text:
# Su-24
Su-24 (ros. Су-24, w kodzie NATO „Fencer”) – radziecki dwusilnikowy bombowiec frontowy o zmiennej geometrii skrzydeł, zdolny do działań w każdych warunkach atmosferycznych, również w nocy, opracowany przez biuro konstrukcyjne Suchoja. Samolot jest zdolny do przenoszenia taktycznej broni jądrowej.

## Historia

### Geneza
W połowie lat 50. XX wieku, w radzieckim lotnictwie rozpoczął się proces przezbrajania pułków lotnictwa szturmowego z pamiętających czasy II wojny światowej samolotów tłokowych, na maszyny o napędzie odrzutowym. Z drugiej strony dostrzegano również coraz większą rolę rakietowych systemów przeciwlotniczych, których efektywność zagrażała realizacji zadań przez pierwszą generacją odrzutowych samolotów uderzeniowych, których skuteczność upatrywano w przeprowadzaniu misji z dużą prędkością i na dużym pułapie. Na początku lat 60. XX wieku rozwinięto koncepcję użycia lotnictwa szturmowo-bombowego, w której przyjęto założenie, iż jedyną metodą uniknięcia silnej obrony przeciwlotniczej był lot na małej wysokości z bardzo dużą prędkością. W celu umożliwienia działania w każdych warunkach atmosferycznych nowy samolot miał mieć radar do wykrywania celów naziemnych.

### Projekt
W marcu 1961 roku, wydano rządowe postanowienie o wdrożeniu do produkcji samolotu myśliwsko-bombowego Su-7B. W ramach prac, Biuro Doświadczalno-Konstrukcyjne Zakładu Nr 51 kierowane przez Pawła Suchoja, otrzymało zalecenie kontynuowania prac nad rozwojem samolotu. Ich celem miało być otrzymanie maszyny zdolnej do lotu w każdych warunkach atmosferycznych, przez całą dobę, zdolną do zwalczania celów naziemnych przy użyciu nowego systemu celowniczo-nawigacyjnemu. Z kolei za opracowanie awioniki jaka miała znaleźć się na pokładzie nowej konstrukcji odpowiedzialny został Instytut Naukowo-Badawczy Nr 131. Nowy projekt otrzymał zakładowe oznaczenie S-28. Oparcie prac modernizacyjnych o płatowiec Su-7 okazało się być ślepą uliczką. Kadłub o niewielkim przekroju, centralnym wlocie powietrza z małym stożkiem wlotowym nie był w stanie pomieścić nowego wyposażenia radioelektronicznego i radaru przeznaczonego do nawigacji w wykrywania celów. Prace postanowiono prowadzić w oparciu o myśliwiec przechwytujący Su-15. W trakcie projektowania zdecydowano się na zastosowanie skrzydeł o zmiennej geometrii, dzięki czemu możliwe było osiągnięcie dużej prędkości, jak i dobrych charakterystyk startu i lądowania.
Oblotu pierwszego prototypu Su-24 oznaczonego T6-1 dokonał 2 lipca 1967 roku pilot doświadczalny Władimir Iljuszyn. Skrzydła o zmiennej geometrii miał dopiero drugi prototyp T6-2I, oblatany 17 stycznia 1970 roku przez tego samego pilota.
Pierwszy egzemplarz seryjny powstał w fabryce w Nowosybirsku w grudniu 1971. Próby państwowe Su-24 przebiegały bardzo ciężko i ukończono je dopiero w lipcu 1974 roku. Oficjalnie do uzbrojenia samolot został przyjęty w lutym 1975 roku. W toku produkcji seryjnej dokonywano drobnych zmian, przez co na zachodzie poszczególne serie produkcyjne otrzymywały kolejne oznaczenia Fencer-A, Fencer-B, Fencer-C.
Równolegle trwały prace nad ulepszoną wersją Su-24M (oznaczenie biura konstrukcyjnego T-6M), mającą rozbudowany system uzbrojenia, w skład którego wchodziła nowa generacja uzbrojenia kierowanego. Poprawiono dokładność nawigacji i systemów celowniczych, zainstalowano system samoobrony oraz zwiększono zasięg samolotu, poprzez dodanie instalacji tankowania w locie. Prototypy nowej wersji rozpoczęły loty w 1977 roku, produkcja rozpoczęła się w 1979 roku. Zewnętrznie nowy wariant rozróżnić można po dłuższym o 75 centymetrów przodzie kadłuba. W NATO nowej wersji Su-24 nadano oznaczenie Fencer-D.
W oparciu o wersję Su-24M stworzono wyspecjalizowany samolot rozpoznawczy Su-24MR (oznaczenie biura konstrukcyjnego T-6MR), mający najsilniejszy zestaw urządzeń rozpoznawczych wśród radzieckich samolotów taktycznych. W kodzie NATO otrzymał nazwę Fencer-E.
Na bazie Su-24M powstała też wersja Su-24MP, przeznaczona do walki radioelektronicznej, z zewnątrz celowo nieodróżniająca się od pozostałych samolotów. W kodzie NATO nazwana Fencer-F.
Obecnie bombowiec Su-24M stanowi trzon rosyjskiego lotnictwa uderzeniowego. Wdrażany jest plan zastąpienia Su-24 przez nowoczesny samolot myśliwsko-bombowy Su-34.

## Wersje
- Su-24 – pierwsza wersja, wyposażona w system nawigacyjno-celowniczy PNS-24 Puma, wytwarzana w latach 1971–1983
- Su-24M – udoskonalona, wprowadzono system nawigacyjno-celowniczy PNS-24M Tigr w miejsce PNS-24 Puma, produkowana w latach 1979–1993
- Su-24MK – wersja Su-24M przeznaczona na eksport, pierwszy lot w maju 1987, produkowana w latach 1988–1992. Odbiorcami były Irak, Libia, Syria. W czasie Pustynnej Burzy irackie samoloty uciekły do Iranu
- Su-24MR – wersja rozpoznawcza, usunięto system PNS-24, zainstalowano urządzenia rozpoznawcze zintegrowane w system BKR-1, oblatana w maju 1980 roku, wytwarzana w latach 1983–1993.
- Su-24MP – wersja WRE, pierwszy lot w marcu 1980.

