lipca 1958 · Dobczyce

Wyznanie: katolicyzm

Kościół: rzymskokatolicki

Inkardynacja: archidiecezja krakowska

Nominacja biskupia: 3 grudnia 2018


text:
# Luc Chatel
Luc-Marie Chatel (ur. 15 sierpnia 1964 w miejscowości Bethesda) – francuski polityk, od 2009 do 2012 minister edukacji narodowej w gabinecie François Fillona, sekretarz generalny Unii na rzecz Ruchu Ludowego.

## Życiorys
Ukończył studia na Université Panthéon-Sorbonne. Pracował w branży marketingowej m.in. w koncernie kosmetycznym L’Oréal.
Zaangażował się w działalność Unii na rzecz Demokracji Francuskiej, a w jej ramach w Partii Republikańskiej. Był wśród założycieli powstałej na bazie republikanów Demokracji Liberalnej, która w 1998 opuściła UDF. Od tego samego roku zasiadał w radzie regionu Szampania-Ardeny, do 2004 był wiceprzewodniczącym tej rady. Od 2008 do 2013 sprawował urząd mera Chaumont.
W wyborach krajowych w 2002 i w 2007 ponownie uzyskiwał mandat posła do Zgromadzenia Narodowego XII i XIII kadencji z ramienia Unii na rzecz Ruchu Ludowego z departamentu Górna Marna.
W czerwcu 2007 objął stanowisko sekretarza stanu ds. konsumentów i turystyki, w marcu 2008 powołano go na urząd sekretarza stanu ds. konsumentów i przemysłu, powierzając mu dodatkowo funkcję rzecznika prasowego rządu. 23 czerwca 2009 Luc Chatel został nominowany ministrem edukacji narodowej w miejsce Xaviera Darcosa. Pozostał na tym stanowisku także po kolejnej rekonstrukcji z listopada 2010. Funkcję rządową pełnił do maja 2012. W wyborach parlamentarnych w tym samym roku został wybrany na deputowanego na XIV kadencję.
W 2014 został sekretarzem generalnym Unii na rzecz Ruchu Ludowego, jeszcze w tym samym roku zastąpił go jednak Laurent Wauquiez.

title: Luc Chatel

wikitext:
{{Polityk infobox
 |polityk = Luc Chatel
 |data urodzenia = 15 sierpnia 1964
 |miejsce urodzenia = [[Bethesda]]
 |grafika = Luc Chatel.jpg
 |funkcja = Minister edukacji Francji
 |partia = [[Unia na rzecz Ruchu Ludowego|UMP]]
 |od = 23 czerwca 2009
 |do = 15 maja 2012
 |poprzednik = [[Xavier Darcos]]
 |następca = [[Vincent Peillon]]
 |commons = Category:Luc Chatel
}}
'''Luc-Marie Chatel''' (ur. [[15 sierpnia]] [[1964]] w miejscowości [[Bethesda]]) – [[Francja|francuski]] polityk, od 2009 do 2012 minister edukacji narodowej w gabinecie [[François Fillon]]a, sekretarz generalny [[Unia na rzecz Ruchu Ludowego|Unii na rzecz Ruchu Ludowego]].

== Życiorys ==
Ukończył studia na [[Université Panthéon-Sorbonne]]. Pracował w branży marketingowej m.in. w koncernie kosmetycznym [[L’Oréal]].

Zaangażował się w działalność [[Unia na rzecz Demokracji Francuskiej|Unii na rzecz Demokracji Francuskiej]], a w jej ramach w Partii Republikańskiej. Był wśród założycieli powstałej na bazie republikanów [[Demokracja Liberalna (Francja)|Demokracji Liberalnej]], która w 1998 opuściła UDF. Od tego samego roku zasiadał w radzie regionu [[Szampania-Ardeny]], do 2004 był wiceprzewodniczącym tej rady. Od 2008 do 2013 sprawował urząd [[Mer (urzędnik)|mera]] [[Chaumont (Górna Marna)|Chaumont]].

W wyborach krajowych w 2002 i w 2007 ponownie uzyskiwał mandat posła do [[Zgromadzenie Narodowe (Francja)|Zgromadzenia Narodowego]] XII i XIII kadencji z ramienia [[Unia na rzecz Ruchu Ludowego|Unii na rzecz Ruchu Ludowego]] z departamentu [[Górna Marna]].

