text:
# Galaktyka Andromedy
Galaktyka Andromedy (zwana również Messier 31, M31 lub NGC 224, a wcześniej także Wielką Mgławicą w Andromedzie) – galaktyka spiralna, leżąca około 2,52 miliona lat świetlnych od Ziemi w gwiazdozbiorze Andromedy.
Do niedawna sądzono, że Galaktyka Andromedy jest najmasywniejszą galaktyką w Grupie Lokalnej, w skład której wchodzą również Droga Mleczna, Galaktyka Trójkąta oraz około 50 mniejszych galaktyk. Na podstawie obserwacji w podczerwieni dokonanej z użyciem Teleskopu Spitzera w 2006 oszacowano liczbę gwiazd Andromedy na około bilion, dla porównania liczbę gwiazd w Drodze Mlecznej szacuje się na około 400 miliardów. Wirialna masa (masa łącznie z masą ciemnej materii) Galaktyki Andromedy jest tego samego rzędu wielkości co Drogi Mlecznej i wynosi około 1 biliona mas Słońca. Masa obu galaktyk jest trudna do porównania. W 2018 opublikowano szacunek masy Galaktyki Andromedy na podstawie analizy ruchu galaktyk satelickich, w połączeniu ze wstępnymi raportami z badania z 2019 szacującego większą masę Drogi Mlecznej. Galaktyka Andromedy ma średnicę około 220 000 ly (67 kpc), co czyni ją największym pod względem rozbudowy członkiem Grupy Lokalnej.
Galaktyka Andromedy jest największą i najjaśniejszą galaktyką nieba północnego. Widać ją nawet przez małe lornetki. Obserwacje można prowadzić także gołym okiem, niekiedy nawet na przedmieściach większych miast, widoczna jest jako niewielka mgiełka. Jednak jej całkowita średnica kątowa przewyższa sześciokrotnie kątowe rozmiary Księżyca.
Nazwa galaktyki pochodzi od mitologicznej etiopskiej królewny Andromedy.

## Historia obserwacji
Pierwsze udokumentowane obserwacje Galaktyki Andromedy przeprowadził w 964 roku perski astronom Abd Al-Rahman Al Sufi, opisując ją jako małą chmurkę. Jak twierdzi Richard Hickley Allen, Galaktyka Andromedy pojawiła się również na holenderskiej mapie nieba z około 1500 roku, jednak mapy tej jak dotąd nie odnaleziono.
Pierwszy opis obiektu bazujący na obserwacjach teleskopowych sporządził Simon Marius 15 grudnia 1612 roku. Charles Messier, nieznający zapisków Al Sufiego, podał Mariusa jako odkrywcę Galaktyki Andromedy, dopisując ją do swojego katalogu 3 sierpnia 1764. Niezależnie obiekt odkryli jeszcze Giovanni Batista Hodierna w 1654 oraz Ismail Bouillaud w 1661.
W 1785 astronom William Herschel podał, w zgodzie z ówczesnym poglądem na mgławicowy charakter M31, że odległość do niej jest równa dwóm tysiącom odległości do Syriusza, czyli około 19 tysiącom lat świetlnych.
William Huggins, pionier spektroskopii, obserwując w 1864 widmo Galaktyki Andromedy, zauważył, że różni się ono od widm gazowych mgławic i przypomina raczej widma znanych gwiazd. Od tamtej pory zaczęto wierzyć, że M31 ma raczej – choć dziwną – naturę gwiazdową.
20 sierpnia 1885 w Galaktyce Andromedy zaobserwowano wybuch supernowej (znanej jako S Andromedae lub SN 1885A), pierwszy i jak dotąd jedyny w tej galaktyce. Ówcześni astronomowie nie zdawali sobie sprawy z odległości do M31, przez co sklasyfikowano ją jako nową – zjawisko znacznie mniej spektakularne, ale powszechniejsze – i nazwano Nova 1885. Maksimum jasności, 6m osiągnęła pomiędzy 17 a 20 sierpnia 1885, w lutym 1890 osłabła do 16m. Jej uważnym obserwatorem był Ernst Hartwig z Obserwatorium Dorpat w Estonii.
Pierwsze fotografie Galaktyki Andromedy zostały wykonane w 1887 przez Isaaca Robertsa. Dzięki wyjątkowo długiej ekspozycji zdjęcia pozwoliły po raz pierwszy ujrzeć jej spiralną strukturę. Jednakże to odkrycie zostało zbagatelizowane. Sugerując się powszechnym poglądem, że obiekt ten jest tylko mgławicą wewnątrz Drogi Mlecznej, Roberts uznał M31 za tworzący się system planetarny podobny do Układu Słonecznego.
W 1912 Vesto Slipher z Obserwatorium Lowella zmierzył, używając spektroskopii, prędkość radialną M31. Otrzymał wartość 300 kilometrów na sekundę w kierunku Słońca. Była to największa wówczas zmierzona prędkość. (Jest to prędkość względem Słońca, a nie Drogi Mlecznej – obie galaktyki zbliżają się do siebie z prędkością radialną trzykrotnie mniejszą.)

### Wyspowy wszechświat
W 1917 Heber Curtis zaobserwował wybuch nowej w Galaktyce Andromedy. Studiując zapis fotograficzny, odkrył jeszcze 11 innych gwiazd nowych. Zauważył, że były one średnio o 10 wielkości gwiazdowych mniejsze od obserwowanych w Drodze Mlecznej. Na tej podstawie oszacował odległość do M31 na około 500 tysięcy lat świetlnych. Zdziwiony wynikami wysunął śmiałą hipotezę – nazwaną wyspowym wszechświatem – że obserwowane spiralne mgławice są w istocie niezależnymi galaktykami.
Odważna sugestia Curtisa odbiła się szerokim echem w środowisku astronomów. 26 kwietnia 1920 Curtis i Harlow Shapley odbyli słynną Wielką Debatę, dotyczącą Drogi Mlecznej, mgławic spiralnych i rozmiarów Wszechświata. Shapley był zdania, że nasza galaktyka jest jedyną i stanowi cały Wszechświat, a mgławice spiralne są jej częścią. Curtis natomiast, by dowieść swoich racji, pytał dlaczego przesunięcia dopplerowskie mgławic spiralnych są tak duże. Przedstawił również swoje obliczenia dotyczące gwiazd nowych w M31 oraz wykazał podobieństwo pomiędzy ciemnymi pasmami obserwowanymi w mgławicach spiralnych i obłokami pyłu odnajdywanymi w Drodze Mlecznej.

### Pozagalaktyczne cefeidy
W 1923 Edwin Hubble wykonał dokładne zdjęcia M31 przy użyciu największego wówczas, 2,5-metrowego teleskopu zwierciadlanego. Szukając gwiazd nowych, przypadkowo odnalazł na jednym z nich gwiazdę zmienną. Zdjęcie, na którym ją zaznaczył, jest jedną z najbardziej znanych astronomicznych fotografii. Odnajdując kolejne, zidentyfikował je jako cefeidy, co pozwoliło mu obliczyć odległość do Galaktyki Andromedy. Wynik znacznie przewyższał rezultaty badań Hebera Curtisa.
Badania Hubble’a ostatecznie dowiodły, że M31 jest w rzeczywistości osobną, znacznie oddaloną od nas galaktyką. Hubble jednak wówczas nie wiedział, że istnieją dwa typy cefeid – jego oszacowanie odległości okazało się jeszcze ponad dwukrotnie za małe.

### Rola Galaktyki Andromedy
Galaktyka Andromedy, najbliższa duża spiralna (choć nie najbliższa w ogóle), odgrywa znaczącą rolę w studiach nad galaktykami, naturą gwiazd i całego Wszechświata. Część Drogi Mlecznej jest bowiem zasłonięta przez pył międzygwiazdowy.
W 1943 Walter Baade, analizując gwiazdy w centrum M31, podzielił je na dwie populacje: młode wirujące w dysku (Typ I) oraz stare czerwone w centralnym zgrubieniu (Typ II). Używana przez Baadego nomenklatura została przyjęta do opisu gwiazd w innych galaktykach.
Pierwsze radiowe mapy Galaktyki Andromedy zostały wykonane w latach 50. XX w. przez Johna Baldwina z Cambridge Radio Astronomy Group. Jądro M31 zostało skatalogowane jako 2C 56.

## Podstawowe informacje
M31 jest jedną z niewielu galaktyk, których widma wykazują przesunięcie ku fioletowi. Jej prędkość radialna względem Słońca równa jest około 300 km/s. Po odliczeniu prędkości Układu Słonecznego wewnątrz Drogi Mlecznej, uzyskamy prędkość zbliżania się naszej Galaktyki i Galaktyki Andromedy – jest ona równa około 100 km/s. Nie oznacza to, że obie galaktyki na pewno zderzą się w odległej przyszłości, gdyż do tego styczna składowa wektora prędkości M31 musi być dostatecznie mała. Precyzyjne pomiary wykonane przy użyciu Teleskopu Hubble’a wykluczyły jednak w 2012 roku scenariusz, w którym galaktyki miałyby się minąć. Galaktyka Andromedy jest zatem rzeczywiście na kursie kolizyjnym z Drogą Mleczną, a początek zderzenia nastąpi za około 4,5 miliarda lat. Obie galaktyki najprawdopodobniej będą mieszać się przez kilka miliardów lat, a ostatecznie stworzą ogromną galaktykę eliptyczną. Takie zderzenia są pospolite we Wszechświecie (przykładem mogą być galaktyki Czułki).
Określenie dokładnej odległości do M31 nastręczało trudności. Kiedy w roku 1953 odkryto drugi, ciemniejszy typ cefeid (tzw. gwiazdy typu W Virginis), dystans oszacowany przez Edwina Hubble’a na ponad milion lat świetlnych został podwojony. W latach 90. XX wieku satelita Hipparcos określił tę odległość na 2,9 mln lat świetlnych. Jednak, gdy później okazało się, że w przypadku bardzo odległych obiektów pomiary wykonane przy pomocy tego satelity często bywają zawyżone o około 10%, zasugerowano, że dystans do M31 może być mniejszy.
W 2005 roku grupa astronomów pod kierownictwem Ignasi Ribasa ogłosiła znalezienie w Galaktyce Andromedy układu zaćmieniowego dwóch gwiazd. Układ oznaczony jako M31VJ00443799+4129236 składa się z jasnych, gorących, błękitnych gwiazd typu O oraz B. Badając okres zmienności (3,54969 dni), astronomowie mogli wyznaczyć rozmiary gwiazd. Znajomość rozmiarów i temperatury pozwoliła obliczyć ich absolutne wielkości gwiazdowe. To pozwoliło oszacować odległość do nich na 2,52 ± 0,14 mln lat świetlnych. Jest to obecnie przyjmowana wartość, zgadzająca się z wynikami obserwacji cefeid oraz pomiarami przeprowadzonymi przy pomocy satelity Hipparcos (po korekcie).
Obecne oszacowania masy halo Galaktyki Andromedy, włącznie z ciemną materią dają wartość około 1,23×1012 M☉, w porównaniu do 1,9×1012 M☉ Drogi Mlecznej. Dlatego M31 może nie być, jak sądzono wcześniej, główną masą w Grupie Lokalnej, chociaż jest dużo większa od naszej galaktyki i zawiera znacznie więcej gwiazd.
W szczególności, Galaktyka Andromedy zawiera więcej typowych gwiazd i jej szacowana jasność jest dwukrotnie większa niż Drogi Mlecznej. Z kolei w naszej galaktyce tempo formowania gwiazd jest większe. W M31 sumarycznie powstaje średnio jedna gwiazda o masie Słońca rocznie, w porównaniu do 3–5 takich gwiazd w Drodze Mlecznej. To sugeruje, że Galaktyka Andromedy ma już za sobą proces intensywnego powstawania gwiazd, który w Drodze Mlecznej wciąż trwa. Może to oznaczać, że w przyszłości obie galaktyki zrównają się pod względem liczby gwiazd.
Niektórzy badacze uważają, że Galaktyka Andromedy może być większa niż obecnie powszechnie się sądzi. Jej dysk miałby 260 000 lat świetlnych średnicy, a możliwe, że niektóre czerwone olbrzymy znajdują się nawet w odległości 500 000 lat świetlnych od jądra galaktyki.

