text:
# Próchno (powieść)
Próchno – powieść Wacława Berenta, ukazująca się początkowo w odcinkach w 1901 roku w "Chimerze", opublikowana w formie książkowej w 1903 roku; zamyka i podsumowuje pierwsze dziesięciolecie Młodej Polski.

## Treść
Akcja toczy się w wielonarodowym środowisku artystycznej cyganerii końca XIX wieku w anonimowym mieście (prawdopodobnie w Berlinie lub Monachium) i ukazuje sylwetki: aktora, dziennikarza, muzyka, dramaturga oraz malarza, lekarza poety, śpiewaczki operowej i gwiazdy kabaretu. Owładnięci są nietzscheańską teorią nadczłowieka oraz eksponują degenerację (zaakcentowaną w symbolicznym tytule) i upadek moralny artystów, głoszących idee oderwanej od życia sztuki dekadentów, których nierzadko jedynym celem jest bunt przeciwko mieszczańskiemu światu i spędzenie życia na jałowych rozmowach o wielkiej sztuce. Opisane w Próchnie postacie poruszają się w sztucznej, oddzielonej od zwyczajnej rzeczywistości przestrzeni. Żyją gorączkowo, w ostentacyjnej, zazwyczaj histerycznej formie manifestując dekadenckie nastroje. Zaglądają do kawiarni przekonani, że "w kawiarni robi się dziś kultura", ale nie gardzą też drugorzędnym kabaretem (są wśród nich zresztą prawdziwi amatorzy tingle–tangla). Sięgają po ulubione przez modernistów używki: czarną kawę, koniak, piją szampana i absynt, w oparach opiumowego dymu głoszą pogardę dla codziennej krzątaniny wypełniającej egzystencję przeciętnego człowieka. Ukazano cyganeryjny, przeważnie nocny tryb życia: w kawiarni, na ulicy, w oparach dymu i alkoholu, w nędznych mansardach, a także na cmentarzu, gdzie jeden z głównych bohaterów we wstępnej partii powieści odbywa swoją wielką "spowiedź dziecięcia wieku".
Powieść jest interesującym dokumentem wewnętrznych rozterek i rozrachunków ideowych pokolenia.

## Wizerunki młodopolskich artystów
Berent nakreślił w powieści syntetyczny obraz życia ludzi. Akcja utworu rozgrywa się w środowisku cyganerii artystycznej. Główni bohaterowie – aktor, dziennikarz, muzyk, poeta, dramaturg i malarz – reprezentują prawie wszystkie dziedziny twórczości. Ich losy i postawy pokazane zostały na tle gorączkowego życia wielkiego miasta. Powieść składa się głównie z dialogów i monologów postaci. Autor zrezygnował z wprowadzenia narratora wszechwiedzącego.
Każdy z tych artystów jest skrajnym indywidualistą o wysublimowanych nerwowości. Łączy ich przekonanie, że sztuka to jedyna ucieczka przed bezsensem rzeczywistości. Wszyscy jednak za wybór "życia sztuką" płacą cierpieniem, gdyż nie są w stanie w pełni osiągnąć twórczej satysfakcji. Aby odizolować się od innych, stwarzają sobie własny świat – zakładają maski i bezustannie grają.
Każdy z bohaterów reprezentuje inną dziedzinę sztuki:
- Władysław Borowski – teatr,
- Henryk Hertenstein – muzykę,
- Müller – poezję,
- Hilda Hertenstein- śpiew,
- Yvetta Guilbert – kabaret.

Na obrzeżach sztuki i kultury masowej funkcjonuje dziennikarz Jelsky, reprezentantem "normalnego", pozaartystycznego świata zdaje się być lekarz Kunicki, bohater pozytywny, w gruncie rzeczy jednak również dekadent.
Charakterystyka wybranych bohaterów:
- Borowski – aktor; ojciec chciał, aby został profesorem, jednak on wolał aktorstwo; zakochuje się w Zosi i to sprawia, że nie jest już takim dobrym aktorem; człowiek sztuki; zatracił granice między grą a życiem; "życie jest sztuką, sztuka jest życiem"; uprawia grę życiem, prawdziwą grę; idzie ku sztuce, czyli ku śmierci – sztuka zapowiada śmierć; dla niego matka = kobieta = życie = sztuka; przechodzi kryzys męskości ukazany poprzez histeryczny płacz
- ojciec Borowskiego – aktor; artysta zniszczony sztuką; powiesił się w toalecie po kłótni z synem
- Müller – gruźlik; artysta umierający; zostawia po sobie dziennik z zapiskami z życia; jego dzieła są cytowane; jest przerażony śmiercią; artysta, który tworzy, ale i artysta wtórny; nie przeżywa twórczej niemocy; umiera śmiercią samobójczą; wierzy w idee Nietzschego
- Turkuł – dramatopisarz; poświęcił własne "ja", aby obserwować świat; poprzez obserwację pragnie stworzyć sztukę; życie wraz z jego bólem jest dla niego materiałem; wyznaje zasadę, że sztuka może wymagać ofiar; ludzie są dla niego pożywką
- Jelsky – dziennikarz-krytyk; uważa, że "sztukę robi się w kawiarni"; nie wierzy w normy społeczne, odrzuca je; uważa, że artystą jest każdy, kto sądzi, że jest artystą; cynik; jak większość bohaterów umiera – wypija truciznę, wcześniej celując do siebie z broni, aby wszyscy myśleli, że chce się zastrzelić; prawdopodobnie wykorzystał Zosię; towarzyszy sztuce – może zniszczyć i wykreować artystę
- Pawluk – malarz; pragnie namalować obraz anarchii; uosobienie woli życia i niczym nie skrępowanych popędów
- Hertenstein – muzyk; buddysta; posiada znajomość techniki muzycznej; zwątpił w potrzebę służenia sztuce; znalazł zbawienie w nirwanie i śmierci; rezygnuje z postawy czynnego artysty na rzecz kontemplacji; sztuka=śmierć; niszczy swoje kompozycje; próbuje uspokoić strach i wyzwala się ku nirwanie; ojciec przestrzegał go przed sztuką – sztuka jest nieczysta; pojawia się kazirodcze uczucie do siostry Hildy
- Kunicki – nie jest do końca włączony w świat artystyczny; środowisko artystyczne wydaje się dla niego lekarstwem; odrzuca jednak ten świat na rzecz pracy społecznej; czuje, że sztuka jest zagrożeniem, gdyż może zrodzić się z niej obłęd
- Zosia – zostaje wprowadzona do świata artystów; wszyscy jej pożądają; jako samodzielna postać nie istnieje – skupia jedynie kilka wątków – występuje jej wyobrażenie

## Geneza powieści
Z tekstu utworu wynika, że Berent czytał wcześniej Juliusza Słowackiego, Henrika Ibsena, Friedricha Nietzschego, Święte Księgi Wschodu oraz Biblię. Cytuje wprost dzieła Angelusa Silesiusa, Charles’a Baudelaire’a, George Gordona Byrona, Dantego Alighieri, Novalisa, Adama Asnyka, Kazimierza Brodzińskiego, Stanisława Przybyszewskiego i innych. Występuje sporo aluzji do Synów ziemi Stanisława Przybyszewskiego. Badaczka Iwona E. Rusek uważa, że Berent nawiązywał do myśli Arthura Schopenhauera. Nie ma jednak niezbitych dowodów, że Berent znał dziełai myśl filozofa.
Charakterystyczne dla końca XIX wieku jest połączenie w powieści dekadenckiej naturalizmu z modernizmem. Czytelnik takiej powieści sam musi wiele rzeczy odkrywać, jego wyobraźnia współpracuje z pisarzem. W Próchnie autor zastosował polifoniczną strukturę powieści Fiodora Dostojewskiego, nie ma tu narratora wszechwiedzącego (każda część posiada swojego bohatera), czytelnik sam musi wybrać po czyjej jest stronie.
Fachowiec a Próchno – obie powieści składają się z luźno powiązanych scen, występuje zasada monologizacji wypowiedzi bohaterów. Ale Fachowiec był stylizowany na publicystykę pozytywistyczną, a Próchno na poezję modernistyczną.

## Kompozycja i styl utworu

### Podział postaci
Próchno w pierwszym wydaniu miało 3 części, co wyróżniało postaci: Borowskiego, Jelskiego, Hertensteina. Są to artyści – improduktywni, którym można przeciwstawić artystów odnoszących sukcesy – (odpowiednio): Turkuł, Yvetta, Hilda, Müller, Pawluk, Kunicki. Utwory Müllera zostały przytoczone w powieści – jego zapiski zatytułowane Myśli niepłodne mają cechy twórczości epigona, natomiast sonet Łabędź, do którego Hertenstein skomponował muzykę, stał się – już poza fikcją literacką –  inspiracją dla Karola Szymanowskiego, który  na tej podstawie stworzył pieśń Łabędź op.7. Borowski, Jelsky, Hertenstein przeżywają autentyczne dramaty – zwątpienie w celowość tworzenia, wątpliwość co do możliwości twórczych, niemożność sprawdzenia swoich sił. Borowski zatracił granice między grą a życiem (kabotynizm). Jelsky jest doskonałym dziennikarzem, ale wie, że jego profesja mieści się poza ramami sztuki. Hertenstein jest zdolnym muzykiem, ale brak mu natchnienia, zwątpił w potrzebę służenia sztuce. Ci bohaterowie wskazują na antynomiczne wartości sztuki i życia. Bohaterowie mają swoje zaplecze lekturowe (Fryderyk Nietzsche, Henryk Ibsen), ich głosy są traktowane równorzędnie.

### Zazębienia kompozycyjne
Dynamiczna triada bohaterów: Jelsky wierzący w posłannictwo sztuki zwycięża "zdradzającego" sztukę Kunickiego, Müller nietzscheanista niszczy idealistycznie nastawionego Jelskiego, Hertenstein – buddysta – niszczy złudzenia Müllera. Hertenstein powtarza częściowo argumenty Kunickiego i w ten sposób triada się zamyka. Są też w powieści postaci służące zbudowaniu spójności świata przedstawionego np. Zośka Borowska. Rytm kompozycyjny polega na dodawaniu nowych bohaterów w kolejnych scenach, ale nigdy ich liczba nie jest duża (podobieństwo do scen małoosobowych w dramatach modernistycznych).
Najbardziej widoczny w utworze jest układ triadyczny – 3 części, w każdej po 3 bohaterów, 3 głównych bohaterów całości, po 3 bohaterów. Tak jest również w opowieściach wspomnieniowych (np. w opowieści Borowskiego – Borowski, ojciec Borowskiego, kochanka).

### Narracja
Ograniczona zostaje funkcja narratora wszechwiedzącego. Występują dwa rodzaje narracji: narratorem jest postać (monolog retoryczny), narracja jest także prowadzona z punktu widzenia postaci (personalna). Pojawiają się elementy powieści szkatułkowej (w zwierzeniach Hertensteina). Epizody cechuje skrajny subiektywizm, spojrzenia bohaterów, bogactwo asocjacji wizualno–psychicznych. Wszechobecny jest dialog, teatralizacja prozy, mnóstwo efektów teatralnych (we wprowadzeniu monologu czy dialogu), słownictwo charakterystyczne dla dramatów. Powieść składa się z epizodów – scen, ale kompozycja rozdziałów nie jest spójna. Znamienna jest oszczędność w ujmowaniu tła.
Berent posłużył się techniką określaną jako "kolisko monologów" (tak określił ją Stanisław Brzozowski). Wprowadził do utworów bohaterów – artystów, także improduktywów, tragicznych, niespełnionych "kandydatów na artystów", i pozwolił im mówić i myśleć bez pośrednictwa i komentarza narracji autorskiej. Nie są oceniani, lecz wyłącznie przedstawiani poprzez monologi, rozmowy i myśli.