## Konstrukcja
Dwusilnikowy samolot bombowy w układzie górnopłatu.
Kadłub o konstrukcji półskorupowej i przekroju prostokątnym. Płaski spód kadłuba wytwarza dodatkową siłę nośną. W przedniej części kadłuba znajduje się radar, przedział instalacji uzupełniania paliwa w locie, komora przedniej goleni podwozia oraz kabina załogi wyposażona w fotele katapultowe K-36D lub K-36DM. Sterownice podwójne, samolot jest wyposażony w system automatycznego sterowania SAU-6, który umożliwia lot po zadanej trasie na dowolnej wysokości z użyciem stacji radiolokacyjnej Reljef. Osłona kabiny dla każdego z członków załogi otwierana oddzielnie. W części środkowej kadłuba znajduje się mechanizm poruszania skrzydłami, zbiorniki paliwa oraz komory podwozia głównego. Przednie osłony podwozia głównego spełniają również funkcję hamulca aerodynamicznego. W części ogonowej kadłuba znajduje się usterzenie oraz (w jego dolnej części) dwa grzebienie aerodynamiczne poprawiające stateczność kierunkową.
Skrzydło o zmiennej geometrii, z niewielkimi trójkątnymi częściami ruchomymi mocowanymi do części głównej za pomocą przegubów kulowych. Część nieruchoma skrzydłom ma skos 69°, część ruchoma może być ustawiana w położeniach 16°, 35°, 45° oraz 69°. Wyposażone w sloty oraz klapy dwuszczelinowe. W pierwszych seriach Su-24M, Su-24MR u Su-24MP na górnej powierzchni skrzydeł, nad wysięgnikami uzbrojenia, instalowano grzebienie aerodynamiczne.
Usterzenie poziome płytowe, mogące być wychylane zgodnie lub różnicowo. Rozpiętość usterzenia poziomego to 8,39 m, skos wynosi 55°, może być wychylane w zakresie +11°/-25°. Usterzenie pionowe o skosie 55°, ster kierunku wychylany o 24° w każdą stronę. W nasadzie usterzenia pionowego jest zamontowany pojemnik ze spadochronami hamującymi PTK-6 (od 16. serii stosowano PTK-6M).
Podwozie trójpodporowe z kołem przednim, wszystkie koła podwójne. Koło przednie z oponami o wymiarach 660x220 mm składane do tyłu, koła główne z oponami o wymiarze 950x300 mm chowane do komór w kadłubie. Wyposażone w amortyzatory olejowo-powietrzne umożliwiające operowanie z lotnisk gruntowych. Wyciągane i wypuszczane za pomocą instalacji hydraulicznej, w sytuacjach awaryjnych pneumatycznie.
Napęd – dwa jednoprzepływowe silniki turboodrzutowe AL-21F-3, AL-21F-3A lub AL-21F-3AT. Ciąg maksymalny z dopalaczem wynosi 108,4 kN (11 050 kG), bez dopalacza 75 kN (7650 kG). Zapas paliwa (mieszanka T-1 lub TS-1) wynosi 11 800 litrów (od ósmej serii zmniejszony o 600 l). Dodatkowo samolot może przenosić trzy zbiorniki dodatkowe: dwa PTB-3000 o pojemności 3000 l pod nieruchomą częścią skrzydeł oraz PTB-2000 pod kadłubem. Od wersji Su-24M samolot został wyposażony w instalację tankowania w locie o wydajności 1200 l/m.

## Służba
Su-24 wykorzystano podczas Radzieckiej interwencji w Afganistanie. Decyzja o wysłaniu maszyn zapadła w marcu 1984 roku. Maszyny wykorzystano operacyjnie w Afganistanie już miesiąc później, gdy do akcji wkroczyły samoloty ze 143 Pułku Lotnictwa Bombowego (143. BAP) i 149. BAP. Su-24 operowały z baz na terenie Uzbekistanu. Bombowce atakowały cele położone w Dolinie Pandższeru. Su-24 wykonywały ataki z pułapu ok. 6000 m, wykorzystując bomby swobodnie spadające FAB-500 lub FAB-250. W lipcu 1984 roku zakończono pierwszą turę operacyjną w Afganistanie. Su-24 ponownie wprowadzono do akcji w październiku 1988 roku. W działaniach wzięły udział maszyny z 143. BAP, 149. BAP i 735. BAP. Od grudnia 1988 roku skupiając się na osłonie szlaków, którymi wycofywały się wojska radzieckie. Nadal dokonywano nalotów z dużej wysokości, zabraniając lotów poniżej 4500 metrów. Głównymi powodami takich ograniczeń był górzysty teren Afganistanu i środki przeciwlotnicze jakimi dysponowali mudżahedini. Su-24 wykorzystywano zatem do bombardowań powierzchniowych, pokrywających duże obszary. Skuteczność tego typu ataków była dyskusyjna. Afgańscy mudżahedini poruszali się w małych, szybkich grupach, nie dysponowali ciężkim sprzętem ani nie mieli rozległych baz zaopatrzeniowych, mogących być doskonałym celem dla radzieckich Su-24. Pod koniec obecności radzieckiej w Afganistanie, Su-24 zaczęły wykorzystywać uzbrojenie precyzyjne, rakiety Ch-25Ł, Ch-29Ł, kierowane bomby KAB-500Ł i KAB-1500Ł, jednak ich skuteczność w zapylonym, górzystym, pokrytym również śniegiem terenie była niewielka. Ostatnie loty bojowe wykonano w lutym 1989 roku. W trakcie działań utracono jednego Su-24, z przyczyn niebojowych. Podczas wszystkich swoich misji w Afganistanie, samoloty Su-24 wykonały około 8 tysięcy lotów bojowych.