## Struktura
Galaktyka Andromedy została sklasyfikowana jako Sb w sekwencji Hubble’a lub SA(s)b w nowszej klasyfikacji – galaktyka spiralna bez poprzeczki, ze średniej wielkości jądrem i dość dobrze rozwiniętymi ramionami spiralnymi. Doniesienia naukowe z 2006 r. pozwalają jednak przypuszczać, że M31 może mieć małą poprzeczkę. Wtedy odpowiadałoby jej raczej oznaczenie SAB(s)b. Andromeda jest także klasyfikowana jako „obszar jądrowych linii emisyjnych o niskiej jonizacji” (LINER, Low-Ionization Nuclear Emission-line Region) – jest to najbardziej powszechna klasa galaktyk o aktywnych jądrach.
Galaktyka Andromedy posiada gęste podwójne jądro (zawierające co najmniej jedną czarną dziurę), co najmniej dwa spiralne ramiona wraz z pierścieniem kosmicznego pyłu, który może pochodzić z mniejszej galaktyki M32 oraz ponad 450 gromad kulistych – niektóre z nich należą do najgęstszych znanych.
Scott Chapman z California Institute of Technology oraz Rodrigo Ibata z francuskiego obserwatorium w Strasbourgu, po przeprowadzeniu obserwacji teleskopami Kecka i wyznaczeniu prędkości gwiazd w halo M31, ogłosili w 2005 roku, że wiele z tych gwiazd w rzeczywistości należy do dysku Galaktyki Andromedy. Oznacza to, że spiralny dysk M31 może mieć nawet trzy razy większą średnicę (220 tysięcy lat świetlnych), niż szacowano wcześniej (od 70 do 120 tysięcy lat świetlnych).
Płaszczyzna obrotu Galaktyki Andromedy jest nachylona pod kątem 77° do kierunku w stronę Ziemi. Dysk nie jest całkowicie płaski, ale przypomina falę. Może to być spowodowane oddziaływaniem grawitacyjnym z bliskimi galaktykami satelickimi.
Badania spektroskopowe umożliwiły dokładne pomiary prędkości rotacji M31 w zależności od odległości od jej jądra. Rosną one do 225 kilometrów na sekundę w odległości 1,3 tysiąca lat świetlnych, następnie maleją do minimalnej wartości 50 km/s dla promienia 7 tys. lat świetlnych, ponownie powoli rosną do maksimum 250 km/s w odległości 33 tys. lat świetlnych, i znów spadają do 200 km/s dla odległości 80 tys. lat świetlnych. Pomiary umożliwiły oszacowanie masy skoncentrowanej w jądrze na około 6×109 M☉. Całkowita masa galaktyki szybko wzrasta liniowo w promieniu 45 tys. lat świetlnych od jądra, dalej znacznie wolniej.
Ramiona spiralne Galaktyki Andromedy są usiane licznymi obszarami H II, które Walter Baade opisał jako przypominające „paciorki na sznurku”. Są pomiędzy nimi większe odległości niż w Drodze Mlecznej.
Skorygowane zdjęcia M31 pokazują w pełni strukturę jej ramion. Występuje specyficzny podział na ramiona wewnętrzne i zewnętrzne, oddzielone od siebie o minimum 13 tysięcy lat świetlnych. Jedną z przyczyn powstania tego dziwnego spiralnego wzoru może być interakcja z blisko położoną galaktyką M32. Można się o tym przekonać, obserwując przemieszczenia chmur neutralnego wodoru z gwiazd.
W 1998 zdjęcia M31 wykonane w podczerwieni przez Europejską Agencję Kosmiczną pokazały, że kształt jej dysku może powoli zmieniać się w pierścień. Już teraz gaz i pył wewnątrz dysku Galaktyki Andromedy przypomina kilka nakładających się pierścieni, szczególnie w odległości 32 tysięcy lat świetlnych od jądra. Pierścień ten jest niewidoczny na zdjęciach w paśmie widzialnym.
Studia nad halo Galaktyki Andromedy pokazują, że jest ono podobne do tego w Drodze Mlecznej, z gwiazdami ubogimi w metale, a ich liczba maleje wraz z odległością od jądra. Podobieństwa halo galaktyk zwykle oznaczają, że rozwijają się w podobny sposób. Prawdopodobnie zarówno Galaktyka Andromedy, jak i Droga Mleczna w ciągu ostatnich 12 miliardów lat wchłonęły od jednej do dwustu małych galaktyk. Gwiazdy w całkowitych halo obu galaktyk mogą wypełniać nawet do jednej trzeciej odległości pomiędzy nimi.

## Cechy
W 1991 zdjęcia jądra Galaktyki Andromedy wykonane przez Kosmiczny Teleskop Hubble’a ukazały w jego obrębie dwa cieplejsze obszary oddzielone kilkoma latami świetlnymi. Początkowo sądzono, że jądro przykrywają obłoki pyłu absorbującego promieniowanie, jednak późniejsze obserwacje z Ziemi dowiodły, że jądro M31 faktycznie ma podwójną strukturę, stanowiąc niejako układ podwójny. Zasugerowano, że jedna z części jądra może być pozostałością po wchłoniętej mniejszej galaktyce.
Wykorzystując obserwacje Europejskiej Agencji Kosmicznej, odkryto w Galaktyce Andromedy wiele źródeł promieniowania X. Robin Barnard zasugerował, że te podgrzewające gaz do milionów kelwinów obiekty mogą być czarnymi dziurami. Widmo materii wpadającej do czarnych dziur jest takie samo jak gwiazd neutronowych, dwa typy obiektów różnią się jednak masą.
6 stycznia 2006 roku na zdjęciach jądra galaktyki wykonanych w paśmie rentgenowskim przez teleskop Chandra oprócz trzech znanych wcześniej źródeł pojawiło się czwarte, oznaczone symbolem M31*. Źródło to stało się widoczne zapewne wskutek materii opadającej na supermasywną czarną dziurę. Szczegółowa analiza zdjęć z lat 1999–2005 wykazała, że źródło M31* znajdowało się w stanie wyciszenia. Jednak 6 stycznia 2006 roku czarna dziura nagle ponad stukrotnie pojaśniała, wzbudzając rozbłysk rentgenowski. Po rozbłysku M31* ponownie przygasła, choć w dalszym ciągu pozostaje dziesięciokrotnie jaśniejsza niż przed rozbłyskiem. Zdarzenie to wskazuje, że w tym czasie nastąpił znaczny wzrost tempa opadania strumienia materii na M31*, po którym następuje dalsze, choć już słabsze, opadanie materii w kierunku czarnej dziury.
M31 zawiera w przybliżeniu 460 gromad kulistych. Największa z nich, Mayall II (zwana Globular One), jest najjaśniejszą gromadą kulistą w całej Grupie Lokalnej. Zawiera ona kilka milionów gwiazd i jest dwukrotnie jaśniejsza niż najjaśniejsza ze znanych w Drodze Mlecznej, Omega Centauri. Uważa się, że G1, zawierająca gwiazdy kilku pokoleń, jest pozostałością po wchłoniętej galaktyce karłowatej.
W 2005 astronomowie odkryli w M31 nowy typ gromad gwiazd. Zawierają one setki tysięcy gwiazd, podobnie jak gromady kuliste. W odróżnieniu jednak od nich gromady te są znacznie większe i przez to mniej zagęszczone.

## Satelity Galaktyki Andromedy
Stwierdzono istnienie 14 karłowatych galaktyk satelickich Andromedy, z których najbardziej znane to M32 oraz M110.
M32 jest małą galaktyką eliptyczną. Badania sugerują, że mogła niegdyś być znacznie większą spiralną. Przeszła jednak (lub wciąż przechodzi) w bardzo bliskim sąsiedztwie Galaktyki Andromedy i straciła przy tym swój dysk na rzecz większego sąsiada.
M110 również wydaje się być w interakcji z M31. Astronomowie odnajdują w halo Galaktyki Andromedy podłużne obszary bogatych w metale gwiazd, które wydają się tworzyć strugi ciągnięte z galaktyk satelickich. M110 zawiera wyraźne pasma pyłu, które zwykle towarzyszą procesowi formowania się nowych gwiazd. Jest to nietypowe zjawisko w galaktykach eliptycznych.
W 2006 odkryto, że dziewięć z tych galaktyk leży w płaszczyźnie przechodzącej przez jądro M31. Może to oznaczać, że jest to powszechna zasada tłumacząca ich pochodzenie i że również inne nie są porozrzucane w przestrzeni przypadkowo.
Nie jest pewne, czy Galaktyka Trójkąta również jest satelitą Galaktyki Andromedy, byłaby największą z nich.

## Galaktyka Andromedy w kulturze masowej
- Galaktyka Andromedy została wykorzystana w wielu utworach science-fiction, zwykle jako miejsce, z którego pochodzą atakujący Drogę Mleczną kosmici. Przykładowo w odcinku serialu Star Trek z 1968 By Any Other Name (Pod jakimkolwiek innym imieniem) statek kosmiczny Enterprise zostaje porwany przez Kelvan – obcych z Galaktyki Andromedy. Podobny motyw pojawił się także w serialu Blake’s 7. W jednym z odcinków statek głównego bohatera stoczył bitwę z najeźdźcami przybywającymi z Andromedy.
- Galaktyka pojawiła się także w Andromedzie Gene’a Roddenberry’ego, gdzie stanowi część świata, w którym rozgrywa się fabuła serialu. Zgodnie z Superman: Birthright Marka Waida jest ona także miejscem pochodzenia jednej z głównych postaci współczesnej popkultury. Superman miał przybyć na Ziemię z Kryptonu – planety okrążającej gwiazdę M3 w Galaktyce Andromedy.
- Andromeda odgrywa ważną rolę także w serialu A for Andromeda (ang. A jak Andromeda) – jest miejscem, z którego pochodzą służące do skonstruowania superkomputera sygnały radiowe. Serial osiągnął sukces i wyprodukowano także drugą jego serię – The Andromeda Breaktrough (ang. Przełom Andromedy).
- Nawiązania do Galaktyki Andromedy pojawiły się także m.in. w jednym z epizodów Doctor Who i Latającym cyrku Monty Pythona.
- Galaktyka inspirowała też twórców literatury. Przykładowo w 1957 radziecki pisarz Iwan Jefriemow napisał powieść Tumannost Andromedy (Mgławica Andromedy), natomiast Michael Crichton jest autorem The Andromeda Strain.
- Według opowiadania Colina Wilsona The Return of the Lloigor z 1969 roku, umieszczonego w konwencji Mitów Cthulhu z Galaktyki Andromedy przybyli Lloigorowie – istoty, które stworzyły człowieka.
- Galaktyka Andromedy występuje również w powieści Colina Kappa Formy Chaosu, jako miejsce skąd przybywają Obcy i dokąd podąży na końcu powieści główny bohater.
- BioWare tworząc Mass Effect: Andromeda, za miejsce akcji obrali Galaktykę Andromedy.
- Amerykańska piosenkarka Weyes Blood(inne języki) nawiązuje do galaktyki w utworze Andromeda z albumu Titanic Rising(inne języki)

title: Galaktyka Andromedy

wikitext:
{{wyróżnienie|AnM}}
{{Współrzędne astronomiczne|00|42|44|3|+41|16|09|}}
{{Inne znaczenia|galaktyki|[[Andromeda|inne znaczenia słowa „Andromeda”]]}}
{{Galaktyka infobox
 | nazwa        = Galaktyka Andromedy
 | zdjęcie      = Andromeda Galaxy (with h-alpha).jpg
 | opis         = Galaktyka Andromedy
 | odkrywca     =
 | dzień        =
 | rok          =
 | gwiazdozbiór = [[Gwiazdozbiór Andromedy|Andromeda]]
 | typ          = SA(s)b<ref name="ned">[http://nedwww.ipac.caltech.edu/cgi-bin/nph-objsearch?objname=M31&extend=no&out_csys=Equatorial&out_equinox=J2000.0&obj_sort=RA+or+Longitude&of=pre_text&zv_breaker=30000.0&list_limit=5&img_stamp=YES Messier 31] w [http://nedwww.ipac.caltech.edu/ Nasa/Ipac Extragalactic Database].</ref>
 | rektascensja = {{RA|00|42|44,3}}{{r|ned}}
 | deklinacja   = {{DEC|+41|16|09}}{{r|ned}}
 | odl_ly       = 2,52 [[rok świetlny|mln ly]]<ref name="distance">{{Cytuj pismo |nazwisko = Ribas |imię = Ignasi |nazwisko2 = Jordi |imię2 = Carme |nazwisko3 = Vilardell |imię3 = Francesc |nazwisko4 = Fitzpatrick |imię4 = Edward L. |autor5 = Ron W. Hilditch, Edward F Guinan |tytuł = First Determination of the Distance and Fundamental Properties of an Eclipsing Binary in the Andromeda Galaxy |czasopismo = Astrophysical Journal |bibcode = 2005ApJ...635L..37R |data = grudzień 2005 |wolumin = 635 |numer = 1 |doi = 10.1086/499161 |strony = L37–L40}}</ref>
 | odl_pc       = 773 [[parsek|kpc]]<ref name="parsek">Odległość_w_[[rok świetlny|ly]] / 3,26 = odległość_w_[[parsek]]ach.</ref>
 | redshift     = −0,001001{{r|ned}}
 | jas_wid      = +4,36{{r|ned}}
 | rozm_kąt     = 178′ × 63′<ref group="uwaga" name="diam">SEDS podaje 178′ × 63′ twierdząc, że są to najodpowiedniejsze liczby. Zauważa jednak, że w NED stoi 190′ × 60′.</ref><ref name="seds">[http://messier.seds.org/m/m031.html Messier 31] na stronach SEDS.org.</ref>
 | wymiary      = 220 tys. ly
 | jas_abs      = −20,0{{r|distance}}
 | masa         = (1,5 ± 0,5) {{e|12}} {{masa Słońca}}
 | satelity     = [[Messier 32|M32]], [[Messier 110|M110]]
 | alt_ozn      = M31, NGC 224, PGC 2557, UGC 454,<br />MCG 7-2-16
 | commons      = Category:Andromeda Galaxy
}}
'''Galaktyka Andromedy''' (zwana również '''Messier 31''', '''M31''' lub '''NGC 224''', a wcześniej także ''Wielką Mgławicą w Andromedzie''<ref group="uwaga" name="błędna nazwa">Określenie ''Mgławica Andromedy'' pochodzi z czasów, gdy nie znano natury Galaktyki Andromedy.</ref>) – [[galaktyka spiralna]], leżąca około 2,52 miliona [[rok świetlny|lat świetlnych]] od [[Ziemia|Ziemi]] w [[Gwiazdozbiór Andromedy|gwiazdozbiorze Andromedy]].