### Czas i przestrzeń
Czas akcji jest bardzo skondensowany, fabuła powieści toczy się w ciągu kilku dni, z czego unaocznione są wieczory i noce. Drobne wskazówki sugerują, że zbliża się wiosna (inaczej niż w dekadenckiej jesieni) – co wzmaga tragizm śmierci bohaterów akurat w tej porze roku. Akcja 2 i 3 części jest symultaniczna – toczy się w tym samym czasie. Częste są w powieści retrospekcje – główni bohaterowie wspominają swoje życie, bezpośrednio ukazywane są tylko sceny kulminacyjne (jak w dramacie).
Symultaniczna jest też przestrzeń powieści – Hertenstein opowiada w swojej willi o zamku w Alpach i dużo miejsca zajmują opisy gór, jakie widział z okna owej posiadłości. Sceneria rzeczywista miesza się z przywoływaną, wewnętrzna z zewnętrzną. Bohaterowie często nie odróżniają świata realnego od marzeń – umożliwia to mityzację przestrzeni (wielkie miasto – bez nazwy, Bór wiedźmowy, zamek Hertensteina). Mit miasta ma charakter ambiwalentny. Swoiste są w Próchnie opisy – przedmioty są raczej sugerowane przez kilka szczegółów niż dokładniej przedstawione, podane są raczej wrażenia akustyczne. Sylwetki postaci są niedookreślone, świat Próchna żyje w półmroku – jest to technika impresjonistyczna.

### Stylowe wyróżnikiPróchna
Planem głównym jest "kolisko monologów", w trakcie którego dokonuje Wacław Berent wnikliwej wiwisekcji psychiki, świadomości i podświadomości bohaterów-artystów. Ukazuje ich w gorączkowym wytężeniu sił, w nieprzerwanej walce z oporem myśli, słowa i gestu, w pogoni za tym jednym, właściwym, a nigdy nie osiągniętym błyskiem natchnienia.
- Percepcja impresjonistyczna – staranny opis szczegółów z pomijaniem związków przyczynowych – opis zaobserwowanych szczegółów bez wyciągania wniosków (zaimki nieokreślone w opisach, konkretyzacja abstraktów i wyrazów oderwanych).

- Styl mowy mówionej – dominuje "słowo mówione", indywidualizacja języka i wymowy postaci, dykcja gwarowa; ukazywanie żywości, spontaniczności, celowości powtarzania pewnych słów. Zjawisko "cudzej mowy" – Jelsky wyobraża sobie co myśli Zosia Borowska i dokładnie przedstawia rzekomą mowę i intonację głosu Zosi.

- Styl języka pisanego – są w utworze dokumenty wystylizowane na mowę pisaną – legenda "o księżniczce Bratumile, witeziu Niezamyślu i o świętym Jacławie...", dziennik Müllera, listy ojca Hertensteina, przekłady Ksiąg Wschodu. Każdy z tych tekstów jest napisany inaczej – elementy stylizacji archaicznej, poetyckiej, orientalnej. Częste używanie ciekawych słów (namiętnica, kierz, chuć, upiorowy) lub neologizmów. Inwersje składniowe, paralelizmy; aforystyczność (np. "W piciu jest zupełnie ta sama mądrość, co w życiu złudzenie").

- Metaforyka – szerokie wyzyskiwanie przyrody jako źródła obrazów poetyckich, odwołanie do symboliki roślinnej i zwierzęcej.

- Tytuł jest zaczerpnięty z patologii roślin. Pojawia się symbolika ognia, zachodzącego słońca, dominuje animalizm. Główne symbole zwierzęce: polip, ptak, pająk. Ptak pojawia się klamrowo na początku i na końcu, do ptaków porównuje Wacław Berent swoich bohaterów. Użycie symbolu pająka i pajęczyny jest ambiwalentne, jak zresztą większość porównań z Próchna.

- Dialog i monolog zewnętrzny – różnorodność wyrażania zwrotu "rzekł"( huknąć, bąkać, krzyknąć, mruknąć, zaśpiewał na tremolo, cmoknął niecierpliwie, żachnął czy też jęknął, wypluł wraz ze śliną na środek pokoju itp.), zmiany intonacji wypowiedzi zaznaczone graficznie, ciekawe określenia myślenia postaci: zamiast "myślał" – filozofował, wołało coś w Jelskim. Bliskość techniki strumienia świadomości.

### Aluzje literackie
Aluzje to tekst alternujący w obrębie Próchna, jego granice są zatarte. Dużo jest odwołań do Fryderyka Nietzschego – słowa-klucze, metafory i symbole, aforyzmy, parabole i przypowieści, sceny powieściowe, postacie, sposoby ujęcia tematu (np. parabola o trzech przemianach ducha przytaczana na podstawie dzieła Tako rzecze Zaratustra w przekładzie samego Berenta, symbol wysokich gór i lodowca, leitmotiv "krzyków po nocy"). Liczne są aluzje do poezji Juliusza Słowackiego, ale, podobne jak inne odwołania, są one trudne w interpretacji. Poza tym pojawiają się nawiązania do Świętych Ksiąg Wschodu, Charles’a Baudelaire’a, Gustawa Flauberta, Johanna Goethego, Williama Szekspira, Dantego Alighieri, Henryka Sienkiewicza, Henryka Ibsena i innych.

### Motywy i tematy Młodej Polski
Próchno zawiera antologię wątków i tematów obecnych w całej literaturze Młodej Polski:
- kobieta-anioł
- kobieta fatalna – zdaniem jednych jest to kobieta otchłań, zdaniem innych – kałuża,
- bezsilność artysty głoszącego hasło "sztuka dla sztuki",
- fascynacje dekadentyzmem, nietzscheanizmem, kulturą Orientu, poszukiwaniem nirwany, zainteresowanie buddyzmem i teozofią, obsesja śmierci i otchłani.
- miasto – dynamizm i kolory, tłum (masa) – brak konkretnych jednostek; kontrast między przedmieściem i śródmieściem; nierealistyczne ukazane; ludzie zamierają w ciągu dnia; personifikacja świata maszyn; elementy ruchu – dynamiczne wizje; ta przestrzeń zamyka horyzonty człowieka; ukazane zostają różne oblicza miasta – zależnie od bohatera – miasto jest odbiciem strachu, obaw, duszy bohatera, zderzenie czerni z czerwienią.
- kobieta – w oczach bohaterów reprezentujących postawy mizoginiczne to przedmiot zarazem pogardy i podziwu prześladujący artystów w podobnym stopniu jak tłum; według ojca Borowskiego żona jest zagrożeniem twórczości; małżeństwo jest wrogiem sztuki, gdyż zabiera wolność.

## Próchnojako powieść mitów

### Mitologia artysty
Symbole artysty to: artysta jako Ikar, jako Narcyz, artysta o rozdartej duszy, artysta jako mieszkaniec wieży z Kości Słoniowej, artysta sięgający do Świętego Źródła.
- Ikar symbolizuje artystę romantycznego, koniec XIX w. przynosi model improduktywa, zapatrzonego w siebie Narcyza. Źródło oznacza artystę, który podstawę swej sztuki widzi w doświadczeniu, żyje głębiej niż inni, przenikliwiej patrzy na świat.
- Wieża z Kości Słoniowej to symbol artysty, którego cały świat nie obchodzi, chce się uwolnić od ludzkich ograniczeń.

Rozdarty jest artysta, który musi wybierać pomiędzy np. sztuką i kobietą. Typowym artystą Źródła jest Turkuł, inni mają bardziej skomplikowaną proweniencję, najczęściej stanowią mieszankę poszczególnych mitów. Borowski to raczej artysta rozdarty, Jelsky to trochę Narcyz, trochę dandys z Wieży Kości Słoniowej, Mŭller to Narcyz. Oprócz tego w powieści występują opozycje: Artysta kapłan i błazen, męczennik i chory. Wszyscy bohaterowie są zneurotyzowani, przedelikaceni, Müller to suchotnik, Hertenstein męczennik. Kompromitacja prometeizmu prowadzi do następujących reakcji: Kunicki zostaje społecznikiem, Pawluk anarchistą, Hertenstein piewcą niebytu. Na to wszystko nakłada się jeszcze koncepcja artysty nadczłowieka (Nietzsche) i artysty – modernisty.

### Symboliczne triady
W powieści mieszają się triady kolorystyczne:
- 1 – biały, czerwony, czarny,
- 2 – biały, szary, czarny,
- 1. wchłania 2.

Trzy drogi artysty ku sztuce idealnej to białe szczyty marzeń bezpłodnych, czarne pałace sukcesu i szara dolina rzemiosła.
- 1. to triada nietzscheańska,
- 2. to triada buddyjska.

Kolory mają symbolikę archetypiczną i na czoło wysuwa się tu czerwień – symbol wojny, przekazywanie krwi. Wiąże się to z Agni – hinduskim bogiem ognia. Kolor ten ma w powieści sens ambiwalentny, podobnie jak biel (świętość i trupią bladość). Bóstwo Agni wypiera czystą Beatrycze.
Mit księgi – najważniejszymi księgami są dla Próchna: Tako rzecze Zaratustra Fryderyka Nietzschego i kodeks pism hinduskich. Są to teksty będące prefiguracją losów głównych bohaterów. Oprócz tych dwóch szczegółowe prefiguracje występują w cytowanych dziełach: Lambro Juliusza Słowackiego – Borowski, angielska powieść – Jelsky, parabola o Niezamyślu i Bratumile – Hertenstein. Próchno to obfite kompendium ulubionych w dekadentyzmie schematów. Sama powieść stała się księgą mitów artystycznych epoki.

## Recepcja utworu
Krytycy literaccy w ocenie dzieła podzielili się na dwie grupy:
- aprobującą kompozycję i idee utworu – Maria Komornicka, Ignacy Matuszewski, Konstanty Troczyński, Henryk Trzpis
- negującą układ i wymowę dzieła – Wiktor Gomulicki, Teodor Jeske-Choiński, Józef Flach oraz – w sposób bardzo wycieniowany – Stanisław Brzozowski.

Maria Komornicka uważała Próchno za szatańskie zwierciadło współczesności oraz krwawe świadectwo męczeństwa sztuki i artysty.
Tytuł – rozumiano ambiwalentnie – jako rozkład, ale też materiał użyźniający.
Zofia Nałkowska – Próchno to obraz obcej metropolii, świecącej złudnym światłem, doszukiwano się też aluzji tytułu do konkretnych utworów. Podobno początkowo powieść miała nosić tytuł "Uwiędli".
Genologia – krytyków zdziwiła polifoniczność powieści, mówiono o "absurdzie beletrystycznym". Łączono Próchno z powieściami psychologicznymi, zwracano uwagę na "dramaturgiczną" strukturę powieści. Próchno wyróżnia się brakiem realistycznej rodzajowości.
Charakterystyka powieści – Aleksander Potocki wyróżnia w powieści 3 postawy artysty – kabotynizm (Borowski), wyrobnictwo (Jelsky, Kunicki), arystokratyzm (Hertenstein). Konstanty Troczyński – 3 rodzaje nieporadności twórczej: Borowski (--) nieporadność tworzyw i rzemiosła, Müller, Jelsky (- +) niedowład rzemiosła, nadmiar tworzywa, Hertenstein (+ +) ma wszystko, ale jest improduktywem z wyboru. Widziano podobieństwo między Turkułem a dramaturgiem Kisielewskim, jak również Stanisławem Przybyszewskim.
Idea – dwie dyskusje:
- 1 sprawa – czy Wacław Berent potępia bohaterów czy broni ich,
- 2 sprawa – dystans autora do przedstawionego środowiska, perspektywizm autora, który chciał oświetlić Próchno jego własnym światłem.

