text:
# Han Mingdi
Han Mingdi, imię publiczne: Yan, chiń. 严 (ur. 28, zm. 5 września 75 w Luoyangu) – drugi cesarz Późniejszej dynastii Han, panujący od 29 marca 57 aż do śmierci.
Liu Zhuang, w oficjalnej historiografii znany jako cesarz Ming, był czwartym synem cesarza Guangwu (25-57) oraz pierwszym synem z jego związku z Yin Lihua. Objął władzę w wieku prawie trzydziestu lat i chociaż sukcesja przebiegła bez przeszkód, to nie czuł się na tronie zbyt pewnie. Cesarz doprowadził do śmierci swojego przyrodniego brata Liu Yinga i w trakcie masowych prześladowań, które potem nastąpiły, aresztowano tysiące ludzi podejrzanych o udział w antycesarskim spisku. Liu Zhuang kontynuował dzieło odbudowy Chin ze zniszczeń wojny domowej rozpoczęte przez jego ojca. Jego najważniejszymi osiągnięciami w tym zakresie było ponowne uregulowanie Huang He i zakończenie budowy nowej stolicy dynastii, jak również ukończenie Wielkiego Kanału, który komunikował Louyang z rzeką Huai i chińskim Południem. Osobiście zainteresowany konfucjanizmem, cesarz był ważnym patronem jego nauczania i związanych z nim rytuałów. Za jego panowania pogranicze cesarstwa pozostawało bezpieczne, zaś zwycięstwa nad Xiongnu pozwoliły na ponowne ustanowienie chińskiej hegemonii w Rejonach Zachodnich. Jeden z edyktów Liu Zhuanga jest najstarszym tekstem potwierdzającym istnienie na terenie Chin wspólnoty buddyjskiej. Późniejsze pokolenia pamiętały jego rządy jako czas pomyślności i pokoju.

## Dzieciństwo i młodość
Przyszły cesarz urodził się w 28 i był czwartym synem Guangwu (25-57) oraz pierwszym synem z jego związku z Yin Lihua. Nadano mu imię osobiste Yang (阳), zaś w 39 otrzymał tytuł diuka ((公, gong) Donghai (w 41 jego tytuł został podniesiony do rangi księcia, tak samo jak tytuły jego braci). Dwa lata później jego matka została cesarzową, zastępując w tej roli Guo Shengtong, co prawdopodobnie stało się pod naciskiem frakcji z Nanyang, rodzinnej komanderii cesarza. Formalnie następcą tronu pozostał najstarszy syn Guo Shengtong, Liu Qiang, jednak logika nakazywała by zastąpił go syn nowej cesarzowej. 20 sierpnia 43 Liu Yang został mianowany następcą tronu i to wtedy zmieniono jego imię osobiste z Yang na Zhuang, zapisywane rzadziej używanym znakiem, by uniknąć późniejszych problemów z tabu związanym z imieniem cesarza.
Liu Zhuang miał czytać Kronikę Wiosen i Jesieni w wieku lat 10 i został dopuszczony do obserwowania narad na dworze, ukryty za zasłoną, jeszcze zanim został mianowany następcą tronu. W 51 w trakcie otwartej debaty argumentował, iż akceptacja hołdu Południowych Xiongnu wyklucza zawarcie pokoju z Północnymi Xiongnu, to bowiem sprawiłoby, że nowi wasale mogliby stać się niepewni. Jego opinia reprezentowała konsensus dworu i została przyjęta przez cesarza. Według Rafe de Crespigny’ego Liu Zhuang ewidentnie odgrywał istotną rolę w dworskich naradach.

## Cesarskie rządy

### Sukcesja i ród cesarski
Pomimo mianowania Liu Zhuanga następcą tronu Guangwu nadal w szczególny sposób wyróżniał swojego najstarszego syna, któremu podarował księstwo Lu złożone z niemal trzydziestu powiatów (縣, xian) wraz ze wspaniałym pałacem Lingguang, specjalnym oddziałem gwardii oraz innymi quasi-cesarskimi przywilejami. W 54 cesarz odwiedził księstwo Lu i na początku 56 wszyscy jego synowie, którym również nie poskąpił swoich łask, przybyli do Luoyangu by świętować Nowy Rok. Następnie Liu Qiang towarzyszył Guangwu w jego podróży na wschód, której kulminacją było dokonanie ofiar Feng Shan na świętej górze Tai Shan. Nie ma powodu by widzieć w tym zachowaniu coś innego niż przejawy ojcowskiej łaskawości w stosunku do najstarszego syna, jednak wydaje się, iż na łożu śmierci Guangwu zorientował się, że jego intencje mogą zostać opacznie zrozumiane. Dlatego wydał edykt testamentalny, nakazujący by Wielki Komendant (太尉, taiwei) Zhao Xi, najstarszy ze stojących na czele cesarskiej biurokracji Trzech Ekscelencji, przejął przewodnictwo nad procedurą sukcesji i stwierdzający, że jego następca Liu Zhuang ma natychmiast objąć władzę.
Guangwu zmarł 29 marca 57 i następnego dnia, pod przewodnictwem Zhao Xi, odbyła się ceremonia objęcia tronu przez Liu Zhuanga, która przebiegła bez zakłóceń. Liu Zhuang miał prawie trzydzieści lat oraz spore doświadczenie w życiu publicznym, tak że jego pozycja jako nowego władcy wydawała się nader stabilna. Z drugiej strony była to pierwsza sukcesja w ramach nowej dynastii, po śmierci jej założyciela, i w związku z tym można było się spodziewać pewnych napięć wewnątrz rodu rządzącego. Za świadectwo tych napięć należy uznać fakt, iż brat Liu Zhuanga, Liu Jing, który był księciem Shanyangu, napisał list do Liu Qianga zachęcający go do rebelii. Liu Qiang natychmiast przekazał list nowemu cesarzowi i sprawa została wyciszona, niemniej Liu Jing musiał opuścić stolicę. Początkowo wysłano go do pobliskiego powiatu w Henanie, jednak ponieważ nadal zasięgał porad astrologów szukając znaków przepowiadających mu cesarską przyszłość wkrótce przeniesiono go do odległego Guangling (dzis. Yangzhou) w dolnym biegu Jangcy.
Liu Qiang zmarł latem następnego roku i chociaż nic nie wskazuje na udział cesarza, to jego śmierć była dla niego bez wątpienia powodem do ulgi. Szybka reakcja Liu Qianga na inicjatywę Liu Jinga zapobiegła jakiemukolwiek konfliktowi o sukcesję, jednak cała sprawa „miała wpływ na nowego władcę, nie tylko jeśli chodzi o jego relacje z braćmi, ale także osobiste poczucie legitymizacji”. Liu Jing prawdopodobnie był psychicznie chory i w 67 odkryto, iż zachęca magów i szamanów by sprowadzili klątwę na cesarza. Niechętnie, ale ostatecznie cesarz skazał go na śmierć, i Liu Jing popełnił samobójstwo.
Jeden z przyrodnich braci cesarza, książę Chu Liu Ying, miał interesować się szkołą Huang-Lao i być jednym z pierwszych patronów buddyzmu w Chinach. W 65 Liu Ying, który najwidoczniej był podejrzany o udział w jakiejś intrydze, wysłał do cesarza prośbę o łaskę i dar ze znacznej ilości jedwabiu. Liu Zhuang odpowiedział mu nader łaskawie, gratulując znajomości nauk Huang-Lao oraz praktykowania humanitarnego kultu Buddy, z jego regularnym oczyszczaniem się i postem, a także gościnności wobec buddyjskich wyznawców (yipusai, pali upasaka) i mnichów (sangmen, pali Samana). Jedwab został zwrócony, by Liu Ying mógł kontynuować swoje zbożne dzieło.
Ten edykt Liu Zhuanga „jest pierwszym tekstem historii chińskiego Buddyzmu, pokazującym jego wczesny związek z popularnym taoizmem”. Późniejsza buddyjska tradycja przypisała Liu Zhuangowi bardziej bezpośrednie wspieranie nowej religii. Według pochodzącej z połowy III wieku przedmowy do Sutry w Czterdziestu Dwóch Częściach sen miał zainspirować cesarza do wysłania na Zachód ludzi w poszukiwaniu buddyjskich tekstów, kiedy zaś ci powrócili nakazał on budowę Świątyni Białego Konia. Ta historia jest jednak bez wątpienia fikcyjna i nosi znamiona późniejszej buddyjskiej propagandy – w rzeczywistości najwcześniejsze świadectwa buddyzmu w Luoyangu datowane są na II wiek, zaś Świątynia Białego Konia prawdopodobnie powstała dopiero w trzecim stuleciu.
Liu Ying dalej kultywował swoje egzotyczne zainteresowania i praktyki, coraz bardziej polegając na alchemikach, magach i wieszczkach różnego autoramentu. Pod koniec 70 został oskarżony o poszukiwanie omenów i zadawanie się ze złymi ludźmi, zaś jego postępowanie zostało zakwalifikowane jako przypadek Wielkiego Oporu i Bezbożności (大逆不道, dani budao), kategorii najpoważniejszych przestępstw, podlegających najsurowszym karom. Pozbawiony swojego lenna Liu Ying został wysłany do Danyangu, na południe od Jangcy, i kilka miesięcy później popełnił samobójstwo. Następnie cesarz przystąpił do bezwzględnej czystki, mającej dotknąć każdego podejrzanego o jakikolwiek związek z niewłaściwym postępowaniem jego brata. Aresztowano tysiące ludzi i wielu z nich torturowano, by wydobyć z nich przyznanie się do winy i imiona innych „spiskowców”. Oskarżenia dotknęły następnych dwóch braci cesarza, Liu Kanga, księcia Ji’nanu, który został ukarany utratą pięciu powiatów ze swojego lenna, oraz Liu Yana, księcia Huaiyang, który ledwo uszedł z życiem, podczas gdy jego lenno zredukowano do jedynie dwóch powiatów. Ekscelencję Xing Mu skazano na śmierć, a druga popełniła samobójstwo, zginął także Han Guang, jeden ze szwagrów cesarza, i zniesiono dziesięć markizatów (侯, hou). Liczba ludzi, którzy zginęli w wyniku prześladowań jest nieznana, jednak cesarz pozostał niespokojny i zagniewany, tak że oskarżenia i aresztowania zakończyły się dopiero wraz z jego śmiercią.
Nie da się z pewnością stwierdzić, dlaczego sprawa Liu Yinga tak wstrząsnęła cesarzem, można jednak przypuszczać, iż po prostu nigdy nie czuł się bezpieczny i w pełni akceptowany jako władca. Początkowo starał się mitygować w stosunku do swoich braci i postąpił dość łagodnie w stosunku do Liu Jinga, zaś w 65 okazał łaskę Liu Yingowi. To co w 67 wydarzyło się wokół Liu Jinga, który pomieszał ze sobą magię, przepowiadanie i groźbę rebelii musiało jednak poważnie wpłynąć na psychikę cesarza. Gdy w 70 Liu Yinga oskarżono powtórnie, Liu Zhuang popadł w paranoję. Obsesja cesarza miała drastyczne skutki dla wielu pojedynczych ludzi, lecz nie zachwiała jego rządami, „co samo w sobie pokazuje jak bezpodstawne były jego obawy”.

### Wieczny pokój, rytuały i uczeni

#### Kwestie gospodarcze
Obejmując tron Liu Zhuang proklamował erę „Wiecznego Pokoju” (Yongping) i pozostała ona w mocy aż do końca jego panowania. Po zakończeniu wojny domowej Guangwu zrobił wiele by podnieść kraj ze zniszczeń i zbudować nową stolicę, jednak znaczna część jego projektów pozostała nie ukończona. W szczególności nie udało się na powrót uregulować Huang He, której wylew miał tak katastrofalne skutki dla panowania Wang Manga, i nadal zagrażała ona ludności i gospodarce Wielkiej Równiny. Prace nad odbudową systemu zapór były kontynuowane za rządów Liu Zhuanga i 8 maja 70 cesarz wydał edykt celebrujący ich zakończenie i nakazujący ponowne zasiedlenie odzyskanych terenów. W tym samym czasie trwały także prace nad budową Wielkiego Kanału, który łączył w sobie drogi wodne prowadzące daleko na południe, aż do rzeki Huai. Po jego ukończeniu stolica miała możliwość sprowadzania zaopatrzenia zarówno z północy, dokąd prowadziła Huang He (Luo He, rzeka, od której Louyang wziął swoją nazwę, była dopływem Huang He), jak i z południa. Dwie drogi wodne spotykały się w powiecie Rongyang (dzis. Xingyang, część prefektury Zhengzhou) gdzie Spichrz Ao służył jako magazyn i miejsce przeładunku dla towarów przesyłanych następnie w górę rzeki do stolicy.
W 62 w Louyangu zbudowano Zawsze Pełen Spichrz (常滿仓, changman cang), który wraz z istniejącym już Wielkim Spichrzem (大仓, dacang) w zamyśle cesarza miał posłużyć do stworzenia systemu kontrolowania cen zbóż, umożliwiając ich magazynowanie w czasach urodzaju i sprzedawanie po niskiej cenie w czasach niedoboru. Była to próba powrotu do polityki prowadzonej niegdyś przez Wcześniejszych Hanów i Wang Manga, jednak w 68 urzędnik Liu Ban zwrócił uwagę, iż skup zboża przez państwo w rzeczywistości prowadzi jedynie do zwiększenia dochodów wielkich właścicieli ziemskich w czasach urodzaju, podczas gdy zwykli ludzie nie odnoszą korzyści gdy zboża brakuje. Liu Ban miał prawdopodobnie rację – administracja Późniejszych Hanów okazała się niezdolna do właściwego zawiadywania systemem państwowych cen zbóż i eksperyment porzucono.