Do niedawna sądzono, że Galaktyka Andromedy jest najmasywniejszą galaktyką w [[Grupa Lokalna Galaktyk|Grupie Lokalnej]], w skład której wchodzą również [[Droga Mleczna]], [[Galaktyka Trójkąta]] oraz około 50 mniejszych galaktyk. Na podstawie obserwacji w podczerwieni dokonanej z użyciem [[Kosmiczny Teleskop Spitzera|Teleskopu Spitzera]] w 2006 oszacowano liczbę gwiazd Andromedy na około bilion, dla porównania liczbę gwiazd w Drodze Mlecznej szacuje się na około 400 miliardów<ref name="SIRTF">{{Cytuj |tytuł = Stars in Andromeda |data = 2006-06-05 |data dostępu = 2020-10-17 |opublikowany = Spitzer Space Telescope |url = http://www.spitzer.caltech.edu/images/1632-ssc2006-14a2-Stars-in-Andromeda |archiwum = https://archive.is/zUmAv |zarchiwizowano = 2020-10-17 |język = en}}</ref>. Wirialna masa (masa łącznie z masą ciemnej materii) Galaktyki Andromedy jest tego samego rzędu wielkości co Drogi Mlecznej i wynosi około 1 biliona [[Masa Słońca|mas Słońca]]. Masa obu galaktyk jest trudna do porównania. W 2018 opublikowano szacunek masy Galaktyki Andromedy na podstawie analizy ruchu galaktyk satelickich<ref name="Kafle2018">{{cytuj pismo |autor = Prajwal R. Kafle i inni |tytuł = The Need for Speed: Escape velocity and dynamical mass measurements of the Andromeda Galaxy |czasopismo = Monthly Notices of the Royal Astronomical Society |wolumin = 475 |data = 2018-02-01 |strony = 4043–4054 |bibcode = 2018MNRAS.475.4043K |issn = 0035-8711 |doi = 10.1093/mnras/sty082|arxiv = 1801.03949 |język = en}}</ref>, w połączeniu ze wstępnymi raportami z badania z 2019 szacującego większą masę Drogi Mlecznej<ref name="As-Now">[https://astronomynow.com/2019/03/11/milky-way-tips-the-scales-at-1-5-trillion-solar-masses/ „Milky Way tips the scales at 1.5 trillion solar masses”] (11 March 2019). ''AstronomyNow.com''. Retrieved 13 July 2019.</ref>. Galaktyka Andromedy ma średnicę około 220 000 ly (67 kpc), co czyni ją największym pod względem rozbudowy członkiem Grupy Lokalnej.

Galaktyka Andromedy jest największą i najjaśniejszą galaktyką nieba północnego. Widać ją nawet przez małe lornetki. Obserwacje można prowadzić także [[gołe oko|gołym okiem]], niekiedy nawet na przedmieściach większych miast, widoczna jest jako niewielka mgiełka. Jednak jej całkowita średnica kątowa przewyższa sześciokrotnie kątowe rozmiary [[Księżyc]]a.

Nazwa galaktyki pochodzi od [[mitologia grecka|mitologicznej]] [[Etiopowie|etiopskiej]] królewny [[Andromeda (mitologia)|Andromedy]].

== Historia obserwacji ==
Pierwsze udokumentowane obserwacje Galaktyki Andromedy przeprowadził w 964 roku [[Iran|perski]] [[astronom]] [[Abd Al-Rahman Al Sufi]], opisując ją jako ''małą chmurkę''<ref group="uwaga" name="al-sufi">Dokumentując swoje obserwacje z 964, [[Abd Al-Rahman Al Sufi]] zaznaczył, że była powszechnie znana w [[Iran|Persji]] co najmniej od 905 roku.</ref>. Jak twierdzi Richard Hickley Allen, Galaktyka Andromedy pojawiła się również na holenderskiej mapie nieba z około 1500 roku<ref name="hickley">Richard Hickley Allen, ''Star Names, Their Lore and Meaning'', Dover Publication, Nowy Jork, 1963.</ref>, jednak mapy tej jak dotąd nie odnaleziono.

Pierwszy opis obiektu bazujący na obserwacjach [[teleskop]]owych sporządził [[Simon Marius]] 15 grudnia 1612 roku. [[Charles Messier]], nieznający zapisków Al Sufiego, podał Mariusa jako odkrywcę Galaktyki Andromedy, dopisując ją do swojego [[katalog Messiera|katalogu]] 3 sierpnia 1764. Niezależnie obiekt odkryli jeszcze [[Giovanni Batista Hodierna]] w 1654 oraz [[Ismail Bouillaud]] w 1661.

W 1785 astronom [[William Herschel]] podał, w zgodzie z ówczesnym poglądem na [[mgławica|mgławicowy]] charakter M31, że odległość do niej jest równa dwóm tysiącom odległości do [[Syriusz]]a<ref name="herschell">[[William Herschel]], ''On the Construction of the Heavens'', ''Philosophical Transactions of the Royal Society of London'', 75: 213–266. 1785.</ref>, czyli około 19 tysiącom lat świetlnych.

[[William Huggins]], pionier [[spektroskopia|spektroskopii]], obserwując w 1864 widmo Galaktyki Andromedy, zauważył, że różni się ono od widm gazowych mgławic i przypomina raczej widma znanych gwiazd<ref name="huggins">[[William Huggins]], ''On the Spectra of Some of the Nebulae'', ''Philosophical Transactions of the Royal Society of London'', 154: 437–444. 1864.</ref>. Od tamtej pory zaczęto wierzyć, że M31 ma raczej – choć dziwną – naturę gwiazdową.

20 sierpnia 1885 w Galaktyce Andromedy zaobserwowano wybuch [[supernowa|supernowej]] (znanej jako [[S Andromedae]] lub SN 1885A), pierwszy i jak dotąd jedyny w tej galaktyce. Ówcześni astronomowie nie zdawali sobie sprawy z odległości do M31, przez co sklasyfikowano ją jako [[Nowa klasyczna|nową]] – zjawisko znacznie mniej spektakularne, ale powszechniejsze – i nazwano ''Nova 1885''. Maksimum jasności, 6{{magnitudo}} osiągnęła pomiędzy 17 a 20 sierpnia 1885, w lutym 1890 osłabła do 16{{magnitudo}}. Jej uważnym obserwatorem był [[Ernst Hartwig]] z [[Obserwatorium w Tartu|Obserwatorium Dorpat]] w [[Estonia|Estonii]].

[[Plik:Pic iroberts1.jpg|thumb|Wielka Mgławica w Andromedzie na fotografii [[Isaac Roberts|Isaaca Robertsa]] z 1899 roku]]
Pierwsze fotografie Galaktyki Andromedy zostały wykonane w 1887 przez [[Isaac Roberts|Isaaca Robertsa]]. Dzięki wyjątkowo długiej [[ekspozycja (fotografia)|ekspozycji]] zdjęcia pozwoliły po raz pierwszy ujrzeć jej spiralną strukturę<ref name="roberts">[[Isaac Roberts]], ''A Selection of Photographs of Stars, Star-clusters and Nebulae'', cz. II. ''London: The Universal Press''.</ref>. Jednakże to odkrycie zostało zbagatelizowane. Sugerując się powszechnym poglądem, że obiekt ten jest tylko [[mgławica spiralna|mgławicą]] wewnątrz Drogi Mlecznej, Roberts uznał M31 za tworzący się [[Układ planetarny|system planetarny]] podobny do [[Układ Słoneczny|Układu Słonecznego]].

W 1912 [[Vesto Slipher]] z [[Obserwatorium Lowella]] zmierzył, używając spektroskopii, [[prędkość radialna|prędkość radialną]] M31. Otrzymał wartość 300 kilometrów na sekundę w kierunku [[Słońce|Słońca]]<ref name="vesto">[[Vesto Slipher]], [http://adsabs.harvard.edu/abs/1944ApJ...100..137B ''The Radial Velocity of the Andromeda Nebula''], ''Lowell Observatory Bulletin'' 1: 2.56–2.57. 1913.</ref>. Była to największa wówczas zmierzona prędkość. (Jest to prędkość względem Słońca, a nie Drogi Mlecznej – obie galaktyki zbliżają się do siebie z prędkością radialną trzykrotnie mniejszą{{r|seds}}.)

=== Wyspowy wszechświat ===
W 1917 [[Heber Curtis]] zaobserwował wybuch [[nowa klasyczna|nowej]] w Galaktyce Andromedy. Studiując zapis fotograficzny, odkrył jeszcze 11 innych gwiazd nowych. Zauważył, że były one średnio o 10 wielkości gwiazdowych mniejsze od obserwowanych w Drodze Mlecznej. Na tej podstawie oszacował odległość do M31 na około 500 tysięcy lat świetlnych. Zdziwiony wynikami wysunął śmiałą hipotezę – nazwaną ''wyspowym wszechświatem'' – że obserwowane [[mgławica spiralna|spiralne mgławice]] są w istocie niezależnymi galaktykami<ref name="curtis">[[Heber Curtis]], ''Novae in Spiral Nebulae and the Island Universe Theory'', ''Publications of the Astronomical Society of the Pacific'' 100: 6 stycznia 1918.</ref>.

Odważna sugestia Curtisa odbiła się szerokim echem w środowisku astronomów. 26 kwietnia 1920 Curtis i [[Harlow Shapley]] odbyli słynną [[Wielka Debata|Wielką Debatę]], dotyczącą Drogi Mlecznej, mgławic spiralnych i rozmiarów [[Wszechświat]]a. Shapley był zdania, że nasza galaktyka jest jedyną i stanowi cały Wszechświat, a mgławice spiralne są jej częścią. Curtis natomiast, by dowieść swoich racji, pytał dlaczego [[efekt Dopplera|przesunięcia dopplerowskie]] mgławic spiralnych są tak duże. Przedstawił również swoje obliczenia dotyczące gwiazd nowych w M31 oraz wykazał podobieństwo pomiędzy ciemnymi pasmami obserwowanymi w mgławicach spiralnych i obłokami pyłu odnajdywanymi w Drodze Mlecznej<ref name="debata">[http://antwrp.gsfc.nasa.gov/diamond_jubilee/debate20.html The Shapley – Curtis Debate in 1920] oraz powiązane dokumenty na stronach [[NASA]].</ref>.