Stanisław Brzozowski zarzucał powieści, że "dystans psychiczny pomiędzy autorem a treścią dzieła nie istnieje". Ale przecież Wacław Berent atakuje artystów nieporadnych ze stanowiska własnego mistrzostwa oraz przeciwstawia improduktywom ludzi, którzy odnieśli sukces. Wskazał także aluzyjnie pozytywne drogi realizacji osobowości twórcy.
Zdaniem Stanisława Brzozowskiego:

Próchno stanowi wotum nieufności wyrażone wobec nowoczesnej kultury. Demaskuje ponadto dwuznaczną postawę artysty, który odczuwając nienawiść wobec filistra, jednocześnie – powodowany zarówno próżnością, jak i neurotycznym lękiem przed odrzuceniem – zabiega o względy. Uznaje ze  strony publiczności, aplauz widowni, sława i podziw to także swego rodzaju narkotyk, a niekiedy wręcz trucizna.

## Tłumaczenia
Powieść przetłumaczono na język niemiecki (Edelfäule) i rosyjski (Gnijenije).

title: Próchno (powieść)

wikitext:
[[Plik:Chimera magazine.jpg|thumb|250px|Okładka czasopisma literackiego "[[Chimera (czasopismo)|Chimera]]"]]
'''Próchno''' – [[powieść]] [[Wacław Berent|Wacława Berenta]], ukazująca się początkowo w odcinkach w [[1901 w literaturze|1901]] roku w "[[Chimera (czasopismo)|Chimerze]]", opublikowana w formie książkowej w [[1903 w literaturze|1903]] roku<ref>{{Cytuj |tytuł = Pierwsze wydanie Próchna w bibliotece cyfrowej Polona |data dostępu = 2022-06-12 |opublikowany = polona.pl |url = https://polona.pl/item/prochno-powiesc-wspolczesna,OTc1NTMyOTI/8/#info:metadata}}</ref>; zamyka i podsumowuje pierwsze dziesięciolecie [[Młoda Polska|Młodej Polski]].

== Treść ==
Akcja toczy się w wielonarodowym środowisku artystycznej [[Bohema|cyganerii]] końca XIX wieku w anonimowym mieście (prawdopodobnie w [[Berlin]]ie lub [[Monachium]])<ref>W powieści nie wymieniono żadnej nazwy miasta.</ref> i ukazuje sylwetki: aktora, dziennikarza, muzyka, dramaturga oraz malarza, lekarza poety, śpiewaczki operowej i gwiazdy kabaretu. Owładnięci są [[Friedrich Nietzsche|nietzscheańską]] teorią nadczłowieka oraz eksponują degenerację (zaakcentowaną w symbolicznym tytule) i upadek moralny artystów, głoszących idee oderwanej od życia sztuki [[dekadencja|dekadentów]], których nierzadko jedynym celem jest bunt przeciwko mieszczańskiemu światu i spędzenie życia na jałowych rozmowach o wielkiej sztuce. Opisane w ''Próchnie'' postacie poruszają się w sztucznej, oddzielonej od zwyczajnej rzeczywistości przestrzeni. Żyją gorączkowo, w ostentacyjnej, zazwyczaj histerycznej formie manifestując [[dekadencja|dekadenckie]] nastroje. Zaglądają do kawiarni przekonani, że "w kawiarni robi się dziś kultura", ale nie gardzą też drugorzędnym [[kabaret]]em (są wśród nich zresztą prawdziwi amatorzy tingle–tangla). Sięgają po ulubione przez [[modernizm (sztuka)|modernistów]] używki: czarną kawę, koniak, piją szampana i [[absynt]], w oparach [[opium]]owego dymu głoszą pogardę dla codziennej krzątaniny wypełniającej egzystencję przeciętnego człowieka. Ukazano cyganeryjny, przeważnie nocny tryb życia: w kawiarni, na ulicy, w oparach dymu i alkoholu, w nędznych mansardach, a także na cmentarzu, gdzie jeden z głównych bohaterów we wstępnej partii powieści odbywa swoją wielką "spowiedź dziecięcia wieku"<ref>Ale ta zewnętrzność cyganeryjnego trybu życia jest tylko pierwszą warstwą ''Próchna''.</ref>.

Powieść jest interesującym dokumentem wewnętrznych rozterek i rozrachunków ideowych pokolenia.

== Wizerunki młodopolskich artystów ==
{{osobny artykuł|Wacław Berent}}
Berent nakreślił w powieści syntetyczny obraz życia ludzi. Akcja utworu rozgrywa się w środowisku cyganerii artystycznej. Główni bohaterowie – aktor, dziennikarz, muzyk, poeta, dramaturg i malarz – reprezentują prawie wszystkie dziedziny twórczości. Ich losy i postawy pokazane zostały na tle gorączkowego życia wielkiego miasta. Powieść składa się głównie z dialogów i monologów postaci. Autor zrezygnował z wprowadzenia [[narrator]]a wszechwiedzącego.

Każdy z tych artystów jest skrajnym indywidualistą o wysublimowanych nerwowości. Łączy ich przekonanie, że sztuka to jedyna ucieczka przed bezsensem rzeczywistości. Wszyscy jednak za wybór "życia sztuką" płacą cierpieniem, gdyż nie są w stanie w pełni osiągnąć twórczej satysfakcji. Aby odizolować się od innych, stwarzają sobie własny świat – zakładają maski i bezustannie grają.

Każdy z bohaterów reprezentuje inną dziedzinę sztuki:
* Władysław Borowski – teatr,
* Henryk Hertenstein – muzykę,
* Müller – poezję,
* Hilda Hertenstein- śpiew,
* [[Yvette Guilbert|Yvetta Guilbert]] – kabaret.
Na obrzeżach sztuki i [[Kultura popularna|kultury masowej]] funkcjonuje dziennikarz Jelsky, reprezentantem "normalnego", pozaartystycznego świata zdaje się być lekarz Kunicki, bohater pozytywny, w gruncie rzeczy jednak również [[dekadencja|dekadent]].

'''Charakterystyka wybranych bohaterów:'''
* Borowski – aktor; ojciec chciał, aby został profesorem, jednak on wolał aktorstwo; zakochuje się w Zosi i to sprawia, że nie jest już takim dobrym aktorem; człowiek sztuki; zatracił granice między grą a życiem; "życie jest sztuką, sztuka jest życiem"; uprawia grę życiem, prawdziwą grę; idzie ku sztuce, czyli ku śmierci – sztuka zapowiada śmierć; dla niego matka = kobieta = życie = sztuka; przechodzi kryzys męskości ukazany poprzez histeryczny płacz
* ojciec Borowskiego – aktor; artysta zniszczony sztuką; powiesił się w toalecie po kłótni z synem
* Müller – gruźlik; artysta umierający; zostawia po sobie dziennik z zapiskami z życia; jego dzieła są cytowane; jest przerażony śmiercią; artysta, który tworzy, ale i artysta wtórny; nie przeżywa twórczej niemocy; umiera śmiercią samobójczą; wierzy w idee Nietzschego
* Turkuł – dramatopisarz; poświęcił własne "ja", aby obserwować świat; poprzez obserwację pragnie stworzyć sztukę; życie wraz z jego bólem jest dla niego materiałem; wyznaje zasadę, że sztuka może wymagać ofiar; ludzie są dla niego pożywką
* Jelsky – dziennikarz-krytyk; uważa, że "sztukę robi się w kawiarni"; nie wierzy w normy społeczne, odrzuca je; uważa, że artystą jest każdy, kto sądzi, że jest artystą; cynik; jak większość bohaterów umiera – wypija truciznę, wcześniej celując do siebie z broni, aby wszyscy myśleli, że chce się zastrzelić; prawdopodobnie wykorzystał Zosię; towarzyszy sztuce – może zniszczyć i wykreować artystę
* Pawluk – malarz; pragnie namalować obraz anarchii; uosobienie woli życia i niczym nie skrępowanych popędów
* Hertenstein – muzyk; buddysta; posiada znajomość techniki muzycznej; zwątpił w potrzebę służenia sztuce; znalazł zbawienie w nirwanie i śmierci; rezygnuje z postawy czynnego artysty na rzecz kontemplacji; sztuka=śmierć; niszczy swoje kompozycje; próbuje uspokoić strach i wyzwala się ku nirwanie; ojciec przestrzegał go przed sztuką – sztuka jest nieczysta; pojawia się kazirodcze uczucie do siostry Hildy
* Kunicki – nie jest do końca włączony w świat artystyczny; środowisko artystyczne wydaje się dla niego lekarstwem; odrzuca jednak ten świat na rzecz pracy społecznej; czuje, że sztuka jest zagrożeniem, gdyż może zrodzić się z niej obłęd
* Zosia – zostaje wprowadzona do świata artystów; wszyscy jej pożądają; jako samodzielna postać nie istnieje – skupia jedynie kilka wątków – występuje jej wyobrażenie

== Geneza powieści ==
Z tekstu utworu wynika, że Berent czytał wcześniej [[Juliusz Słowacki|Juliusza Słowackiego]], [[Henrik Ibsen|Henrika Ibsena]], [[Friedrich Nietzsche|Friedricha Nietzschego]]<ref>{{Cytuj |autor = Ryszard Nycz |tytuł = Homo irrequietus : Nietzscheanizm w twórczości Wacława Berenta |czasopismo = Pamiętnik Literacki |data = 1976 |url = https://bazhum.muzhp.pl/media/files/Pamietnik_Literacki_czasopismo_kwartalne_poswiecone_historii_i_krytyce_literatury_polskiej/Pamietnik_Literacki_czasopismo_kwartalne_poswiecone_historii_i_krytyce_literatury_polskiej-r1976-t67-n2/Pamietnik_Literacki_czasopismo_kwartalne_poswiecone_historii_i_krytyce_literatury_polskiej-r1976-t67-n2-s45-82/Pamietnik_Literacki_czasopismo_kwartalne_poswiecone_historii_i_krytyce_literatury_polskiej-r1976-t67-n2-s45-82.pdf}}</ref>, Święte Księgi Wschodu oraz [[Biblia|Biblię]]. Cytuje wprost dzieła [[Angelus Silesius|Angelusa Silesiusa]], [[Charles Baudelaire|Charles’a Baudelaire’a]], [[George Gordon Byron|George Gordona Byrona]], [[Dante Alighieri|Dantego Alighieri]], [[Novalis]]a, [[Adam Asnyk|Adama Asnyka]], [[Kazimierz Brodziński|Kazimierza Brodzińskiego]], [[Stanisław Przybyszewski|Stanisława Przybyszewskiego]] i innych. Występuje sporo aluzji do ''[[Synowie ziemi|Synów ziemi]]'' [[Stanisław Przybyszewski|Stanisława Przybyszewskiego]]. Badaczka Iwona E. Rusek uważa, że Berent nawiązywał do myśli [[Arthur Schopenhauer|Arthura Schopenhauera]]. Nie ma jednak niezbitych dowodów, że Berent znał dziełai myśl filozofa<ref>{{Cytuj |autor = Iwona E. Rusek |tytuł = Pragnienie, symbol, mit |data = 2013 |data dostępu = 2024-03-21 |isbn = 978-83-87963-70-5 |wydanie = Wydanie I |miejsce = Warszawa |wydawca = Uniwersytet Warszawski, Wydział Filozofii i Socjologii |s = 15 |oclc = 879515734 |url = https://www.worldcat.org/title/879515734 |cytat = (...) patronat Schopenhauera uważam w powieści za oczywisty, choć nie wypowiedziany wprost.}}</ref>.