W czerwcu 2007 objął stanowisko sekretarza stanu ds. [[Konsument (ekonomia)|konsumentów]] i [[Turystyka|turystyki]], w marcu 2008 powołano go na urząd sekretarza stanu ds. konsumentów i przemysłu, powierzając mu dodatkowo funkcję rzecznika prasowego rządu. 23 czerwca 2009 Luc Chatel został nominowany ministrem edukacji narodowej w miejsce [[Xavier Darcos|Xaviera Darcosa]]<ref>{{cytuj stronę|url=http://www.legifrance.gouv.fr/affichTexte.do?cidTexte=JORFTEXT000020781363&dateTexte= |tytuł=Décret du 23 juin 2009 relatif à la composition du Gouvernement|opublikowany=legifrance.gouv.fr |data = 24 czerwca 2009 |data dostępu=2010-07-28|język=fr}}</ref>. Pozostał na tym stanowisku także po kolejnej rekonstrukcji z listopada 2010<ref>{{cytuj stronę|url=http://www.legifrance.gouv.fr/affichTexte.do;jsessionid=?cidTexte=JORFTEXT000023080968&dateTexte=&oldAction=rechJO&categorieLien=id |tytuł=Décret du 14 novembre 2010 relatif à la composition du Gouvernement|opublikowany=legifrance.gouv.fr |data = 16 listopada 2010 |data dostępu=2010-12-15|język=fr}}</ref>. Funkcję rządową pełnił do maja 2012. W [[Wybory parlamentarne we Francji w 2012 roku|wyborach parlamentarnych w tym samym roku]] został wybrany na deputowanego na XIV kadencję<ref>{{Cytuj stronę|url=https://web.archive.org/web/20131023111111/http://www.lexpress.fr/resultats-elections/legislatives-2012-liste-des-deputes-elus_338240.html|tytuł=Résultats des élections législatives 2012|opublikowany=lexpress.fr|data dostępu=2012-06-17|język=fr}}</ref>.

W 2014 został sekretarzem generalnym [[Unia na rzecz Ruchu Ludowego|Unii na rzecz Ruchu Ludowego]]<ref>{{Cytuj stronę|url=http://www.lejdd.fr/Politique/UMP-le-triumvirat-prend-la-direction-provisoire-avec-Chatel-671068|tytuł=UMP: le triumvirat prend la direction provisoire avec Chatel|opublikowany=lejdd.fr|data=10 czerwca 2014|data dostępu=2014-06-14|język=fr}}</ref>, jeszcze w tym samym roku zastąpił go jednak [[Laurent Wauquiez]].

== Przypisy ==
{{Przypisy}}

== Bibliografia ==
* {{Cytuj stronę|url=http://www.assemblee-nationale.fr/13/tribun/fiches_id/267165.asp|tytuł=Luc Chatel na stronie Zgromadzenia Narodowego XIII kadencji|język=fr|data dostępu=2010-07-28}}
* {{Cytuj stronę|url=http://lchatel.typepad.fr/about.html |tytuł=Nota biograficzna na stronie prywatnej|język=fr|data dostępu=2010-07-28}}

{{Drugi rząd François Fillona}}
{{Trzeci rząd François Fillona}}

{{Kontrola autorytatywna}}

{{SORTUJ:Chatel, Luc}}
[[Kategoria:Absolwenci uczelni w Paryżu]]
[[Kategoria:Francuscy ministrowie edukacji]]
[[Kategoria:Francuscy ministrowie (V Republika)]]
[[Kategoria:Francuscy parlamentarzyści (V Republika)]]
[[Kategoria:Politycy Demokracji Liberalnej (Francja)]]
[[Kategoria:Politycy Unii na rzecz Demokracji Francuskiej]]
[[Kategoria:Politycy Unii na rzecz Ruchu Ludowego]]
[[Kategoria:Politycy Republikanów (Francja)]]
[[Kategoria:Rzecznicy prasowi rządów francuskich]]
[[Kategoria:Ludzie związani z Chaumont (Górna Marna)]]
[[Kategoria:Urodzeni w 1964]]

title: Luc Chatel

Data i miejsce urodzenia: 15 sierpnia 1964 · Bethesda

Okres: od 23 czerwca 2009 · do 15 maja 2012

Przynależność polityczna: UMP

Poprzednik: Xavier Darcos

Następca: Vincent Peillon


text:
# Grabrovnica
Grabrovnica – wieś w Chorwacji, w żupanii virowiticko-podrawskiej, w gminie Pitomača. W 2011 roku liczyła 405 mieszkańców.