## Użytkownicy

### Algieria
W ramach podpisanej w 1989 roku umowy, Algieria w latach 1989–1990 pozyskała tuzin Su-24 w wersji bombowej. Samoloty zostały dostarczone na pokładach statków i zmontowane na miejscu przez radzieckich specjalistów. W późniejszych latach dokupiono pięć rozpoznawczych Su-24MRK i pojedynczą maszynę w wersji walki elektronicznej Su-24MPK. W 2000 roku Algieria popisała kolejną umowę na modernizacje posiadanych samolotów do standardu Su-24M Gefest/T i zakup kolejnych 22 maszyn wraz z ich modernizacją do nowego standardu. Wykonawcą umowy modernizacyjnej zostało Nowosybirskie Zjednoczenie Przemysłu Lotniczego. Również w 2000 roku zakupiono trzy egzemplarze Su-24M na Ukrainie, i te maszyny zostały skierowane do modernizacji. W 2004 roku algierskie lotnictwo wykazywało obecność 37 maszyn Su-24MK2 i czterech rozpoznawczych Su-24MKR2. Co najmniej dwa samoloty utracono w wyniku katastrof, które wydarzyły się 13 października 2014 roku (Su-24MK2) i 20 lutego 2019 roku (Su-24MKR2). W 2022 roku Algieria oficjalnie posiadała 33 Su-24MK2 i trzy Su-24MKR2.

### Angola
W 1999 roku w Angoli dostrzeżono pojedynczy Su-24, rok później Białoruś oficjalnie potwierdziła fakt przekazania maszyny stronie angolskiej. W 2001 roku władzę w Mińsku przekazały Angoli kolejnego Su-24. Niektóre źródła, wskazywały na obecność czterech maszyn w 2004 roku. W 2022 roku kraj nie wykazywał posiadania Su-24.

### Azerbejdżan
Azerbejdżan eksploatował kilkanaście pozyskanych po rozpadzie Związku Radzieckiego samolotów, które znalazły się na jego terytorium. Do 2004 roku dotrwało pięć Su-24, do 2014 już tylko dwa, a w 2022 roku nie było już żadnego Su-24 na stanie sił powietrznych.

### Białoruś
Po rozpadzie Związku Radzieckiego, na terenie Białorusi znalazło się ponad 150 Su-24 różnych wersji. Ponad 30 w składzie 116. BAP, kolejne 30 w 305. BAP, ponad 30 w 497. BAP, około 30 w 953. BAP oraz kolejnych około 20 sztuk wersji rozpoznawczej Su-24MR zgrupowanych w 10. ORAP. Po sformowaniu Sił Powietrznych Republiki Białorusi, 116. BAP i 10. ORAP weszły w skład nowej formacji. Kryzys ekonomiczny jaki dotknął kraj, zmusił Mińsk do rozpoczęcia już w 1993 roku rozwiązywania niektórych jednostek i przekazania maszyn do składnic uzbrojenia. W 1995 roku na stanie sił powietrznych znajdowały się 42 samoloty we wszystkich wersjach. Większość wycofanych maszyn znalazła się na terenie 558. Bazy Przechowywania Techniki Lotniczej w Baranowiczach. Praktycznie od samego początku służby Su-24 na Białorusi, próbowano znaleźć zagranicznych nabywców, gotowych zakupić maszyny. Akcja nie zakończyła się sukcesem, maszyny przekazano jedynie Sudanowi. W 2010 roku, wycofano osiem samolotów z 42 wówczas posiadanych. W 2012 roku wycofano pozostałe 34 samoloty, kończąc tym samym operacyjną służbę Su-24 w Siłach Powietrznych Republiki Białorusi.

### Irak
Irak był pierwszym krajem, który zakupił eksportową wersję Su-24MK. Odpowiednie porozumienie na zakup 24 maszy podpisano w 1988 roku. Dostawy zrealizowano w latach 1988–1990. Zakupione samoloty trafiły do Iraku w stanie rozłożonym drogą lotniczą, a na miejscu montowali je radzieccy specjaliści. Irak zainteresowany był jeszcze pozyskaniem większej liczby bombowców oraz samolotów w wersji rozpoznawczej. Nie doszło jednak do finalizacji tych starań. W styczniu 1991 roku rozpoczęła się operacja Pustynna Burza, której celem było wyparcie wojsk Saddama Husajna z Kuwejtu. Wobec bezwzględnej przewagi lotnictwa koalicji anty irackiej w powietrzu, Irackie Siły Powietrzne rozpoczęły ewakuacje swoich samolotów do Iranu. Wszystkie posiadane przez Irak Su-24, w lutym 1991 roku przeleciały do sąsiada, gdzie zostały przejęte przez Siły Powietrzne Islamskiej Republiki Iranu. Iran nigdy nie zwrócił przejętych w ten sposób samolotów.

### Iran
W 1990 roku Iran podpisał umowę zakupu tuzina Su-24MK wraz z zasobnikami do tankowanie UPAZ-1A. Początkowo planowano pozyskać 28 samolotów. Wszystkie zakupione bombowce dostarczono do kraju do 1992 roku. W międzyczasie, po wybuchy operacja Pustynna Burza, z Iraku do Iranu uciekły wszystkie znajdujące się na stanie Irackich Sił Powietrznych Su-24MK, 24 samoloty, które Iran włączył w skład własnych wojsk lotniczych. Tym samym, kraj stał się posiadaczem 36 sztuk w pełni operacyjnych maszyn. Irańskie Su-24 przystosowano do przenoszenia nowego rodzaju uzbrojenia, chińskie rakiety przeciwokrętowe C-801K i C-802, rodzimej konstrukcji bomby kierowane laserowo i rakiety przeciwokrętowe, zasobniki z subamunicją. Co najmniej cztery samoloty zostały utracone w wyniku katastrof. W 2022 roku Iran dysponował oficjalnie 29 samolotami w wersji Su-24MK.