#### Projekty budowlane i kwestie rytualne
Liu Zhuang doprowadził również do końca szereg projektów budowlanych swojego ojca w stolicy, z których część za poprzedniego panowania została zaledwie rozpoczęta. Należy tutaj wymienić w szczególności Północny Pałac, który został odbudowany w latach 60 do 65, oraz położone na przedmieściach tzw. Trzy Klauzury (三雍, San yong), tj. Jaśniejącą Salę (明堂, Mingtang), Duchowy Taras (靈臺, Lingtai) i Okrągły Staw (辟雍, Biyong). Na wiosnę 59 cesarz złożył ofiary w Jaśniejącej Sali i jeszcze tego samego dnia był świadkiem ceremonii w Duchowym Tarasie (głównym cesarskim obserwatorium). Inauguracja Trzech Klauzur ostatecznie dokonała się gdy kilka tygodni później w Okrągłym Stawie odbył się konkurs łucznictwa. Z punktu widzenia kultu cesarskiego ważna była również budowa Świątyni Założyciela Epoki (世祖庙, Shizu miao), poświęconej Guangwu, której inauguracja odbyła się zimą 60. Była to świątynia przodków władców Późniejszej dynastii Han i to w niej po ich śmierci umieszczano ich tabliczki przodków. Stała się ona także jednym z miejsc dokonywania ważnego rytuału Pięciu Ofiar, składanych oprócz tego również w Świątyni Nieba, Świątyni Ziemi, Jaśniejącej Sali i Świątyni Dostojnego Założyciela, tj. Gaozu. Również ta ostatnia budowla zawdzięczała swoje powstanie Liu Zhuangowi, który nakazał jej zbudowanie w miejsce dotychczasowej tymczasowej konstrukcji.
Budowa szeregu wspomnianych powyżej ceremonialnych budowli wymownie świadczy o zaangażowaniu Liu Zhuanga w ustanowienie właściwego kultu cesarskiego oraz przestrzeganie rytuałów. Jako cesarz kontynuował on swoje zapoczątkowane w młodości zainteresowanie konfucjanizmem i patronował studiom w tej dziedzinie podejmowanym na Cesarskim Uniwersytecie. Cesarz osobiście brał udział w dyskusjach na temat konfucjańskich klasyków i w 71 pod tytułem „Szczegółowy Komentarz do Głównych Punktów Tradycji Pięciu Żywiołów” wydano zapis toczonej przed nim debaty. Ostateczna redakcja tego zbioru została dokonana przez Huan Yu, syna Huan Ronga, który niegdyś był nauczycielem Liu Zhuanga i czołowym uczonym jego panowania, jednak jako autor kompilacji wskazany jest sam cesarz. Dzieło to zachowało się jedynie we fragmentach, które wskazują na to iż podkreślało ono rolę władcy jako centrum kosmosu, jednocześnie pokazując jak Niebo ostrzega go za pomocą znaków i kataklizmów. Tym samym pozostawało ono wierne tradycji konfucjańskiej szkoły Nowych Tekstów.
Inną inicjatywą cesarza w zakresie nauczania było ustanowienie w 66 Szkoły Pałacowej dla Szlachetnych Rodzin (四姓小侯学校, sixing xiao hou xuexiao), początkowo przeznaczonej jedynie dla młodych arystokratów z najważniejszych rodów spowinowaconych z rodziną cesarską, wkrótce jednak otwartej także dla synów książąt i markizów oraz książąt Xiongnu i innych ludów barbarzyńskich przebywających na dworze jako zakładnicy. Program nauczania szkoły był oparty na Pięcioksięgu, z naciskiem również na Klasyka Nabożności Synowskiej. W okresie Późniejszych Hanów Klasyk stał się podstawą oficjalnej moralności.
Cesarz dokonywał wielu aktów publicznej łaskawości, nagradzając wybranych arystokratów, nadając ziemię ubogim oraz zwalniając z podatków ulubione przez siebie miejsca. Poza tym często podróżował – w 59 udał się do Chang’anu (dzis. Xi’an), gdzie odwiedził Świątynię Gaozu oraz groby cesarzy Wcześniejszej Dynastii Han; w 62 udał się w długą podróż na Wschód, w 67 znalazł się w Nanyangu, rodzinnej miejscowości Późniejszych Hanów, zaś w 72 był ponownie na Wschodzie. Te wyprawy pozwalały na bardziej osobistą manifestację cesarskiego majestatu i łaskawości także w miejscach oddalonych od stolicy.

### Sprawy pogranicza
W latach 50. wódz Qiangów Dianyu przedsięwziął serię rajdów na terytorium komanderii Jincheng i pokonał chińskie siły w pobliżu dzisiejszego Lanzhou. W odpowiedzi wysłano przeciwko niemu armię i w 59 Dianyu został pokonany, zaś jego ludzie osiedleni na terytorium cesarstwa. Do znacznie ważniejszego przypadku akcesji nowego ludu doszło na południowym zachodzie, gdzie w 69 poddał się wódz Ailao Liumiao. Liumiao miało podlegać pół miliona ludzi i granice ustanowionej dla nowych poddanych imperium komanderii Yongchang przynajmniej nominalnie rozciągały się na cały dzisiejszy zachodni Junnan, aż do górnego basenu Irawadi w Mjanmie. Można wątpić w efektywność chińskich rządów w tak odległym i słabo zsinizowanym regionie, ale Administratorzy (太守, taishou) Yongchang mieli być powoływani aż do końca rządów dynastii.
Za panowania Liu Zhuanga Chiny nadal korzystały z rozpadu Xiongnu na Północnych i Południowych. Gdy w 65 pojawiły się spekulacje na temat możliwości porozumienia pomiędzy dwoma odłamami Xiongnu powołano nowe dowództwo Generała Przekraczającego Liao (度辽将军, du-Liaojiangjun), z siedzibą w komanderii Wuyuan w pobliżu dzisiejszego Baotou. Ta mała profesjonalna armia miała wzmocnić chińską obronę i zagwarantować, że Xiongnu pozostaną podzieleni. Dawni chińscy mieszkańcy pogranicza byli zachęcani do powrotu, na miejscu osiedlano także rodziny więźniów z których tworzono lokalną milicję, jednak te działania odniosły ograniczony sukces. Niewielu ludzi chciało mieszkać w niebezpiecznym regionie pogranicznym.
Ustanowienie dowództwa Generała Przekraczającego Liao zakończyło się sukcesem, jednak Północni Xiongnu powoli odzyskiwali siły i podobno bramy miast od Wuwei do Dunhuangu były zamknięte nawet w dzień ze względu na ich rajdy. W tej sytuacji w 73 cesarz zaakceptował przeprowadzenie dużej ekspedycji karnej, która miała dotrzeć w samo serce terytorium Północnych Xiongnu. Chińczycy zaatakowali w czterech kolumnach, jednak jak na ilość zaangażowanych sił rezultaty były skromne, gdyż jedynie kolumna dowodzona przez Dou Gu pokonała lokalnego króla Xiongnu i zajęła oazę Yiwu w rejonie dzisiejszego Hami. Zimą następnego roku Dou Gu stanął na czele kolejnej ekspedycji, liczącej tym razem 14 tys. jeźdźców, raz jeszcze pokonał Xiongnu i podporządkował Chińczykom królestwo Jushi, położone w rejonie pasma Bogda Shan.
Po raz pierwszy od czasów Wang Manga Chińczycy pojawili się w Azji Środkowej i niektóre państwa Rejonów Zachodnich przysłały na dwór cesarski swoich zakładników. Liu Zhuang postanowił ustanowić permanentną chińską bazę w regionie, nakazując założenie wojskowej kolonii w Yiwu i przywracając urząd Generalnego Protektora Rejonów Zachodnich (西域都护府, Xiyu duhufu). Jednak pomimo dwóch porażek Xiongnu nie zostali definitywnie pokonani i na wiosnę 75 powrócili, zabili Generalnego Protektora i rozpoczęli oblężenie chińskich garnizonów. To w tym momencie, 5 września 75, Liu Zhuang zmarł.

## Dziedzictwo
W 60 Liu Zhuang wybrał na swoją cesarzową córkę Ma Yuana (jej imię osobiste nie jest znane), która cieszyła się poparciem jego matki Yin Lihua. Cesarzowa Ma nie mogła mieć dzieci, ale adoptowała Liu Da (przyszłego cesarza Zhanga), syna Liu Zhuanga urodzonego przez Damę Jia, która była jej kuzynką ze strony matki. Liu Da został mianowany następcą tronu w tym samym dniu w którym obwołano nową cesarzową. Był on piątym synem cesarza, jednak jego starsi bracia zostali urodzeni przez konkubiny niskiego pochodzenia, wybór Liu Zhuanga był zatem zrozumiały, chociaż oznaczał iż pozostawił po sobie bardzo młodego następcę. Porozumienie pomiędzy rodami Ma i Jia nie przyniosło zbyt wiele żadnemu z nich, ponieważ Liu Zhuang hołdował zasadzie iż cesarscy krewni nie powinni brać udziału w rządzeniu. Cesarzowa Ma osobiście dawała przykład skromności, gdyż jej krewni nie otrzymali żadnych lenn ani stanowisk.
Po swojej śmierci Liu Zhuang otrzymał imię świątynne Xianzong ("Znakomity przykład") i imię pośmiertne Xiaoming. Ponieważ imiona pośmiertne wszystkich cesarzy dynastii Han, z wyjątkiem Gaozu i Guangwu, zawierają prefiks xiao, tradycyjnie odnosi się do nich z jego pominięciem, stąd mówimy o cesarzu Mingu. Panowania cesarza Minga i jego syna cesarza Zhanga są często ujmowane jako jeden okres (明章之治, Ming-Zhang zhi zhi) charakteryzujący się pomyślnością i pokojem. Późniejsze pokolenia wychwalały cesarza Minga „za podtrzymywanie ojcowskiego poczucia moralności i umiarkowania, wsparcie dla konfucjańskich zasad oraz efektywność jego rządu”.

title: Han Mingdi

wikitext:
{{Władca infobox
 |władca            = Han Mingdi
 |imiona            = {{k|zh|汉明帝}}
 |zh:imię osobiste uproszczone = 刘荘
 |zh:imię osobiste tradycyjne = 劉莊
 |zh:imię osobiste hanyu pinyin = Liú Zhuāng
 |zh:imię osobiste Wade-Giles = Liu Chuang
 |zh:imię osobiste jyutping =
 |zh:imię osobiste poj =
 |zh:imię osobiste skrócone =
 |zh:imię osobiste IPA =
 |zh:imię osobiste audio =
 |zh:imię świątynne uproszczone = 顯宗
 |zh:imię świątynne tradycyjne = 显宗
 |zh:imię świątynne hanyu pinyin = Xiǎnzōng
 |zh:imię świątynne Wade-Giles = Hsientsung
 |zh:imię świątynne jyutping =
 |zh:imię świątynne poj =
 |zh:imię świątynne skrócone =
 |zh:imię świątynne IPA =
 |zh:imię świątynne audio =
 |zh:imię pośmiertne uproszczone = 孝明
 |zh:imię pośmiertne tradycyjne = 孝明
 |zh:imię pośmiertne hanyu pinyin = Xiàomíng
 |zh:imię pośmiertne Wade-Giles = Hsiaoming
 |zh:imię pośmiertne jyutping =
 |zh:imię pośmiertne poj =
 |zh:imię pośmiertne skrócone =
 |zh:imię pośmiertne IPA =
 |zh:imię pośmiertne audio =
 |grafika           =
 |opis grafiki      =
 |herb              =
 |opis herbu        =
 |faksymile         =
 |opis faksymile    =
 |dewiza            =
 |1. tytuł          = Cesarz Chin
 |1. sukcesja       =
 |1. od             = 29 marca 57
 |1. do             = 5 września 75
 |1. koronacja      =
 |1. poprzednik     = [[Han Guangwudi]]
 |1. następca       = [[Han Zhangdi]]
 |2. tytuł          =
 |2. od             =
 |2. do             =
 |2. jako           =
 |2. kogo           =
 |2. koronacja      =
 |2. era panowania  = 永平 (Yŏngpíng) 57-75
 |2. poprzednik     =
 |2. następca       =
 |dynastia          = [[Dynastia Han|Han]]
 |data urodzenia    = 28
 |miejsce urodzenia =
 |data śmierci      = 5 września 75
 |miejsce śmierci   = [[Luoyang]]
 |przyczyna śmierci =
 |miejsce spoczynku =
 |ojciec            = Han Guangwudi
 |matka             = [[Yin Lihua]]
 |rodzeństwo        =
 |1. związek        = żona
 |1. związek z      = cesarzowa [[Ma (cesarzowa)|Ma]]
 |1. związek od     = 52
 |1. związek do     = 5 września 75
 |1. dzieci         =
 |2. związek        = cesarska konkubina
 |2. związek z      = [[Dama Jia]]
 |2. związek od     = ok. 55
 |2. związek do     =
 |2. dzieci         = [[Han Zhangdi|Liu Da]]
 |moneta            =
 |opis monety       =
 |odznaczenia       =
 |commons           =
 |wikiźródła        =
 |wikicytaty        =
}}
'''Han Mingdi''', [[Imiona chińskie|imię publiczne]]: '''Yan''', {{chińskie|c=严}} (ur. 28, zm. 5 września 75 w [[Luoyang]]u) – drugi cesarz [[Dynastia Han|Późniejszej dynastii Han]], panujący od 29 marca 57 aż do śmierci.

Liu Zhuang, w [[Dwadzieścia cztery historie|oficjalnej historiografii]] znany jako cesarz Ming, był czwartym synem cesarza [[Han Guangwudi|Guangwu]] (25-57) oraz pierwszym synem z jego związku z [[Yin Lihua]]. Objął władzę w wieku prawie trzydziestu lat i chociaż [[Sukcesja tronu|sukcesja]] przebiegła bez przeszkód, to nie czuł się na tronie zbyt pewnie. Cesarz doprowadził do śmierci swojego przyrodniego brata [[Liu Ying (książę)|Liu Yinga]] i w trakcie masowych prześladowań, które potem nastąpiły, aresztowano tysiące ludzi podejrzanych o udział w antycesarskim spisku. Liu Zhuang kontynuował dzieło odbudowy Chin ze zniszczeń wojny domowej rozpoczęte przez jego ojca. Jego najważniejszymi osiągnięciami w tym zakresie było ponowne uregulowanie [[Huang He]] i zakończenie budowy nowej stolicy dynastii, jak również ukończenie Wielkiego Kanału, który komunikował Louyang z [[Huai He|rzeką Huai]] i chińskim Południem. Osobiście zainteresowany [[konfucjanizm]]em, cesarz był ważnym patronem jego nauczania i związanych z nim rytuałów. Za jego panowania pogranicze cesarstwa pozostawało bezpieczne, zaś zwycięstwa nad [[Xiongnu]] pozwoliły na ponowne ustanowienie chińskiej hegemonii w [[Xiyu|Rejonach Zachodnich]]. Jeden z edyktów Liu Zhuanga jest najstarszym tekstem potwierdzającym istnienie na terenie Chin wspólnoty [[Buddyzm|buddyjskiej]]. Późniejsze pokolenia pamiętały jego rządy jako czas pomyślności i pokoju.

== Dzieciństwo i młodość ==
Przyszły cesarz urodził się w 28 i był czwartym synem [[Han Guangwudi|Guangwu]] (25-57) oraz pierwszym synem z jego związku z [[Yin Lihua]]. Nadano mu [[Imiona chińskie|imię osobiste]] Yang (阳), zaś w 39 otrzymał tytuł diuka ((公, gong) Donghai (w 41 jego tytuł został podniesiony do rangi [[Wang (tytuł)|księcia]], tak samo jak tytuły jego braci). Dwa lata później jego matka została cesarzową, zastępując w tej roli [[Guo Shengtong]], co prawdopodobnie stało się pod naciskiem frakcji z [[Nanyang]], rodzinnej [[komanderia|komanderii]] cesarza. Formalnie następcą tronu pozostał najstarszy syn Guo Shengtong, [[Liu Qiang]], jednak logika nakazywała by zastąpił go syn nowej cesarzowej. 20 sierpnia 43 Liu Yang został mianowany następcą tronu i to wtedy zmieniono jego imię osobiste z Yang na Zhuang, zapisywane rzadziej używanym znakiem, by uniknąć późniejszych problemów z [[tabu]] związanym z imieniem cesarza{{odn|de Crespigny|2007|s=604–605}}{{odn|de Crespigny|2016|s=80}}.

Liu Zhuang miał czytać ''[[Kronika Wiosen i Jesieni|Kronikę Wiosen i Jesieni]]'' w wieku lat 10 i został dopuszczony do obserwowania narad na dworze, ukryty za zasłoną, jeszcze zanim został mianowany następcą tronu. W 51 w trakcie otwartej debaty argumentował, iż akceptacja hołdu Południowych [[Xiongnu]] wyklucza zawarcie pokoju z Północnymi Xiongnu, to bowiem sprawiłoby, że nowi wasale mogliby stać się niepewni. Jego opinia reprezentowała konsensus dworu i została przyjęta przez cesarza. Według [[Rafe de Crespigny|Rafe de Crespigny’ego]] Liu Zhuang ewidentnie odgrywał istotną rolę w dworskich naradach{{odn|de Crespigny|2007|s=605}}{{odn|de Crespigny|2016|s=81}}.