title: Grabrovnica

wikitext:
{{Miejscowość infobox
 |nazwa                        = Grabrovnica
 |nazwa oryginalna             =
 |zdjęcie                      =
 |opis zdjęcia                 =
 |herb                         =
 |godło                        =
 |pieczęć                      =
 |flaga                        =
 |dopełniacz nazwy             =
 |państwo                      = żupania virowiticko-podrawska
 |2. jednostka administracyjna = [[Gmina Pitomača|Pitomača]]
 |3. jednostka administracyjna =
 |4. jednostka administracyjna =
 |5. jednostka administracyjna =
 |powierzchnia                 =
 |wysokość                     =
 |rok                          = 2011
 |liczba ludności              = 405{{r|stat}}
 |gęstość zaludnienia          =
 |numer kierunkowy             =
 |kod pocztowy                 =
 |tablice rejestracyjne        =
 |współrzędne                  =
 |commons                      =
 |www                          =
}}
'''Grabrovnica''' – wieś w [[Chorwacja|Chorwacji]], w [[Żupania virowiticko-podrawska|żupanii virowiticko-podrawskiej]], w [[Gmina Pitomača|gminie Pitomača]]. W 2011 roku liczyła 405 mieszkańców{{r|stat}}.

== Przypisy ==
{{Przypisy|
<ref name="stat">{{Popis 2011|s=424}}</ref>
}}

{{Gmina Pitomača}}

[[Kategoria:Miejscowości w gminie Pitomača]]

title: Grabrovnica

Państwo: Chorwacja

Żupania: virowiticko-podrawska

Gmina: Pitomača


text:
# Częstocice (przystanek kolejowy)
Częstocice – nieczynny przystanek osobowy w miejscowości Częstocice, w województwie dolnośląskim, w powiecie strzelińskim, w gminie Wiązów, w Polsce.
| Częstocice                                                  |  |                                         |
| Linia nr 304 Brzeg – Łagiewniki Dzierżoniowskie (14,882 km) |  |                                         |
| Łukowice Brzeskieodległość: 5,382 km                        |  | Miechowice Oławskie odległość: 2,269 km |

title: Częstocice (przystanek kolejowy)

wikitext:
{{Stacja kolejowa infobox
 |nazwa                      = Częstocice
 |nazwa oryginalna           =
 |zdjęcie                    =
 |opis zdjęcia               =
 |państwo                    = dolnośląskie
 |miejscowość                = [[Częstocice]]
 |lokalizacja                =
 |zarządca                   =
 |data otwarcia              = 1910
 |data zamknięcia            =
 |poprzednie nazwy           = Günthersdorf
 |rodzaj                     =
 |rok liczby pasażerów       =
 |liczba pasażerów           =
 |liczba peronów             = 1
 |liczba krawędzi peronowych = 1
 |kasy                       = zlikwidowane
 |linie kolejowe             =
* Linia 304 [[Brzeg (miasto)|Brzeg]] – [[Łagiewniki (województwo dolnośląskie)|Łagiewniki Dzierżoniowskie]]
 |opis schematu              =
 |schemat                    =
 |kod mapy                   = Wiązów (gmina)
 |współrzędne                = 50°49′16.02″N 17°16′25.02″E
 |commons                    =
 |www                        =
}}
'''Częstocice''' – nieczynny [[przystanek osobowy]] w miejscowości [[Częstocice]], w [[województwo dolnośląskie|województwie dolnośląskim]], w [[powiat strzeliński|powiecie strzelińskim]], w [[Wiązów (gmina)|gminie Wiązów]], w [[Polska|Polsce]].

{{stacja kolejowa/sąsiednie
|stacja       = Częstocice
|linia        = [[Linia kolejowa nr 304|nr 304 Brzeg – Łagiewniki Dzierżoniowskie]]
|kilometr      = 14.882
|poprzedni    = [[Łukowice Brzeskie (przystanek kolejowy)|Łukowice Brzeskie]]
|poprzedni_km = 5.382
|następny     = [[Miechowice Oławskie (przystanek kolejowy)|Miechowice Oławskie]]
|następny_km  = 2.269
}}

[[Kategoria:Stacje i przystanki kolejowe w powiecie strzelińskim]]
[[Kategoria:Częstocice]]

title: Częstocice

Państwo: Polska

Województwo: dolnośląskie

Miejscowość: Częstocice

Poprzednie nazwy: Günthersdorf

Kasy: zlikwidowane


text:
# Čampari
Čampari (cyr. Чампари) – wieś w Czarnogórze, w gminie Bijelo Polje. W 2011 roku liczyła 22 mieszkańców.