=== Pozagalaktyczne cefeidy ===
W 1923 [[Edwin Hubble]] wykonał dokładne zdjęcia M31 przy użyciu największego wówczas, 2,5-metrowego [[Teleskop zwierciadlany|teleskopu zwierciadlanego]]. Szukając gwiazd nowych, przypadkowo odnalazł na jednym z nich [[gwiazda zmienna|gwiazdę zmienną]]. Zdjęcie, na którym ją zaznaczył, jest jedną z najbardziej znanych astronomicznych fotografii<ref name="var">[http://antwrp.gsfc.nasa.gov/apod/ap960406.html Astronomy Picture of the Day], z dnia 6 kwietnia 1996.</ref>. Odnajdując kolejne, zidentyfikował je jako [[cefeida|cefeidy]], co pozwoliło mu obliczyć odległość do Galaktyki Andromedy. Wynik znacznie przewyższał rezultaty badań Hebera Curtisa<ref name="hubble">{{Cytuj pismo |nazwisko = Hubble |imię = Edwin |autor link = Edwin Hubble |tytuł = A spiral nebula as a stellar system, Messier 31 |czasopismo = Astrophysical Journal |wolumin = 69 |wydanie = |strony = 103–158 |data = 1929 |issn = |doi = 10.1086/143167 |bibcode = 1929ApJ....69..103H}}</ref>.

Badania Hubble’a ostatecznie dowiodły, że M31 jest w rzeczywistości osobną, znacznie oddaloną od nas galaktyką. Hubble jednak wówczas nie wiedział, że istnieją dwa typy cefeid<ref name="baade_cef">Odkrył to [[Walter Baade]].</ref> – jego oszacowanie odległości okazało się jeszcze ponad dwukrotnie za małe{{r|seds}}.

=== Rola Galaktyki Andromedy ===
Galaktyka Andromedy, najbliższa duża spiralna (choć nie najbliższa w ogóle), odgrywa znaczącą rolę w studiach nad galaktykami, naturą gwiazd i całego Wszechświata. Część Drogi Mlecznej jest bowiem zasłonięta przez [[Ośrodek międzygwiazdowy|pył międzygwiazdowy]].

W 1943 [[Walter Baade]], analizując gwiazdy w centrum M31, podzielił je na dwie populacje: młode wirujące w dysku ([[ewolucja gwiazd|Typ I]]) oraz stare czerwone w [[centralne zgrubienie galaktyczne|centralnym zgrubieniu]] (Typ II)<ref name="baade">{{Cytuj pismo |nazwisko = Baade |imię = Walter |autor link = Walter Baade |tytuł = The Resolution of Messier 32, NGC 205, and the Central Region of the Andromeda Nebula |czasopismo = Astrophysical Journal |wolumin = 100 |wydanie = |strony = 137 |data = 1944 |issn = |doi = 10.1086/144650 |bibcode = 1944ApJ...100..137B}}</ref>. Używana przez Baadego nomenklatura została przyjęta do opisu gwiazd w innych galaktykach.

Pierwsze radiowe mapy Galaktyki Andromedy zostały wykonane w latach 50. XX w. przez [[John E. Baldwin|Johna Baldwina]] z [[Cavendish Astrophysics Group|Cambridge Radio Astronomy Group]]. Jądro M31 zostało skatalogowane jako 2C 56.

== Podstawowe informacje ==
M31 jest jedną z niewielu galaktyk, których widma wykazują [[przesunięcie ku fioletowi]]. Jej prędkość radialna względem Słońca równa jest około 300 km/s{{r|ned}}. Po odliczeniu prędkości [[Układ Słoneczny|Układu Słonecznego]] wewnątrz Drogi Mlecznej, uzyskamy prędkość zbliżania się naszej Galaktyki i Galaktyki Andromedy – jest ona równa około 100 km/s{{r|seds}}. Nie oznacza to, że obie galaktyki na pewno zderzą się w odległej przyszłości, gdyż do tego [[prędkość tangencjalna|styczna]] składowa [[wektor]]a prędkości M31 musi być dostatecznie mała. Precyzyjne pomiary wykonane przy użyciu [[Kosmiczny Teleskop Hubble’a|Teleskopu Hubble’a]] wykluczyły jednak w 2012 roku scenariusz, w którym galaktyki miałyby się minąć<ref name=Hubble2012>{{cytuj stronę |url = http://hubblesite.org/newscenter/archive/releases/2012/20/full/ |tytuł = NASA’s Hubble Shows Milky Way is Destined for Head-on Collision with Andromeda Galaxy |data = 2012-05-31 |opublikowany = HubbleSite News Center |język = en |data dostępu = 2012-06-01}}</ref>. Galaktyka Andromedy jest zatem rzeczywiście na kursie kolizyjnym z Drogą Mleczną, a początek [[Zderzenie Galaktyki Andromedy z Drogą Mleczną|zderzenia]] nastąpi za około 4,5 miliarda lat. Obie galaktyki najprawdopodobniej będą mieszać się przez kilka miliardów lat, a ostatecznie stworzą ogromną [[galaktyka eliptyczna|galaktykę eliptyczną]]<ref name="zderzenie">Dr John Dubinski, [[University of Toronto]], [https://web.archive.org/web/20060517100338/http://www.haydenplanetarium.org/hp/vo/ava/avapages/G0601andmilwy.html ''A Collision Between The Milky Way And The Andromeda Galaxy''].</ref>. Takie zderzenia są pospolite we Wszechświecie (przykładem mogą być [[galaktyki Czułki]]).

Określenie dokładnej odległości do M31 nastręczało trudności. Kiedy w roku 1953 odkryto drugi, ciemniejszy typ cefeid (tzw. [[gwiazdy typu W Virginis]]{{r|baade_cef}}), dystans oszacowany przez Edwina Hubble’a na ponad milion lat świetlnych został podwojony. W latach 90. XX wieku satelita [[Hipparcos]] określił tę odległość na 2,9 mln lat świetlnych{{r|seds}}. Jednak, gdy później okazało się, że w przypadku bardzo odległych obiektów pomiary wykonane przy pomocy tego satelity często bywają zawyżone o około 10%, zasugerowano, że dystans do M31 może być mniejszy.

W 2005 roku grupa astronomów pod kierownictwem [[Ignasi Ribas]]a ogłosiła znalezienie w Galaktyce Andromedy [[Gwiazda zmienna zaćmieniowa|układu zaćmieniowego dwóch gwiazd]]. Układ oznaczony jako M31VJ00443799+4129236<ref name="gzz">Położenie M31VJ00443799+4129236 to: Ra. 00h 44m 37,99s, Dec. +41°29′23,6″.</ref> składa się z jasnych, gorących, błękitnych gwiazd typu O oraz B. Badając okres zmienności (3,54969 dni), astronomowie mogli wyznaczyć rozmiary gwiazd. Znajomość rozmiarów i temperatury pozwoliła obliczyć ich [[absolutna wielkość gwiazdowa|absolutne wielkości gwiazdowe]]. To pozwoliło oszacować odległość do nich na 2,52 ± 0,14 mln lat świetlnych{{r|distance}}. Jest to obecnie przyjmowana wartość, zgadzająca się z wynikami obserwacji cefeid oraz pomiarami przeprowadzonymi przy pomocy satelity Hipparcos (po korekcie).

Obecne oszacowania [[masa (fizyka)|masy]] [[halo galaktyczne|halo]] Galaktyki Andromedy, włącznie z [[ciemna materia|ciemną materią]] dają wartość około 1,23{{e|12}} {{Masa Słońca}}<ref name="masa">{{Cytuj pismo |nazwisko = Evans |imię = N.W. |autor link = |nazwisko2 = Wilkinson |imię2 = M.I. |tytuł = The mass of the Andromeda galaxy |czasopismo = Monthly Notices of the Royal Astronomical Society |bibcode = 2000MNRAS.316..929E |wolumin = 316 |numer = 4 |strony = 929–942 |data = 2000 |issn = |doi = 10.1046/j.1365-8711.2000.03645.x}}</ref>, w porównaniu do 1,9{{e|12}} {{Masa Słońca}} Drogi Mlecznej. Dlatego M31 może nie być, jak sądzono wcześniej, główną masą w [[Grupa Lokalna Galaktyk|Grupie Lokalnej]], chociaż jest dużo większa od naszej galaktyki i zawiera znacznie więcej gwiazd.

W szczególności, Galaktyka Andromedy zawiera więcej typowych gwiazd i jej szacowana jasność jest dwukrotnie większa niż Drogi Mlecznej<ref name="moore">{{cytuj |autor = Patrick Moore |tytuł = Oxford Astronomy Encyclopedia |wydawca = Oxford University Press |miejsce = Nowy Jork |data = 2002 |isbn = 0-19-521833-7}}</ref>. Z kolei w naszej galaktyce tempo [[powstawanie gwiazd|formowania gwiazd]] jest większe. W M31 sumarycznie powstaje średnio jedna gwiazda o [[masa Słońca|masie Słońca]] rocznie, w porównaniu do 3–5 takich gwiazd w Drodze Mlecznej<ref name="formowanie">{{Cytuj pismo |nazwisko = Liller |imię = William |nazwisko2 = Mayer |imię2 = Ben |tytuł = The Rate of Nova Production in the Galaxy |czasopismo = Publications Astronomical Society of the Pacific |bibcode = 1987PASP...99..606L |wolumin = 99 |wydanie = |strony = 606–609 |data = lipiec 1987 |issn = 0004-6280 |doi = 10.1086/132021}}</ref>. To sugeruje, że Galaktyka Andromedy ma już za sobą proces intensywnego powstawania gwiazd, który w Drodze Mlecznej wciąż trwa. Może to oznaczać, że w przyszłości obie galaktyki zrównają się pod względem liczby gwiazd.

Niektórzy badacze uważają, że Galaktyka Andromedy może być większa niż obecnie powszechnie się sądzi. Jej dysk miałby {{formatnum:260000}} lat świetlnych średnicy, a możliwe, że niektóre [[Czerwony olbrzym|czerwone olbrzymy]] znajdują się nawet w odległości {{formatnum:500000}} lat świetlnych od jądra galaktyki<ref>[http://www.solstation.com/x-objects/andromeda.htm Solstation.com Wyniki badań Galaktyki Andromedy].</ref>.

== Struktura ==
Galaktyka Andromedy została sklasyfikowana jako Sb w [[Galaktyka#Typy galaktyk|sekwencji Hubble’a]]<ref name="seds_ngc">{{SEDS|NGC 224}}</ref> lub SA(s)b w nowszej klasyfikacji{{r|ned}} – galaktyka spiralna bez poprzeczki, ze średniej wielkości jądrem i dość dobrze rozwiniętymi [[ramię spiralne|ramionami spiralnymi]]. Doniesienia naukowe z 2006 r. pozwalają jednak przypuszczać, że M31 może mieć małą poprzeczkę<ref name="poprzeczka">{{Cytuj pismo |nazwisko = Beaton |imię = R.L. |nazwisko2 = Athanassoula |imię2 = E. |nazwisko3 = Majewski |imię3 = S.R. |nazwisko4 = Guhathakurta |imię4 = P. |nazwisko5 = Skrutskie |imię5 = M.F. |tytuł = Unveiling the Boxy Bulge and Bar of the Andromeda Spiral Galaxy |czasopismo = Astrophysical Journal Letters |bibcode = 2006astro.ph..5239B |wolumin = 658 |numer = 2 |strony = L91-L94 |data = 2006 |issn = |doi = 10.1086/514333 |arxiv=astro-ph/0605239}}</ref>. Wtedy odpowiadałoby jej raczej oznaczenie SAB(s)b. Andromeda jest także klasyfikowana jako „obszar jądrowych linii emisyjnych o niskiej jonizacji” (LINER, {{j|en|kursywa=tak|Low-Ionization Nuclear Emission-line Region}}) – jest to najbardziej powszechna klasa [[Galaktyka aktywna|galaktyk o aktywnych jądrach]].

Galaktyka Andromedy posiada gęste podwójne jądro (zawierające co najmniej jedną [[Czarna dziura|czarną dziurę]]), co najmniej dwa spiralne ramiona wraz z pierścieniem kosmicznego pyłu, który może pochodzić z mniejszej galaktyki [[Messier 32|M32]] oraz ponad 450 [[Gromada kulista|gromad kulistych]] – niektóre z nich należą do najgęstszych znanych<ref>Space Facts – [http://space-facts.com/andromeda/ Andromeda Galaxy].</ref>.