### Kazachstan
Po rozpadzie Związku Radzieckiego, na terenie Kazachstanu znalazło się 30 maszyn Su-24M i tuzin Su-24MR, wszystkie zostały przejęte przez Siły Powietrzne Republiki Kazachstanu. Wraz z upływem czasu, liczba eksploatowanych maszyn ulegała zmniejszeniu. W 1996 roku na stanie znajdowało się 26 samolotów bombowych i tuzin rozpoznawczych. W 2001 roku 25 maszyn w wersji Su-24M i nadal 12 w wersji Su-24MR. W 2012 roku czternaście Su-24M i 12 Su-24MR. W 2022 roku siły powietrzne nie dysponowały już żadną z wersji Su-24.

### Libia
W 1988 roku Libia zamówiła piętnaście maszyn Su-24MK. Samoloty w stanie rozłożonym na pokładach statków trafiły do Libii, a na miejscu zmontowano je przy wsparciu radzieckich specjalistów. W 2004 roku Libijskie Siły Powietrzne były w posiadaniu tuzina Su-24MK. Maszyny brały aktywny udział w wojnie domowej w Libii. W jej trakcie utracono wszystkie samoloty, prawdopodobnie zniszczono je na ziemi. W maju 2020 roku, dowodzona przez Chalifa Haftar Libijska Armia Narodowa otrzymała z Rosji kilka samolotów MiG-29 i Su-24M. Łącznie czternaście maszyn, za ich sterami zasiedli rosyjscy najemnicy, odpowiedzialni również za obsługę techniczną.

### Sudan
W 2012 roku Sudan zakupił od 8 do 12 samolotów Su-24M (w zależności od źródeł) na Białorusi. Maszyny po wyremontowaniu w zakładach remontowych w Baranowiczach, zostały dostarczone do Sudanu w latach 2013–2016. W 2015 roku, kraj wysłał trzy maszyny do Arabii Saudyjskiej. Samoloty weszły w skład kontyngentu walczącego z rebelią jaka wybuchła w Jemenie. Co najmniej jedna maszyna została utracona, 27 marca 2015 roku, członkowie ugrupowania Huti zestrzelili sudański bombowiec. W 2022 roku Sudańskie Siły Powietrzne wykazywały sześć Su-24M na swoim stanie.

### Syria
Pierwsze zamówienie ze strony Syrii na samoloty Su-24 przyszło w 1989 roku. Zakupiono wówczas 20 maszyn Su-24MK. W połowie lat 90. otrzymano pojedyncze egzemplarze Su-24MK i Su-24MR z Libii. W 2010 roku SYryjskie Siły Powietrzne miały na stanie 20 samolotów operacyjnych. W latach 2010–2013, część z nich, prawdopodobnie 15, zmodernizowano w Rosji do wersji Su-24M2. Po rozpoczęciu wojny domowej w Syrii, Su-24 wzięły aktywny udział w walce ze zbrojną opozycją, walczącą z siłami wiernymi prezydentowi Baszszarowi al-Asadowi. 28 listopada 2012 roku utracono pierwszego Su-24, który został zestrzelony pociskiem z zestawu 9K38 Igła. Kolejną maszynę utracono 23 września 2014 roku, gdy podczas ataku na pozycje rebeliantów, syryjski samolot wleciał w przestrzeń powietrzną Izraela. Izraelczycy zestrzelili samolot przy pomocy zestawu Patriot. W maju 2015 roku podczas podejścia do lądowania, załoga katapultowała się z samolotu, uznając, że nie będzie w stanie przeprowadzić manewru. 28 maja 2015 roku, na lotnisku w At-Tijas doszło do eksplozji w trakcie uzbrajania samolotów, dwa Su-24 uległy całkowitemu zniszczeniu. 11 czerwca 2015 roku Su-24 eksplodował w powietrzu, siły opozycyjne przypisały sobie fakt zestrzelenia maszyny. 18 marca 2018 roku kolejna maszyna została zestrzelona przez rebeliantów. 1 marca 2020 roku dwa syryjskie Su-24 zostały zestrzelone przez parę tureckich F-16C. Su atakowały pozycję opozycyjnych sił wspieranych przez Turcję. W 2022 roku Syria miała na stanie około 10 samolotów Su-24.

### Ukraina
Po rozpadzie Związku Radzieckiego, na terytorium Ukrainy pozostała znaczna ilość sprzętu wojskowego, wśród nich samoloty Su-24. Bombowce weszły w skład nowo powstałych Sił Powietrznych Ukrainy. Samoloty znalazły się na stanie 7. BAP, 69. BAP, 230. BAP, 727. BAP, 806. BAP i 947. BAP. Każda z jednostek dysponowała około 30 samolotami. Dodatkowo około 60 maszyn znalazło się na stanie szkolnego 29. Pułku Lotniczego. Rozpoznawcze Su-24MR weszły w skład pułków rozpoznawczych 48. ORAP i 511. ORAP. Osiem Su-24MP weszło w skład 118. Samodzielnego Pułku Lotniczego Walki Radioelektronicznej (118. oapREB). Pod koniec 1991 roki, ukraińskie siły powietrzne dysponowały ponad 280 samolotami Su-24 różnych wersji. Z powodu braku personelu, który zdecydował się na powrót do Rosji, w 1993 roku rozwiązano 230. BAP. W 1994 roku rozwiązano 118. oapREB. W 1995 roku zmieniono numeracje 727. BAP, który stał się 44. BAP a 29. Pułku Lotniczy odpowiedzialny za szkolenia, stał się pułkiem bombowym z numerem 29. Rok później jednostke rozformowano. Zadania szkoleniowe przejęła na siebie nowosformowanej 6. Bazy Lotniczej. Trafiły tam między innymi samoloty walki elektronicznej Su-24MP, które z powodu skomplikowanej eksploatacji, od 1997 roku używane były w charakterze samolotów szkolnych. W 2000 roku rozformowano 69. BAP. W 2001 roku podobny los spotkał 806. BAP. W 2003 roku rozformowano 511. ORAP. Również w 2003 roku pułki lotnicze 7. BAP, 44. BAP, i 806. BAP, przeformowano w brygady lotnicze. Powstała 7. awbr (awiacijna brigada), 44. awbr i 806. awbr. Podobnie postąpiono z 48. ORAP, którą zmieniono na 48. awbr. Rozformowano 6. Baze Lotniczą, która realizowała zadania szkoleniowe. Po jej rozwiązaniu, szkolenie personelu przejęły na siebie jednostki liniowe. W 2004 roku, po połączeniu Sił Powietrznych i Obrony Powietrznej i utworzeniu Sił Powietrznych Sił Zbrojnych Ukrainy, rozformowano 44., 48. i 806 awbr. Tym samym jedynymi maszynami realizującymi misje bombowe pozostały Su-24 zgrupowane w 7. awbr. Z kolei samoloty rozpoznawcze weszły w skład sformowanej na bazie 48. awbr nowej 32. Samodzielnej Eskadry Lotnictwa Rozpoznawczego. Niezdatne do lotu i zmagazynowane samoloty podlegały 25. Dowództwu Lotniczemu, odpowiedzialnemu za ich składowanie. W 2005 roku 32. eskadra rozpoznawcza weszła w skład 7. awbr. W 2008 roku, brygada została przekształcona w 7. Brygadę Lotnictwa Taktycznego imienia Petra Franki (7. brTA). W 2014 roku brygada była w posiadaniu 40 bombowych Su-24 i około 25 rozpoznawczychSu-24M. Ogółem siły powietrzne miały na stanie 114 Su-24 różnych wersji i kolejne 34 maszyny składowanych na lotniskach magazynowych.