Charakterystyczne dla końca XIX wieku jest połączenie w powieści [[dekadentyzm|dekadenckiej]] [[naturalizm (literatura)|naturalizmu]] z [[modernizm (literatura)|modernizmem]]. Czytelnik takiej powieści sam musi wiele rzeczy odkrywać, jego wyobraźnia współpracuje z pisarzem. W ''Próchnie'' autor zastosował polifoniczną strukturę powieści [[Fiodor Dostojewski|Fiodora Dostojewskiego]], nie ma tu narratora wszechwiedzącego (każda część posiada swojego bohatera), czytelnik sam musi wybrać po czyjej jest stronie.

''[[Fachowiec]]'' a ''Próchno'' – obie powieści składają się z luźno powiązanych scen, występuje zasada monologizacji wypowiedzi bohaterów. Ale ''[[Fachowiec]]'' był stylizowany na publicystykę pozytywistyczną, a ''Próchno'' na poezję modernistyczną.

== Kompozycja i styl utworu ==
=== Podział postaci ===
''Próchno'' w pierwszym wydaniu miało 3 części, co wyróżniało postaci: Borowskiego, Jelskiego, Hertensteina. Są to artyści – improduktywni, którym można przeciwstawić artystów odnoszących sukcesy – (odpowiednio): Turkuł, Yvetta, Hilda, Müller, Pawluk, Kunicki. Utwory Müllera zostały przytoczone w powieści – jego zapiski zatytułowane ''Myśli niepłodne'' mają cechy twórczości [[epigonizm|epigona]], natomiast sonet ''Łabędź,'' do którego Hertenstein skomponował muzykę, stał się – już poza fikcją literacką –  inspiracją dla [[Karol Szymanowski|Karola Szymanowskiego]], który  na tej podstawie stworzył pieśń ''Łabędź'' op.7<ref>{{Cytuj |tytuł = Łabędź na głos i fortepian do słów Wacława Berenta op. 7 (1904) {{!}} Karol Szymanowski |data dostępu = 2018-08-12 |opublikowany = karolszymanowski.pl |url = http://www.karolszymanowski.pl/filmy-i-muzyka/piesni/labedz-na-glos-i-fortepian-do-slow-waclawa-berenta-op-7-1904/ |język = pl}}</ref>. Borowski, Jelsky, Hertenstein przeżywają autentyczne dramaty – zwątpienie w celowość tworzenia, wątpliwość co do możliwości twórczych, niemożność sprawdzenia swoich sił. Borowski zatracił granice między grą a życiem ([[kabotynizm]]). Jelsky jest doskonałym dziennikarzem, ale wie, że jego profesja mieści się poza ramami sztuki. Hertenstein jest zdolnym muzykiem, ale brak mu natchnienia, zwątpił w potrzebę służenia sztuce. Ci bohaterowie wskazują na antynomiczne wartości sztuki i życia. Bohaterowie mają swoje zaplecze lekturowe ([[Friedrich Nietzsche|Fryderyk Nietzsche]], [[Henrik Ibsen|Henryk Ibsen]]), ich głosy są traktowane równorzędnie.

=== Zazębienia kompozycyjne ===
Dynamiczna triada bohaterów: Jelsky wierzący w posłannictwo sztuki zwycięża "zdradzającego" sztukę Kunickiego, Müller [[Friedrich Nietzsche|nietzscheanista]] niszczy idealistycznie nastawionego Jelskiego, Hertenstein – [[buddyzm|buddysta]] – niszczy złudzenia Müllera. Hertenstein powtarza częściowo argumenty Kunickiego i w ten sposób triada się zamyka. Są też w powieści postaci służące zbudowaniu spójności [[Świat przedstawiony|świata przedstawionego]] np. Zośka Borowska<ref>Żona Borowskiego i ziszczenie marzeń pozostałych bohaterów</ref>. Rytm kompozycyjny polega na dodawaniu nowych bohaterów w kolejnych scenach, ale nigdy ich liczba nie jest duża (podobieństwo do scen małoosobowych w dramatach [[modernizm (literatura)|modernistycznych]]).

Najbardziej widoczny w utworze jest układ triadyczny – 3 części, w każdej po 3 bohaterów, 3 głównych bohaterów całości, po 3 bohaterów. Tak jest również w opowieściach wspomnieniowych (np. w opowieści Borowskiego – Borowski, ojciec Borowskiego, kochanka).

=== Narracja ===
Ograniczona zostaje funkcja [[narrator]]a wszechwiedzącego. Występują dwa rodzaje narracji: narratorem jest postać ([[monolog]] retoryczny), narracja jest także prowadzona z punktu widzenia postaci (personalna). Pojawiają się elementy [[powieść szkatułkowa|powieści szkatułkowej]] (w zwierzeniach Hertensteina). Epizody cechuje skrajny [[subiektywizm]], spojrzenia bohaterów, bogactwo asocjacji wizualno–psychicznych. Wszechobecny jest dialog, teatralizacja prozy, mnóstwo efektów teatralnych (we wprowadzeniu monologu czy dialogu), słownictwo charakterystyczne dla dramatów. Powieść składa się z epizodów – scen, ale kompozycja rozdziałów nie jest spójna. Znamienna jest oszczędność w ujmowaniu tła.

Berent posłużył się techniką określaną jako "kolisko monologów" (tak określił ją [[Stanisław Brzozowski (pisarz)|Stanisław Brzozowski]]). Wprowadził do utworów bohaterów – artystów, także improduktywów, tragicznych, niespełnionych "kandydatów na artystów", i pozwolił im mówić i myśleć bez pośrednictwa i komentarza narracji autorskiej. Nie są oceniani, lecz wyłącznie przedstawiani poprzez monologi, rozmowy i myśli.

=== Czas i przestrzeń ===
Czas akcji jest bardzo skondensowany, fabuła powieści toczy się w ciągu kilku dni, z czego unaocznione są wieczory i noce. Drobne wskazówki sugerują, że zbliża się wiosna (inaczej niż w [[dekadentyzm|dekadenckiej]] jesieni) – co wzmaga tragizm śmierci bohaterów akurat w tej porze roku. Akcja 2 i 3 części jest [[symultanizm|symultaniczna]] – toczy się w tym samym czasie. Częste są w powieści [[retrospekcja|retrospekcje]] – główni bohaterowie wspominają swoje życie, bezpośrednio ukazywane są tylko sceny kulminacyjne (jak w [[dramat|dramacie]]).

Symultaniczna jest też przestrzeń powieści – Hertenstein opowiada w swojej willi o zamku w [[Alpy|Alpach]] i dużo miejsca zajmują opisy gór, jakie widział z okna owej posiadłości. Sceneria rzeczywista miesza się z przywoływaną, wewnętrzna z zewnętrzną. Bohaterowie często nie odróżniają świata realnego od marzeń – umożliwia to mityzację przestrzeni (wielkie miasto – bez nazwy, Bór wiedźmowy, zamek Hertensteina). Mit miasta ma charakter ambiwalentny. Swoiste są w ''Próchnie'' opisy – przedmioty są raczej sugerowane przez kilka szczegółów niż dokładniej przedstawione, podane są raczej wrażenia akustyczne. Sylwetki postaci są niedookreślone, świat ''Próchna'' żyje w półmroku – jest to technika [[impresjonizm w literaturze|impresjonistyczna]].

=== Stylowe wyróżniki ''Próchna'' ===
Planem głównym jest "kolisko monologów", w trakcie którego dokonuje [[Wacław Berent]] wnikliwej wiwisekcji psychiki, świadomości i podświadomości bohaterów-artystów. Ukazuje ich w gorączkowym wytężeniu sił, w nieprzerwanej walce z oporem myśli, słowa i gestu, w pogoni za tym jednym, właściwym, a nigdy nie osiągniętym błyskiem natchnienia.

* Percepcja impresjonistyczna – staranny opis szczegółów z pomijaniem związków przyczynowych – opis zaobserwowanych szczegółów bez wyciągania wniosków (zaimki nieokreślone w opisach, konkretyzacja abstraktów i wyrazów oderwanych).

* Styl mowy mówionej – dominuje "słowo mówione", indywidualizacja języka i wymowy postaci, dykcja gwarowa; ukazywanie żywości, spontaniczności, celowości powtarzania pewnych słów. Zjawisko "cudzej mowy" – Jelsky wyobraża sobie co myśli Zosia Borowska i dokładnie przedstawia rzekomą mowę i intonację głosu Zosi.

* Styl [[język pisany|języka pisanego]] – są w utworze dokumenty wystylizowane na mowę pisaną – legenda "o księżniczce Bratumile, witeziu Niezamyślu i o świętym Jacławie...", dziennik Müllera, listy ojca Hertensteina, przekłady Ksiąg Wschodu. Każdy z tych tekstów jest napisany inaczej – elementy stylizacji archaicznej, poetyckiej, orientalnej. Częste używanie ciekawych słów (namiętnica, kierz, chuć, upiorowy) lub neologizmów. Inwersje składniowe, paralelizmy; aforystyczność (np. "W piciu jest zupełnie ta sama mądrość, co w życiu złudzenie").

* [[metafora|Metaforyka]] – szerokie wyzyskiwanie przyrody jako źródła obrazów poetyckich, odwołanie do symboliki roślinnej i zwierzęcej.

* Tytuł jest zaczerpnięty z patologii roślin. Pojawia się symbolika ognia, zachodzącego słońca, dominuje [[animalizm]]. Główne symbole zwierzęce: [[Polip (biologia)|polip]], ptak, pająk. Ptak pojawia się klamrowo na początku i na końcu, do ptaków porównuje [[Wacław Berent]] swoich bohaterów. Użycie symbolu pająka i pajęczyny jest ambiwalentne, jak zresztą większość porównań z ''Próchna''.

* Dialog i monolog zewnętrzny – różnorodność wyrażania zwrotu "rzekł"( huknąć, bąkać, krzyknąć, mruknąć, zaśpiewał na tremolo, cmoknął niecierpliwie, żachnął czy też jęknął, wypluł wraz ze śliną na środek pokoju itp.), zmiany intonacji wypowiedzi zaznaczone graficznie, ciekawe określenia myślenia postaci: zamiast "myślał" – filozofował, wołało coś w Jelskim. Bliskość techniki [[strumień świadomości|strumienia świadomości]].

=== Aluzje literackie ===
Aluzje to tekst alternujący w obrębie ''Próchna'', jego granice są zatarte. Dużo jest odwołań do [[Friedrich Nietzsche|Fryderyka Nietzschego]] – słowa-klucze, [[metafora|metafory]] i [[symbol]]e, [[aforyzm]]y, [[Przypowieść|parabole]] i [[przypowieść|przypowieści]], sceny powieściowe, postacie, sposoby ujęcia tematu (np. parabola o trzech przemianach ducha przytaczana na podstawie dzieła ''[[Tako rzecze Zaratustra]]'' w przekładzie samego Berenta<ref>{{Cytuj |tytuł = Tako rzecze Zaratustra/O trzech przemianach – Wikiźródła, wolna biblioteka |data dostępu = 2018-08-12 |opublikowany = pl.wikisource.org |url = https://pl.wikisource.org/wiki/Tako_rzecze_Zaratustra/O_trzech_przemianach |język = pl}}</ref>, symbol wysokich gór i lodowca, [[leitmotiv]] "krzyków po nocy"). Liczne są aluzje do poezji [[Juliusz Słowacki|Juliusza Słowackiego]], ale, podobne jak inne odwołania, są one trudne w interpretacji. Poza tym pojawiają się nawiązania do Świętych Ksiąg Wschodu, [[Charles Baudelaire|Charles’a Baudelaire’a]], [[Gustave Flaubert|Gustawa Flauberta]], [[Johann Wolfgang von Goethe|Johanna Goethego]], [[William Shakespeare|Williama Szekspira]], [[Dante Alighieri|Dantego Alighieri]], [[Henryk Sienkiewicz|Henryka Sienkiewicza]], [[Henrik Ibsen|Henryka Ibsena]] i innych.