[[Scott Chapman]] z [[California Institute of Technology]] oraz [[Rodrigo Ibata]] z francuskiego [[Observatoire Astronomique de Strasbourg|obserwatorium w Strasbourgu]], po przeprowadzeniu obserwacji [[Teleskopy Kecka|teleskopami Kecka]] i wyznaczeniu prędkości gwiazd w halo M31, ogłosili w 2005 roku, że wiele z tych gwiazd w rzeczywistości należy do dysku Galaktyki Andromedy<ref name="holo_dysk">{{Cytuj pismo |nazwisko = Chapman |imię = S.C. |nazwisko2 = Ibata |imię2 = R. |nazwisko3 = Lewis |imię3 = G.F. |nazwisko4 = Ferguson |imię4 = A.M.N. |nazwisko5 = Irwin |imię5 = M. |tytuł = A kinematically selected, metal-poor spheroid in the outskirts of M31 |czasopismo = Astrophysical Journal |arxiv=astro-ph/0602604 |wolumin = 653 |numer = 1 |strony = 255–266 |data = 2006 |issn = |doi = 10.1086/508599}}</ref>. Oznacza to, że spiralny dysk M31 może mieć nawet trzy razy większą średnicę (220 tysięcy lat świetlnych), niż szacowano wcześniej (od 70 do 120 tysięcy lat świetlnych).

Płaszczyzna obrotu Galaktyki Andromedy jest [[inklinacja|nachylona]] pod kątem 77° do kierunku w stronę [[Ziemia|Ziemi]]. Dysk nie jest całkowicie płaski, ale przypomina falę. Może to być spowodowane oddziaływaniem grawitacyjnym z bliskimi galaktykami satelickimi<ref name="fala">UC Santa Cruz, [https://web.archive.org/web/20160310112744/http://www1.ucsc.edu/news_events/press_releases/archive/00-01/01-01/andromeda.html ''Astronomers Find Evidence of an Extreme Warp in the Stellar Disk of the Andromeda Galaxy''], 9 stycznia 2001.</ref>.

Badania spektroskopowe umożliwiły dokładne pomiary [[krzywa rotacji galaktyki|prędkości rotacji]] M31 w zależności od odległości od jej jądra. Rosną one do 225 kilometrów na sekundę w odległości 1,3 tysiąca lat świetlnych, następnie maleją do minimalnej wartości 50 km/s dla promienia 7 tys. lat świetlnych, ponownie powoli rosną do maksimum 250 km/s w odległości 33 tys. lat świetlnych, i znów spadają do 200 km/s dla odległości 80 tys. lat świetlnych. Pomiary umożliwiły oszacowanie masy skoncentrowanej w jądrze na około 6{{e|9}} {{Masa Słońca}}. Całkowita masa galaktyki szybko wzrasta liniowo w promieniu 45 tys. lat świetlnych od jądra, dalej znacznie wolniej<ref name="rotation">{{Cytuj pismo |nazwisko = Rubin |imię = V.C. |nazwisko2 = Ford |imię2 = W.K.J. |tytuł = Rotation of the Andromeda Nebula from a Spectroscopic Survey of Emission |czasopismo = Astrophysical Journal |bibcode = 1970ApJ...159..379R |wolumin = 159 |wydanie = |strony = 379 |data = 1970 |issn = |doi = 10.1086/150317}}</ref>.

Ramiona spiralne Galaktyki Andromedy są usiane licznymi [[Obszar H II|obszarami H II]], które Walter Baade opisał jako przypominające „paciorki na sznurku”. Są pomiędzy nimi większe odległości niż w Drodze Mlecznej<ref name="paciorki">{{Cytuj pismo |nazwisko = Arp |imię = Halton |tytuł = Spiral Structure in M31 |czasopismo = Astrophysical Journal |bibcode = 1964ApJ...139.1045A |wolumin = 139 |wydanie = |strony = 1045 |data = 1964 |issn = |doi = 10.1086/147844}}</ref>.

Skorygowane zdjęcia M31 pokazują w pełni strukturę jej ramion. Występuje specyficzny podział na ramiona wewnętrzne i zewnętrzne, oddzielone od siebie o minimum 13 tysięcy lat świetlnych. Jedną z przyczyn powstania tego dziwnego spiralnego wzoru może być interakcja z blisko położoną galaktyką [[Messier 32|M32]]. Można się o tym przekonać, obserwując przemieszczenia [[Obszar H I|chmur neutralnego wodoru]] z gwiazd<ref name="braun">{{Cytuj pismo |nazwisko = Braun |imię = R. |tytuł = The distribution and kinematics of neutral gas, HI region in M31 |czasopismo = Astrophysical Journal |bibcode = 1991ApJ...372...54B |wolumin = 372 |numer = 1 |strony = 54–66 |data = 1991 |issn = 0004-637X |doi = 10.1086/169954}}</ref>.

{{Duża grafika|Andromeda galaxy Ssc2005-20a1.jpg|700px|Galaktyka Andromedy w [[podczerwień|podczerwieni]] (pasmo 24 [[mikrometr|µm]]), [[Kosmiczny Teleskop Spitzera|Spitzer]]}}
W 1998 zdjęcia M31 wykonane w [[podczerwień|podczerwieni]] przez [[Europejska Agencja Kosmiczna|Europejską Agencję Kosmiczną]] pokazały, że kształt jej dysku może powoli zmieniać się w pierścień. Już teraz gaz i pył wewnątrz dysku Galaktyki Andromedy przypomina kilka nakładających się pierścieni, szczególnie w odległości 32 tysięcy lat świetlnych od jądra<ref name="rings">Esa Science News, [http://sci.esa.int/iso/12748-iso-unveils-the-hidden-rings-of-andromeda/ ''ISO unveils the hidden rings of Andromeda''], 14 października 1998.</ref>. Pierścień ten jest niewidoczny na zdjęciach w paśmie widzialnym.

Studia nad halo Galaktyki Andromedy pokazują, że jest ono podobne do tego w Drodze Mlecznej, z gwiazdami ubogimi w [[metaliczność|metale]], a ich liczba maleje wraz z odległością od jądra<ref name="metale">{{Cytuj pismo |nazwisko = Kalirai |imię = J.S. |nazwisko2 = Gilbert |imię2 = K.M. |nazwisko3 = Guhathakurta |imię3 = P. |nazwisko4 = Majewski |imię4 = S.R. |nazwisko5 = Ostheimer |imię5 = J.C. |tytuł = The Metal-Poor Halo of the Andromeda Spiral Galaxy (M31) |czasopismo = Astrophysical Journal |bibcode = 2006astro.ph..5170K |wolumin = 648 |numer = 1 |strony = 389–404 |data = 2006 |issn = |doi = 10.1086/505697 |arxiv=astro-ph/0605170}}</ref>. Podobieństwa halo galaktyk zwykle oznaczają, że rozwijają się w podobny sposób. Prawdopodobnie zarówno Galaktyka Andromedy, jak i Droga Mleczna w ciągu ostatnich 12 miliardów lat wchłonęły od jednej do dwustu małych galaktyk<ref name="merge">{{Cytuj pismo |nazwisko = Bullock |imię = James S. |nazwisko2 = Johnston |imię2 = Kathryn V. |tytuł = Tracing Galaxy Formation with Stellar Halos I: Methods |czasopismo = Astrophysical Journal |bibcode = 2005ApJ...635..931B |wolumin = 635 |numer = 2 |strony = 931–949 |data = 2005 |issn = |doi = 10.1086/497422}}</ref>. Gwiazdy w całkowitych halo obu galaktyk mogą wypełniać nawet do jednej trzeciej odległości pomiędzy nimi.

== Cechy ==
[[Plik:Double Nucleus of the Andromeda Galaxy (M31).tif|thumb|Zdjęcie pokazuje możliwą podwójną strukturę jądra Galaktyki Andromedy, [[Kosmiczny Teleskop Hubble’a|Hubble]]]]
W 1991 zdjęcia [[Jądro galaktyki|jądra Galaktyki]] Andromedy wykonane przez [[Kosmiczny Teleskop Hubble’a]] ukazały w jego obrębie dwa cieplejsze obszary oddzielone kilkoma latami świetlnymi. Początkowo sądzono, że jądro przykrywają obłoki pyłu absorbującego promieniowanie{{r|seds}}, jednak późniejsze obserwacje z Ziemi dowiodły, że jądro M31 faktycznie ma podwójną strukturę, stanowiąc niejako układ podwójny. Zasugerowano, że jedna z części jądra może być pozostałością po wchłoniętej mniejszej galaktyce<ref name="2core">Hubble news desk STScI-1993-18, [http://hubblesite.org/newscenter/newsdesk/archive/releases/1993/18/text/ ''Hubble Space Telescope Finds a Double Nucleus in the Andromeda Galaxy''], 20 czerwca 1993.</ref>.

Wykorzystując obserwacje Europejskiej Agencji Kosmicznej, odkryto w Galaktyce Andromedy wiele źródeł [[Promieniowanie rentgenowskie|promieniowania X]]. [[Robin Barnard]] zasugerował, że te podgrzewające gaz do milionów [[kelwin]]ów obiekty mogą być [[czarna dziura|czarnymi dziurami]]. Widmo materii wpadającej do czarnych dziur jest takie samo jak [[gwiazda neutronowa|gwiazd neutronowych]], dwa typy obiektów różnią się jednak masą<ref name="barnard">{{Cytuj pismo |nazwisko = Barnard |imię = R. |nazwisko2 = Kolb |imię2 = U. |nazwisko3 = Osborne |imię3 = J.P. |tytuł = Timing the bright X-ray population of the core of M31 with XMM-Newton |czasopismo = A&A |bibcode = 2005astro.ph..8284B |wolumin = |wydanie = |strony = |data = sierpień 2005 |issn = |arxiv=astro-ph/0508284}}</ref>.

6 stycznia 2006 roku na zdjęciach jądra galaktyki wykonanych w paśmie [[promieniowanie rentgenowskie|rentgenowskim]] przez [[Teleskop kosmiczny Chandra|teleskop Chandra]] oprócz trzech znanych wcześniej źródeł pojawiło się czwarte, oznaczone symbolem M31*. Źródło to stało się widoczne zapewne wskutek materii opadającej na [[supermasywna czarna dziura|supermasywną czarną dziurę]]. Szczegółowa analiza zdjęć z lat 1999–2005 wykazała, że źródło M31* znajdowało się w stanie wyciszenia. Jednak 6 stycznia 2006 roku czarna dziura nagle ponad stukrotnie pojaśniała, wzbudzając rozbłysk rentgenowski. Po rozbłysku M31* ponownie przygasła, choć w dalszym ciągu pozostaje dziesięciokrotnie jaśniejsza niż przed rozbłyskiem. Zdarzenie to wskazuje, że w tym czasie nastąpił znaczny wzrost tempa opadania strumienia materii na M31*, po którym następuje dalsze, choć już słabsze, opadanie materii w kierunku czarnej dziury<ref>{{cytuj stronę |url = http://orion.pta.edu.pl/pobliska-czarna-dziura-slaba-i-nieprzewidywalna |tytuł = Pobliska czarna dziura słaba i nieprzewidywalna |autor = Hubert Siejkowski |data = 30 maja 2010 |opublikowany = Orion, Serwis edukacyjny Polskiego Towarzystwa Astronomicznego}}</ref><ref>[http://news.astronet.pl/6499 Obudziła się czarna dziura w Andromedzie], news.astronet.pl 29 maja 2010.</ref>.

M31 zawiera w przybliżeniu 460 [[gromada kulista|gromad kulistych]]<ref name="gcl460">{{Cytuj pismo |nazwisko = Barmby |imię = P. |nazwisko2 = Huchra |imię2 = J.P. |autor link2 = John Huchra |tytuł = M31 Globular Clusters in the Hubble Space Telescope Archive. I. Cluster Detection and Completeness |czasopismo = Astrophysical Journal |wolumin = 122 |numer = 5 |strony = 2458–2468 |data = 2001 |issn = |bibcode = 2001AJ....122.2458B |doi = 10.1086/323457}}</ref>. Największa z nich, [[Mayall II]] (zwana Globular One), jest najjaśniejszą gromadą kulistą w całej Grupie Lokalnej<ref name="gclmag">Hubble news desk STSci-1996-11, [http://hubblesite.org/newscenter/newsdesk/archive/releases/1996/11/ ''Hubble Spies Globular Cluster in Neighboring Galaxy'']. 24 kwietnia 1996.</ref>. Zawiera ona kilka milionów gwiazd i jest dwukrotnie jaśniejsza niż najjaśniejsza ze znanych w Drodze Mlecznej, [[Omega Centauri]]. Uważa się, że G1, zawierająca gwiazdy kilku pokoleń, jest pozostałością po wchłoniętej [[galaktyka karłowata|galaktyce karłowatej]]<ref name="g1">{{Cytuj pismo |nazwisko = Meylan |imię = G. |nazwisko2 = Sarajedini |imię2 = A. |nazwisko3 = Jablonka |imię3 = P. |nazwisko4 = Djorgovski |imię4 = S.G. |nazwisko5 = Bridges |imię5 = T. |tytuł = Mayall II = G1 in M31: Giant Globular Cluster or Core of a Dwarf Elliptical Galaxy? |czasopismo = Astrophysical Journal |wolumin = 122 |numer = 2 |strony = 830–841 |data = 2001 |issn = |arxiv=astro-ph/0105013v1 |bibcode = 2001AJ....122..830M |doi = 10.1086/321166}}</ref>.