== Cesarskie rządy ==
=== Sukcesja i ród cesarski ===
Pomimo mianowania Liu Zhuanga następcą tronu Guangwu nadal w szczególny sposób wyróżniał swojego najstarszego syna, któremu podarował księstwo Lu złożone z niemal trzydziestu powiatów (縣, ''xian'') wraz ze wspaniałym pałacem Lingguang, specjalnym oddziałem gwardii oraz innymi quasi-cesarskimi przywilejami. W 54 cesarz odwiedził księstwo Lu i na początku 56 wszyscy jego synowie, którym również nie poskąpił swoich łask, przybyli do Luoyangu by świętować [[Chiński Nowy Rok|Nowy Rok]]. Następnie [[Liu Qiang]] towarzyszył Guangwu w jego podróży na wschód, której kulminacją było dokonanie ofiar [[Feng Shan]] na świętej górze [[Tai Shan]]. Nie ma powodu by widzieć w tym zachowaniu coś innego niż przejawy ojcowskiej łaskawości w stosunku do najstarszego syna, jednak wydaje się, iż na łożu śmierci Guangwu zorientował się, że jego intencje mogą zostać opacznie zrozumiane. Dlatego wydał edykt testamentalny, nakazujący by Wielki Komendant (太尉, ''taiwei'') [[Zhao Xi]], najstarszy ze stojących na czele cesarskiej biurokracji Trzech Ekscelencji, przejął przewodnictwo nad procedurą [[Sukcesja tronu|sukcesji]] i stwierdzający, że jego następca Liu Zhuang ma natychmiast objąć władzę{{odn|de Crespigny|2016|s=73, 80–81}}.

Guangwu zmarł 29 marca 57 i następnego dnia, pod przewodnictwem Zhao Xi, odbyła się ceremonia objęcia tronu przez Liu Zhuanga, która przebiegła bez zakłóceń. Liu Zhuang miał prawie trzydzieści lat oraz spore doświadczenie w życiu publicznym, tak że jego pozycja jako nowego władcy wydawała się nader stabilna. Z drugiej strony była to pierwsza sukcesja w ramach nowej dynastii, po śmierci jej założyciela, i w związku z tym można było się spodziewać pewnych napięć wewnątrz rodu rządzącego. Za świadectwo tych napięć należy uznać fakt, iż brat Liu Zhuanga, [[Liu Jing (książę)|Liu Jing]], który był księciem Shanyangu, napisał list do Liu Qianga zachęcający go do rebelii. Liu Qiang natychmiast przekazał list nowemu cesarzowi i sprawa została wyciszona, niemniej Liu Jing musiał opuścić stolicę. Początkowo wysłano go do pobliskiego powiatu w [[Henan]]ie, jednak ponieważ nadal zasięgał porad astrologów szukając znaków przepowiadających mu cesarską przyszłość wkrótce przeniesiono go do odległego Guangling (dzis. [[Yangzhou]]) w dolnym biegu [[Jangcy]]{{odn|de Crespigny|2016|s=72–73, 82}}{{odn|de Crespigny|2007|s=607}}.

Liu Qiang zmarł latem następnego roku i chociaż nic nie wskazuje na udział cesarza, to jego śmierć była dla niego bez wątpienia powodem do ulgi. Szybka reakcja Liu Qianga na inicjatywę Liu Jinga zapobiegła jakiemukolwiek konfliktowi o sukcesję, jednak cała sprawa „miała wpływ na nowego władcę, nie tylko jeśli chodzi o jego relacje z braćmi, ale także osobiste poczucie [[Legitymizacja władzy|legitymizacji]]”{{odn|de Crespigny|2016|s=82}}. Liu Jing prawdopodobnie był psychicznie chory i w 67 odkryto, iż zachęca [[Magia|magów]] i [[szaman]]ów by sprowadzili klątwę na cesarza. Niechętnie, ale ostatecznie cesarz skazał go na śmierć, i Liu Jing popełnił samobójstwo{{odn|de Crespigny|2007|s=607}}{{odn|de Crespigny|2016|s=92}}.

Jeden z przyrodnich braci cesarza, książę Chu [[Liu Ying (książę)|Liu Ying]], miał interesować się [[Szkoła Huang-Lao|szkołą Huang-Lao]] i być jednym z pierwszych patronów [[buddyzm]]u w Chinach. W 65 Liu Ying, który najwidoczniej był podejrzany o udział w jakiejś intrydze, wysłał do cesarza prośbę o łaskę i dar ze znacznej ilości [[jedwab]]iu. Liu Zhuang odpowiedział mu nader łaskawie, gratulując znajomości nauk Huang-Lao oraz praktykowania [[Ren (filozofia)|humanitarnego]] kultu [[Budda|Buddy]], z jego regularnym oczyszczaniem się i postem, a także gościnności wobec buddyjskich wyznawców (''yipusai'', [[Język pali|pali]] ''upasaka'') i mnichów (''sangmen'', pali ''[[Samana]]''). Jedwab został zwrócony, by Liu Ying mógł kontynuować swoje zbożne dzieło{{odn|de Crespigny|2007|s=579, 607}}{{odn|de Crespigny|2016|s=93}}.

Ten edykt Liu Zhuanga „jest pierwszym tekstem historii chińskiego Buddyzmu, pokazującym jego wczesny związek z popularnym [[taoizm]]em”{{odn|de Crespigny|2007|s=579}}. Późniejsza buddyjska tradycja przypisała Liu Zhuangowi bardziej bezpośrednie wspieranie nowej religii. Według pochodzącej z połowy III wieku przedmowy do [[Sutra w Czterdziestu Dwóch Częściach|Sutry w Czterdziestu Dwóch Częściach]] sen miał zainspirować cesarza do wysłania na Zachód ludzi w poszukiwaniu buddyjskich tekstów, kiedy zaś ci powrócili nakazał on budowę [[Świątynia Białego Konia|Świątyni Białego Konia]]. Ta historia jest jednak bez wątpienia fikcyjna i nosi znamiona późniejszej buddyjskiej propagandy – w rzeczywistości najwcześniejsze świadectwa buddyzmu w [[Luoyang]]u datowane są na II wiek, zaś Świątynia Białego Konia prawdopodobnie powstała dopiero w trzecim stuleciu{{odn|de Crespigny|2016|s=93}}.

Liu Ying dalej kultywował swoje egzotyczne zainteresowania i praktyki, coraz bardziej polegając na alchemikach, magach i wieszczkach różnego autoramentu. Pod koniec 70 został oskarżony o poszukiwanie [[omen (wierzenie)|omenów]] i zadawanie się ze złymi ludźmi, zaś jego postępowanie zostało zakwalifikowane jako przypadek Wielkiego Oporu i Bezbożności (大逆不道, ''dani budao''), kategorii najpoważniejszych przestępstw, podlegających najsurowszym karom. Pozbawiony swojego lenna Liu Ying został wysłany do [[Danyang (Chiny)|Danyangu]], na południe od Jangcy, i kilka miesięcy później popełnił samobójstwo. Następnie cesarz przystąpił do bezwzględnej czystki, mającej dotknąć każdego podejrzanego o jakikolwiek związek z niewłaściwym postępowaniem jego brata. Aresztowano tysiące ludzi i wielu z nich torturowano, by wydobyć z nich przyznanie się do winy i imiona innych „spiskowców”. Oskarżenia dotknęły następnych dwóch braci cesarza, Liu Kanga, księcia Ji’nanu, który został ukarany utratą pięciu powiatów ze swojego lenna, oraz Liu Yana, księcia Huaiyang, który ledwo uszedł z życiem, podczas gdy jego lenno zredukowano do jedynie dwóch powiatów. Ekscelencję Xing Mu skazano na śmierć, a druga popełniła samobójstwo, zginął także Han Guang, jeden ze szwagrów cesarza, i zniesiono dziesięć markizatów (侯, ''hou''). Liczba ludzi, którzy zginęli w wyniku prześladowań jest nieznana, jednak cesarz pozostał niespokojny i zagniewany, tak że oskarżenia i aresztowania zakończyły się dopiero wraz z jego śmiercią{{odn|de Crespigny|2007|s=579, 607}}{{odn|de Crespigny|2016|s=94}}.

Nie da się z pewnością stwierdzić, dlaczego sprawa Liu Yinga tak wstrząsnęła cesarzem, można jednak przypuszczać, iż po prostu nigdy nie czuł się bezpieczny i w pełni akceptowany jako władca. Początkowo starał się mitygować w stosunku do swoich braci i postąpił dość łagodnie w stosunku do Liu Jinga, zaś w 65 okazał łaskę Liu Yingowi. To co w 67 wydarzyło się wokół Liu Jinga, który pomieszał ze sobą magię, przepowiadanie i groźbę rebelii musiało jednak poważnie wpłynąć na psychikę cesarza. Gdy w 70 Liu Yinga oskarżono powtórnie, Liu Zhuang popadł w paranoję{{odn|de Crespigny|2007|s=607–608}}{{odn|de Crespigny|2016|s=94–95}}. Obsesja cesarza miała drastyczne skutki dla wielu pojedynczych ludzi, lecz nie zachwiała jego rządami, „co samo w sobie pokazuje jak bezpodstawne były jego obawy”{{odn|de Crespigny|2016|s=95}}.

=== Wieczny pokój, rytuały i uczeni ===
==== Kwestie gospodarcze ====
Obejmując tron Liu Zhuang proklamował [[Ery chińskie|erę]] „Wiecznego Pokoju” (Yongping) i pozostała ona w mocy aż do końca jego panowania. Po zakończeniu wojny domowej Guangwu zrobił wiele by podnieść kraj ze zniszczeń i zbudować nową stolicę, jednak znaczna część jego projektów pozostała nie ukończona. W szczególności nie udało się na powrót uregulować [[Huang He]], której wylew miał tak katastrofalne skutki dla panowania [[Wang Mang]]a, i nadal zagrażała ona ludności i gospodarce [[Nizina Północnochińska|Wielkiej Równiny]]. Prace nad odbudową systemu zapór były kontynuowane za rządów Liu Zhuanga i 8 maja 70 cesarz wydał edykt celebrujący ich zakończenie i nakazujący ponowne zasiedlenie odzyskanych terenów. W tym samym czasie trwały także prace nad budową Wielkiego Kanału, który łączył w sobie drogi wodne prowadzące daleko na południe, aż do [[Huai He|rzeki Huai]]. Po jego ukończeniu stolica miała możliwość sprowadzania zaopatrzenia zarówno z północy, dokąd prowadziła Huang He ([[Luo He]], rzeka, od której Louyang wziął swoją nazwę, była dopływem Huang He), jak i z południa. Dwie drogi wodne spotykały się w powiecie Rongyang (dzis. [[Xingyang]], część prefektury [[Zhengzhou]]) gdzie Spichrz Ao służył jako magazyn i miejsce przeładunku dla towarów przesyłanych następnie w górę rzeki do stolicy{{odn|de Crespigny|2016|s=17–18, 21–23}}{{odn|de Crespigny|2007|s=606}}.

W 62 w Louyangu zbudowano Zawsze Pełen Spichrz (常滿仓, ''changman cang''), który wraz z istniejącym już Wielkim Spichrzem (大仓, ''dacang'') w zamyśle cesarza miał posłużyć do stworzenia systemu kontrolowania cen zbóż, umożliwiając ich magazynowanie w czasach urodzaju i sprzedawanie po niskiej cenie w czasach niedoboru. Była to próba powrotu do polityki prowadzonej niegdyś przez Wcześniejszych Hanów i Wang Manga, jednak w 68 urzędnik [[Liu Ban]] zwrócił uwagę, iż skup zboża przez państwo w rzeczywistości prowadzi jedynie do zwiększenia dochodów wielkich właścicieli ziemskich w czasach urodzaju, podczas gdy zwykli ludzie nie odnoszą korzyści gdy zboża brakuje. Liu Ban miał prawdopodobnie rację – administracja Późniejszych Hanów okazała się niezdolna do właściwego zawiadywania systemem państwowych cen zbóż i eksperyment porzucono{{odn|de Crespigny|2007|s=605}}{{odn|de Crespigny|2016|s=23}}.

==== Projekty budowlane i kwestie rytualne ====
Liu Zhuang doprowadził również do końca szereg projektów budowlanych swojego ojca w stolicy, z których część za poprzedniego panowania została zaledwie rozpoczęta. Należy tutaj wymienić w szczególności Północny Pałac, który został odbudowany w latach 60 do 65, oraz położone na przedmieściach tzw. Trzy Klauzury (三雍, San yong), tj. Jaśniejącą Salę (明堂, [[Mingtang]]), Duchowy Taras (靈臺, Lingtai) i Okrągły Staw (辟雍, Biyong). Na wiosnę 59 cesarz złożył ofiary w Jaśniejącej Sali i jeszcze tego samego dnia był świadkiem ceremonii w Duchowym Tarasie (głównym cesarskim [[obserwatorium]]). Inauguracja Trzech Klauzur ostatecznie dokonała się gdy kilka tygodni później w Okrągłym Stawie odbył się konkurs łucznictwa. Z punktu widzenia kultu cesarskiego ważna była również budowa Świątyni Założyciela Epoki (世祖庙, Shizu miao), poświęconej Guangwu, której inauguracja odbyła się zimą 60. Była to świątynia przodków władców Późniejszej dynastii Han i to w niej po ich śmierci umieszczano ich [[Tabliczka przodka|tabliczki przodków]]. Stała się ona także jednym z miejsc dokonywania ważnego rytuału Pięciu Ofiar, składanych oprócz tego również w Świątyni Nieba, Świątyni Ziemi, Jaśniejącej Sali i Świątyni Dostojnego Założyciela, tj. [[Han Gaozu|Gaozu]]. Również ta ostatnia budowla zawdzięczała swoje powstanie Liu Zhuangowi, który nakazał jej zbudowanie w miejsce dotychczasowej tymczasowej konstrukcji{{odn|de Crespigny|2016|s=29, 35, 38, 41–42, 79}}{{odn|de Crespigny|2007|s=606, 608}}.

Budowa szeregu wspomnianych powyżej ceremonialnych budowli wymownie świadczy o zaangażowaniu Liu Zhuanga w ustanowienie właściwego kultu cesarskiego oraz przestrzeganie rytuałów. Jako cesarz kontynuował on swoje zapoczątkowane w młodości zainteresowanie [[konfucjanizm]]em i patronował studiom w tej dziedzinie podejmowanym na [[Taixia|Cesarskim Uniwersytecie]]. Cesarz osobiście brał udział w dyskusjach na temat konfucjańskich klasyków i w 71 pod tytułem „Szczegółowy Komentarz do Głównych Punktów Tradycji [[Wu xing|Pięciu Żywiołów]]” wydano zapis toczonej przed nim debaty. Ostateczna redakcja tego zbioru została dokonana przez Huan Yu, syna [[Huan Rong]]a, który niegdyś był nauczycielem Liu Zhuanga i czołowym uczonym jego panowania, jednak jako autor kompilacji wskazany jest sam cesarz. Dzieło to zachowało się jedynie we fragmentach, które wskazują na to iż podkreślało ono rolę władcy jako centrum kosmosu, jednocześnie pokazując jak [[Tian|Niebo]] ostrzega go za pomocą znaków i kataklizmów. Tym samym pozostawało ono wierne tradycji konfucjańskiej szkoły Nowych Tekstów{{odn|de Crespigny|2016|s=86–87}}{{odn|de Crespigny|2007|s=608}}.