=== Motywy i tematy Młodej Polski ===
''Próchno'' zawiera antologię wątków i tematów obecnych w całej literaturze [[Młoda Polska|Młodej Polski]]:
{{osobny artykuł|Młoda Polska}}
* kobieta-anioł
* [[femme fatale|kobieta fatalna]] – zdaniem jednych jest to kobieta otchłań, zdaniem innych – kałuża,
* bezsilność artysty głoszącego hasło "[[sztuka dla sztuki]]",
* fascynacje [[dekadentyzm]]em, [[Friedrich Nietzsche|nietzscheanizmem]], kulturą Orientu, poszukiwaniem [[nirwana|nirwany]], zainteresowanie [[buddyzm]]em i [[Teozofia|teozofią]], obsesja śmierci i otchłani.
* miasto – dynamizm i kolory, tłum (masa) – brak konkretnych jednostek; kontrast między przedmieściem i śródmieściem; nierealistyczne ukazane; ludzie zamierają w ciągu dnia; personifikacja świata maszyn; elementy ruchu – dynamiczne wizje; ta przestrzeń zamyka horyzonty człowieka; ukazane zostają różne oblicza miasta – zależnie od bohatera – miasto jest odbiciem strachu, obaw, duszy bohatera, zderzenie czerni z czerwienią.
* kobieta – w oczach bohaterów reprezentujących postawy [[Mizoginia|mizoginiczne]] to przedmiot zarazem pogardy i podziwu prześladujący artystów w podobnym stopniu jak tłum; według ojca Borowskiego żona jest zagrożeniem twórczości; małżeństwo jest wrogiem sztuki, gdyż zabiera wolność.

== ''Próchno'' jako powieść mitów ==
=== Mitologia artysty ===
[[Plik:Jacek Malczewski, Śmierć.jpg|thumb|Śmierć, [[Jacek Malczewski]]]]
Symbole artysty to: artysta jako [[Ikar]], jako [[Narcyz (mitologia)|Narcyz]], artysta o rozdartej duszy, artysta jako mieszkaniec wieży z Kości Słoniowej, artysta sięgający do Świętego Źródła.
* [[Ikar]] symbolizuje artystę romantycznego, koniec XIX w. przynosi model improduktywa, zapatrzonego w siebie [[Narcyz (mitologia)|Narcyza]]. Źródło oznacza artystę, który podstawę swej sztuki widzi w doświadczeniu, żyje głębiej niż inni, przenikliwiej patrzy na świat.
* Wieża z Kości Słoniowej to symbol artysty, którego cały świat nie obchodzi, chce się uwolnić od ludzkich ograniczeń.

Rozdarty jest artysta, który musi wybierać pomiędzy np. sztuką i kobietą. Typowym artystą Źródła jest Turkuł, inni mają bardziej skomplikowaną proweniencję, najczęściej stanowią mieszankę poszczególnych [[mit]]ów. Borowski to raczej artysta rozdarty, Jelsky to trochę [[Narcyz (mitologia)|Narcyz]], trochę [[dandyzm|dandys]] z Wieży Kości Słoniowej, Mŭller to [[Narcyz (mitologia)|Narcyz]]. Oprócz tego w powieści występują opozycje: Artysta [[kapłan]] i [[błazen]], [[męczennik]] i [[chory]]. Wszyscy bohaterowie są zneurotyzowani, przedelikaceni, Müller to [[gruźlica człowieka|suchotnik]], Hertenstein [[męczennik]]. Kompromitacja [[prometeizm]]u prowadzi do następujących reakcji: Kunicki zostaje [[filantropia|społecznikiem]], Pawluk [[anarchizm|anarchistą]], Hertenstein piewcą [[niebyt]]u. Na to wszystko nakłada się jeszcze koncepcja artysty [[nadczłowiek]]a ([[Friedrich Nietzsche|Nietzsche]]) i artysty – [[Nowoczesność|modernisty]].

=== Symboliczne triady ===
W powieści mieszają się triady kolorystyczne:
* 1 – biały, czerwony, czarny,
* 2 – biały, szary, czarny,
* 1. wchłania 2.

Trzy drogi artysty ku sztuce idealnej to białe szczyty marzeń bezpłodnych, czarne pałace sukcesu i szara dolina rzemiosła.
* 1. to triada nietzscheańska,
* 2. to triada buddyjska.
Kolory mają symbolikę archetypiczną i na czoło wysuwa się tu czerwień – symbol wojny, przekazywanie krwi. Wiąże się to z [[Agni]] – hinduskim bogiem ognia. Kolor ten ma w powieści sens ambiwalentny, podobnie jak biel (świętość i trupią bladość). Bóstwo [[Agni]] wypiera czystą Beatrycze.

'''Mit księgi''' – najważniejszymi księgami są dla ''Próchna'': ''[[Tako rzecze Zaratustra]] ''[[Friedrich Nietzsche|Fryderyka Nietzschego]] i kodeks pism hinduskich. Są to teksty będące prefiguracją losów głównych bohaterów. Oprócz tych dwóch szczegółowe prefiguracje występują w cytowanych dziełach: ''Lambro'' [[Juliusz Słowacki|Juliusza Słowackiego]] – Borowski, angielska powieść – Jelsky, parabola ''o Niezamyślu i Bratumile'' – Hertenstein. ''Próchno'' to obfite kompendium ulubionych w [[dekadentyzm]]ie schematów. Sama powieść stała się księgą mitów artystycznych epoki.

== Recepcja utworu ==
[[Krytyka literacka|Krytycy literaccy]] w ocenie dzieła podzielili się na dwie grupy:
* aprobującą kompozycję i idee utworu – [[Maria Komornicka]], [[Ignacy Matuszewski]], [[Konstanty Troczyński]], [[Henryk Trzpis]]
* negującą układ i wymowę dzieła – [[Wiktor Gomulicki]], [[Teodor Jeske-Choiński]], [[Józef Flach]] oraz – w sposób bardzo wycieniowany – [[Stanisław Brzozowski (pisarz)|Stanisław Brzozowski]].

[[Maria Komornicka]] uważała Próchno za ''szatańskie zwierciadło współczesności'' oraz ''krwawe świadectwo męczeństwa sztuki i artysty''<ref>{{Cytuj |autor = [[Maria Komornicka]] |tytuł = "Próchno" W. Berenta |czasopismo = Chimera |data = 1902 |wolumin = 6 |numer = 18 |s = 456}}</ref>.

'''Tytuł''' – rozumiano [[Ambiwalencja|ambiwalentnie]] – jako rozkład, ale też materiał użyźniający.
[[Zofia Nałkowska]] – ''Próchno'' to obraz obcej metropolii, świecącej złudnym światłem, doszukiwano się też aluzji tytułu do konkretnych utworów. Podobno początkowo powieść miała nosić tytuł "Uwiędli".

'''Genologia''' – krytyków zdziwiła [[polifonia|polifoniczność]] powieści, mówiono o "absurdzie beletrystycznym". Łączono ''Próchno'' z powieściami psychologicznymi, zwracano uwagę na "dramaturgiczną" strukturę powieści. ''Próchno'' wyróżnia się brakiem realistycznej rodzajowości.

'''Charakterystyka powieści''' – [[Aleksander Potocki (1798-1868)|Aleksander Potocki]] wyróżnia w powieści 3 postawy artysty – [[kabotynizm]] (Borowski), wyrobnictwo (Jelsky, Kunicki), arystokratyzm (Hertenstein). [[Konstanty Troczyński]] – 3 rodzaje nieporadności twórczej: Borowski (--) nieporadność tworzyw i rzemiosła, Müller, Jelsky (- +) niedowład rzemiosła, nadmiar tworzywa, Hertenstein (+ +) ma wszystko, ale jest improduktywem z wyboru. Widziano podobieństwo między Turkułem a dramaturgiem Kisielewskim, jak również Stanisławem Przybyszewskim.

'''Idea''' – dwie dyskusje:
* 1 sprawa – czy [[Wacław Berent]] potępia bohaterów czy broni ich,
* 2 sprawa – dystans autora do przedstawionego środowiska, perspektywizm autora, który chciał oświetlić ''Próchno'' jego własnym światłem.
[[Stanisław Brzozowski (pisarz)|Stanisław Brzozowski]] zarzucał powieści, że "dystans psychiczny pomiędzy autorem a treścią dzieła nie istnieje"{{fakt|data=2009-06}}. Ale przecież [[Wacław Berent]] atakuje artystów nieporadnych ze stanowiska własnego mistrzostwa oraz przeciwstawia improduktywom ludzi, którzy odnieśli sukces. Wskazał także aluzyjnie pozytywne drogi realizacji osobowości twórcy.

Zdaniem [[Stanisław Brzozowski (pisarz)|Stanisława Brzozowskiego]]<ref>{{cytuj książkę |nazwisko= Tomkowski |imię= J |tytuł= Młoda Polska|miejsce= Warszawa |rok= 2001 |strony= 101}}</ref>:
{{Cytat
 |treść = ''Próchno'' stanowi wotum nieufności wyrażone wobec nowoczesnej kultury. Demaskuje ponadto dwuznaczną postawę artysty, który odczuwając nienawiść wobec filistra, jednocześnie – powodowany zarówno próżnością, jak i neurotycznym lękiem przed odrzuceniem – zabiega o względy. Uznaje ze  strony publiczności, aplauz widowni, sława i podziw to także swego rodzaju narkotyk, a niekiedy wręcz trucizna.
}}

== Tłumaczenia ==
Powieść przetłumaczono na [[język niemiecki]] (''Edelfäule'') i rosyjski (''Gnijenije'').

== Przypisy ==
{{Przypisy}}

== Bibliografia ==
* Paszek J., Wstęp, [do:] W. Berent, ''Próchno,'' Wrocław 1979, BN I/ 234.
* Baranowska A., ''Kraj modernistycznego cierpienia'', Warszawa 1977.
* Paszek J., ''Styl powieści Berenta'', Katowice 1976.
* Garbaczowska J., Berent, OLP XIX i XX w., s. 5, t.3.
* Tomkowski J. ''Młoda Polska'', Warszawa 2001.
* Kulczycka J., Maciejowska I., Makowiecki A., Taborski R., ''Młoda Polska,'' Warszawa 1991.
* Hutnikiewicz A., ''Młoda Polska'',Warszawa 2007.
* Rusek I., ''Pragnienie – symbol – mit. Studium o "Próchnie" Wacława Berenta,'' Warszawa 2013.