W 2005 astronomowie odkryli w M31 nowy typ [[gromada gwiazd|gromad gwiazd]]. Zawierają one setki tysięcy gwiazd, podobnie jak gromady kuliste. W odróżnieniu jednak od nich gromady te są znacznie większe i przez to mniej zagęszczone<ref name="new_cluster">{{Cytuj pismo |nazwisko = Huxor |imię = A.P. |nazwisko2 = Tanvir |imię2 = N.R. |nazwisko3 = Irwin |imię3 = M.J. |nazwisko4 = Ibata |imię4 = R. |tytuł = A new population of extended, luminous, star clusters in the halo of M31 |czasopismo = Monthly Notices of the Royal Astronomical Society |wolumin = 360 |numer = 3 |strony = 993–1006 |data = 2005 |issn = |doi = 10.1111/j.1365-2966.2005.09086.x |arxiv=astro-ph/0412223v2}}</ref>.

== Satelity Galaktyki Andromedy ==
{| align="right" style="border-collapse:collapse; text-align:center" cellpadding="4" border="1"
|+ Satelity Galaktyki Andromedy
|- style="background:#efefef"
! Nazwa
! [[Galaktyka#Typy galaktyk|Typ]]
! Odległość od Słońca<br />(mln [[rok świetlny|ly]])
! [[Wielkość gwiazdowa|Magnitudo]]
! Rok<br />odkrycia
|- style="background:#eeeeff"
| [[Messier 32|M32]]
| dE2
| 2,48
| +9,2
| 1749
|- style="background:#ccccff"
| [[Messier 110|M110]]
| dE6
| 2,69
| +9,4
| 1773
|-
| [[NGC 185]]
| dE5
| 2,01
| +11
| 1787
|-
| [[NGC 147]]
| dE5
| 2,2
| +12
| 1829
|-
| [[Andromeda I]]
| dE3
| 2,43
| +13,2
| 1970
|-
| [[Andromeda II]]
| dE0
| 2,13
| +13
| 1970
|-
| [[Andromeda III]]
| dE2
| 2,44
| +10,3
| 1970
|-
| [[Andromeda IV]]<ref group="uwaga" name="uncertain">Przynależność wielce prawdopodobna, ale niepotwierdzona.</ref>
| dIm?
|
|
| 1972
|-
| [[Andromeda V]]
| dSph
| 2,52
| +15,4
| 1998
|-
| [[Andromeda VI]]
| dSph
| 2,55
| +14,5
| 1998
|-
| [[Andromeda VII]]
| dSph
| 2,49
|
| 1998
|-
| [[Andromeda VIII]]
| dSph
| 2,7
| +9,1
| 2003
|-
| [[Andromeda IX]]
| dSph
| 2,5
| +16,2
| 2004
|-
| [[Andromeda X]]
| dSph
| 2,9
| +16,2
| 2005
|}
Stwierdzono istnienie 14 karłowatych [[galaktyka satelitarna|galaktyk satelickich]] Andromedy, z których najbardziej znane to [[Messier 32|M32]] oraz [[Messier 110|M110]].

M32 jest małą galaktyką eliptyczną. Badania sugerują, że mogła niegdyś być znacznie większą spiralną. Przeszła jednak (lub wciąż przechodzi) w bardzo bliskim sąsiedztwie Galaktyki Andromedy i straciła przy tym swój dysk na rzecz większego sąsiada<ref name="m32">{{Cytuj pismo |nazwisko = Bekki |imię = K. |nazwisko2 = Couch |imię2 = W.J. |nazwisko3 = Drinkwater |imię3 = M.J. |nazwisko4 = Gregg |imię4 = M.D. |tytuł = A New Formation Model for M32: A Threshed Early-type Spiral? |czasopismo = Astrophysical Journal |bibcode = 2001ApJ...557L..39B |wolumin = 557 |numer = 1 |strony = L39–L42 |data = 2001 |issn = |doi = 10.1086/323075}}</ref>.

M110 również wydaje się być w interakcji z M31. Astronomowie odnajdują w halo Galaktyki Andromedy podłużne obszary bogatych w [[metaliczność|metale]] gwiazd, które wydają się tworzyć strugi ciągnięte z galaktyk satelickich<ref name="m110">{{Cytuj pismo |nazwisko = Ibata |imię = Rodrigo |nazwisko2 = Irwin |imię2 = Michael |nazwisko3 = Lewis |imię3 = Geraint |nazwisko4 = Ferguson |imię4 = Annette M.N. |nazwisko5 = Tanvir |imię5 = Nial |tytuł = A giant stream of metal-rich stars in the halo of the galaxy M31 |czasopismo = [[Nature]] |wolumin = 412 |numer = 6842 |strony = 49–52 |data = 2001-07-05 |issn = 1476-4687 |pmid = 11452300 |doi = 10.1038/35083506}}</ref>. M110 zawiera wyraźne pasma pyłu, które zwykle towarzyszą procesowi formowania się nowych gwiazd. Jest to nietypowe zjawisko w galaktykach eliptycznych.

W 2006 odkryto, że dziewięć z tych galaktyk leży w płaszczyźnie przechodzącej przez jądro M31. Może to oznaczać, że jest to powszechna zasada tłumacząca ich pochodzenie i że również inne nie są porozrzucane w przestrzeni przypadkowo<ref name="random">{{Cytuj pismo |nazwisko = Koch |imię = Andreas |nazwisko2 = Grebel |imię2 = Eva K. |tytuł = The Anisotropic Distribution of M 31 Satellite Galaxies: A Polar Great Plane of Early-Type Companions |czasopismo = Astronomical Journal |bibcode = 2005astro.ph..9258K |wolumin = 131 |numer = 3 |strony = 1405–1415 |data = 2006 |issn = |doi = 10.1086/499534}}</ref>.

Nie jest pewne, czy [[Galaktyka Trójkąta]] również jest satelitą Galaktyki Andromedy{{r|seds}}, byłaby największą z nich.

== Galaktyka Andromedy w kulturze masowej ==
* Galaktyka Andromedy została wykorzystana w wielu utworach [[Fantastyka naukowa|science-fiction]], zwykle jako miejsce, z którego pochodzą atakujący Drogę Mleczną kosmici. Przykładowo w odcinku serialu [[Star Trek: Seria oryginalna|Star Trek]] z 1968 ''By Any Other Name'' (''Pod jakimkolwiek innym imieniem'') statek kosmiczny [[Enterprise (Star Trek)|Enterprise]] zostaje porwany przez Kelvan – obcych z Galaktyki Andromedy. Podobny motyw pojawił się także w serialu ''Blake’s 7''. W jednym z odcinków statek głównego bohatera stoczył bitwę z najeźdźcami przybywającymi z Andromedy.
* Galaktyka pojawiła się także w ''[[Andromeda (serial telewizyjny)|Andromedzie]]'' [[Gene Roddenberry|Gene’a Roddenberry’ego]], gdzie stanowi część świata, w którym rozgrywa się fabuła serialu. Zgodnie z ''Superman: Birthright'' [[Mark Waid|Marka Waida]] jest ona także miejscem pochodzenia jednej z głównych postaci współczesnej popkultury. [[Superman]] miał przybyć na Ziemię z [[Krypton (fikcyjna planeta)|Kryptonu]] – planety okrążającej gwiazdę M3 w Galaktyce Andromedy.
* Andromeda odgrywa ważną rolę także w serialu ''A for Andromeda'' (ang. A jak Andromeda) – jest miejscem, z którego pochodzą służące do skonstruowania [[superkomputer]]a sygnały radiowe. Serial osiągnął sukces i wyprodukowano także drugą jego serię – ''The Andromeda Breaktrough'' (ang. Przełom Andromedy).
* Nawiązania do Galaktyki Andromedy pojawiły się także m.in. w jednym z epizodów ''[[Doktor Who|Doctor Who]]'' i ''[[Latający cyrk Monty Pythona|Latającym cyrku Monty Pythona]]''.
* Galaktyka inspirowała też twórców literatury. Przykładowo w 1957 [[Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich|radziecki]] pisarz [[Iwan Jefriemow]] napisał powieść ''Tumannost Andromedy'' (''Mgławica Andromedy''), natomiast [[Michael Crichton]] jest autorem ''The Andromeda Strain''.
* Według opowiadania [[Colin Wilson|Colina Wilsona]] ''The Return of the Lloigor'' z 1969 roku, umieszczonego w konwencji [[Mitologia Cthulhu#Panteon|Mitów Cthulhu]] z Galaktyki Andromedy przybyli ''Lloigorowie'' – istoty, które stworzyły człowieka.
* Galaktyka Andromedy występuje również w powieści [[Colin Kapp|Colina Kappa]] ''Formy Chaosu'', jako miejsce skąd przybywają Obcy i dokąd podąży na końcu powieści główny bohater.
* [[BioWare]] tworząc ''[[Mass Effect: Andromeda]]'', za miejsce akcji obrali Galaktykę Andromedy.
* Amerykańska piosenkarka {{link-interwiki|Weyes Blood|Q=Q26924937}} nawiązuje do galaktyki w utworze ''Andromeda'' z albumu {{link-interwiki|Titanic Rising|Q=Q62515490}}

== Zobacz też ==
{{wikisłownik|Galaktyka Andromedy}}
* [[NGC 206]] – najjaśniejsza [[chmura gwiazd]] w Galaktyce Andromedy
* [[Katalog Messiera]]
* [[Lista obiektów NGC]]
* [[zderzenie Galaktyki Andromedy z Drogą Mleczną]]

== Uwagi ==
{{Uwagi}}

== Przypisy ==
{{Przypisy}}

== Linki zewnętrzne ==
* {{cytuj stronę |url = http://astronomia.pl/wiadomosci/index.php?id=733 |tytuł = M31 większa niż przypuszczano |archiwum = https://web.archive.org/web/20101205193714/http://astronomia.pl/wiadomosci/index.php?id=733 |zarchiwizowano = 2010-12-05 |data dostępu = 2006-06-19}}
* {{simbad|M 31}}
* [http://messier.seds.org/m/m031.html Messier 31 w SEDS.org] {{lang|en}}
* Astronomy Picture of the Day: [http://www.apod.pl/apod/ap981017.html 17 października 1998] – [http://www.apod.pl/apod/ap040718.html 18 lipca 2004] – [http://www.apod.pl/apod/ap051222.html 22 grudnia 2005] {{lang|pl}}
* [http://astro.neutral.org/imagehtml/20050903_m31.html Gromady Kuliste w M31] {{lang|en}}
* [http://www.solstation.com/x-objects/andromeda.htm Galaktyka Andromedy na stronach SolStation] {{lang|en}}
* [http://www.daviddarling.info/encyclopedia/A/Andromeda.html Galaktyka Andromedy w ''Encyklopedii Astrobiologii, Astronomii i Astronautyki''] {{lang|en}}
* Ker Than, [http://www.space.com/1943-strange-setup-andromeda-satellite-galaxies-lined.html ''Strange Setup: Andromeda’s Satellite Galaxies All Lined Up''] {{lang|en}}
* {{Cytuj stronę |url = http://www.galaxydynamics.org/tflops.html |tytuł = Symulacja zderzenia Galaktyki Andromedy z Drogą Mleczną |opublikowany = galaxydynamics.org |archiwum = https://web.archive.org/web/20130909215004/http://www.galaxydynamics.org/tflops.html |zarchiwizowano = 2013-09-09 |język = en}}

{{Katalog Messiera}}
{{Galaktyka Andromedy}}

{{Kontrola autorytatywna}}

[[Kategoria:Galaktyka Andromedy| ]]
[[Kategoria:Galaktyki aktywne]]
[[Kategoria:Gwiazdozbiór Andromedy]]
[[Kategoria:Obiekty Messiera|M031]]
[[Kategoria:Obiekty NGC|0224]]

title: Galaktyka Andromedy

Gwiazdozbiór: Andromeda

Typ: SA(s)b

Wymiary: 220 tys. ly

title: Satelity Galaktyki Andromedy

Nazwa: Typ · Odległość od Słońca · (mln ly) · Magnitudo · Rok · odkrycia


text:
# Schmidgaden
Schmidgaden – miejscowość i gmina w Niemczech, w kraju związkowym Bawaria, w rejencji Górny Palatynat, w regionie Oberpfalz-Nord, w powiecie Schwandorf. Leży około 10 km na północ Schwandorfu.