Inną inicjatywą cesarza w zakresie nauczania było ustanowienie w 66 Szkoły Pałacowej dla Szlachetnych Rodzin (四姓小侯学校, ''sixing xiao hou xuexiao''), początkowo przeznaczonej jedynie dla młodych arystokratów z najważniejszych rodów spowinowaconych z rodziną cesarską, wkrótce jednak otwartej także dla synów książąt i markizów oraz książąt [[Xiongnu]] i innych ludów barbarzyńskich przebywających na dworze jako zakładnicy. Program nauczania szkoły był oparty na ''[[Pięcioksiąg konfucjański|Pięcioksięgu]]'', z naciskiem również na ''[[Xiaojing|Klasyka Nabożności Synowskiej]]''. W okresie Późniejszych Hanów ''Klasyk'' stał się podstawą oficjalnej moralności{{odn|de Crespigny|2016|s=87}}{{odn|de Crespigny|2007|s=608–609}}.

Cesarz dokonywał wielu aktów publicznej łaskawości, nagradzając wybranych arystokratów, nadając ziemię ubogim oraz zwalniając z podatków ulubione przez siebie miejsca. Poza tym często podróżował – w 59 udał się do Chang’anu (dzis. [[Xi’an]]), gdzie odwiedził Świątynię [[Han Gaozu|Gaozu]] oraz groby cesarzy Wcześniejszej Dynastii Han; w 62 udał się w długą podróż na Wschód, w 67 znalazł się w [[Nanyang]]u, rodzinnej miejscowości Późniejszych Hanów, zaś w 72 był ponownie na Wschodzie. Te wyprawy pozwalały na bardziej osobistą manifestację cesarskiego majestatu i łaskawości także w miejscach oddalonych od stolicy{{odn|de Crespigny|2016|s=83}}{{odn|de Crespigny|2007|s=606}}.

=== Sprawy pogranicza ===
W latach 50. wódz [[Qiang]]ów [[Dianyu]] przedsięwziął serię rajdów na terytorium komanderii Jincheng i pokonał chińskie siły w pobliżu dzisiejszego [[Lanzhou]]. W odpowiedzi wysłano przeciwko niemu armię i w 59 Dianyu został pokonany, zaś jego ludzie osiedleni na terytorium cesarstwa. Do znacznie ważniejszego przypadku akcesji nowego ludu doszło na południowym zachodzie, gdzie w 69 poddał się wódz [[Ailao]] Liumiao. Liumiao miało podlegać pół miliona ludzi i granice ustanowionej dla nowych poddanych imperium komanderii Yongchang przynajmniej nominalnie rozciągały się na cały dzisiejszy zachodni Junnan, aż do górnego basenu [[Irawadi]] w [[Mjanma|Mjanmie]]. Można wątpić w efektywność chińskich rządów w tak odległym i słabo [[Sinizacja|zsinizowanym]] regionie, ale Administratorzy (太守, ''taishou'') Yongchang mieli być powoływani aż do końca rządów dynastii{{odn|de Crespigny|2007|s=606, 1228}}{{odn|de Crespigny|2016|s=90–91}}.

Za panowania Liu Zhuanga Chiny nadal korzystały z rozpadu [[Xiongnu]] na Północnych i Południowych. Gdy w 65 pojawiły się spekulacje na temat możliwości porozumienia pomiędzy dwoma odłamami Xiongnu powołano nowe dowództwo Generała Przekraczającego Liao (度辽将军, du-Liaojiangjun), z siedzibą w komanderii Wuyuan w pobliżu dzisiejszego [[Baotou]]. Ta mała profesjonalna armia miała wzmocnić chińską obronę i zagwarantować, że Xiongnu pozostaną podzieleni. Dawni chińscy mieszkańcy pogranicza byli zachęcani do powrotu, na miejscu osiedlano także rodziny więźniów z których tworzono lokalną [[milicja|milicję]], jednak te działania odniosły ograniczony sukces. Niewielu ludzi chciało mieszkać w niebezpiecznym regionie pogranicznym{{odn|de Crespigny|2007|s=606}}{{odn|de Crespigny|2016|s=89–90}}.

Ustanowienie dowództwa Generała Przekraczającego Liao zakończyło się sukcesem, jednak Północni Xiongnu powoli odzyskiwali siły i podobno bramy miast od [[Wuwei (miasto)|Wuwei]] do [[Dunhuang]]u były zamknięte nawet w dzień ze względu na ich rajdy. W tej sytuacji w 73 cesarz zaakceptował przeprowadzenie dużej ekspedycji karnej, która miała dotrzeć w samo serce terytorium Północnych Xiongnu. Chińczycy zaatakowali w czterech kolumnach, jednak jak na ilość zaangażowanych sił rezultaty były skromne, gdyż jedynie kolumna dowodzona przez [[Dou Gu]] pokonała lokalnego króla Xiongnu i zajęła oazę Yiwu w rejonie dzisiejszego [[Hami]]. Zimą następnego roku Dou Gu stanął na czele kolejnej ekspedycji, liczącej tym razem 14 tys. jeźdźców, raz jeszcze pokonał Xiongnu i podporządkował Chińczykom królestwo Jushi, położone w rejonie pasma [[Bogda Shan]]{{odn|de Crespigny|2007|s=606}}{{odn|de Crespigny|2016|s=95}}.

Po raz pierwszy od czasów [[Wang Mang]]a Chińczycy pojawili się w [[Azja Środkowa|Azji Środkowej]] i niektóre państwa [[Xiyu|Rejonów Zachodnich]] przysłały na dwór cesarski swoich zakładników. Liu Zhuang postanowił ustanowić permanentną chińską bazę w regionie, nakazując założenie wojskowej kolonii w Yiwu i przywracając urząd Generalnego Protektora Rejonów Zachodnich (西域都护府, Xiyu duhufu). Jednak pomimo dwóch porażek Xiongnu nie zostali definitywnie pokonani i na wiosnę 75 powrócili, zabili Generalnego Protektora i rozpoczęli oblężenie chińskich garnizonów. To w tym momencie, 5 września 75, Liu Zhuang zmarł{{odn|de Crespigny|2007|s=606}}{{odn|de Crespigny|2016|s=95, 98}}<ref>{{cytuj stronę |url = http://www.chinaknowledge.de/History/Terms/duhu.html |tytuł = duhu 都護, protector-general |autor = Ulrich Theobald |opublikowany = CHINAKNOWLEDGE – a universal guide for China studies |język = en |data dostępu = 2023-11-05}}</ref>.

== Dziedzictwo ==
W 60 Liu Zhuang wybrał na swoją cesarzową [[Ma (cesarzowa)|córkę]] [[Ma Yuan (dynastia Han)|Ma Yuana]] (jej imię osobiste nie jest znane), która cieszyła się poparciem jego matki [[Yin Lihua]]. Cesarzowa Ma nie mogła mieć dzieci, ale adoptowała Liu Da (przyszłego cesarza [[Han Zhangdi|Zhanga]]), syna Liu Zhuanga urodzonego przez [[Dama Jia|Damę Jia]], która była jej kuzynką ze strony matki. Liu Da został mianowany następcą tronu w tym samym dniu w którym obwołano nową cesarzową. Był on piątym synem cesarza, jednak jego starsi bracia zostali urodzeni przez konkubiny niskiego pochodzenia, wybór Liu Zhuanga był zatem zrozumiały, chociaż oznaczał iż pozostawił po sobie bardzo młodego następcę. Porozumienie pomiędzy rodami Ma i Jia nie przyniosło zbyt wiele żadnemu z nich, ponieważ Liu Zhuang hołdował zasadzie iż cesarscy krewni nie powinni brać udziału w rządzeniu. Cesarzowa Ma osobiście dawała przykład skromności, gdyż jej krewni nie otrzymali żadnych lenn ani stanowisk{{odn|de Crespigny|2007|s=607, 609}}.

Po swojej śmierci Liu Zhuang otrzymał [[imię świątynne]] Xianzong ("Znakomity przykład") i [[imię pośmiertne]] Xiaoming. Ponieważ imiona pośmiertne wszystkich cesarzy dynastii Han, z wyjątkiem Gaozu i Guangwu, zawierają prefiks [[Nabożność synowska|xiao]], tradycyjnie odnosi się do nich z jego pominięciem, stąd mówimy o cesarzu Mingu{{odn|de Crespigny|2007|s=xxxii, 609}}. Panowania cesarza Minga i jego syna cesarza Zhanga są często ujmowane jako jeden okres (明章之治, ''Ming-Zhang zhi zhi'') charakteryzujący się pomyślnością i pokojem<ref>{{cytuj stronę |url = http://www.chinaknowledge.de/History/Han/personshanmingdi.html |tytuł = Emperor Han Mingdi 漢明帝 Liu Zhuang 劉莊 |autor = Ulrich Theobald |opublikowany = CHINAKNOWLEDGE – a universal guide for China studies |język = en |data dostępu = 2023-11-05}}</ref>. Późniejsze pokolenia wychwalały cesarza Minga „za podtrzymywanie ojcowskiego poczucia moralności i umiarkowania, wsparcie dla konfucjańskich zasad oraz efektywność jego rządu”{{odn|de Crespigny|2007|s=606}}.

== Przypisy ==
{{Przypisy}}

== Bibliografia ==
* {{Cytuj książkę |nazwisko = de Crespigny |imię = Rafe |autor link = Rafe de Crespigny |tytuł = A Biographical Dictionary of Later Han to the Three Kingdoms (23–220 AD) |data = 2007 |wydawca = Brill |miejsce = |isbn = 9004156054 |strony = |odn = tak}}
* {{Cytuj książkę |nazwisko = de Crespigny |imię = Rafe |autor link = |tytuł = Fire over Luoyang. A History of the Later Han Dynasty 23-220 AD |data = 2016 |wydawca = Brill |miejsce = |isbn = 978-90-04-32520-3 |strony = |odn = tak}}

{{Dynastia Han}}
{{Cesarze Chin (Dynastia Han)}}

{{Kontrola autorytatywna}}

[[Kategoria:Cesarze dynastii Han]]
[[Kategoria:Książęta (wang) epoki Han]]
[[Kategoria:Diukowie (gong) epoki Han]]
[[Kategoria:Urodzeni w I wieku]]
[[Kategoria:Zmarli w I wieku]]

title: Han Mingdi汉明帝

Pismo uproszczone: 刘荘 顯宗 孝明

Pismo tradycyjne: 劉莊 显宗 孝明

Hanyu pinyin:
Liú Zhuāng
Xiǎnzōng
Xiàomíng

Wade-Giles:
Liu Chuang
Hsientsung
Hsiaoming

Okres: od 29 marca 57 · do 5 września 75

Poprzednik: Han Guangwudi

Następca: Han Zhangdi

Era panowania: 永平 (Yŏngpíng) 57-75

Dynastia: Han

Data i miejsce śmierci: 5 września 75 · Luoyang

Ojciec: Han Guangwudi

Matka: Yin Lihua

Żona: cesarzowa Ma · od 52 · do 5 września 75

cesarska konkubina: Dama Jia · od ok. 55

Dzieci: Liu Da


text:
# 5 Dywizja Strzelców Spadochronowych (III Rzesza)
5 Dywizja Strzelców Spadochronowych (niem. 5. Fallschirm-Jäger-Division) – niemiecka dywizja strzelców spadochronowych z okresu II wojny światowej.

## Historia
5 Dywizja Strzelców Spadochronowych powstała w marcu 1944 roku w Remis we Francji. Wraz z 3 Dywizją Spadochronową uczestniczyła w walkach w Normandii m.in. pod Marigny. W walkach w Normandii dywizja poniosła duże straty i została wycofana do Holandii, aby uzupełnić poniesione straty. Następnie walczyła podczas ofensywy w Ardenach w składzie 7 Armii, gdzie również poniosła duże straty. Ostatecznie rozbita w marcu 1945 roku w Zagłębiu Ruhry.

## Skład
- Fallschirmjägerregiment Nr 13
- Fallschirmjägerregiment Nr 14
- Fallschirmjägerregiment Nr 15
- Fallschirmjäger Artillery Regiment Nr 5
- Fallschirmjäger Flak Battalion Nr 5
- Fallschirmjäger Pioneer Battalion Nr 5
- Luftnachrichten Battalion Nr 5
- Fallschirmjäger Medical Battalion Nr 5

wikiname: plwiki

in_language: pl

wikitext:
{{Jednostka wojskowa infobox
 |nazwa                = 5 Dywizja Strzelców Spadochronowych
 |nazwa oryginalna     = 5. Fallschirm-Jäger-Division
 |znak                 =
 |kategoria wojska     = lotnictwo
 |motto                =
 |grafika              =
 |opis grafiki         =
 |państwo              = III Rzesza
 |sformowanie          = marzec 1944
 |rozformowanie        = marzec 1945
 |nazwa wyróżniająca   =
 |patron               =
 |święto               =
 |nadanie sztandaru    =
 |rodowód              =
 |kontynuacja          =
 |dowódca pierwszy     = Generalleutnant [[Gustav Wilke]]
 |dowódca obecny       =
 |dowódca ostatni      = Oberst [[Kurt Gröschke]]
 |działania zbrojne    = '''[[II wojna światowa]]''': walki w Normandii, Holandii oraz obrona Rzeszy
 |numer                =
 |dyslokacja           =
 |rodzaj sił zbrojnych = [[Luftwaffe]]
 |formacja             = [[Wehrmacht]]
 |rodzaj wojsk         = [[wojska powietrznodesantowe]]
 |podległość           = [[II Korpus Spadochronowy (III Rzesza)|II Korpus Spadochronowy]] (1944-1945)
 |skład                =
 |odznaczenia          =
 |commons              =
 |www                  =
}}
'''5 Dywizja Strzelców Spadochronowych''' (niem. ''5. Fallschirm-Jäger-Division'') – [[niemieckie dywizje strzelców spadochronowych|niemiecka dywizja strzelców spadochronowych]] z okresu [[II wojna światowa|II wojny światowej]].

== Historia ==
5 Dywizja Strzelców Spadochronowych powstała w marcu 1944 roku w [[Remis]] we Francji. Wraz z [[3 Dywizja Strzelców Spadochronowych (III Rzesza)|3 Dywizją Spadochronową]] uczestniczyła w walkach w Normandii m.in. pod [[Marigny]]. W [[operacja Overlord|walkach w Normandii]] dywizja poniosła duże straty i została wycofana do Holandii, aby uzupełnić poniesione straty. Następnie walczyła podczas [[Ofensywa w Ardenach|ofensywy w Ardenach]] w składzie [[7 Armia (III Rzesza)|7 Armii]], gdzie również poniosła duże straty. Ostatecznie rozbita w marcu 1945 roku w Zagłębiu Ruhry.