title: Su-24

wikitext:
{{Samolot infobox
 |nazwa                               = Su-24
 |grafika                             = Sukhoi Su-24 inflight Mishin-2.jpg
 |podpis grafiki                      = Su-24 rosyjskich sił powietrznych
 |alt grafiki                         =
 |państwo                             = {{Państwo|SUN}}
 |producent                           = [[Nowosybirskie Zjednoczenie Przemysłu Lotniczego]]
 |konstruktor                         = [[Suchoj]]
 |typ                                 = [[samolot bombowy|bombowiec frontowy]]
 |konstrukcja                         = metalowa, półskorupowa
 |załoga                              = 2 osoby
 |data oblotu                         = [[2 lipca]] [[1967]]
 |lata produkcji                      = [[1972]]–[[1993]]
 |wycofany                            =
 |egzemplarze                         =
 |liczba wypadków                     =
 |liczba katastrof                    =
 |napęd                               = 2 silniki turboodrzutowe '''AL-21F-3'''
 |moc silnika                         =
 |ciąg silnika                        = z dopalaniem 108,4 kN (11 050 kG) każdy
 |rozpiętość                          = 10,366/17,638 m
 |wydłużenie                          =
 |średnica wirnika                    =
 |długość                             = 22,67 m (Su-24M 24,532 m)
 |długość kadłuba                     =
 |szerokość kadłuba                   =
 |wysokość                            = 6,192 m
 |powierzchnia nośna                  = 51,024 – 55,168 m²
 |profil skrzydła                     =
 |RCS                                 =
 |masa własna                         = 21 177 kg (Su-24M 22 250 kg)
 |masa użyteczna                      =
 |masa startowa                       = 39 700 kg (maksymalna)
 |masa do lądowania                   =
 |masa uzbrojenia                     = 7000 kg (Su-24M 8000 kg)
 |masa paliwa                         =
 |zapas paliwa                        = 11 800 l (19 800 l ze zbiornikami dodatkowymi)
 |prędkość maksymalna                 = 1400 km/h (Su-24M 1450 km/h) na poziomie morza
2230-2450 na dużej wysokości (różne źródła)
 |prędkość przelotowa                 = poniżej 1 mach
 |prędkość minimalna                  =
 |prędkość ekonomiczna                =
 |prędkość optymalna                  =
 |prędkość patrolowa                  =
 |prędkość dopuszczalna               =
 |prędkość holowania                  =
 |prędkość wznoszenia                 =
 |wznoszenie w locie poziomym         =
 |wznoszenie w locie pionowym         =
 |prędkość minimalna opadania         =
 |pułap                               = 18 500 m
 |pułap praktyczny                    =
 |pułap zawisu z wpływem ziemi        =
 |pułap zawisu bez wpływu ziemi       =
 |zasięg                              = 2535–3000 km (różne źródła)
 |promień działania                   = 775–1150 km (na małej wysokości)
 |długotrwałość lotu                  =
 |rozbieg                             =
 |dobieg                              =
 |doskonałość                         =
 |współczynnik obciążenia konstrukcji =
 |uzbrojenie                          = 1 [[działko GSz-6-23]] kal. 23mm
uzbrojenie podwieszane (bomby, rakiety) na 8 węzłach o łącznej masie do 7000 kg (Su-24M 8000 kg)
 |wyposażenie                         =
 |liczba miejsc                       = 2
 |przestrzeń ładunkowa                =
 |wyposażenie dodatkowe               =
 |użytkownicy                         = [[Plik:Operators of the Su-24.svg|240x240px]]
Aktualni – kolor niebieski
Byli – kolor czerwony

{{państwo|ZSRR}}/{{państwo|Rosja}}, {{państwo|Białoruś}}, {{państwo|Irak}}, {{państwo|Iran}}, {{państwo|Libia}}, {{państwo|Syria}}, {{państwo|Ukraina}}, {{państwo|Sudan}}
 |rzuty                               = Sukhoi Su-24 3-view line drawing.png
 |commons                             = Sukhoi Su-24
}}
'''Su-24''' ({{w języku|ru|Су-24}}, w [[Nazwy kodowe NATO|kodzie NATO]] „Fencer”) – [[Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich|radziecki]] dwusilnikowy [[samolot bombowy|bombowiec frontowy]]<ref>{{Cytuj pismo |nazwisko = Furtak |imię = Marek |tytuł = Wycofanie bombowców Suchoj Su-24 ''Fencer-C'' |czasopismo = Lotnictwo |wolumin = Numer specjalny 17 |strony = 18 |issn = 1732-5523}}</ref> o [[Skrzydło o zmiennej geometrii|zmiennej geometrii skrzydeł]], zdolny do działań w każdych [[atmosferyczne warunki lotów|warunkach atmosferycznych]], również w nocy, opracowany przez biuro konstrukcyjne [[Suchoj]]a. Samolot jest zdolny do przenoszenia [[Taktyczna broń jądrowa|taktycznej broni jądrowej]].