== Linki zewnętrzne ==
* [http://elektury.org/utwory/waclaw-berent/php/prochno ''"Próchno" Wacława Berenta w serwisie eLektury'']
* [https://polona.pl/item/prochno-powiesc-wspolczesna,OTc1NTMyOTI/ ''Próchno'' (wyd. 1903)] w bibliotece [[Polona]]
* [https://polona.pl/item/prochno,NDIzMTk2NTI/ ''Próchno'' (rękopis)] w bibliotece [[Polona]]
{{Wacław Berent}}

[[Kategoria:Polskie powieści obyczajowe]]
[[Kategoria:Powieści z 1903]]
[[Kategoria:Powieści Wacława Berenta]]


text:
# Dypsis linearis
Dypsis linearis – gatunek palmy z rzędu arekowców (Arecales). Występuje endemicznie na Madagaskarze, w prowincji Toamasina. Można go spotkać między innymi w parkach narodowych Andasibe-Mantadia, Ranomafana i Zahamena.
Rośnie w bioklimacie wilgotnym. Występuje na wysokości do 500 m n.p.m.

wikiname: plwiki

title: Dypsis linearis

in_language: pl

wikitext:
{{Takson infobox
 |nazwa                = ''Dypsis linearis''
 |grafika              =
 |opis grafiki         =
 |alt grafiki          =
 |systematyka ref      = <ref name="ruggiero" /><ref name="apweb" />
 |domena               = [[eukarionty]]
 |królestwo            = [[rośliny]]
 |podkrólestwo         = [[rośliny zielone]]
 |nadgromada           = [[rośliny telomowe]]
 |gromada              = [[rośliny naczyniowe]]
 |podgromada           = [[rośliny nasienne]]
 |nadklasa             = [[okrytonasienne]]
 |klasa                = ''[[Magnoliopsida]]''
 |nadrząd              = [[liliopodobne]] <small>(≡ [[jednoliścienne]])</small>
 |rząd                 = [[arekowce]]
 |rodzina              = [[arekowate]]
 |rodzaj               = ''[[Dypsis]]''
 |gatunek              = ''Dypsis linearis''
 |nazwa łacińska       = Dypsis linearis
 |autor                = Jum.
 |cytat                = Palms Madagascar 249: (1995)<ref name=efloras>{{cytuj stronę | url = http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=12&taxon_id=250069466 | tytuł = Dypsis linearis Jum. | data = | autor = | praca = | opublikowany = Madagascar Catalogue | język = en | data dostępu = 2013-12-18}}</ref>.
 |synonimy             =
* ''Chrysalidocarpus ambolo'' Jum.
* ''Dypsis anovensis'' J. Dransf.
* ''Neophloga linearis'' Becc.
* ''Neophloga mananjarensis'' Jum. & H. Perrier
* ''Neophloga procumbens'' Jum. & H. Perrier
 |IUCN id              = 195947
 |status IUCN          = EN
 |wikispecies          =
 |commons              =
}}
'''''Dypsis linearis''''' – [[gatunek (biologia)|gatunek]] palmy z rzędu [[Arekowce|arekowców]] ''(Arecales)''. Występuje [[Endemit|endemicznie]] na [[Madagaskar]]ze, w prowincji [[Prowincja Toamasina|Toamasina]]. Można go spotkać między innymi w parkach narodowych [[Park Narodowy Andasibe-Mantadia|Andasibe-Mantadia]], [[Park Narodowy Ranomafana|Ranomafana]] i [[Park Narodowy Zahamena|Zahamena]]<ref name=efloras/>.

Rośnie w bioklimacie wilgotnym. Występuje na wysokości do 500 m n.p.m.<ref name=efloras/>

== Przypisy ==
{{Przypisy|
<ref name="ruggiero">{{Ruggiero |data dostępu = 2020-02-20}}</ref>
<ref name="apweb">{{Angiosperm Phylogeny Website |data dostępu = 2010-03-24}}</ref>
}}

{{Kontrola autorytatywna}}

[[Kategoria:Dypsis]]

title: Dypsis linearis

Domena: eukarionty

Królestwo: rośliny

Podkrólestwo: rośliny zielone

Nadgromada: rośliny telomowe

Gromada: rośliny naczyniowe

Podgromada: rośliny nasienne

Nadklasa: okrytonasienne

Klasa: Magnoliopsida

Nadrząd: liliopodobne (≡ jednoliścienne)

Rząd: arekowce

Rodzina: arekowate

Rodzaj: Dypsis

Gatunek: Dypsis linearis

title: Synonimy

Synonimy:
Kategoria zagrożenia (CKGZ)
· zagrożony


text:
# Ewa Szeląg
Ewa Szeląg, z d. Zygadlińska (ur. 29 maja 1964) – polska piłkarka ręczna, grająca na pozycji rozgrywającej, reprezentantka i mistrzyni Polski.

## Życiorys
Wychowanka Startu Elblągu, przez większą część kariery sportowej związana z tym klubem. W 1984 zdobyła mistrzostwo Polski w barwach AZS AWF Wrocław, ale w połowie lat 80. powróciła do Startu. Zdobyła w barwach elbląskiego klubu wicemistrzostwo Polski w 1991 i mistrzostwo w 1992. Najlepsza snajperka swojego klubu w sezonie mistrzowskim. Po sezonie 1991/1992 kontynuowała grę w Niemczech (w Lipsku). W sezonie 1994/1995 w barwach Montexu Lublin sięgnęła po kolejne mistrzostwo Polski, po czym wyjechała do Francji.
W reprezentacji Polski debiutowała 26 września 1990 w towarzyskim spotkaniu z Rumunią, wystąpiła następnie na mistrzostwach świata w 1990 (9. miejsce) i mistrzostwach Europy w 1996 (11. miejsce). Na tym ostatnim turnieju w meczu z Litwą (13 grudnia 1996) zakończyła karierę reprezentacyjną. Łącznie w biało-czerwonych wystąpiła 52 razy, zdobywając 157 bramek.

title: Ewa Szeląg

wikitext:
{{Sportowiec infobox
 |imię i nazwisko           = Ewa Szeląg
 |imię i nazwisko org       =
 |dyscyplina                = piłka ręczna
 |grafika                   =
 |opis grafiki              =
 |pełne imię i nazwisko     =
 |data urodzenia            = [[29 maja]] [[1964]]
 |miejsce urodzenia         =
 |data śmierci              =
 |miejsce śmierci           =
 |obywatelstwo              =
 |wzrost                    =
 |pozycja                   = [[rozgrywający (piłka ręczna)|rozgrywająca]]
 |klub                      = [[Start Elbląg]]<br />[[SPR Lublin|Montex Lublin]]
 |numer w klubie            =
 |kariera juniorska         =
 |kariera seniorska         =
 |kariera reprezentacyjna   =
! 1990–1996! {{reprezentacja|Polska|prk}}! 52! 157
 |kariera trenerska         =
 |medale                    =
 |odznaczenia               =
 |commons                   =
 |wikicytaty                =
 |www                       =
}}
'''Ewa Szeląg''', z d. '''Zygadlińska''' (ur. 29 maja 1964) – polska piłkarka ręczna, grająca na pozycji rozgrywającej, reprezentantka i mistrzyni Polski.

== Życiorys ==
Wychowanka [[Start Elbląg|Startu Elblągu]], przez większą część kariery sportowej związana z tym klubem. W 1984 zdobyła mistrzostwo Polski w barwach AZS AWF Wrocław, ale w połowie lat 80. powróciła do Startu. Zdobyła w barwach elbląskiego klubu wicemistrzostwo Polski w 1991 i mistrzostwo w 1992. Najlepsza snajperka swojego klubu w sezonie mistrzowskim. Po sezonie 1991/1992 kontynuowała grę w Niemczech (w Lipsku). W sezonie 1994/1995 w barwach [[SPR Lublin|Montexu Lublin]] sięgnęła po kolejne mistrzostwo Polski, po czym wyjechała do Francji.

W reprezentacji Polski debiutowała 26 września 1990 w towarzyskim spotkaniu z Rumunią, wystąpiła następnie na mistrzostwach świata w 1990 (9. miejsce) i mistrzostwach Europy w 1996 (11. miejsce). Na tym ostatnim turnieju w meczu z Litwą (13 grudnia 1996) zakończyła karierę reprezentacyjną. Łącznie w biało-czerwonych wystąpiła 52 razy, zdobywając 157 bramek.

== Bibliografia ==
* {{Cytuj stronę | url = http://www.start.elblag.pl/index.php?tresc=zobacz.php&co=newsy.php&ktory=514&opcja=caly | tytuł = sylwetki zawodniczek Startu Elbląg w sezonie 1991/1992 | opublikowany = start.elblag.pl | archiwum = https://web.archive.org/web/20160807033836/http://www.start.elblag.pl/index.php?tresc=zobacz.php&co=newsy.php&ktory=514&opcja=caly | zarchiwizowano = 2016-08-07}}
* {{Cytuj stronę | url = http://www.mosir.elblag.eu/index.php?pod_menu=888 | tytuł = Andrzej Minkiewicz "Historia piłki ręcznej kobiet w Elblągu w latach 1966 - 1997" | opublikowany = mosir.elblag.eu | archiwum = https://web.archive.org/web/20120122015340/http://www.mosir.elblag.eu/index.php?pod_menu=888 | zarchiwizowano = 2012-01-22}}
* [[Władysław Zieleśkiewicz]], ''90 lat polskiej piłki ręcznej'', wyd. Związek Piłki Ręcznej w Polsce, Warszawa 2008

{{SORTUJ:Szeląg, Ewa}}
[[Kategoria:Piłkarki ręczne MKS Lublin]]
[[Kategoria:Piłkarki ręczne Startu Elbląg]]
[[Kategoria:Reprezentantki Polski w piłce ręcznej]]
[[Kategoria:Urodzeni w 1964]]

title: · Ewa Szeląg

Pozycja: rozgrywająca

Klub: Start Elbląg · Montex Lublin

title: Kariera reprezentacyjna

Lata: Reprezentacja · Wyst. · Gole

Polska · 52 · (157)


text:
# Jean Charles Pallavicini
Jean Charles Pallavicini, także Giancarlo Pallavicini (ur. 14 kwietnia 1911 w Desio, zm. 22 września 1999 tamże) – tymczasowy Namiestnik zakonu joannitów od 17 stycznia do 11 kwietnia 1998.
W zakonie kawalerów maltańskich pełnił funkcje administracyjne. Po tym, jak zmarł dotychczasowy wielki mistrz zakonu Angelo de Mojana di Cologna został wyznaczony namiestnikiem zakonu ad interim do czasu wyboru następcy, co nastąpiło 3 miesiące później. Zmarł 11 lat później w rodzinnym Desio. Był spokrewniony z urodzonym w 1931 ekonomistą o tym samym imieniu i nazwisku.

title: Jean Charles Pallavicini

wikitext:
{{Władca infobox
 |władca            = Jean Charles Pallavicini
 |imiona            =
 |grafika           =
 |opis grafiki      =
 |herb              = Coat of arms of the Sovereign Military Order of Malta (variant).svg
 |opis herbu        =
 |faksymile         =
 |opis faksymile    =
 |dewiza            =
 |1. tytuł          = [[Wielcy mistrzowie zakonu joannitów|Tymczasowy Namiestnik Zakonu Maltańskiego]]
 |1. sukcesja       =
 |1. od             = 17 stycznia 1988
 |1. do             = 11 kwietnia 1988
 |1. koronacja      =
 |1. poprzednik     = [[Angelo di Mojana de Cologna]]
 |1. następca       = [[Andrew Bertie]]
 |dynastia          =
 |data urodzenia    = [[14 kwietnia]] [[1911]]
 |miejsce urodzenia = [[Desio]]
 |data śmierci      = [[22 września]] [[1999]]
 |miejsce śmierci   = Desio
 |przyczyna śmierci =
 |miejsce spoczynku =
 |ojciec            =
 |matka             =
 |rodzeństwo        =
 |1. związek z      =
 |1. związek od     =
 |1. związek do     =
 |1. dzieci         =
 |moneta            =
 |opis monety       =
 |odznaczenia       =
 |commons           =
 |wikiźródła        =
 |wikicytaty        =
}}
'''Jean Charles Pallavicini''', także '''Giancarlo Pallavicini''' (ur. 14 kwietnia 1911 w [[Desio]], zm. 22 września 1999 tamże) – [[Wielcy mistrzowie zakonu joannitów|tymczasowy Namiestnik zakonu joannitów]] od 17 stycznia do 11 kwietnia 1998.