== Skład ==
* Fallschirmjägerregiment Nr 13
* Fallschirmjägerregiment Nr 14
* Fallschirmjägerregiment Nr 15
* Fallschirmjäger Artillery Regiment Nr 5
* Fallschirmjäger Flak Battalion Nr 5
* Fallschirmjäger Pioneer Battalion Nr 5
* Luftnachrichten Battalion Nr 5
* Fallschirmjäger Medical Battalion Nr 5

== Bibliografia ==
* {{Cytuj książkę |nazwisko = Lucas |imię = James|tytuł = Pikujące orły : niemieckie wojska powietrznodesantowe w II wojnie światowej|wydawca = Wydawnictwo Magnum |miejsce = Warszawa |data = 2002|strony = 276, 279-280|isbn = 9788385852735 |oclc = 749267183 |odn = {{odn/id|Celek|2002}} }}
* {{cytuj książkę|nazwisko=Ledwoch|imię=Janusz|tytuł=Zielone Diabły: Niemieckie wojska spadochronowe 1935-1945|miejsce=Warszawa|rok=1993|język=pl}}
* {{cytuj książkę|nazwisko=Quarrice|imię=Bruce|nazwisko2=Chappnell|imię2=Mike|tytuł=Niemieckie oddziały powietrznodesantowe 1939-45|wydawca=Editions Spotkania|miejsce=Warszawa|seria=Żołnierz i Broń, cz. 2|rozdział=Operacje lądowe|strony=20|isbn=83-7115-010-5}}
* {{Cytuj stronę | url = http://www.axishistory.com/index.php?id=2629 | tytuł = 5. Fallschirmjäger-Division | opublikowany = axishistory.com | archiwum = https://web.archive.org/web/20110605164713/http://www.axishistory.com/index.php?id=2629 | zarchiwizowano = 2011-06-05}}

{{Dywizje Luftwaffe}}

[[Kategoria:Dywizje strzelców spadochronowych (III Rzesza)]]
[[Kategoria:Niemieckie wojska powietrznodesantowe]]
[[Kategoria:Niemieckie jednostki organizacyjne wojska utworzone w 1944]]
[[Kategoria:Niemieckie jednostki organizacyjne wojska rozwiązane w 1945]]

title: 5 Dywizja Strzelców Spadochronowych5. Fallschirm-Jäger-Division

Państwo: III Rzesza

Sformowanie: marzec 1944

Rozformowanie: marzec 1945

Pierwszy: Generalleutnant Gustav Wilke

Ostatni: Oberst Kurt Gröschke

Rodzaj sił zbrojnych: Luftwaffe

Formacja: Wehrmacht

Rodzaj wojsk: wojska powietrznodesantowe

Podległość: II Korpus Spadochronowy (1944-1945)


text:
# Torfowiec Girgensohna
Torfowiec Girgensohna (Sphagnum girgensohnii Russow) – gatunek mchu z rodziny torfowcowatych (Sphagnaceae). Występuje w Europie, Chinach, Nepalu, Indiach, Korei, Japonii, na wschodzie Rosji i na Kaukazie oraz w Ameryce Północnej.

## Rozmieszczenie geograficzne
W Europie jest gatunkiem o szerokim zasięgu. Rozciąga się do Svalbardu na północy (ponad 80°N), po Azory, Hiszpanię, Francję (w tym Korsykę), Włochy (w tym Apeniny), Półwysep Bałkański (w tym Góry Dynarskie, Rumunię i Bułgarię), południowo-zachodnią Rosję i Gruzję na południu. Na zachodzie dochodzi do Azorów i Islandii, na wschodzie do Uralu. W Alpach rośnie do wysokości 2100 m n.p.m. (Szwajcaria).
W Polsce występuje na terenie całego kraju. Na niżu ma rozproszone stanowiska, w północno-wschodniej części kraju spotykany jest dość często. Pospolicie występuje w górach. Najwyżej położone stanowisko znajduje się w Beskidach Zachodnich (1622 m n.p.m.).

## Morfologia i anatomia
PokrójTorfowiec średniego rozmiaru, czasami drobniejszy, najczęściej dość tęgi, sztywny i smukły, tworzący darnie koloru zielonego lub żółtawego, nigdy z czerwonymi przebarwieniami.
GłówkiNajczęściej 5-dzielne, gwiaździste, spłaszczone, z widocznym, dość dużym, acz niezbyt niewyróżniającym się pączkiem wierzchołkowym.
PęczkiLuźne, zwarte, zazwyczaj z trzema, rzadziej czterema gałązkami; dwie gałązki odstające są długie lub bardzo długie – do około 25 mm długości, i zwężają się ku końcowi, poza gałązkami w główce, które są krótsze, węższe u nasady, szersze na szczycie; jedna, rzadziej dwie gałązki zwisające są jasne/blade i cylindryczne w przekroju, z listkami mocno na siebie zachodzącymi.
ŁodyżkiGrube, do 1 mm średnicy, jasnozielone, zielone, brązowawe lub jasnobrązowe, dość tęgie, z dobrze rozwiniętą dwu-, trzy- lub czterowarstwową korą zbudowaną z silnie rozdętych komórek wodnych; cylinder wewnętrzny gruby, bladozielony do bladobrązowego. Na łodyżkach gałązek komórki wodne są dość wyraźne, zazwyczaj rozmieszczone w grupach po dwie lub trzy.
Listki łodyżkoweDo około 1,3 mm długości, szeroko językowate do prostokątnych, często ze zwężeniem w środkowej części, wzniesione i przylegające do łodyżki, z nieregularnie ściętym, szerokim, poszarpanym szczytem, frędzlowanym w środkowej części na szerokości od jednej trzeciej do trzech czwartych listka. Komórki wodne nie mają listewek i porów, rzadko są podzielone.
Listki gałązkoweDość duże, do 1,8 mm długości, szeroko lancetowate, z mocno podwiniętymi krawędziami, przez co sprawiające wrażenie wąsko zwężonych u szczytu. Są gęsto ułożone, zachodzą na siebie, acz wierzchołki nieco odstają. Komórki wodne po stronie grzbietowej listka są mocno wypukłe w przekroju poprzecznym, mają liczne, duże pory wzdłuż ścian komisuralnych; po stronie brzusznej są słabo wypukłe w przekroju poprzecznym i mają duże, okrągłe pory wzdłuż środkowej linii komórki w górnej jednej trzeciej listka. Komórki chlorofilowe w przekroju poprzecznym trójkątne do trapezowych, wyraźnie grubościenne, szeroko otwarte po stronie brzusznej listka i bardzo wąsko lub wąsko otwarte po jego stronie grzbietowej.
Gatunki podobneMoże być mylony z torfowcem Russowa (Sphagnum russowii), torfowcem obłym (Sphagnum teres), torfowcem rdzawym (Sphagnum rubiginosum) i torfowcem frędzlowanym (Sphagnum fimbriatum). W przypadku torfowca Russowa zgubny może być pokrój, zdarzają się bowiem formy zielone tego gatunku (torfowiec Girgensohna nigdy nie będzie miał czerwonego zabarwienia), choć zwykle są one mniejsze i mają mniejszy pączek wierzchołkowy. Wyraźnie różne są także listki łodyżkowe obu tych torfowców. U torfowca Girgensohna są one wyraźnie, szeroko frędzlowane – od jednej trzeciej do trzech czwartych szerokości szczytu, u torfowca Russowa wyszarpane co najwyżej do jednej trzeciej szerokości szczytu. Od torfowca obłego różni się kolorem łodyżki – u S. teres jest jasnobrązowa do ciemnobrązowej, u S. girgensohnii jest bladozielona do bladobrązowej. Ponadto różni je także budowa pęczka. U torfowca obłego pęczek składa się najczęściej z trzech gałązek odstających i dwóch zwisających, podczas gdy u torfowca Girgensohna są dwie gałązki odstające i zazwyczaj jedna zwisająca. Komórki chlorofilowe listków gałązkowych w przekroju poprzecznym u S. teres są otwarte po stronie grzbietowej listka, u S. girgensohni po stronie brzusznej. Od torfowca rdzawego odróżnia go liczba gałązek odstających w pęczku – przeważnie trzy u S. rubiginosum, najczęściej dwie u S. girgensohnii. Oprócz tego, torfowiec rdzawy może mieć czerwone lub brunatne przebarwienia. Torfowiec Girgensohna rzadko wytwarza sporofity, podczas gdy torfowiec rdzawy stosunkowo często. S. girgensohnii może być mylony z S. fimbriatum tylko, jeśli ten drugi nie występuje w formie typowej. Różnią się kształtem listka łodyżkowego, kształtem pączka wierzchołkowego i twardością łodyżki. U torfowca Girgensohna listki łodyżkowe są językowate, najszersze u nasady i mają zwężenie w środkowej części. U torfowca frędzlowanego są krótko łopatkowate, węższe u nasady i rozszerzają się ku górze. Ponadto u torfowca Girgensohna listki łodyżkowe frędzlowane są tylko na samym szczycie, a u torfowca frędzlowanego na całej szerokości górnej krawędzi. S. girgensohnii ma niewyraźnie wykształcony pączek wierzchołkowy, a u S. fimbriatum jest on dobrze zaznaczony. Łodyżki u torfowca Girgensohna są przeważnie sztywne, u torfowca frędzlowanego są najczęściej delikatne i wiotkie.
- Główki
- Listek łodyżkowy
- Listki gałązkowe
- Przekrój poprzeczny przez łodyżkę

## Ekologia i biologia
Jest torfowcem rosnącym głównie w lasach – wilgotnych bądź podmokłych borach i na śródleśnych torfowiskach, niekiedy w innych zbiorowiskach leśnych i zaroślowych o kwaśnym odczynie podłoża. W ekosystemach otwartych jest rzadki, notowany w obszarze górskich borówczysk. W lasach toleruje także siedliska przekształcone przez człowieka – rowy melioracyjne i brzegi stawów. Często występuje razem z torfowcem Russowa, torfowcem środkowym, torfowcem nastroszonym, torfowcem kończystym, torfowcem wąskolistnym oraz torfowcem obłym. W klasyfikacji zbiorowisk roślinnych gatunek charakterystyczny dla związku świerczyn właściwych Vaccinio-Piceion, miejscami także dla zespołu borealnych świerczyn (na torfie) Sphagno girgensohnii-Piceetum oraz dla zespołu boru wilgotnego trzcinnikowego Calamagrostio villosae-Pinetum.

## Ochrona
Gatunek jest objęty w Polsce ochroną od 2001 roku. W latach 2001–2004 podlegał ochronie częściowej, w latach 2004–2014 ochronie ścisłej, a od 2014 roku ponownie objęty jest ochroną częściową, na podstawie Rozporządzenia Ministra Środowiska z dnia 9 października 2014 r. w sprawie ochrony gatunkowej roślin.

title: Torfowiec Girgensohna

wikitext:
{{Takson infobox
 |nazwa                = Torfowiec Girgensohna
 |grafika              = Sphagnum girgensohnii (b, 144736-474751) 7238.JPG
 |opis grafiki         =
 |alt grafiki          =
 |systematyka ref      = <ref name="ruggiero" /><ref name="goffinet" />
 |domena               = [[eukarionty]]
 |królestwo            = [[rośliny]]
 |podkrólestwo         = [[rośliny zielone]]
 |nadgromada           = [[rośliny telomowe]]
 |gromada              = [[mchy]]
 |klasa                = [[torfowce (klasa)|torfowce]]
 |rząd                 = [[torfowce (rząd)|torfowce]]
 |rodzina              = [[torfowcowate]]
 |rodzaj               = [[torfowiec]]
 |gatunek              = torfowiec Girgensohna
 |nazwa łacińska       = Sphagnum girgensohnii
 |autor                = Russow
 |cytat                = Beitr. Torfm. 124. 12, 15, 18, 19, 21, 22, 43–45, 61 1865{{r|WFO}}
 |synonimy             =
 |wikispecies          = Sphagnum girgensohnii
 |commons              = Category:Sphagnum girgensohnii
}}
'''Torfowiec Girgensohna''' (''Sphagnum girgensohnii'' Russow) – gatunek [[mchy|mchu]] z rodziny [[torfowcowate|torfowcowatych]] (''Sphagnaceae''). Występuje w [[Europa|Europie]], [[Chiny|Chinach]], [[Nepal]]u, [[Indie|Indiach]], [[Korea|Korei]], [[Japonia|Japonii]], na wschodzie [[Rosja|Rosji]] i na [[Kaukaz (kraina historyczna)|Kaukazie]] oraz w [[Ameryka Północna|Ameryce Północnej]]{{r|efloras}}.

== Rozmieszczenie geograficzne ==
W Europie jest gatunkiem o szerokim zasięgu. Rozciąga się do [[Svalbard]]u na północy (ponad 80°N), po [[Azory]], [[Hiszpania|Hiszpanię]], [[Francja|Francję]] (w tym [[Korsyka|Korsykę]]), [[Włochy]] (w tym [[Apeniny]]), [[Półwysep Bałkański]] (w tym [[Góry Dynarskie]], [[Rumunia|Rumunię]] i [[Bułgaria|Bułgarię]]), południowo-zachodnią [[Rosja|Rosję]] i [[Gruzja|Gruzję]] na południu. Na zachodzie dochodzi do Azorów i [[Islandia|Islandii]], na wschodzie do [[Ural]]u. W [[Alpy|Alpach]] rośnie do wysokości 2100 m n.p.m. ([[Szwajcaria]]){{r|Laine}}.

W [[Polska|Polsce]] występuje na terenie całego kraju. Na niżu ma rozproszone stanowiska, w północno-wschodniej części kraju spotykany jest dość często. Pospolicie występuje w górach. Najwyżej położone stanowisko znajduje się w [[Beskidy Zachodnie|Beskidach Zachodnich]] (1622 m n.p.m.){{r|Stebel}}.