== Historia ==
[[Plik:T-6-1 NTW 5 93.jpg|thumb|left|Prototyp Т-6-1 w [[Centralne Muzeum Sił Lotniczych Federacji Rosyjskiej|muzeum w Monino]]]]

=== Geneza ===
W połowie lat 50. XX wieku, w radzieckim lotnictwie rozpoczął się proces przezbrajania pułków lotnictwa szturmowego z pamiętających czasy [[II wojna światowa|II wojny światowej]] samolotów tłokowych, na maszyny o napędzie odrzutowym. Z drugiej strony dostrzegano również coraz większą rolę rakietowych systemów przeciwlotniczych, których efektywność zagrażała realizacji zadań przez pierwszą generacją odrzutowych samolotów uderzeniowych, których skuteczność upatrywano w przeprowadzaniu misji z dużą prędkością i na dużym pułapie. Na początku lat 60. XX wieku rozwinięto koncepcję użycia lotnictwa szturmowo-bombowego, w której przyjęto założenie, iż jedyną metodą uniknięcia silnej obrony przeciwlotniczej był lot na małej wysokości z bardzo dużą prędkością. W celu umożliwienia działania w każdych warunkach atmosferycznych nowy samolot miał mieć [[radar]] do wykrywania celów naziemnych<ref name="Tomasz Kwasek">Tomasz Kwasek,''Suchoj Su-24'', „Lotnictwo”, nr 5 (2023), s. 50–62, {{ISSN|1732-5323}}</ref>.

=== Projekt ===
W marcu 1961 roku, wydano rządowe postanowienie o wdrożeniu do produkcji [[Samolot myśliwsko-bombowy|samolotu myśliwsko-bombowego]] [[Su-7]]B. W ramach prac, Biuro Doświadczalno-Konstrukcyjne Zakładu Nr 51 kierowane przez [[Pawieł Suchoj|Pawła Suchoja]], otrzymało zalecenie kontynuowania prac nad rozwojem samolotu. Ich celem miało być otrzymanie maszyny zdolnej do lotu w każdych warunkach atmosferycznych, przez całą dobę, zdolną do zwalczania celów naziemnych przy użyciu nowego systemu celowniczo-nawigacyjnemu. Z kolei za opracowanie awioniki jaka miała znaleźć się na pokładzie nowej konstrukcji odpowiedzialny został Instytut Naukowo-Badawczy Nr 131. Nowy projekt otrzymał zakładowe oznaczenie S-28. Oparcie prac modernizacyjnych o płatowiec Su-7 okazało się być ślepą uliczką. Kadłub o niewielkim przekroju, centralnym wlocie powietrza z małym stożkiem wlotowym nie był w stanie pomieścić nowego wyposażenia radioelektronicznego i radaru przeznaczonego do nawigacji w wykrywania celów<ref name="Tomasz Kwasek" />. Prace postanowiono prowadzić w oparciu o [[myśliwiec przechwytujący]] [[Su-15]]. W trakcie projektowania zdecydowano się na zastosowanie skrzydeł o zmiennej geometrii, dzięki czemu możliwe było osiągnięcie dużej prędkości, jak i dobrych charakterystyk startu i lądowania{{odn|Butowski|1995|s=3}}.

Oblotu pierwszego prototypu Su-24 oznaczonego T6-1 dokonał 2 lipca 1967 roku [[pilot doświadczalny]] Władimir Iljuszyn{{odn|Butowski|1995|s=6}}. Skrzydła o zmiennej geometrii miał dopiero drugi prototyp T6-2I, oblatany 17 stycznia 1970 roku przez tego samego pilota.

Pierwszy egzemplarz seryjny powstał w [[Nowosybirskie Zjednoczenie Przemysłu Lotniczego|fabryce w Nowosybirsku]] w grudniu 1971. Próby państwowe Su-24 przebiegały bardzo ciężko i ukończono je dopiero w lipcu 1974 roku. Oficjalnie do uzbrojenia samolot został przyjęty w lutym 1975 roku. W toku produkcji seryjnej dokonywano drobnych zmian, przez co na zachodzie poszczególne serie produkcyjne otrzymywały kolejne oznaczenia ''Fencer-A'', ''Fencer-B'', ''Fencer-C''.
[[Plik:Su-24 Fencer underside view.jpg|thumb|left|Su-24 w locie, 1985 r.]]
Równolegle trwały prace nad ulepszoną wersją '''Su-24M''' (oznaczenie biura konstrukcyjnego T-6M), mającą rozbudowany system uzbrojenia, w skład którego wchodziła nowa generacja uzbrojenia kierowanego. Poprawiono dokładność nawigacji i systemów celowniczych, zainstalowano system samoobrony oraz zwiększono zasięg samolotu, poprzez dodanie instalacji [[Tankowanie w powietrzu|tankowania w locie]]. Prototypy nowej wersji rozpoczęły loty w 1977 roku, produkcja rozpoczęła się w 1979 roku. Zewnętrznie nowy wariant rozróżnić można po dłuższym o 75 centymetrów przodzie kadłuba. W NATO nowej wersji Su-24 nadano oznaczenie ''Fencer-D''.

W oparciu o wersję Su-24M stworzono wyspecjalizowany [[samolot rozpoznawczy]] '''Su-24MR''' (oznaczenie biura konstrukcyjnego T-6MR), mający najsilniejszy zestaw urządzeń rozpoznawczych wśród radzieckich samolotów taktycznych. W [[Nazwy kodowe NATO|kodzie NATO]] otrzymał nazwę ''Fencer-E''.

Na bazie Su-24M powstała też wersja '''Su-24MP''', przeznaczona do [[walka elektroniczna|walki radioelektronicznej]]<ref>[http://www.altair.com.pl/news/view?news_id=16580 Su-24 kontra USS Ross].</ref>, z zewnątrz celowo nieodróżniająca się od pozostałych samolotów. W kodzie NATO nazwana ''Fencer-F''.