## Dzielnice
W skład gminy wchodzą następujące dzielnice: Rottendorf, Schmidgaden, Trisching, Gösselsdorf.

## Demografia
| Rok  | Liczba mieszk. |
| ---- | -------------- |
| 1970 | 2 265          |
| 1987 | 2 421          |
| 2000 | 2 782          |

## Oświata
(na 1999)

W gminie znajduje się 75 miejsc przedszkolnych (107 dzieci) oraz szkoła podstawowa (17 nauczycieli, 291 uczniów).

wikiname: plwiki

title: Schmidgaden

in_language: pl

wikitext:
{{Jednostka administracyjna infobox
 |nazwa                           = Schmidgaden
 |nazwa oryginalna                =
 |dopełniacz nazwy                =
 |jednostka                       = gmina
 |zdjęcie                         =
 |opis zdjęcia                    =
 |alt zdjęcia                     =
 |herb                            = DEU Schmidgaden COA.svg
 |flaga                           =
 |hymn                            =
 |dewiza                          =
 |państwo                         = DE-BY
 |1. jednostka administracyjna    =
 |2. jednostka administracyjna    = [[Rejencja Górny Palatynat|Górny Palatynat]]
 |3. jednostka administracyjna    = [[Powiat Schwandorf|Schwandorf]]
 |siedziba                        =
 |kod statystyczny                = 09 3 76 159
 |powierzchnia                    = 41,23 km²
 |wysokość                        = 387 m n.p.m.
 |rok                             = 31 grudnia 2011
 |liczba ludności                 = 2 890
 |gęstość zaludnienia             = 70 os./km²
 |numer kierunkowy                = 09435
 |kod pocztowy                    = 92546
 |tablice rejestracyjne           = SAD, BUL, NAB, NEN, OVI, ROD
 |adres urzędu                    = Schwarzenfelder Weg 9
92546 Schmidgaden
 |plan                            =
 |nazwa 1. podziału               = dzielnic
 |1. podział                      =
 |mapa                            = Schmidgaden in SAD.svg
 |nazwa mapy                      = powiatu
 |kod mapy                        = Bawaria
 |współrzędne                     = 49°25′N 12°5′E
 |commons                         =
 |www                             = http://www.schmidgaden.de/
}}
'''Schmidgaden''' – miejscowość i [[gmina]] w [[Niemcy|Niemczech]], w kraju związkowym [[Bawaria]], w rejencji [[Górny Palatynat]], w regionie [[region Oberpfalz-Nord|Oberpfalz-Nord]], w powiecie [[Powiat Schwandorf|Schwandorf]]. Leży około 10 km na północ [[Schwandorf]]u.
[[File:Graf von dem Bergh, Pfarrkirche Schmidgaden, 92546 Schmidgaden.jpg|thumb|left|Schmidgaden]]

== Dzielnice ==
W skład gminy wchodzą następujące dzielnice: Rottendorf, Schmidgaden, Trisching, Gösselsdorf.

== Demografia ==
{| class="wikitable"
|-
!Rok
!Liczba mieszk.
|-
|1970||2 265
|-
|1987||2 421
|-
|2000||2 782
|}

== Oświata ==
(na [[1999]])

W gminie znajduje się 75 miejsc przedszkolnych (107 dzieci) oraz szkoła podstawowa (17 nauczycieli, 291 uczniów).

{{powiat Schwandorf}}

{{Kontrola autorytatywna}}

[[Kategoria:Powiat Schwandorf]]
[[Kategoria:Gminy w Bawarii]]

title: Schmidgaden

Państwo: Niemcy

Kraj związkowy: Bawaria

Rejencja: Górny Palatynat

Powiat: Schwandorf

• gęstość: 70 os./km²

Tablice rejestracyjne: SAD, BUL, NAB, NEN, OVI, ROD


text:
# Stowarzyszenie „Winnica”
Stowarzyszenie Kościołów „Winnica” (ang. Association of Vineyard Churches) znane także jako Ruch Winnica – ewangeliczny chrześcijański kościół neocharyzmatyczny, posiadający ponad 2,4 tys. zborów na całym świecie.
W 2009 roku kościół miał w Stanach Zjednoczonych 189 tys. wiernych w 556 zborach. Na całym świecie Stowarzyszenie Kościołów „Winnica” liczy około 300 tysięcy wiernych. W krajach niemieckojęzycznych jest około 10 tys. wyznawców, w 2017 roku.
Jest to konserwatywna ewangeliczna wspólnota założona w 1986 roku przez Johna Wimbera ewangelicznego nauczyciela (zm. 1997), dawniej powiązana z Calvary Chapel. Wspólnota odłączyła się z powodu nacisków Wimbera na manifestacje charyzmatyczne, co nie było mile widziane w Calvary Chapel.

title: Stowarzyszenie „Winnica”

wikitext:
{{Wyznanie infobox
 |nazwa                     = Stowarzyszenie „Winnica”
 |kod języka                = en
 |nazwa oryginalna          = Association of Vineyard Churches
 |grafika                   =
 |podpis grafiki            =
 |dewiza                    =
 |dewiza nazwa polska       =
 |hymn                      =
 |hymn nazwa polska         =
 |religia                   = [[Chrześcijaństwo]]
 |1. wyznanie               = [[Protestantyzm]]
 |2. wyznanie               = [[Ewangelikalizm]]
 |3. wyznanie               = [[kościoły neocharyzmatyczne|Charyzmatyczny]]
 |ustrój kościelny          =
 |obrządek                  =
 |prądy teologiczne         =
 |nurty pobożnościowe       =
 |patron                    =
 |siedziba                  =
 |zwierzchnik               =
 |tytuł zwierzchnika        =
 |organ ustawodawczy        =
 |zasięg geograficzny       =
 |członkostwo               =
 |założyciel                = [[John Wimber]]
 |data utworzenia           = [[1986]]
 |data rozwiązania          =
 |data reaktywacji          =
 |wydzielono                = ''[[Wspólnota Chrześcijańska „Golgota”|Calvary Chapel]]''
 |połączono                 =
 |miejsce utworzenia        =
 |włączono do               =
 |miejsce rozwiązania       =
 |miejsce reaktywacji       =
 |rok danych statystycznych = 2009
 |liczba wiernych           = 189.000 w USA
 |liczba osób duchownych    =
 |liczba osób zakonnych     =
 |liczba misjonarzy         =
 |1. nazwa agendy           = Zbory
 |1. liczba agend           = 556 w USA
 |2. nazwa agendy           =
 |2. liczba agend           =
 |3. nazwa agendy           =
 |3. liczba agend           =
 |4. nazwa agendy           =
 |4. liczba agend           =
 |5. nazwa agendy           =
 |5. liczba agend           =
 |6. nazwa agendy           =
 |6. liczba agend           =
 |7. nazwa agendy           =
 |7. liczba agend           =
 |8. nazwa agendy           =
 |8. liczba agend           =
 |mapa                      =
 |opis mapy                 =
 |commons                   =
 |wikiźródła                =
 |wikicytaty                =
 |wikinews                  =
 |www                       = http://www.vineyard.org/
}}
'''Stowarzyszenie Kościołów „Winnica”''' ({{Ang.|Association of Vineyard Churches}}) znane także jako '''Ruch Winnica''' – [[ewangelikalizm|ewangeliczny]] chrześcijański [[kościoły neocharyzmatyczne|kościół neocharyzmatyczny]], posiadający ponad 2,4 tys. [[zbór|zborów]] na całym świecie.

W 2009 roku kościół miał w [[Stany Zjednoczone|Stanach Zjednoczonych]] 189 tys. wiernych w 556 zborach<ref>[http://www.thearda.com/Denoms/D_1502.asp therada.com]</ref>. Na całym świecie Stowarzyszenie Kościołów „Winnica” liczy około 300 tysięcy wiernych<ref>{{Cytuj |tytuł = Church Planting, Multisites, & Missional Communities |data dostępu = 2019-09-11 |opublikowany = Vineyard USA |url = https://vineyardusa.org/explore/church-planting-multi-sites-missional-communities/ |język = en-US}}</ref>. W krajach niemieckojęzycznych jest około 10 tys. wyznawców, w 2017 roku<ref>{{Cytuj |autor = Maren Freudenberg |tytuł = Dynamics and Stability in Globally Expanding Charismatic Religions: The Case of the Vineyard Movement in Germany, Austria, and Switzerland |czasopismo = Entangled Religions |data = 2019-09-05 |data dostępu = 2023-11-02 |issn = 2363-6696 |wolumin = 8 |doi = 10.13154/er.8.2019.8353 |url = https://er.ceres.rub.de/index.php/ER/article/view/8353 |język = en}}</ref>.

Jest to konserwatywna ewangeliczna wspólnota założona w 1986 roku przez [[John Wimber|Johna Wimbera]] ewangelicznego nauczyciela (zm. [[1997]]), dawniej powiązana z ''[[Wspólnota Chrześcijańska „Golgota”|Calvary Chapel]]''<ref>[http://www.vineyardusa.org/site/about-vineyard Vineyard USA]</ref>. Wspólnota odłączyła się z powodu nacisków Wimbera na manifestacje [[ruch charyzmatyczny|charyzmatyczne]], co nie było mile widziane w ''Calvary Chapel''<ref>{{Cytuj |autor = James R. Lewis, Jesper Aa Petersen |tytuł = Controversial New Religions |data = 2014-07-16 |data dostępu = 2019-09-11 |isbn = 9780199394364 |wydawca = Oxford University Press |url = https://books.google.pl/books?id=fw0bBAAAQBAJ&pg=PT115&lpg=PT115&dq=Eight+existing+Vineyard+fellowships+joined+with+thirty+Calvary+Chapels+and+formed+the+Vineyard+movement.+Over+the+...+In+1986,+the+Vineyard+counted+136+churches+and+expected+to+be+twice+as+many+by+the+end+of+1987&source=bl&ots=Do-sTPDeEE&sig=ACfU3U2szYuVXdCi6-Kb_CuPXchWlwucWA&hl=pl&sa=X&ved=2ahUKEwiIgYDq3MnkAhUosaQKHdAEBugQ6AEwAHoECAoQAQ#v=onepage&q=Eight%20existing%20Vineyard%20fellowships%20joined%20with%20thirty%20Calvary%20Chapels%20and%20formed%20the%20Vineyard%20movement.%20Over%20the%20...%20In%201986,%20the%20Vineyard%20counted%20136%20churches%20and%20expected%20to%20be%20twice%20as%20many%20by%20the%20end%20of%201987&f=false |język = en}}</ref>.

== Przypisy ==
{{Przypisy}}

{{Kontrola autorytatywna}}

[[Kategoria:Chrześcijaństwo charyzmatyczne]]
[[Kategoria:Protestantyzm w Stanach Zjednoczonych]]
[[Kategoria:Zielonoświątkowe związki wyznaniowe]]

title: Stowarzyszenie „Winnica”Association of Vineyard Churches

Założyciel(e): John Wimber

Utworzono · • wydzielono z: 1986 · Calvary Chapel

Zbory: 556 w USA


text:
# Yūki Uekusa
Yūki Uekusa (jap. 植草 裕樹 Uekusa Yūki; ur. 2 lipca 1982) – japoński piłkarz występujący na pozycji bramkarza. Obecnie występuje w Shimizu S-Pulse.

## Kariera klubowa
Od 2005 roku występował w klubach Kawasaki Frontale, Montedio Yamagata, Vissel Kobe, V-Varen Nagasaki i Shimizu S-Pulse.

title: Yūki Uekusa

wikitext:
{{Piłkarz infobox
 |imię i nazwisko         = Yūki Uekusa
 |imię i nazwisko org     = {{k|ja|植草裕樹}}
 |grafika                 =
 |opis grafiki            =
 |pełne imię i nazwisko   =
 |data urodzenia          = [[2 lipca]] [[1982]]
 |miejsce urodzenia       = [[Prefektura Chiba]]
 |data śmierci            =
 |miejsce śmierci         =
 |wzrost                  = 186 cm
 |pozycja                 = [[bramkarz]]
 |klub                    = [[Shimizu S-Pulse]]
 |numer w klubie          = 43
 |kariera juniorska       =
 |kariera seniorska       =
! 2005–2008 ! [[Kawasaki Frontale]] !  0 ! 0
! 2009–2011 ! [[Montedio Yamagata]] ! 18 ! 0
! 2012–2013 ! [[Vissel Kobe]]       !  0 ! 0
! 2014–2016 ! [[V-Varen Nagasaki]]  ! 35 ! 0
! 2016–     ! [[Shimizu S-Pulse]]   ! 15 ! 0
 |kariera reprezentacyjna =
 |kariera trenerska       =
 |medale                  =
 |odznaczenia             =
 |commons                 =
 |wikicytaty              =
 |www                     =
}}
{{nihongo|'''Yūki Uekusa'''|植草 裕樹|Uekusa Yūki|ur. [[2 lipca]] [[1982]]}} – [[Japonia|japoński]] [[piłka nożna|piłkarz]] występujący na pozycji [[bramkarz|bramkarza]]. Obecnie występuje w [[Shimizu S-Pulse]].