== Morfologia i anatomia ==
; Pokrój: Torfowiec średniego rozmiaru, czasami drobniejszy, najczęściej dość tęgi, sztywny i smukły, tworzący darnie koloru zielonego lub żółtawego, nigdy z czerwonymi przebarwieniami<ref name="Laine">{{odn|ref=nie|Laine i in.|2018|s=119–123}}.</ref><ref name="Stebel">{{odn|ref=nie|Stebel|2017|s=81–83}}.</ref>.
; Główki: Najczęściej 5-dzielne, gwiaździste, spłaszczone, z widocznym, dość dużym, acz niezbyt niewyróżniającym się pączkiem wierzchołkowym{{r|Laine|Stebel}}.
; Pęczki: Luźne, zwarte, zazwyczaj z trzema, rzadziej czterema gałązkami; dwie gałązki odstające są długie lub bardzo długie – do około 25 mm długości, i zwężają się ku końcowi, poza gałązkami w główce, które są krótsze, węższe u nasady, szersze na szczycie; jedna, rzadziej dwie gałązki zwisające są jasne/blade i cylindryczne w przekroju{{r|Laine|Stebel}}, z listkami mocno na siebie zachodzącymi{{r|Stebel}}.
; [[Łodyżka|Łodyżki]]: Grube, do 1 mm średnicy{{r|Stebel}}, jasnozielone, zielone, brązowawe lub jasnobrązowe, dość tęgie, z dobrze rozwiniętą dwu-, trzy- lub czterowarstwową korą zbudowaną z silnie rozdętych komórek wodnych{{r|Laine|Stebel}}; cylinder wewnętrzny gruby, bladozielony do bladobrązowego{{r|Stebel}}. Na łodyżkach gałązek komórki wodne są dość wyraźne, zazwyczaj rozmieszczone w grupach po dwie lub trzy{{r|Laine}}.
; [[Listek (rośliny nienaczyniowe)|Listki]] łodyżkowe: Do około 1,3 mm długości{{r|Stebel}}, szeroko językowate do prostokątnych, często ze zwężeniem w środkowej części, wzniesione i przylegające do łodyżki, z nieregularnie ściętym, szerokim, poszarpanym szczytem{{r|Laine|Stebel}}, frędzlowanym w środkowej części na szerokości od jednej trzeciej do trzech czwartych listka{{r|Stebel}}. Komórki wodne nie mają listewek i porów, rzadko są podzielone{{r|Laine}}.
; [[Listek (rośliny nienaczyniowe)|Listki]] gałązkowe: Dość duże, do 1,8 mm długości{{r|Stebel}}, szeroko lancetowate, z mocno podwiniętymi krawędziami, przez co sprawiające wrażenie wąsko zwężonych u szczytu{{r|Laine|Stebel}}. Są gęsto ułożone, zachodzą na siebie, acz wierzchołki nieco odstają{{r|Laine|Stebel}}. Komórki wodne po stronie grzbietowej listka są mocno wypukłe w przekroju poprzecznym, mają liczne, duże pory wzdłuż ścian komisuralnych; po stronie brzusznej są słabo wypukłe w przekroju poprzecznym i mają duże, okrągłe pory wzdłuż środkowej linii komórki w górnej jednej trzeciej listka{{r|Laine}}. Komórki chlorofilowe w przekroju poprzecznym trójkątne do trapezowych, wyraźnie grubościenne, szeroko otwarte po stronie brzusznej listka i bardzo wąsko lub wąsko otwarte po jego stronie grzbietowej{{r|Laine}}.
; Gatunki podobne: Może być mylony z [[torfowiec Russowa|torfowcem Russowa]] (''Sphagnum russowii''), [[torfowiec obły|torfowcem obłym]] (''Sphagnum teres''), [[torfowiec rdzawy|torfowcem rdzawym]] (''Sphagnum rubiginosum'') i [[torfowiec frędzlowany|torfowcem frędzlowanym]] (''Sphagnum fimbriatum''){{r|Stebel}}. W przypadku torfowca Russowa zgubny może być pokrój, zdarzają się bowiem formy zielone tego gatunku (torfowiec Girgensohna nigdy nie będzie miał czerwonego zabarwienia), choć zwykle są one mniejsze i mają mniejszy pączek wierzchołkowy. Wyraźnie różne są także listki łodyżkowe obu tych torfowców. U torfowca Girgensohna są one wyraźnie, szeroko frędzlowane – od jednej trzeciej do trzech czwartych szerokości szczytu, u torfowca Russowa wyszarpane co najwyżej do jednej trzeciej szerokości szczytu. Od torfowca obłego różni się kolorem łodyżki – u ''S. teres'' jest jasnobrązowa do ciemnobrązowej, u ''S. girgensohnii'' jest bladozielona do bladobrązowej. Ponadto różni je także budowa pęczka. U torfowca obłego pęczek składa się najczęściej z trzech gałązek odstających i dwóch zwisających, podczas gdy u torfowca Girgensohna są dwie gałązki odstające i zazwyczaj jedna zwisająca. Komórki chlorofilowe listków gałązkowych w przekroju poprzecznym u ''S. teres'' są otwarte po stronie grzbietowej listka, u ''S. girgensohni'' po stronie brzusznej. Od torfowca rdzawego odróżnia go liczba gałązek odstających w pęczku – przeważnie trzy u ''S. rubiginosum'', najczęściej dwie u ''S. girgensohnii''. Oprócz tego, torfowiec rdzawy może mieć czerwone lub brunatne przebarwienia. Torfowiec Girgensohna rzadko wytwarza [[sporofit]]y, podczas gdy torfowiec rdzawy stosunkowo często{{r|Stebel}}. ''S. girgensohnii'' może być mylony z ''S. fimbriatum'' tylko, jeśli ten drugi nie występuje w formie typowej. Różnią się kształtem listka łodyżkowego, kształtem pączka wierzchołkowego i twardością łodyżki. U torfowca Girgensohna listki łodyżkowe są językowate, najszersze u nasady i mają zwężenie w środkowej części. U torfowca frędzlowanego są krótko łopatkowate, węższe u nasady i rozszerzają się ku górze. Ponadto u torfowca Girgensohna listki łodyżkowe frędzlowane są tylko na samym szczycie, a u torfowca frędzlowanego na całej szerokości górnej krawędzi. ''S. girgensohnii'' ma niewyraźnie wykształcony pączek wierzchołkowy, a u ''S. fimbriatum'' jest on dobrze zaznaczony. Łodyżki u torfowca Girgensohna są przeważnie sztywne, u torfowca frędzlowanego są najczęściej delikatne i wiotkie<ref name="Stebel2">{{odn|ref=nie|Stebel|2017|s=77}}.</ref>.
<gallery>
Plik:Sphagnum girgensohnii (a, 150137-481740) 6998.JPG|Główki
Plik:Sphagnum girgensohnii (a, 150137-481740) 7205.JPG|Listek łodyżkowy
Plik:Sphagnum girgensohnii (a, 150137-481740) 7183.JPG|Listki gałązkowe
Plik:Sphagnum girgensohnii (a, 150137-481740) 7212.JPG|Przekrój poprzeczny przez łodyżkę
</gallery>

== Ekologia i biologia ==
Jest torfowcem rosnącym głównie w lasach – wilgotnych bądź podmokłych borach i na śródleśnych [[torfowisko|torfowiskach]], niekiedy w innych zbiorowiskach leśnych i zaroślowych o kwaśnym odczynie podłoża. W ekosystemach otwartych jest rzadki, notowany w obszarze górskich borówczysk. W lasach toleruje także siedliska przekształcone przez człowieka – rowy melioracyjne i brzegi stawów{{r|Stebel}}. Często występuje razem z [[torfowiec Russowa|torfowcem Russowa]], [[torfowiec środkowy|torfowcem środkowym]], [[torfowiec nastroszony|torfowcem nastroszonym]], [[torfowiec kończysty|torfowcem kończystym]], [[torfowiec wąskolistny|torfowcem wąskolistnym]] oraz [[torfowiec obły|torfowcem obłym]]{{r|Laine}}. W klasyfikacji zbiorowisk roślinnych [[gatunek charakterystyczny]] dla związku świerczyn właściwych ''Vaccinio-Piceion'', miejscami także dla zespołu borealnych świerczyn (na torfie) ''Sphagno girgensohnii-Piceetum'' oraz dla zespołu boru wilgotnego trzcinnikowego ''Calamagrostio villosae-Pinetum''{{r|Matuszkiewicz}}.

== Ochrona ==
Gatunek jest objęty w Polsce [[ochrona gatunkowa|ochroną]] od 2001 roku. W latach 2001–2004 podlegał [[ochrona częściowa|ochronie częściowej]], w latach 2004–2014 ochronie [[ochrona ścisła|ścisłej]], a od 2014 roku ponownie objęty jest ochroną częściową, na podstawie Rozporządzenia Ministra Środowiska z dnia 9 października 2014 r. w sprawie ochrony gatunkowej roślin{{r|rozp2001|rozp2004|rozp2014}}.

== Przypisy ==
<references>
<ref name="ruggiero">{{Ruggiero |data dostępu = 2021-03-26}}</ref>
<ref name="efloras">{{cytuj stronę |url=http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=4&taxon_id=200000805 |tytuł=''Sphagnum girgensohnii'' |praca=Moss Flora of China vol. 1 |data dostępu=2015-06-03 |język=en}}</ref>
<ref name="goffinet">{{Goffinet |data dostępu = 2015-06-01}}</ref>
<ref name="rozp2001">Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 11 września 2001 r. w sprawie listy gatunków roślin rodzimych dziko występujących objętych ochroną gatunkową ścisłą częściową oraz zakazów właściwych dla tych gatunków i odstępstw od tych zakazów ({{Dziennik Ustaw|2001|106|1167}}).</ref>
<ref name="rozp2004">Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 9 lipca 2004 r. w sprawie gatunków dziko występujących roślin objętych ochroną ({{Dziennik Ustaw|2004|168|1764}}).</ref>
<ref name="rozp2014">Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 9 października 2014 r. w sprawie ochrony gatunkowej roślin ({{Dziennik Ustaw|2014|1409}}).</ref>
<ref name="WFO">{{Cytuj stronę | url = https://www.worldfloraonline.org/taxon/wfo-0001185815 | tytuł = ''Sphagnum girgensohnii'' Russow | opublikowany = The World Flora Online | język = en | data dostępu = 2024-08-29 | archiwum = https://web.archive.org/web/20230308075201/https://www.worldfloraonline.org/taxon/wfo-0001185815 | zarchiwizowano = 2023-03-08}}</ref>
<ref name="Matuszkiewicz">{{cytuj książkę|imię=Władysław |nazwisko=Matuszkiewicz |tytuł=Przewodnik do oznaczania zbiorowisk roślinnych Polski |miejsce=Warszawa |rok=2006 |wydawca= Wyd. Naukowe PWN|isbn = 83-01-14439-4}}</ref>
</references>

== Bibliografia ==
* {{Cytuj książkę | nazwisko = Lubliner-Mianowska | imię = Karolina | autor link = Karolina Lubliner-Mianowska | tytuł = Torfowce. Opisy i klucze do oznaczania gatunków krajowych | wydanie = 1 | wydawca = Państwowe Wydawnictwo Naukowe | miejsce = Warszawa | data = 1957}}
* {{Cytuj książkę | odn = {{odn/id|Laine i in.|2018}} | nazwisko = Laine | imię = Jukka | nazwisko2 = Flatberg | imię2 = Kjell Ivar | nazwisko3 = Harju | imię3 = Pirkko | nazwisko4 = Timonen | imię4 = Tuuli | nazwisko5 = Minkkinen | imię5 = Kari | nazwisko6 = Laine | imię6 = Anna | nazwisko7 = Tuittila | imię7 = Eava-Stiina | nazwisko8 = Vasander | imię8 = Haari | tytuł = Spaghnum Mosses – The Stars of European Mires | wydawca = University of Helsinki – Department of Forest Sciences, Sphagna Ky | miejsce = Helsinki | data = 2018 | isbn = 978-951-51-3143-0}}
* {{Cytuj książkę | odn = tak | nazwisko = Stebel | imię = Adam | tytuł = Torfowce Leśnego Kompleksu Promocyjnego „Lasy Środkowopomorskie” (Pomorze Zachodnie) | wydawca = Nadleśnictwo Karnieszewice | miejsce = Sianów | data = 2017 | isbn = 978-83-937066-3-1}}

{{Kontrola autorytatywna}}

[[Kategoria:Torfowce]]
[[Kategoria:Rośliny chronione]]

title: Torfowiec Girgensohna

Domena: eukarionty

Królestwo: rośliny

Podkrólestwo: rośliny zielone

Nadgromada: rośliny telomowe

Gromada: mchy

Klasa: torfowce

Rząd: torfowce

Rodzina: torfowcowate

Rodzaj: torfowiec

Gatunek: torfowiec Girgensohna


text:
# Wyludnione miasto
Wyludnione miasto, także „miasto widmo” (z ang. ghost town) – miasto, które zostało opuszczone przez mieszkańców z dowolnego powodu (wojny, katastrofy naturalnej lub z przyczyn ekonomicznych). Określenie to również stosuje się do miast, które zaznały wyraźnego spadku demograficznego i mieszka w nich mała grupa osób.
Pojęcie to może również odnosić się do miejscowości, dzielnic, wsi, osad itd., które zostały opuszczone, zniszczone lub wysiedlone i nie zostały ponownie zamieszkane.

## Przyczyny opuszczania miast
W Stanach Zjednoczonych większość porzuconych miast znajduje się na zachodzie kraju, wiele z nich zostało założonych w czasie trwania tzw. gorączki złota. Gdy ta przeminęła, ludność przeniosła się do innych ośrodków w poszukiwaniu pracy. Przykładem jest Delamar Ghost Town. W USA miasta widma cieszą się popularnością wśród turystów. Niektóre z nich są objęte ochroną, by móc zachować historyczny charakter. Dzięki tego typu ochronie miasto Oatman w stanie Arizona zachowało swój pierwotny wygląd z końca XIX wieku. Analogicznie w Kanadzie atrakcją turystyczną jest Barkerville.
W Namibii znajduje się byłe osiedle górników wydobywających diamenty Kolmanskop. W Australii zlikwidowano miasto Wittenoom po rezygnacji z wydobycia azbestu. Przyczyną opuszczenia osiedla Grytviken w brytyjskim terytorium zamorskim Georgia Południowa stało się wyczerpanie surowców naturalnych, a także ograniczenia w połowie wielorybów. W Japonii mieszkańcy opuścili osiedle na Hashima po wyczerpaniu zasobów węgla. Podobnie stało się w Pyramiden położonym w archipelagu Svalbard, gdzie po wyczerpaniu się zasobów węgla kamiennego dotychczasowi mieszkańcy przenieśli się do innych osiedli górniczych. Rosyjskie osiedle Pyramiden na Spitsbergenie pozostaje opuszczone od 1998.
Powodem wymierania może być ciągnący się konflikt zbrojny. Taka sytuacja jest m.in. w azerskim mieście Ağdam w Górskim Karabachu. Po wycofaniu wojsk izraelskich Al-Kunajtira pozostała ruiną. W czasie II wojny światowej Niemcy wymordowali ludność Oradour-sur-Glane, ruiny zachowano jako miejsce pamięci. W Anglii mieszkańcy musieli opuścić wieś Imber włączoną do poligonu.
Miejscowości są niszczone przez klęski żywiołowe. Wieś Caraíbas w gminie Itacarambi w Brazylii została ewakuowana przy okazji trzęsienia ziemi, a mieszkańcy już do niej nie wrócili. Podobnie stało się w Craco, miejscowość i gmina we Włoszech, w regionie Basilicata. Miasto stało się planem filmowym. W 2002 roku miastem widmo stała się Goma w Demokratycznej Republice Konga po tym, jak 300 tys. osób uciekło z miasta w wyniku zagrożenia wybuchem wulkanu. Niektóre miasta w Arkansas stały się widmami po wymarciu mieszkańców w wyniku epidemii grypy hiszpanki w latach 1918–1919. Przykładem miasta opuszczonego wskutek katastrofy jest Prypeć na Ukrainie, opuszczona w wyniku awarii elektrowni atomowej.
Przyczyną opuszczania miast może być też utrata znaczenia politycznego i kulturalnego. Taki los spotkał Ktezyfon i wiele innych miast na Bliskim Wschodzie.

## Miasta opuszczone w Polsce
Najbardziej znanym przykładem opuszczonego miasta w Polsce jest Kłomino w pobliżu Bornego Sulinowa, opuszczone w 1992 roku po likwidacji radzieckiego garnizonu wojskowego. Innym przykładem jest Pstrąże, leżące w województwie dolnośląskim, gdzie również stacjonowały wojska radzieckie. Opuszczone przez nich budynki służyły później polskim komandosom, m.in. GROM-owi, do ćwiczeń. Pstrąże nie widniało na mapach. Od świata odgradzał je mur, a teren miasta był utajniony. Według plotek Armia Czerwona przechowywała tam broń atomową. Współcześnie samorząd nie ma środków pozwalających na utrzymanie starych obiektów. Od 2016 roku trwa ich stopniowa rozbiórka.
Istnieje również wiele wsi, które są wymarłe lub niemalże wymarłe. Szczególnie dużo takich miejscowości znajduje się w rejonie Bieszczadów i Beskidów. Zostały one wyludnione wskutek akcji „Wisła”. Inny przykład to Janowa Góra w Kotlinie Kłodzkiej.

title: Wyludnione miasto

wikitext:
[[Plik:Craco0001.jpg|thumb|Opuszczone miasto [[Craco]], [[Włochy]]]]
[[Plik:Agdam-nagorno-karabakh-3.jpg|thumb|Opuszczone miasto [[Ağdam]], [[Azerbejdżan]]]]
{{commonscat|Ghost towns}}
{{commonscat|Abandoned villages|Opuszczone miejscowości}}
'''Wyludnione miasto''', także „miasto widmo” (z {{w języku|en|ghost town}}) – [[miasto]], które {{fakt|zostało opuszczone przez mieszkańców z dowolnego powodu ([[wojna|wojny]], katastrofy naturalnej lub z przyczyn ekonomicznych). Określenie to również stosuje się do miast, które zaznały wyraźnego spadku demograficznego i mieszka w nich mała grupa osób|data=2022-03}}.

{{fakt|Pojęcie to może również odnosić się do [[miejscowość|miejscowości]], [[Dzielnica miasta|dzielnic]], [[wieś|wsi]], [[osada|osad]] itd., które zostały opuszczone, zniszczone lub wysiedlone i nie zostały ponownie zamieszkane|data=2022-03}}.