Obecnie bombowiec Su-24M stanowi trzon rosyjskiego lotnictwa uderzeniowego. Wdrażany jest plan zastąpienia Su-24 przez nowoczesny [[samolot myśliwsko-bombowy]] [[Su-34]]<ref>{{cytuj stronę |url = http://www.konflikty.pl/aktualnosci/wiadomosci/szesnascie-su-34-w-2014-roku/|tytuł = Szesnaście Su-34 w 2014 roku |autor = Andrzej Pawłowski |opublikowany = konflikty.pl |data = 2013-10-14 |data dostępu = 2016-08-31}}</ref>.

== Wersje ==
* '''Su-24''' – pierwsza wersja, wyposażona w system nawigacyjno-celowniczy PNS-24 Puma, wytwarzana w latach 1971–1983
* '''Su-24M''' – udoskonalona, wprowadzono system nawigacyjno-celowniczy PNS-24M Tigr w miejsce PNS-24 Puma, produkowana w latach 1979–1993
* '''Su-24MK''' – wersja Su-24M przeznaczona na eksport, pierwszy lot w maju 1987, produkowana w latach 1988–1992. Odbiorcami były [[Irak]], [[Libia]], [[Syria]]. W czasie [[I wojna w Zatoce Perskiej|Pustynnej Burzy]] irackie samoloty uciekły do [[Iran]]u
* '''Su-24MR''' – wersja rozpoznawcza, usunięto system PNS-24, zainstalowano urządzenia rozpoznawcze zintegrowane w system BKR-1, oblatana w maju 1980 roku, wytwarzana w latach 1983–1993.
* '''Su-24MP''' – [[Samolot walki radioelektronicznej|wersja WRE]], pierwszy lot w marcu 1980.

== Konstrukcja ==
Dwusilnikowy samolot bombowy w układzie [[górnopłat]]u.

[[Kadłub (lotnictwo)|Kadłub]] o konstrukcji półskorupowej i przekroju prostokątnym. Płaski spód kadłuba wytwarza dodatkową siłę nośną. W przedniej części kadłuba znajduje się radar, przedział instalacji uzupełniania paliwa w locie, komora przedniej goleni podwozia oraz [[Kabina pilota|kabina załogi]] wyposażona w [[K-36 (fotel wyrzucany)|fotele katapultowe K-36D]] lub K-36DM. [[Wolant (lotnictwo)|Sterownice]] podwójne, samolot jest wyposażony w system automatycznego sterowania SAU-6, który umożliwia lot po zadanej trasie na dowolnej wysokości z użyciem stacji radiolokacyjnej Reljef. [[Osłona kabiny (lotnictwo)|Osłona kabiny]] dla każdego z członków załogi otwierana oddzielnie. W części środkowej kadłuba znajduje się mechanizm poruszania skrzydłami, zbiorniki paliwa oraz komory [[Podwozie (lotnictwo)|podwozia głównego]]. Przednie osłony podwozia głównego spełniają również funkcję [[Hamulec aerodynamiczny|hamulca aerodynamicznego]]. W części ogonowej kadłuba znajduje się [[Powierzchnie sterowe|usterzenie]] oraz (w jego dolnej części) dwa [[Grzebień aerodynamiczny|grzebienie aerodynamiczne]] poprawiające stateczność kierunkową.

[[Skrzydło (lotnictwo)|Skrzydło]] o [[Skrzydło o zmiennej geometrii|zmiennej geometrii]], z niewielkimi trójkątnymi częściami ruchomymi mocowanymi do części głównej za pomocą [[Przegub kulowy|przegubów kulowych]]. Część nieruchoma skrzydłom ma skos 69°, część ruchoma może być ustawiana w położeniach 16°, 35°, 45° oraz 69°. Wyposażone w [[Skrzela (lotnictwo)|sloty]] oraz [[Klapy|klapy dwuszczelinowe]]. W pierwszych seriach Su-24M, Su-24MR u Su-24MP na górnej powierzchni skrzydeł, nad wysięgnikami uzbrojenia, instalowano grzebienie aerodynamiczne.

[[Powierzchnie sterowe|Usterzenie]] poziome [[Usterzenie płytowe|płytowe]], mogące być wychylane zgodnie lub różnicowo. Rozpiętość usterzenia poziomego to 8,39 m, skos wynosi 55°, może być wychylane w zakresie +11°/-25°. Usterzenie pionowe o skosie 55°, ster kierunku wychylany o 24° w każdą stronę. W nasadzie usterzenia pionowego jest zamontowany pojemnik ze spadochronami hamującymi PTK-6 (od 16. serii stosowano PTK-6M).

[[Podwozie (lotnictwo)|Podwozie]] trójpodporowe z kołem przednim, wszystkie koła podwójne. Koło przednie z oponami o wymiarach 660x220 mm składane do tyłu, koła główne z oponami o wymiarze 950x300 mm chowane do komór w kadłubie. Wyposażone w amortyzatory olejowo-powietrzne umożliwiające operowanie z lotnisk gruntowych. Wyciągane i wypuszczane za pomocą instalacji hydraulicznej, w sytuacjach awaryjnych pneumatycznie.

Napęd – dwa jednoprzepływowe silniki turboodrzutowe AL-21F-3, AL-21F-3A lub AL-21F-3AT. [[Ciąg silnika lotniczego|Ciąg]] maksymalny z [[Dopalacz (lotnictwo)|dopalaczem]] wynosi 108,4 [[Niuton|kN]] (11 050 [[Kilogram-siła|kG]]), bez dopalacza 75 kN (7650 kG). Zapas paliwa (mieszanka T-1 lub TS-1) wynosi 11 800 litrów (od ósmej serii zmniejszony o 600 l). Dodatkowo samolot może przenosić trzy [[Zbiornik paliwa|zbiorniki dodatkowe]]: dwa PTB-3000 o pojemności 3000 l pod nieruchomą częścią skrzydeł oraz PTB-2000 pod kadłubem. Od wersji Su-24M samolot został wyposażony w instalację [[Tankowanie w powietrzu|tankowania w locie]] o wydajności 1200 l/m.