title: Čampari

wikitext:
{{Miejscowość infobox
 |nazwa                        = Čampari
 |nazwa oryginalna             = {{k|sr|Чампари}}
 |zdjęcie                      =
 |opis zdjęcia                 =
 |herb                         =
 |godło                        =
 |pieczęć                      =
 |flaga                        =
 |dopełniacz nazwy             =
 |państwo                      = Czarnogóra
 |1. jednostka administracyjna = [[Gmina Bijelo Polje|Bijelo Polje]]
 |powierzchnia                 =
 |wysokość                     =
 |rok                          = 2011
 |liczba ludności              = 22{{r|stat}}
 |gęstość zaludnienia          =
 |numer kierunkowy             =
 |kod pocztowy                 =
 |tablice rejestracyjne        =
 |strefa czasowa               = UTC+1 ([[Czas środkowoeuropejski|CET]]), UTC+2 ([[Czas środkowoeuropejski letni|CEST]])
 |współrzędne                  =
 |commons                      =
 |www                          =
}}
'''Čampari''' ([[Cyrylica serbska|cyr.]] Чампари) – [[wieś]] w [[Czarnogóra|Czarnogórze]], w [[Gmina Bijelo Polje|gminie Bijelo Polje]]. W 2011 roku liczyła 22 mieszkańców{{r|stat}}.

== Przypisy ==
{{Przypisy|
<ref name="stat">{{cytuj stronę|url=https://www.monstat.org/userfiles/file/popis2011/saopstenje/knjiga_prvi%20rezultati(1).pdf|tytuł=Popis stanovništva, domaćinstava i stanova u Crnoj Gori|opublikowany=Zavod za statistiku Crne Gore - MONSTAT|język=sla|data dostępu=2019-12-16}}</ref>
}}

{{Gmina Bijelo Polje}}

{{Kontrola autorytatywna}}

[[Kategoria:Miejscowości w gminie Bijelo Polje]]

title: ČampariЧампари

Państwo: Czarnogóra

Gmina: Bijelo Polje

Strefa czasowa: UTC+1 (CET), UTC+2 (CEST)


text:
# Pertești
Pertești – wieś w Rumunii, w okręgu Vâlcea, w gminie Roșiile. W 2011 roku liczyła 87 mieszkańców.

title: Pertești

wikitext:
{{Miejscowość infobox
 |nazwa                        = Pertești
 |nazwa oryginalna             = Pertești
 |zdjęcie                      =
 |opis zdjęcia                 =
 |herb                         =
 |flaga                        =
 |dopełniacz nazwy             =
 |państwo                      = Rumunia
 |1. jednostka administracyjna = [[Okręg Vâlcea|Vâlcea]]
 |2. jednostka administracyjna = [[Roșiile (gmina)|Roșiile]]
 |powierzchnia                 =
 |wysokość                     =
 |rok                          = 2011
 |liczba ludności              = 87
 |gęstość zaludnienia          =
 |numer kierunkowy             =
 |kod pocztowy                 =
 |tablice rejestracyjne        =
 |kod mapy                     = Vâlcea
 |współrzędne                  = 44°52′18″N 23°53′16″E

 |commons                      =
 |www                          =
}}
'''Pertești''' – wieś w [[Rumunia|Rumunii]], w [[Okręg Vâlcea|okręgu Vâlcea]], w [[Roșiile (gmina)|gminie Roșiile]]. W 2011 roku liczyła 87 mieszkańców{{r|rpl}}.

== Przypisy ==
{{Przypisy|
<ref name=rpl>{{Cytuj stronę | url = http://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2014/01/rpl_2011_populatia-pe-categorii-de-localitati.xls | archiwum = https://web.archive.org/web/20210303055647/https://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2014/01/rpl_2011_populatia-pe-categorii-de-localitati.xls | tytuł = Populaţia stabilă pe judeţe, municipii, oraşe şi localităti componenete la RPL_2011 | opublikowany = Institutul Naţional de Statistică | język = ro | data dostępu = 2021-12-22}}</ref>
}}

[[Kategoria:Wsie w okręgu Vâlcea]]

title: Pertești

Państwo: Rumunia

Okręg: Vâlcea

Gmina: Roșiile


text:
# SBB RAe TEE II
SBB RAe TEE II - elektryczny zespół trakcyjny wyprodukowany dla kolei szwajcarskich.