== Przyczyny opuszczania miast ==
W [[Stany Zjednoczone|Stanach Zjednoczonych]] większość porzuconych miast znajduje się na zachodzie kraju, wiele z nich zostało założonych w czasie trwania tzw. gorączki złota. Gdy ta przeminęła, ludność przeniosła się do innych ośrodków w poszukiwaniu pracy. Przykładem jest [[Delamar Ghost Town]]. W USA miasta widma cieszą się popularnością wśród turystów. Niektóre z nich są objęte ochroną, by móc zachować historyczny charakter. Dzięki tego typu ochronie miasto [[Oatman (Arizona)|Oatman]] w stanie [[Arizona]] zachowało swój pierwotny wygląd z końca XIX wieku. Analogicznie w [[Kanada|Kanadzie]] atrakcją turystyczną jest [[Barkerville]]<ref name="bakerville" />.

W [[Namibia|Namibii]] znajduje się byłe osiedle górników wydobywających diamenty [[Kolmanskop]]. W Australii zlikwidowano miasto [[Wittenoom]] po rezygnacji z wydobycia azbestu. Przyczyną opuszczenia osiedla [[Grytviken]] w brytyjskim terytorium zamorskim [[Georgia Południowa]] stało się wyczerpanie surowców naturalnych, a także ograniczenia w połowie wielorybów. W Japonii mieszkańcy opuścili osiedle na [[Hashima (wyspa)|Hashima]] po wyczerpaniu zasobów węgla. Podobnie stało się w [[Pyramiden]] położonym w archipelagu [[Svalbard]], gdzie po wyczerpaniu się zasobów [[węgiel kamienny|węgla kamiennego]] dotychczasowi mieszkańcy przenieśli się do innych osiedli górniczych. Rosyjskie osiedle Pyramiden na [[Spitsbergen]]ie pozostaje opuszczone od 1998.

Powodem wymierania może być ciągnący się konflikt zbrojny. Taka sytuacja jest m.in. w [[Azerbejdżan|azerskim]] mieście [[Ağdam]] w [[Górski Karabach|Górskim Karabachu]]. Po wycofaniu wojsk izraelskich [[Al-Kunajtira (Syria)|Al-Kunajtira]] pozostała ruiną. W czasie [[II wojna światowa|II wojny światowej]] Niemcy wymordowali ludność [[Oradour-sur-Glane]], ruiny zachowano jako miejsce pamięci. W [[Anglia|Anglii]] mieszkańcy musieli opuścić wieś [[Imber]] włączoną do poligonu.

Miejscowości są niszczone przez klęski żywiołowe. Wieś Caraíbas w gminie [[Itacarambi]] w [[Brazylia|Brazylii]] została ewakuowana przy okazji trzęsienia ziemi, a mieszkańcy już do niej nie wrócili. Podobnie stało się w [[Craco]], miejscowość i gmina we [[Włochy|Włoszech]], w regionie [[Basilicata]]. Miasto stało się planem filmowym. W 2002 roku miastem widmo stała się [[Goma]] w [[Demokratyczna Republika Konga|Demokratycznej Republice Konga]] po tym, jak 300 tys. osób uciekło z miasta w wyniku zagrożenia wybuchem wulkanu<ref name="africa news" />. Niektóre miasta w [[Arkansas]] stały się widmami po wymarciu mieszkańców w wyniku [[Pandemia grypy hiszpanki|epidemii grypy hiszpanki]] w latach 1918–1919. Przykładem miasta opuszczonego wskutek katastrofy jest [[Prypeć (miasto)|Prypeć]] na Ukrainie, opuszczona w wyniku [[Katastrofa w Czarnobylskiej Elektrowni Jądrowej|awarii elektrowni atomowej]].

Przyczyną opuszczania miast może być też utrata znaczenia politycznego i kulturalnego. Taki los spotkał [[Ktezyfon]] i wiele innych miast na [[Bliski Wschód|Bliskim Wschodzie]].

== Miasta opuszczone w Polsce ==
[[Plik:Kłomino.jpg|thumb|Opuszczony [[Technologia wielkopłytowa|blok z wielkiej płyty]] w [[Kłomino|Kłominie]]]]
Najbardziej znanym przykładem opuszczonego miasta w Polsce jest [[Kłomino]] w pobliżu [[Borne Sulinowo|Bornego Sulinowa]], opuszczone w 1992 roku po likwidacji radzieckiego garnizonu wojskowego. Innym przykładem jest [[Pstrąże]], leżące w [[Województwo dolnośląskie|województwie dolnośląskim]], gdzie również stacjonowały wojska radzieckie. Opuszczone przez nich budynki służyły później polskim komandosom, m.in. GROM-owi, do ćwiczeń. Pstrąże nie widniało na mapach. Od świata odgradzał je mur, a teren miasta był utajniony. Według plotek Armia Czerwona przechowywała tam broń atomową. Współcześnie samorząd nie ma środków pozwalających na utrzymanie starych obiektów. Od 2016 roku trwa ich stopniowa rozbiórka<ref name="Miasta widma Czy są w Polsce" />.

Istnieje również wiele wsi, które są wymarłe lub niemalże wymarłe. Szczególnie dużo takich miejscowości znajduje się w rejonie [[Bieszczady|Bieszczadów]] i [[Beskidy|Beskidów]]. Zostały one wyludnione wskutek [[Akcja „Wisła”|akcji „Wisła”]]. Inny przykład to [[Janowa Góra]] w [[Kotlina Kłodzka|Kotlinie Kłodzkiej]].

== Zobacz też ==
* [[zgniłe miasteczka]]
* [[urban exploration]]

== Przypisy ==
<references>
<ref name="bakerville">[http://www.barkerville.ca Barkerville – historic town].</ref>
<ref name="Miasta widma Czy są w Polsce">{{cytuj |autor = Property Group Sp. z o.o. |tytuł = Miasta widma. Czy są w Polsce opuszczone miasta, w których nikt nie mieszka? – Nieruchomości – RynekPierwotny.pl |data dostępu = 2018-04-27 |opublikowany = Rynek Pierwotny |url = https://rynekpierwotny.pl/wiadomosci-mieszkaniowe/miasta-widma-czy-sa-w-polsce-opuszczone-miasta-w-ktorych-nikt-nie-mieszka/9811/ |język = pl}}</ref>
<ref name="africa news">[http://us-africa.tripod.com/news.html Remarkable news about Africa].</ref>
</references>

{{Kontrola autorytatywna}}

[[Kategoria:Opuszczone miejscowości]]


text:
# Wiktor Ponomariow
Wiktor Siemionowicz Ponomariow, ros. Виктор Семёнович Пономарёв (ur. w 1924, Rosyjska FSRR, zm. w 1972 w Jarosławlu, Rosyjska FSRR) – rosyjski piłkarz, grający na pozycji obrońcy lub napastnika, trener piłkarski.

## Kariera piłkarska
W 1945 rozpoczął karierę piłkarską w drużynie WWS Moskwa. W 1949 został zaproszony do Torpeda Moskwa, z którym zdobył Puchar ZSRR. Na początku 1951 przeszedł do CDSA Moskwa, a po jego rozformowaniu w 1953 przeniósł się do MWO Moskwa. W 1954 został piłkarzem Szachtara Stalino, gdzie zakończył karierę piłkarza.

## Kariera trenerska
Po zakończeniu kariery piłkarza rozpoczął pracę szkoleniowca. W 1956 stał na czele Szachtara Kadijewka. Od 1957 do czerwca 1958 prowadził Metałurh Zaporoże. W 1959 dołączył do sztabu szkoleniowego Szynnik Jarosław, w którym pracował z przerwami do 1966 na stanowiskach starszego trenera i dyrektora technicznego. Następnie trenował kluby Szachtior Karaganda (1963), Rasswiet Krasnojarsk (1969), Ałga Frunze (1971) i Spartak Kostroma (1972).
W 1972 zmarł w Jarosławlu w wieku 48 lat.

## Sukcesy i odznaczenia

### Sukcesy piłkarskie
Torpedo Moskwa
- zdobywca Pucharu ZSRR: 1949

CDSA Moskwa
- mistrz Mistrzostw ZSRR: 1951
- zdobywca Pucharu ZSRR: 1951

### Odznaczenia
- tytuł Mistrza Sportu ZSRR

title: Wiktor Ponomariow

wikitext:
{{Piłkarz infobox
 |imię i nazwisko         = Wiktor Ponomariow
 |imię i nazwisko org     =
 |grafika                 =
 |opis grafiki            =
 |pełne imię i nazwisko   = Wiktor Siemionowicz Ponomariow
 |data urodzenia          = [[1924]]
 |miejsce urodzenia       = [[Rosyjska Federacyjna Socjalistyczna Republika Radziecka|Rosyjska FSRR]]
 |data śmierci            = [[1972]]
 |miejsce śmierci         = [[Jarosław (Rosja)|Jarosław]]
 |wzrost                  =
 |pozycja                 = [[obrońca (piłka nożna)|obrońca]]/[[napastnik]]
 |klub                    =
 |numer w klubie          =
 |kariera juniorska       =
 |kariera seniorska       =
! 1945–1948 ! [[WWS Moskwa (piłka nożna)|WWS Moskwa]]   ! 69 ! 16
! 1949–1950 ! [[Torpedo Moskwa]]                        ! 60 ! 17
! 1951–1952 ! [[CSKA Moskwa (piłka nożna)|CDSA Moskwa]] !  1 !  1
! 1953      ! [[MWO Moskwa]]                            !  ? !  ?
! 1954      ! [[Szachtar Donieck|Szachtar Stalino]]     ! 11 !  3
 |kariera reprezentacyjna =
 |kariera trenerska       =
! 1956      ! [[FK Stachanow|Szachtar Kadijewka]]
! 1957–1958 ! [[Metałurh Zaporoże]]
! 1959–1962 ! [[Szynnik Jarosław]]
! 1963      ! [[Szachtior Karaganda]]
! 1965–1966 ! Szynnik Jarosław
! 1966      ! Szynnik Jarosław ''(dyr.techniczny)''
! 1969      ! [[Jenisiej Krasnojarsk (piłka nożna)|Rasswiet Krasnojarsk]]
! 1971      ! [[Ałga Biszkek|Ałga Frunze]]
! 1972      ! [[Spartak Kostroma]]
 |medale                  =
 |odznaczenia             =
 |commons                 =
 |wikicytaty              =
 |www                     =
}}
'''Wiktor Siemionowicz Ponomariow''', [[język rosyjski|ros.]] Виктор Семёнович Пономарёв (ur. w [[1924]], [[Rosyjska Federacyjna Socjalistyczna Republika Radziecka|Rosyjska FSRR]], zm. w [[1972]] w [[Jarosław (Rosja)|Jarosławlu]], Rosyjska FSRR) – [[Rosjanie|rosyjski]] [[piłka nożna|piłkarz]], grający na pozycji [[obrońca (piłka nożna)|obrońcy]] lub [[napastnik]]a, [[trener]] piłkarski.

== Kariera piłkarska ==
W 1945 rozpoczął karierę piłkarską w drużynie [[WWS Moskwa (piłka nożna)|WWS Moskwa]]. W 1949 został zaproszony do [[Torpedo Moskwa|Torpeda Moskwa]], z którym zdobył Puchar ZSRR.<ref>[http://torpedo-archives.narod.ru/1949_Kubok_Pobeda.htm Победа в Кубке СССР - 1949. - торпедо]</ref> Na początku 1951 przeszedł do [[CSKA Moskwa (piłka nożna)|CDSA Moskwa]], a po jego rozformowaniu w 1953 przeniósł się do [[MWO Moskwa]]. W 1954 został piłkarzem [[Szachtar Donieck|Szachtara Stalino]], gdzie zakończył karierę piłkarza.

== Kariera trenerska ==
Po zakończeniu kariery piłkarza rozpoczął pracę szkoleniowca. W 1956 stał na czele [[FK Stachanow|Szachtara Kadijewka]]. Od 1957 do czerwca 1958 prowadził [[Metałurh Zaporoże]].<ref>[http://bmsi.ru/doc/393ef5e5-68a3-4b7f-9f6d-efe236484d2d Футбол и жизнь Григория Горностаева. Из воспоминаний воронежского игрока и тренера - Популярные статьи - Библиотека международной спортивной информации]</ref> W 1959 dołączył do sztabu szkoleniowego [[Szynnik Jarosław]], w którym pracował z przerwami do 1966 na stanowiskach starszego trenera i dyrektora technicznego. Następnie trenował kluby [[Szachtior Karaganda]] (1963), [[Jenisiej Krasnojarsk (piłka nożna)|Rasswiet Krasnojarsk]] (1969), [[Ałga Biszkek|Ałga Frunze]] (1971) i [[Spartak Kostroma]] (1972).

W 1972 zmarł w Jarosławlu w wieku 48 lat.

== Sukcesy i odznaczenia ==
=== Sukcesy piłkarskie ===
; Torpedo Moskwa
* zdobywca [[Puchar Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich w piłce nożnej mężczyzn|Pucharu ZSRR]]: 1949
; CDSA Moskwa
* mistrz [[Wysszaja Liga SSSR|Mistrzostw ZSRR]]: 1951
* zdobywca Pucharu ZSRR: 1951

=== Odznaczenia ===
* tytuł [[Mistrz Sportu|Mistrza Sportu ZSRR]]

== Przypisy ==
{{Przypisy}}

== Bibliografia ==
* {{footballfacts|107382}}
* {{footbook|11078}}
* {{FBref|18105}}

{{Grupa szablonów
|tytuł=Kariera szkoleniowa
|zwijanie= zwinięte
|lista=
{{Trenerzy piłkarscy Metałurha Zaporoże}}
{{Trenerzy piłkarscy Szynnika Jarosławl}}
{{Trenerzy piłkarscy Szachtiora Karaganda}}
{{Trenerzy piłkarscy Ałgi Biszkek}}
}}

{{SORTUJ:Ponomariow, Wiktor}}
[[Kategoria:Radzieccy piłkarze]]
[[Kategoria:Rosyjscy piłkarze]]
[[Kategoria:Radzieccy trenerzy piłkarscy]]
[[Kategoria:Rosyjscy trenerzy piłkarscy]]
[[Kategoria:Piłkarze CSKA Moskwa]]
[[Kategoria:Piłkarze MWO Moskwa]]
[[Kategoria:Piłkarze Szachtara Donieck]]
[[Kategoria:Piłkarze Torpeda Moskwa]]
[[Kategoria:Piłkarze WWS Moskwa]]
[[Kategoria:Trenerzy piłkarzy Ałgi Biszkek]]
[[Kategoria:Trenerzy piłkarzy Jeniseju Krasnojarsk]]
[[Kategoria:Trenerzy piłkarzy Metałurha Zaporoże]]
[[Kategoria:Trenerzy piłkarzy Szachtiora Karaganda]]
[[Kategoria:Trenerzy piłkarzy Szynnika Jarosławl]]
[[Kategoria:Urodzeni w 1924]]
[[Kategoria:Zmarli w 1972]]

title: · Wiktor Ponomariow

Pełne imię i nazwisko: Wiktor Siemionowicz Ponomariow

Data i miejsce urodzenia: 1924 · Rosyjska FSRR

Data i miejsce śmierci: 1972 · Jarosław

Pozycja: obrońca/napastnik

title: Kariera seniorska

Lata: Klub · Wyst. · Gole

WWS Moskwa · 69 · (16)

Torpedo Moskwa · 60 · (17)

CDSA Moskwa · 1 · (1)

MWO Moskwa · ? · (?)