W zakonie kawalerów maltańskich pełnił funkcje administracyjne. Po tym, jak zmarł dotychczasowy wielki mistrz zakonu [[Angelo de Mojana di Cologna]] został wyznaczony namiestnikiem zakonu ''ad interim'' do czasu wyboru następcy, co nastąpiło 3 miesiące później<ref>{{Cytuj stronę | url = http://www.orderofmalta.org.uk/grand_masters.asp | tytuł = The 79 Grand Masters | opublikowany = orderofmalta.org.uk | język = en | data dostępu = 2017-04-04 | archiwum = https://web.archive.org/web/20170405073322/http://www.orderofmalta.org.uk/grand_masters.asp | zarchiwizowano = 2017-04-05 }}</ref>. Zmarł 11 lat później w rodzinnym Desio. Był spokrewniony z urodzonym w 1931 ekonomistą [[Giancarlo Pallavicini (ekonomista)|o tym samym imieniu i nazwisku]].

== Przypisy ==
{{Przypisy}}

{{Wielcy mistrzowie zakonu joannitów}}

{{SORTUJ:Pallavicini, Jean Charles}}
[[Kategoria:Urodzeni w 1911]]
[[Kategoria:Namiestnicy wielkiego mistrza zakonu joannitów]]
[[Kategoria:Zmarli w 1999]]

title: Jean Charles Pallavicini

Okres: od 17 stycznia 1988 · do 11 kwietnia 1988

Poprzednik: Angelo di Mojana de Cologna

Następca: Andrew Bertie

Data i miejsce urodzenia: 14 kwietnia 1911 · Desio

Data i miejsce śmierci: 22 września 1999 · Desio


text:
# Doliwy (województwo warmińsko-mazurskie)
Doliwy (niem. Doliwen) – wieś w Polsce położona w województwie warmińsko-mazurskim, w powiecie oleckim, w gminie Olecko.
W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa suwalskiego.
Wieś powstała na prawie lennym w wyniku osadnictwa niemieckich rodzin szlacheckich. Zasadźca był Krzysztofow Glaubitzo, któremu w 1558 r. książę Albrecht nadał 100 włók boru oraz jeziora: Długie, Grodziskie i Kociołek. Z tego nadania powstały Doliwy i Chełchy.
W czasie wojen polsko-szwedzkich Doliwy były w posiadaniu hrabiego Bastiana von Lehndorfa, jednakże w XVIII wieku oba majątki (w Doliwach i Chechłach) przeszły w posiadanie Dzięgielów (polska szlachta). Dokumenty z 1800 roku wymieniają w Doliwach majątek szlachecki oraz wieś. Jednoklasowa szkoła została założona między 1837 a 1840 r., i funkcjonowała do 1945 roku. Ostatni budynek szkolny zbudowany został w 1920 roku.
Na początku XX w. grunty uprawiane przez wieś wynosiły 612 ha, w tym dwa majątki ponad sto hektarów.
W 1938 r. wieś liczyła 235 mieszkańców. W tym czasie władze hitlerowskie w ramach akcji germanizacyjnej zmieniły nazwę wsi na Teichwalde.
Bibliografia:
- Olecko Czasy, ludzie, zdarzenia Tekst: Ryszard Demby

wikitext:
{{Inne znaczenia||[[Doliwy]]}}
{{Polska miejscowość infobox
 |nazwa                  = Doliwy
 |rodzaj miejscowości    = wieś
 |zdjęcie                =
 |opis zdjęcia           =
 |alt zdjęcia            =
 |województwo            = warmińsko-mazurskie
 |powiat                 = [[Powiat olecki|olecki]]
 |gmina                  = [[Olecko (gmina)|Olecko]]
 |sołectwo               =
 |miejscowość podstawowa =
 |wysokość               =
 |liczba ludności        = 45<ref>{{Cytuj |url=https://bdl.stat.gov.pl/bdl/metadane/cechy/4182 |tytuł=NSP 2021: Ludność w miejscowościach statystycznych |data=2022-09-19 |data dostępu=2022-10-06 |opublikowany=Bank Danych Lokalnych GUS}}</ref>
 |rok                    = 2022
 |strefa numeracyjna     = 87
 |kod pocztowy           = 19-411<ref>{{Poczta Polska|2022-10|s=232}}</ref>
 |tablice rejestracyjne  = NOE
 |SIMC                   = 0763347
 |kod mapy               = Olecko (gmina)
 |współrzędne            = 54°03'03"N 22°21'15"E<ref name="prng">{{PRNG Miejscowości|25251|data=2023-11-05}}</ref>
 |commons                =
 |www                    =
}}
'''Doliwy''' (niem. ''Doliwen'') – [[wieś]] w [[Polska|Polsce]] położona w [[województwo warmińsko-mazurskie|województwie warmińsko-mazurskim]], w [[powiat olecki|powiecie oleckim]], w [[Olecko (gmina)|gminie Olecko]].

[[Podział administracyjny Polski (1975–1998)|W latach 1975–1998]] miejscowość administracyjnie należała do [[województwo suwalskie|województwa suwalskiego]].
Wieś powstała na prawie lennym w wyniku osadnictwa niemieckich rodzin szlacheckich. Zasadźca był Krzysztofow Glaubitzo, któremu w [[1558]] r. książę Albrecht nadał 100 włók boru oraz jeziora: Długie, Grodziskie i Kociołek. Z tego nadania powstały Doliwy i [[Chełchy (gmina Świętajno)|Chełchy]].

W czasie wojen polsko-szwedzkich Doliwy były w posiadaniu hrabiego ''Bastiana von Lehndorfa'', jednakże w XVIII wieku oba majątki (w Doliwach i Chechłach) przeszły w posiadanie Dzięgielów (polska szlachta). Dokumenty z 1800 roku wymieniają w Doliwach majątek szlachecki oraz wieś. Jednoklasowa szkoła została założona między 1837 a 1840 r., i funkcjonowała do [[1945]] roku. Ostatni budynek szkolny zbudowany został w [[1920]] roku.

Na początku XX w. grunty uprawiane przez wieś wynosiły 612 ha, w tym dwa majątki ponad sto hektarów.

W 1938 r. wieś liczyła 235 mieszkańców. W tym czasie władze hitlerowskie w ramach akcji germanizacyjnej zmieniły nazwę wsi na ''Teichwalde''.

'''Bibliografia:'''
* [http://www.um.olecko.pl/czasy/33.htm#12 Olecko Czasy, ludzie, zdarzenia Tekst: Ryszard Demby]
== Przypisy ==
{{Przypisy}}

{{Gmina Olecko}}

[[Kategoria:Doliwy (województwo warmińsko-mazurskie)]]

title: Doliwy

Państwo: Polska

Województwo: warmińsko-mazurskie

Powiat: olecki

Gmina: Olecko

Tablice rejestracyjne: NOE


text:
# Nankana Sahib
Nankana Sahib (pendżabski/urdu: ننكانہ صاحِب) – miasto w Pakistanie, w prowincji Pendżab. W 2017 roku liczyło 79 540 mieszkańców.

title: Nankana Sahib

wikitext:
{{Miejscowość infobox
 |nazwa                        = Nankana Sahib
 |nazwa oryginalna             = {{k|ur|ننكانہ صاحِب}}
 |zdjęcie                      =
 |opis zdjęcia                 =
 |alt zdjęcia                  =
 |herb                         =
 |flaga                        =
 |dopełniacz nazwy             =
 |państwo                      = Pakistan
 |1. jednostka administracyjna = [[Pendżab (Pakistan)|Pendżab]]
 |powierzchnia                 =
 |wysokość                     =
 |rok                          = 2017
 |liczba ludności              = 79 540
 |gęstość zaludnienia          =
 |numer kierunkowy             =
 |kod pocztowy                 =
 |tablice rejestracyjne        =
 |strefa czasowa               = [[UTC+05:00]] ([[Czas standardowy w Pakistanie|PKT]])
 |współrzędne                  =
 |commons                      =
 |www                          =
}}
'''Nankana Sahib''' ([[Język pendżabski|pendżabski]]/[[Język urdu|urdu]]: ننكانہ صاحِب) – miasto w [[Pakistan]]ie, w [[Pendżab (Pakistan)|prowincji Pendżab]]. W 2017 roku liczyło 79 540 mieszkańców.

{{Pendżab (Pakistan)}}

{{Kontrola autorytatywna}}

[[Kategoria:Miasta w Pendżabie (Pakistan)]]

title: Nankana Sahibننكانہ صاحِب

Państwo: Pakistan

Prowincja: Pendżab


text:
# Christoph Schregel
Christoph Schregel (ur. 2 stycznia 1986 w Bochum) – niemiecki wioślarz.

## Osiągnięcia
- Mistrzostwa Świata U-23 – Amsterdam 2005 – dwójka podwójna wagi lekkiej – 4. miejsce[1].
- Mistrzostwa Świata – Eton 2006 – czwórka podwójna wagi lekkiej – 2. miejsce[1].
- Mistrzostwa Świata U-23 – Glasgow 2007 – dwójka podwójna wagi lekkiej – 3. miejsce[1].
- Mistrzostwa Europy – Poznań 2007 – dwójka podwójna wagi lekkiej – 5. miejsce[1].

title: Christoph Schregel

wikitext:
{{Sportowiec infobox
 |imię i nazwisko           = Christoph Schregel
 |imię i nazwisko org       =
 |dyscyplina                = wioślarstwo
 |grafika                   =
 |opis grafiki              =
 |pełne imię i nazwisko     =
 |data urodzenia            = 2 stycznia 1986
 |miejsce urodzenia         = [[Bochum]]
 |data śmierci              =
 |miejsce śmierci           =
 |obywatelstwo              =
 |wzrost                    = 175 cm
 |pozycja                   =
 |klub                      =
 |numer w klubie            =
 |kariera juniorska         =
 |kariera seniorska         =
 |kariera reprezentacyjna   =
 |kariera trenerska         =
 |medale                    =
{{Medalista infobox/nagłówek|MŚ|W}}
{{Medalista infobox/reprezentacja|DEU}}
{{Medalista infobox/MŚ|W|Eton|2006|srebro|wioślarstwo (czwórka podwójna wagi lekkiej)}}
 |odznaczenia               =
 |commons                   =
 |wikicytaty                =
 |www                       =
}}
'''Christoph Schregel''' (ur. [[2 stycznia]] [[1986]] w [[Bochum]]) – [[Niemcy|niemiecki]] [[Wioślarstwo|wioślarz]].

== Osiągnięcia ==
* [[Mistrzostwa Świata U-23 w Wioślarstwie 2005|Mistrzostwa Świata U-23]] – [[Amsterdam]] 2005 – dwójka podwójna wagi lekkiej – 4. miejsce<ref name="rowing"/>.
* [[Mistrzostwa Świata w Wioślarstwie 2006|Mistrzostwa Świata]] – [[Eton (Wielka Brytania)|Eton]] 2006 – czwórka podwójna wagi lekkiej – 2. miejsce<ref name="rowing"/>.
* [[Mistrzostwa Świata U-23 w Wioślarstwie 2007|Mistrzostwa Świata U-23]] – [[Glasgow]] 2007 – dwójka podwójna wagi lekkiej – 3. miejsce<ref name="rowing"/>.
* [[Mistrzostwa Europy w Wioślarstwie 2007|Mistrzostwa Europy]] – [[Poznań]] 2007 – [[Mistrzostwa Europy w Wioślarstwie 2007 – dwójka podwójna wagi lekkiej mężczyzn|dwójka podwójna wagi lekkiej]] – 5. miejsce<ref name="rowing">{{cytuj stronę| url = https://worldrowing.com/athlete/94cbb3fa-3fbc-465b-b79b-cd2270ea9019 | tytuł = WorldRowing.com| data dostępu = 2010-07-16| autor = | język = en}}</ref>.