== Kariera klubowa ==
Od 2005 roku występował w klubach [[Kawasaki Frontale]], [[Montedio Yamagata]], [[Vissel Kobe]], [[V-Varen Nagasaki]] i [[Shimizu S-Pulse]].

== Bibliografia ==
* {{J.League player}}

{{SORTUJ:Uekusa, Yūki}}
[[Kategoria:Japońscy piłkarze]]
[[Kategoria:Urodzeni w 1982]]
[[Kategoria:Piłkarze Kawasaki Frontale]]
[[Kategoria:Piłkarze Montedio Yamagata]]
[[Kategoria:Piłkarze Vissel Kobe]]
[[Kategoria:Piłkarze V-Varen Nagasaki]]
[[Kategoria:Piłkarze Shimizu S-Pulse]]

title: · Yūki Uekusa植草裕樹

Data i miejsce urodzenia: 2 lipca 1982 · Prefektura Chiba

Pozycja: bramkarz

Klub: Shimizu S-Pulse

title: Kariera seniorska

Lata: Klub · Wyst. · Gole

Kawasaki Frontale · 0 · (0)

Montedio Yamagata · 18 · (0)

Vissel Kobe · 0 · (0)

V-Varen Nagasaki · 35 · (0)

Shimizu S-Pulse · 15 · (0)


text:
# Palcewo (rejon rudniański)
Palcewo (ros. Пальцево) – wieś (ros. деревня, trb. dieriewnia) w zachodniej Rosji, w osiedlu wiejskim Czistikowskoje rejonu rudniańskiego w obwodzie smoleńskim.

## Geografia
Miejscowość położona jest 4,5 km od przystanku kolejowego Lelekwinskaja, 0,5 km od drogi federalnej R120 (Orzeł – Briańsk – Smoleńsk – granica z Białorusią), 21,5 km od centrum administracyjnego osiedla wiejskiego (Czistik), 27,4 km od centrum administracyjnego rejonu (Rudnia), 38 km od Smoleńska.
W granicach miejscowości znajduje się ulica Cwietocznaja (12 posesji).

## Demografia
W 2010 r. miejscowość zamieszkiwało 13 osób.

## Historia
W czasie II wojny światowej od lipca 1941 roku wieś była okupowana przez hitlerowców. Wyzwolenie nastąpiło w październiku 1943 roku.
Uchwałą z dnia 20 grudnia 2018 roku w skład jednostki administracyjnej Czistikowskoje weszły wszystkie miejscowości (w tym Palcewo) zlikwidowanego osiedla wiejskiego Smoligowskoje.

title: Palcewo (rejon rudniański)

wikitext:
{{Miejscowość infobox
 |nazwa                        = Palcewo
 |nazwa oryginalna             = {{k|ru|Пальцево}}
 |zdjęcie                      =
 |opis zdjęcia                 =
 |alt zdjęcia                  =
 |herb                         =
 |flaga                        =
 |dopełniacz nazwy             =
 |państwo                      = obwód smoleński
 |1. jednostka administracyjna =
 |2. jednostka administracyjna =
 |3. jednostka administracyjna =
 |4. jednostka administracyjna =
 |5. jednostka administracyjna = [[Rejon rudniański (obwód smoleński)|rudniański]]
 |powierzchnia                 = 0,11
 |wysokość                     =
 |rok                          = 2010
 |liczba ludności              = 13<ref name="dem">{{Cytuj stronę |url = http://pop-stat.mashke.org/russia-census-2010/smolenskaja.htm |archiwum = https://web.archive.org/web/20201118160628/http://pop-stat.mashke.org/russia-census-2010/smolenskaja.htm |tytuł = Смоленская область. Численность населения на 01.10.2010 года |opublikowany = pop-stat.mashke.org |data dostępu = 2021-02-14}} (ros.)</ref>
 |gęstość zaludnienia          =
 |numer kierunkowy             = +7 48141<ref name="tel">{{Cytuj stronę |url = https://na-svyazi.ru/russia_code.htm |tytuł = Телефонные коды городов Российской Федерации |opublikowany = na-svyazi.ru |data dostępu = 2021-02-14}} (ros.)</ref>
 |kod pocztowy                 = 216740<ref name="post">{{Cytuj stronę |url = https://vinfo.russianpost.ru/servlet/department |tytuł = Поиск объектов почтовой связи |opublikowany = vinfo.russianpost.ru |data dostępu = 2021-02-14}} (ros.)</ref>
 |tablice rejestracyjne        = 67
 |współrzędne                  = 54° 50′ 5″ N, 31° 28′ 8″ E
 |commons                      =
 |www                          =
}}
'''Palcewo''' ({{w języku|ru|Пальцево}}) – wieś (ros. деревня, [[Transkrypcja (językoznawstwo)|trb.]] dieriewnia) w zachodniej [[Rosja|Rosji]], w [[Osiedle wiejskie (Rosja)|osiedlu wiejskim]] [[Czistikowskoje]] [[Rejon rudniański (obwód smoleński)|rejonu rudniańskiego]] w [[obwód smoleński|obwodzie smoleńskim]].

== Geografia ==
Miejscowość położona jest 4,5 km od przystanku kolejowego [[Lelekwinskaja (przystanek kolejowy)|Lelekwinskaja]], 0,5 km od drogi federalnej [[Droga R120 (Rosja)|R120]] ([[Orzeł (miasto)|Orzeł]] – [[Briańsk]] – [[Smoleńsk]] – granica z Białorusią), 21,5 km od centrum administracyjnego osiedla wiejskiego ([[Czistik (wieś)|Czistik]]), 27,4 km od centrum administracyjnego rejonu ([[Rudnia (rejon rudniański)|Rudnia]]), 38 km od Smoleńska.

W granicach miejscowości znajduje się ulica Cwietocznaja (12 posesji)<ref name="geo">{{Cytuj stronę |url = https://mapdata.ru/smolenskaya-oblast/rudnyanskiy-rayon/derevnya-palcevo/ |tytuł = Деревня Пальцево на карте |opublikowany = mapdata.ru |data dostępu = 2021-02-14}} (ros.)</ref>.

== Demografia ==
W 2010 r. miejscowość zamieszkiwało 13 osób<ref name="dem" />.

== Historia ==
W czasie [[II wojna światowa|II wojny światowej]] od lipca 1941 roku wieś była okupowana przez [[Nazizm|hitlerowców]]. Wyzwolenie nastąpiło w październiku 1943 roku<ref name="his1">{{Cytuj stronę |url = http://mil.ru/winner_may/history/more.htm?id=12199512%40cmsArticle | archiwum = https://web.archive.org/web/20200607202052/http://mil.ru/winner_may/history/more.htm?id=12199512%40cmsArticle | tytuł = Смоленская наступательная операция |opublikowany = mil.ru |data dostępu = 2021-05-03}} (ros.)</ref>.

Uchwałą z dnia 20 grudnia 2018 roku w skład jednostki administracyjnej Czistikowskoje weszły wszystkie miejscowości (w tym Palcewo) zlikwidowanego osiedla wiejskiego Smoligowskoje<ref name="zakon">{{cytuj stronę | url = http://docs.cntd.ru/document/550295496 | tytuł = ЗАКОН СМОЛЕНСКОЙ ОБЛАСТИ от 20 декабря 2018 года N 176-з: О преобразовании муниципальных образований Руднянского района Смоленской области, об установлении численности и срока полномочий депутатов представительных органов первого созыва вновь образованных муниципальных образований Руднянского района Смоленской области, а также порядка избрания, полномочий и срока полномочий первых глав вновь образованных муниципальных образований Руднянского района Смоленской области | opublikowany = docs.cntd.ru | data dostępu = 2021-05-03}} (ros.)</ref>.

== Przypisy ==
{{Przypisy}}

[[Kategoria:Wsie w obwodzie smoleńskim]]
[[Kategoria:Miejscowości rejonu rudniańskiego w obwodzie smoleńskim]]

title: PalcewoПальцево

Państwo: Rosja

Obwód: smoleński

Rejon: rudniański


text:
# Stade des Martyrs
Stade des Martyrs de la Pentecôte, znany również jako po prostu Stade des Martyrs i dawniej znany jako Stade Kamanyola – to stadion narodowy położony w dzielnicy Lingwala w Kinszasie, stolicy Demokratycznej Republiki Konga. Używany jest głównie do meczów piłki nożnej, zorganizowano tam również wiele koncertów i zawodów lekkoatletycznych. Wybudowany w 1994 roku. Mieści 80 000 osób.

title: Stade des Martyrs

wikitext:
{{Stadion infobox
 |nazwa                 = Stade des Martyrs
 |nazwa oryginalna      =
 |zdjęcie               = Martyrs stadium.jpg
 |opis zdjęcia          =
 |pełna nazwa           = Stade des Martyrs de la Pentecôte
 |przydomek             =
 |poprzednia nazwa      = Stade Kamanyola (1994-1997)
 |państwo               = COD
 |miejscowość           =
 |adres                 = Boulevard Triomphal, Lingwala, [[Nairobi]]
 |architekt             =
 |koszt budowy          =
 |data budowy           = renowacja w 2008
 |data otwarcia         = 1994
 |data przebudowy       =
 |data zamknięcia       =
 |właściciel            =
 |operator              =
 |klub                  = [[Reprezentacja Demokratycznej Republiki Konga w piłce nożnej mężczyzn|reprezentacja Demokratycznej Republiki Konga w piłce nożnej]]<br />FC MK, Matiti Mabe, Molunge, Motema Pembe, RCK, Rojolu, V.Club, Veti Club
 |inauguracja           =
 |pojemność stadionu    = 80 000
 |rekordowa frekwencja  =
 |oświetlenie           =
 |wymiary boiska        =
 |nawierzchnia boiska   = [[Trawnik|trawa]]
 |długość toru          =
 |nawierzchnia toru     =
 |dodatkowe wyposażenie = [[bieżnia]]
 |współrzędne           = 4°19′48.9257″S 15°18′37.3353″E
 |commons               =
 |www                   =
}}
'''Stade des Martyrs de la Pentecôte''', znany również jako po prostu '''Stade des Martyrs''' i dawniej znany jako '''Stade Kamanyola''' – to [[stadion]] narodowy położony w dzielnicy Lingwala w [[Kinszasa|Kinszasie]], stolicy [[Demokratyczna Republika Konga|Demokratycznej Republiki Konga]]. Używany jest głównie do meczów piłki nożnej, zorganizowano tam również wiele koncertów i zawodów lekkoatletycznych. Wybudowany w [[1994]] roku. Mieści 80 000 osób.

== Bibliografia ==
* [http://www.worldstadiums.com/africa/countries/dr_congo.shtml Informacje o stadionie na World Stadiums] {{lang|en}}
* {{soccerway|o|id=v3354|nazwa=Stade des Martyrs de la Pentecôte|data dostępu=2021-01-02}}
* [http://wikimapia.org/#lang=en&lat=-4.330246&lon=15.310376&z=18&m=b Informacje o stadionie na wikimapia]

[[Kategoria:Architektura w Kinszasie]]
[[Kategoria:Stadiony piłkarskie w Demokratycznej Republice Konga|Martyrs]]
[[Kategoria:Stadiony lekkoatletyczne w Demokratycznej Republice Konga|Martyrs]]
[[Kategoria:Stadiony narodowe w Afryce|Martyrs]]
[[Kategoria:Sport w Kinszasie]]

title: Stade des Martyrs

Poprzednia nazwa: Stade Kamanyola (1994-1997)

Państwo: Demokratyczna Republika Konga

Adres: Boulevard Triomphal, Lingwala, Nairobi

Data budowy: renowacja w 2008

Klub: reprezentacja Demokratycznej Republiki Konga w piłce nożnej · FC MK, Matiti Mabe, Molunge, Motema Pembe, RCK, Rojolu, V.Club, Veti Club

Nawierzchnia boiska: trawa

Dodatkowe wyposażenie: bieżnia