Szachtar Stalino · 11 · (3)

title: Kariera trenerska

Lata: Drużyna

Szachtar Kadijewka

Metałurh Zaporoże

Szynnik Jarosław

Szachtior Karaganda

Szynnik Jarosław

Szynnik Jarosław (dyr.techniczny)

Rasswiet Krasnojarsk

Ałga Frunze

Spartak Kostroma


text:
# Mistrzostwa Świata w Podnoszeniu Ciężarów 1913
19. Mistrzostwa Świata w Podnoszeniu Ciężarów, które odbyły się we Wrocławiu (Breslau, Cesarstwo Niemieckie) w dniach 28 – 29 lipca 1913. W tabeli medalowej tryumfowali Austriacy. Udział wzięło 40 zawodników.
Jeden z dwóch medali dla Imperium Rosyjskiego zdobył Piotr Cherudziński (1886-1954), pochodzący z zamieszkałej w Petersburgu polskiej rodziny. W 1924 Cherudziński zamieszkał w Polsce na stałe.

## Rezultaty
| Kategoria | Złoto:               | Srebro:            | Brąz:           |
| −60 kg    | Emil Kliment         | Piotr Cherudziński | Georg Vogel     |
| −70 kg    | Wilhelm Köhler       | Karl Samfaß        | Karl Swoboda    |
| −80 kg    | Leopold Hennermüller | Hans Abraham       | Josef Buchegger |
| +80 kg    | Josef Grafl          | Berthold Tandler   | Jan Krause      |

### Tabela medalowa zawodów
| Poz. | Państwo              |   |   |   | Łącznie |
| ---- | -------------------- | - | - | - | ------- |
| 1    | Cesarstwo Austrii    | 3 | 1 | 2 | 6       |
| 2    | Cesarstwo Niemieckie | 1 | 2 | 1 | 4       |
| 3    | Imperium Rosyjskie   | 0 | 1 | 1 | 2       |
|      | Łącznie              | 4 | 4 | 4 | 12      |

wikitext:
{{Zawody infobox
 |nazwa                = Mistrzostwa Świata w Podnoszeniu Ciężarów 1913
 |ikona                =
 |poprzednie           = [[Mistrzostwa Świata w Podnoszeniu Ciężarów 1911|1911]]
 |następne             = [[Mistrzostwa Świata w Podnoszeniu Ciężarów 1920|1920]]
 |grafika              =
 |podpis grafiki       =
 |data                 = [[28 lipca|28]] – [[29 lipca]] [[1913]]
 |miejscowość          = [[Wrocław]]
 |organizator          =
 |liczba konkurencji   =
 |liczba zawodników    =
 |liczba reprezentacji =
 |commons              =
 |www                  =
}}
'''19. [[Mistrzostwa świata w podnoszeniu ciężarów|Mistrzostwa Świata w Podnoszeniu Ciężarów]]''', które odbyły się we [[Wrocław]]iu (Breslau, Cesarstwo Niemieckie) w dniach [[28 lipca|28]] – [[29 lipca]] [[1913]]. W tabeli medalowej tryumfowali Austriacy. Udział wzięło 40 zawodników.

Jeden z dwóch medali dla Imperium Rosyjskiego zdobył Piotr Cherudziński (1886-1954), pochodzący z zamieszkałej w Petersburgu polskiej rodziny. W 1924 Cherudziński zamieszkał w Polsce na stałe<ref>{{Cytuj |tytuł = Polski Związek Podnoszenia Ciężarów |data dostępu = 2021-07-31 |opublikowany = www.pzpc.pl |url = https://www.pzpc.pl/strefa-zwiazku/historia}}</ref>.

== Rezultaty ==
{| class="wikitable" width="900"
|'''Kategoria'''<ref>[http://www.sport24.ee/index.php?ac=kuvavoistlus3&voistlus=33044 19. MAAILMAMEISTRIVÕISTLUSED], sport24.ee, [dostęp: 2020-02-18] ([[język estoński|est.]]).</ref>
| bgcolor="gold" |'''Złoto:'''
| bgcolor="silver" |'''Srebro:'''
| bgcolor="CC9966" |'''Brąz:'''
|-
| −60 kg
| {{flaga|AUT|1804}} [[Emil Kliment]]
| {{flaga|RUS|1721}} [[Piotr Cherudziński]]
| {{flaga|DEU|1871}} [[Georg Vogel]]
|-
| −70 kg
| {{flaga|DEU|1871}} [[Wilhelm Köhler]]
| {{flaga|DEU|1871}} [[Karl Samfaß]]
| {{flaga|AUT|1804}} [[Karl Swoboda]]
|-
| −80 kg
| {{flaga|AUT|1804}} [[Leopold Hennermüller]]
| {{flaga|DEU|1871}} [[Hans Abraham]]
| {{flaga|AUT|1804}} [[Josef Buchegger]]
|-
| +80 kg
| {{flaga|AUT|1804}} [[Josef Grafl]]
| {{flaga|AUT|1804}} [[Berthold Tandler]]
| {{flaga|RUS|1721}} [[Jan Krause (sztangista)|Jan Krause]]
|}

=== Tabela medalowa zawodów ===
{| class="wikitable"
!Poz.
!Państwo
![[Plik:Gold medal blank.svg|20 px]]
![[Plik:Silver medal blank.svg|20 px]]
![[Plik:Bronze medal blank.svg|20 px]]
!Łącznie
|-
||1|| {{państwo|Austria|1804}}
||3||1||2||6
|-
||2|| {{państwo|DEU|1871}}
||1||2||1||4
|-
||3|| {{państwo|RUS|1721}}
||0||1||1||2
|-
|| ||'''Łącznie'''
||4||4||4||12
|}

== Przypisy ==
{{Przypisy}}

== Linki zewnętrzne ==
* [http://www.sport-komplett.de/sport-komplett/sportarten/g/gewichtheben/_historie.htm Rezultaty zawodów na Sport-komplett.de]

{{Mistrzostwa świata w podnoszeniu ciężarów}}

[[Kategoria:1913 w Niemczech]]
[[Kategoria:1913 w sporcie]]
[[Kategoria:Mistrzostwa świata w podnoszeniu ciężarów]]
[[Kategoria:Zawody sportowe we Wrocławiu]]

Miejscowość: Wrocław


text:
# Honda Quint
Honda Quint – kompaktowy samochód produkowany w latach 1980–1985. Model ten eksportowany był na rynek azjatycki oraz europejski jako Honda Quintet, natomiast na rynku australijskim oferowany był przez krótki okres jako Rover Quintet.

title: Honda Quint

wikitext:
{{Auto infobox
 |nazwa                 = Honda Quint
 |zdjęcie               = 1985 Rover Quintet hatchback 01.jpg
 |opis zdjęcia          = Rover Quintet
 |inne nazwy            = Honda Quintet
Rover Quintet
 |producent             = [[Honda]]
 |projektant            =
 |premiera              =
 |okres produkcji       = 1980–1985<ref name="catalog">{{cytuj stronę|url=http://www.automobile-catalog.com/model/honda/quint_1gen.html|tytuł=Honda Quint 1st generation (Quintet) (SU) versions & types|data dostępu=2013-02-19|język=en|opublikowany=automobile-catalog.com}}</ref>
 |miejsce produkcji     =
 |poprzednik            =
 |następca              = [[Honda Integra]]
 |segment               = [[autosegment C|C]]<ref name="catalog"/>
 |typy nadwozia         = 5-drzwiowy [[hatchback]]<ref name="catalog"/>
 |silniki               =
 |skrzynia biegów       = 5-biegowa manualna
3-biegowa automatyczna
 |rodzaj napędu         = przedni
 |długość               = 4110 mm
 |szerokość             = 1615 mm
 |wysokość              = 1355 mm
 |rozstaw osi           = 2360 mm
 |masa własna           = 900 kg
 |zbiornik paliwa       =
 |liczba miejsc         =
 |gwiazdki EuroNCAP     =
 |pojemność bagażnika   =
 |ładowność             =
 |modele bliźniacze     =
 |pokrewne              = [[Honda Civic]]
 |konkurencja           =
 |commons               =
}}
'''Honda Quint''' – [[Autosegment C|kompaktowy]] samochód produkowany w latach 1980–1985<ref name="catalog"/>. Model ten eksportowany był na rynek azjatycki oraz europejski jako ''Honda Quintet'', natomiast na rynku australijskim oferowany był przez krótki okres jako ''Rover Quintet''.

== Przypisy ==
{{Przypisy}}

{{produkty Hondy}}
{{Chronologia samochodów Honda II}}

[[Kategoria:Samochody Honda|Quint]]
[[Kategoria:Samochody kompaktowe]]
[[Kategoria:Samochody przednionapędowe]]
[[Kategoria:Samochody z lat 80.]]
[[Kategoria:Hatchbacki]]

title: Honda Quint

Inne nazwy: Honda Quintet · Rover Quintet

Producent: Honda

Następca: Honda Integra

Segment: C

Typy nadwozia: 5-drzwiowy hatchback

Skrzynia biegów: 5-biegowa manualna · 3-biegowa automatyczna

Napęd: przedni

Pokrewne: Honda Civic


text:
# Çağatay Ulusoy
Çağatay Ulusoy (ur. 23 września 1990 w Stambule) – turecki aktor i model.

## Wczesne lata
Urodził się na przedmieściach Stambułu. Wychowywał się z młodszym bratem Atalayem. Początkowo zamierzał być koszykarzem. Pierwsze pieniądze zarobił jako 16–latek w Bodrum, gdzie nosił leżaki na plaży i był kelnerem. Dorabiał też śpiewając i grając na gitarze.

## Kariera
Rozpoczął swoją karierę w wieku 19 lat jako model. W 2010 wygrał konkurs na najlepszego modela Turcji. Ukończył studia na Wydziale Leśnym Uniwersytetu Stambulskiego.
Jego pierwszą rolą filmową była drugoplanowa postać Ahmeta Onura w Anadolu Kartalları (2011). W 2012 wystąpił w krótkometrażowym filmie Paranoja. We wrześniu 2013 rozpoczął pracę nad rolą Yamana Kopera w serialu Medcezir.
Był na okładkach „GQ”, „Elle”, „L’Officiel Hommes” i „Vogue”.

## Filmografia

### Film TV
- 2011: Anadolu Kartalları jako Ahmet Onur
- 2015: Delibal jako Barış Ayaz

### Seriale TV
- 2009-2010: Arka Sokaklar
- 2011-2012: Adını Feriha Koydum jako Emir Sarrafoğlu
- 2012: Eve Düşen Yıldırım jako Emir Sarrafoğlu
- 2012: Adını Feriha Koydum: Emir'in Yolu jako Emir Sarrafoğlu
- 2013-2015: Medcezir jako Yaman Koper
- 2016-2017: Braterska rozgrywka (İçerde) jako Sarp Yılmaz
- 2018-: The Protector jako Hakan Demir

title: Çağatay Ulusoy

wikitext:
{{Aktor infobox
 |imię i nazwisko           = Çağatay Ulusoy
 |imię i nazwisko org       =
 |grafika                   = Cagatay ulusoy.jpg
 |opis grafiki              =
 |alt grafiki               =
 |prawdziwe imię i nazwisko =
 |data urodzenia            = 23 września 1990
 |miejsce urodzenia         = [[Stambuł]]
 |data śmierci              =
 |miejsce śmierci           =
 |zawód                     = aktor, model
 |lata aktywności           = od 2010
 |zespół artystyczny        =
 |odznaczenia               =
 |www                       =
}}
'''Çağatay Ulusoy''' (ur. [[23 września]] [[1990 w filmie|1990]] w [[Stambuł|Stambule]]) – turecki aktor i model.

== Wczesne lata ==

Urodził się na przedmieściach [[Stambuł]]u<ref>{{cytuj stronę|url=https://www.famousfix.com/topic/cagatay-ulusoy|tytuł=Çagatay Ulusoy|opublikowany=FamousFix.com|język=en|data dostępu=2021-12-21}}</ref>. Wychowywał się z młodszym bratem Atalayem<ref name="rewia47">„[[Rewia (tygodnik)|Rewia]]”, ''Teraz już wyrzuca miłosne liściki'', Nr 47/24 listopada 2021 str. 38</ref>. Początkowo zamierzał być koszykarzem<ref name="rewia47"/>. Pierwsze pieniądze zarobił jako 16–latek w [[Bodrum]], gdzie nosił leżaki na plaży i był kelnerem<ref name="rewia47"/>. Dorabiał też śpiewając i grając na gitarze<ref name="rewia47"/>.

== Kariera ==
Rozpoczął swoją karierę w wieku 19 lat jako model. W 2010 wygrał konkurs na najlepszego modela Turcji<ref>{{cytuj stronę|url=http://www.sabah.com.tr/cagatay-ulusoy|tytuł=Cagatay Ulusoy Biography|opublikowany=Sabah|język=tr|data dostępu=2015-07-24}}</ref>. Ukończył studia na Wydziale Leśnym [[Uniwersytet Stambulski|Uniwersytetu Stambulskiego]]<ref>{{cytuj stronę|url=http://www.unludetay.com/2015/01/cagatay-ulusoy-kac-kilo-boyu-kac-kac-yasinda-nereli-sevgilisi-kimdir.html|tytuł=Çağatay Ulusoy|opublikowany=Ünlü Detay|język=tr|data dostępu=2015-07-24}}</ref>.

Jego pierwszą rolą filmową była drugoplanowa postać Ahmeta Onura w ''Anadolu Kartalları'' (2011). W 2012 wystąpił w krótkometrażowym filmie ''Paranoja''. We wrześniu 2013 rozpoczął pracę nad rolą Yamana Kopera w serialu ''[[Medcezir]]''.

Był na okładkach „[[GQ]]”, „[[Elle]]”, „L’Officiel Hommes” i „[[Vogue (czasopismo)|Vogue]]”<ref>{{cytuj stronę|url=https://www.famousfix.com/topic/cagatay-ulusoy/magazines|tytuł=Çagatay Ulusoy Magazines|opublikowany=FamousFix.com|język=en|data dostępu=2021-12-21}}</ref>.

== Filmografia ==
=== Film TV ===
* [[2011 w filmie|2011]]: ''Anadolu Kartalları'' jako Ahmet Onur
* 2015: Delibal jako Barış Ayaz

=== Seriale TV ===
* 2009-2010: ''Arka Sokaklar''
* 2011-2012: ''Adını Feriha Koydum'' jako Emir Sarrafoğlu
* 2012: ''Eve Düşen Yıldırım'' jako Emir Sarrafoğlu
* 2012: ''Adını Feriha Koydum: Emir'in Yolu'' jako Emir Sarrafoğlu
* 2013-2015: ''[[Medcezir]]'' jako Yaman Koper
* 2016-2017: ''Braterska rozgrywka'' (''İçerde'') jako Sarp Yılmaz
* 2018-: ''The Protector'' jako Hakan Demir

== Przypisy ==
{{Przypisy}}

== Bibliografia ==
* {{IMDb|osoba|4293138|Çağatay Ulusoy}}
* {{Filmweb|osoba|1697422|Çağatay Ulusoy}}

{{Kontrola autorytatywna}}

{{SORTUJ:Ulusoy, Çağatay}}
[[Kategoria:Tureccy modele]]
[[Kategoria:Tureccy aktorzy filmowi]]
[[Kategoria:Urodzeni w 1990]]
[[Kategoria:Ludzie urodzeni w Stambule]]

title: Çağatay Ulusoy

Data i miejsce urodzenia: 23 września 1990 · Stambuł

Zawód: aktor, model