== Przypisy ==
{{Przypisy}}

{{Kontrola autorytatywna}}

{{SORTUJ:Schregel, Christoph}}
[[Kategoria:Niemieccy wioślarze]]
[[Kategoria:Uczestnicy Mistrzostw Europy w Wioślarstwie 2007]]
[[Kategoria:Medaliści Mistrzostw Świata w Wioślarstwie 2006]]
[[Kategoria:Ludzie urodzeni w Bochum]]
[[Kategoria:Urodzeni w 1986]]

title: · Christoph Schregel

Data i miejsce urodzenia: 2 stycznia 1986 · Bochum

title: Dorobek medalowy

srebro: Eton 2006 · wioślarstwo (czwórka podwójna wagi lekkiej)


text:
# Supreme Commander
Supreme Commander – gra komputerowa z gatunku RTS osadzona w dalekiej przyszłości, będąca nieoficjalną kontynuacją gry Total Annihilation z 1997 roku. Stworzona została przez Chrisa Taylora i studio Gas Powered Games, wydana na świecie przez THQ, a w Polsce przez CD Projekt.

## Fabuła
Kampania dla jednego gracza w Supreme Commander opowiada daleką przyszłość ludzi. Według fabuły już w pierwszej połowie XXI wieku ludzkość pracowała nad możliwością teleportacji, co zaowocowało utworzeniem w 2062 roku pierwszej kolonii na Neptunie dzięki tej technologii. W ciągu następnego półwiecza powstało około 110 kolonii na najbliższych planetach. Niestety zagrożeniem stały się owoce eksperymentów doktora Gustafa Brackmanna, Symbioty – ludzie-androidy posiadający cybernetyczne mózgi. Wkrótce zbuntowali się przeciwko tyranizującym ich ludziom, budując nową kolonię. Okrzyknęli się Cybranami i zdecydowali się walczyć o swoją wolność. Na domiar złego niedobitki Serafimów – rasy kosmitów ocalałej z hekatomby ludzkiej, przekazały część swojej wiedzy swoim ludzkim zwolennikom. To doprowadziło do powstania następnej frakcji – Aeon. Fanatycy zafascynowani kodeksem („Droga”), który mówi o pokoju i technologią swych mentorów, rozpoczęli wprowadzanie go w życie... siłą. Obydwie frakcje szybko rosły w siłę, więc wojska Zjednoczonej Federacji Ziemskiej (UEF) postanowiły objąć skolonizowane tereny kwarantanną i wypowiedziały obu wrogim frakcjom w 2819 roku wojnę. Wybuchła walka między trzema frakcjami. Po długiej wojnie UEF było w opłakanej sytuacji. Musiało użyć broni o sile na tyle potężnej, że mogła zniszczyć planetę – Black Sun. Gra kończy się, gdy gracz odeprze ataki i ostatecznie aktywuje Black Sun. Dalsze losy UEF, Cybranów, oraz Aeonów można zobaczyć w dodatku Supreme Commander: Forged Alliance.

## Rozgrywka
Supreme Commander jak większość RTS-ów opiera się na systemie surowców. Te są dwa: masa i energia. Oba surowce można wydobywać z określonych miejsc oraz zbierać w postaci złomu ze zniszczonych jednostek i budowli. System ekonomiczny gry ogólnie ściśle bazuje na tym z Total Annihilation. Ważną rolę odgrywa średnia procentowa przychodu energii i masy. Nowością jest możliwość automatycznego transportu wojsk zaraz po wyjściu z fabryki [tryb „ferry” w transportowcach], tudzież fakt iż jedna fabryka może asystować drugiej.
Rozgrywka wymusza walkę na kilku frontach z powodu ogromnych map liczących przeciętnie 400 km² (największe = 6481 km²). Jednostki dzielą się na pojazdy, lotnictwo i marynarkę. Jednostki poszczególnych frakcji różnicują się wraz z zaawansowaniem technologicznym np. w przypadku poziomu pierwszego, jest to głównie różnica w wyglądzie, sile/zasięgu ognia, prędkości, dodatkowych funkcji. Istnieją 4 poziomy technologiczne, wliczając w to poziom eksperymentalny (jednostki eksperymentalne) to już diametralne zmiany pod każdym względem. Są to najpotężniejsze jednostki.
Gra oferuje kampanię z 40 misjami dla 3 frakcji oraz 40 map do multiplayera.

title: Supreme Commander

wikitext:
{{Gra komputerowa infobox
 |tytuł                 = Supreme Commander
 |tytuł oryginalny      =
 |grafika               =
 |opis grafiki          =
 |producent             = Gas Powered Games
 |wydawca               = [[THQ]]
 |dystrybutor           = [[cdp.pl|CD Projekt]]
 |seria gier            =
 |reżyser               =
 |projektant            = [[Chris Taylor]]
 |artysta               =
 |główny programista    =
 |scenarzysta           =
 |kompozytor            = [[Jeremy Soule]]
 |licencja              =
 |silnik                = Moho
 |format obrazu         =
 |aktualna wersja       = 1.1.3280
 |data wydania          = {{wydanie gry|Ziemia|ŚWI|[[luty 2007#16 lutego 2007|16 lutego 2007]]}}<br />{{wydanie gry|Polska|POL|[[marzec 2007#22 marca 2007|22 marca 2007]]}}
 |gatunek               = [[Strategiczna gra czasu rzeczywistego|RTS]]
 |tryby gry             = [[Komputerowa gra jednoosobowa|Gra jednoosobowa]], [[Komputerowa gra wieloosobowa|Gra wieloosobowa]]
 |kategorie wiekowe     = [[Pan European Game Information|PEGI]]: 12+
 |język                 =
 |platforma             = [[Microsoft Windows|Windows]] [[Windows 2000|2000]] / [[Windows XP|XP]] / [[Windows Vista|Vista]]
 |nośniki               = [[DVD]] (1)
 |wymagania             = Procesor Pentium 4 3 GHz lub podobny, 1 GB [[RAM]], karta grafiki 256 MB RAM obsługująca [[DirectX]] 9.0c, 8 GB [[dysk twardy|HDD]]
 |kontrolery            = [[Klawiatura komputerowa|klawiatura]], [[mysz komputerowa|mysz]]
 |rozdzielczość natywna =
 |kontynuacja           = ''[[Supreme Commander 2]]'' (2010)
 |www                   =
}}
'''Supreme Commander''' – [[gra komputerowa]] z gatunku [[Strategiczna gra czasu rzeczywistego|RTS]] osadzona w dalekiej przyszłości, będąca nieoficjalną kontynuacją gry [[Total Annihilation]] z 1997 roku. Stworzona została przez [[Chris Taylor|Chrisa Taylora]] i studio Gas Powered Games, wydana na świecie przez [[THQ]], a w Polsce przez [[cdp.pl|CD Projekt]].

== Fabuła ==
Kampania dla jednego gracza w Supreme Commander opowiada daleką przyszłość ludzi. Według fabuły już w pierwszej połowie XXI wieku ludzkość pracowała nad możliwością [[teleportacja|teleportacji]], co zaowocowało utworzeniem w 2062 roku pierwszej kolonii na [[Neptun]]ie dzięki tej technologii. W ciągu następnego półwiecza powstało około 110 kolonii na najbliższych planetach. Niestety zagrożeniem stały się owoce eksperymentów doktora Gustafa Brackmanna, Symbioty – ludzie-androidy posiadający cybernetyczne mózgi. Wkrótce zbuntowali się przeciwko tyranizującym ich ludziom, budując nową kolonię. Okrzyknęli się Cybranami i zdecydowali się walczyć o swoją wolność. Na domiar złego niedobitki Serafimów – rasy kosmitów ocalałej z hekatomby ludzkiej, przekazały część swojej wiedzy swoim ludzkim zwolennikom. To doprowadziło do powstania następnej frakcji – Aeon. Fanatycy zafascynowani kodeksem („Droga”), który mówi o pokoju i technologią swych mentorów, rozpoczęli wprowadzanie go w życie... siłą. Obydwie frakcje szybko rosły w siłę, więc wojska Zjednoczonej Federacji Ziemskiej (UEF) postanowiły objąć skolonizowane tereny kwarantanną i wypowiedziały obu wrogim frakcjom w 2819 roku wojnę. Wybuchła walka między trzema frakcjami. Po długiej wojnie UEF było w opłakanej sytuacji. Musiało użyć broni o sile na tyle potężnej, że mogła zniszczyć planetę – Black Sun. Gra kończy się, gdy gracz odeprze ataki i ostatecznie aktywuje Black Sun. Dalsze losy UEF, Cybranów, oraz Aeonów można zobaczyć w dodatku Supreme Commander: Forged Alliance.

== Rozgrywka ==
Supreme Commander jak większość RTS-ów opiera się na systemie surowców. Te są dwa: masa i energia. Oba surowce można wydobywać z określonych miejsc oraz zbierać w postaci złomu ze zniszczonych jednostek i budowli. System ekonomiczny gry ogólnie ściśle bazuje na tym z Total Annihilation. Ważną rolę odgrywa średnia procentowa przychodu energii i masy. Nowością jest możliwość automatycznego transportu wojsk zaraz po wyjściu z fabryki [tryb „ferry” w transportowcach], tudzież fakt iż jedna fabryka może asystować drugiej.

Rozgrywka wymusza walkę na kilku frontach z powodu ogromnych map liczących przeciętnie 400 km² (największe = 6481 km²). Jednostki dzielą się na pojazdy, lotnictwo i marynarkę. Jednostki poszczególnych frakcji różnicują się wraz z zaawansowaniem technologicznym np. w przypadku poziomu pierwszego, jest to głównie różnica w wyglądzie, sile/zasięgu ognia, prędkości, dodatkowych funkcji. Istnieją 4 poziomy technologiczne, wliczając w to poziom eksperymentalny (jednostki eksperymentalne) to już diametralne zmiany pod każdym względem. Są to najpotężniejsze jednostki.

Gra oferuje kampanię z 40 misjami dla 3 frakcji oraz 40 map do multiplayera.

== Linki zewnętrzne ==
* [http://www.supremecommander.com Oficjalna strona gry] {{lang|en|de|fr|es|it|ja}}

[[Kategoria:2007 w grach komputerowych]]
[[Kategoria:Games for Windows]]
[[Kategoria:Gry wydane przez THQ]]
[[Kategoria:Strategiczne gry czasu rzeczywistego]]
[[Kategoria:Gry komputerowe wyprodukowane w Stanach Zjednoczonych]]

title: Supreme Commander

Producent: Gas Powered Games

Wydawca: THQ

Dystrybutor: CD Projekt

Projektant: Chris Taylor

Kompozytor: Jeremy Soule

Silnik: Moho

Data wydania: ŚWI: 16 lutego 2007 · POL: 22 marca 2007

Gatunek: RTS

Tryby gry: Gra jednoosobowa, Gra wieloosobowa

Kategorie wiekowe: PEGI: 12+

Platforma: Windows 2000 / XP / Vista

Nośniki: DVD (1)

Wymagania: Procesor Pentium 4 3 GHz lub podobny, 1 GB RAM, karta grafiki 256 MB RAM obsługująca DirectX 9.0c, 8 GB HDD

Kontrolery: klawiatura, mysz

Następna gra w serii: Supreme Commander 2 (2010)