## Historia
Elektryczne zespoły trakcyjne zostały wyprodukowane dla kolei szwajcarskich jako składy komfortowych pociągów ekspresowych Trans-Europ-Express. Wagony pasażerskie posiadały tylko pierwsza klasę i restaurację. Pociągi miały dla pasażerów okna do obserwacji trasy z przodu. Wagony silnikowe posiadały dodatkowe pantografy do kursowania na trasach międzynarodowych do Niemiec i Włoch. Prędkość maksymalna wynosiła 160 km/h, ale w Szwajcarii była wtedy ograniczona do 140 km/h. Składy pomalowano na kolor beżowy oraz czerwony. Luksusowe zespoły trakcyjne były eksploatowane do 1988 roku. Jedyny zachowany zespół trakcyjny jest czynnym eksponatem zabytkowym kolei szwajcarskich.

title: SBB RAe TEE II

wikitext:
{{Pociąg infobox
 |nazwa                              = RAe TEEII
 |nazwa oryginalna                   =
 |grafika                            = SBB RAe TEE II Silenen - Erstfeld.jpg
 |opis grafiki                       =
 |alt grafiki                        =
 |inne oznaczenia                    =
 |państwo                            = Szwajcaria
 |producent                          = Maschinenfabrik Oerlikon
 |lata budowy                        = 1961-1967
 |układ osi                          = 2'2'+2'2'+(A1A)'(A1A)'+2'2'+2'2'+2'2'
 |układ wagonów                      =
 |masa służbowa                      = 309 t
 |długość                            = 149 760 mm
 |szerokość                          = 2840 mm
 |wysokość                           = 4210 mm
 |średnica kół                       = 1100 mm
 |trakcja                            =
 |typ silników                       =
 |liczba silników                    =
 |napięcie zasilania                 = 15 kV 16⅔ Hz
25 kV 50 Hz
1,5 kV
3 kV
 |moc ciągła                         = 2310 kW
 |rodzaj przekładni                  =
 |przyspieszenie rozruchu            =
 |prędkość konstrukcyjna             = 160 km/h
 |maksymalna prędkość eksploatacyjna =
 |system hamulca                     = Oerlikon
 |wysokość wejścia                   =
 |liczba miejsc siedzących           = 126
 |liczba miejsc ogółem               =
 |commons                            = Category:SBB RAe TEE II
}}
'''SBB RAe TEE II''' - elektryczny zespół trakcyjny wyprodukowany dla kolei szwajcarskich.

==Historia==
Elektryczne zespoły trakcyjne zostały wyprodukowane dla kolei szwajcarskich jako składy komfortowych pociągów ekspresowych [[Trans-Europ-Express]]. Wagony pasażerskie posiadały tylko pierwsza klasę i restaurację. Pociągi miały dla pasażerów okna do obserwacji trasy z przodu. Wagony silnikowe posiadały dodatkowe pantografy do kursowania na trasach międzynarodowych do Niemiec i Włoch. Prędkość maksymalna wynosiła 160 km/h, ale w Szwajcarii była wtedy ograniczona do 140 km/h. Składy pomalowano na kolor beżowy oraz czerwony<ref>Fenomén TEE (3. časť) – Jednotky SBB RAe 1050 / TEE II https://www.railpage.net/fenomen-tee-3-cast-jednotky-sbb-rae-1050-tee-ii/</ref>. Luksusowe zespoły trakcyjne były eksploatowane do 1988 roku<ref>{{cytuj stronę | url = http://www.dermodellbahnchecker.de/lokomotiven/maerklin/m39540/39540-maerklin.htm| tytuł = SBB RAe TEE II |  język = de | autor = Philipp Schmidt}}</ref>. Jedyny zachowany zespół trakcyjny jest czynnym eksponatem zabytkowym kolei szwajcarskich<ref>{{cytuj stronę | url = https://www.sbbhistoric.ch/sammlungen/fahrzeuge/triebzuege-triebwagen/rae-tee.html| tytuł = SBB RAe TEE II 1053 |  język = de | autor = SBB Historic}}</ref>.

== Przypisy ==
{{Przypisy}}
[[Kategoria:Elektryczne zespoły trakcyjne eksploatowane w Szwajcarii]]

title: RAe TEEII

Kraj produkcji: Szwajcaria

Producent: Maschinenfabrik Oerlikon

Napięcie zasilania: 15 kV 16⅔ Hz · 25 kV 50 Hz · 1,5 kV · 3 kV

System hamulca: Oerlikon