== Służba ==
Su-24 wykorzystano podczas [[Radziecka interwencja w Afganistanie|Radzieckiej interwencji w Afganistanie]]. Decyzja o wysłaniu maszyn zapadła w marcu 1984 roku. Maszyny wykorzystano operacyjnie w Afganistanie już miesiąc później, gdy do akcji wkroczyły samoloty ze 143 Pułku Lotnictwa Bombowego (143. BAP) i 149. BAP. Su-24 operowały z baz na terenie [[Uzbecka Socjalistyczna Republika Radziecka|Uzbekistanu]]. Bombowce atakowały cele położone w [[Dolina Pandższeru|Dolinie Pandższeru]]. Su-24 wykonywały ataki z pułapu ok. 6000 m, wykorzystując bomby swobodnie spadające FAB-500 lub FAB-250. W lipcu 1984 roku zakończono pierwszą turę operacyjną w Afganistanie. Su-24 ponownie wprowadzono do akcji w październiku 1988 roku. W działaniach wzięły udział maszyny z 143. BAP, 149. BAP i 735. BAP. Od grudnia 1988 roku skupiając się na osłonie szlaków, którymi wycofywały się wojska radzieckie. Nadal dokonywano nalotów z dużej wysokości, zabraniając lotów poniżej 4500 metrów. Głównymi powodami takich ograniczeń był górzysty teren Afganistanu i środki przeciwlotnicze jakimi dysponowali [[mudżahedin]]i. Su-24 wykorzystywano zatem do bombardowań powierzchniowych, pokrywających duże obszary. Skuteczność tego typu ataków była dyskusyjna. Afgańscy mudżahedini poruszali się w małych, szybkich grupach, nie dysponowali ciężkim sprzętem ani nie mieli rozległych baz zaopatrzeniowych, mogących być doskonałym celem dla radzieckich Su-24. Pod koniec obecności radzieckiej w Afganistanie, Su-24 zaczęły wykorzystywać uzbrojenie precyzyjne, rakiety [[Ch-25]]Ł, [[Ch-29]]Ł, kierowane bomby KAB-500Ł i KAB-1500Ł, jednak ich skuteczność w zapylonym, górzystym, pokrytym również śniegiem terenie była niewielka. Ostatnie loty bojowe wykonano w lutym 1989 roku. W trakcie działań utracono jednego Su-24, z przyczyn niebojowych. Podczas wszystkich swoich misji w Afganistanie, samoloty Su-24 wykonały około 8 tysięcy lotów bojowych<ref name="Tomasz Kwasek IV">Tomasz Kwasek,''Suchoj Su-24'', „Lotnictwo”, nr 6 (2023), s. 56–71, {{ISSN|1732-5323}}</ref>.

== Użytkownicy ==
=== Algieria ===
W ramach podpisanej w 1989 roku umowy, Algieria w latach 1989–1990 pozyskała tuzin Su-24 w wersji bombowej. Samoloty zostały dostarczone na pokładach statków i zmontowane na miejscu przez radzieckich specjalistów. W późniejszych latach dokupiono pięć rozpoznawczych Su-24MRK i pojedynczą maszynę w wersji walki elektronicznej Su-24MPK. W 2000 roku Algieria popisała kolejną umowę na modernizacje posiadanych samolotów do standardu Su-24M Gefest/T i zakup kolejnych 22 maszyn wraz z ich modernizacją do nowego standardu. Wykonawcą umowy modernizacyjnej zostało [[Nowosybirskie Zjednoczenie Przemysłu Lotniczego]]. Również w 2000 roku zakupiono trzy egzemplarze Su-24M na Ukrainie, i te maszyny zostały skierowane do modernizacji. W 2004 roku algierskie lotnictwo wykazywało obecność 37 maszyn Su-24MK2 i czterech rozpoznawczych Su-24MKR2. Co najmniej dwa samoloty utracono w wyniku katastrof, które wydarzyły się 13 października 2014 roku (Su-24MK2) i 20 lutego 2019 roku (Su-24MKR2). W 2022 roku Algieria oficjalnie posiadała 33 Su-24MK2 i trzy Su-24MKR2<ref name="Tomasz Kwasek III">Tomasz Kwasek,''Suchoj Su-24'', „Lotnictwo”, nr 7-8 (2023), s. 46–57, {{ISSN|1732-5323}}</ref>.

=== Angola ===
W 1999 roku w Angoli dostrzeżono pojedynczy Su-24, rok później Białoruś oficjalnie potwierdziła fakt przekazania maszyny stronie angolskiej. W 2001 roku władzę w Mińsku przekazały Angoli kolejnego Su-24. Niektóre źródła, wskazywały na obecność czterech maszyn w 2004 roku. W 2022 roku kraj nie wykazywał posiadania Su-24<ref name="Tomasz Kwasek III" />.

=== Azerbejdżan ===
Azerbejdżan eksploatował kilkanaście pozyskanych po rozpadzie Związku Radzieckiego samolotów, które znalazły się na jego terytorium. Do 2004 roku dotrwało pięć Su-24, do 2014 już tylko dwa, a w 2022 roku nie było już żadnego Su-24 na stanie sił powietrznych<ref name="Tomasz Kwasek III" />.

=== Białoruś ===
Po rozpadzie Związku Radzieckiego, na terenie Białorusi znalazło się ponad 150 Su-24 różnych wersji. Ponad 30 w składzie 116. BAP, kolejne 30 w 305. BAP, ponad 30 w 497. BAP, około 30 w 953. BAP oraz kolejnych około 20 sztuk wersji rozpoznawczej Su-24MR zgrupowanych w 10. ORAP. Po sformowaniu [[Siły Powietrzne Republiki Białorusi|Sił Powietrznych Republiki Białorusi]], 116. BAP i 10. ORAP weszły w skład nowej formacji. Kryzys ekonomiczny jaki dotknął kraj, zmusił [[Mińsk]] do rozpoczęcia już w 1993 roku rozwiązywania niektórych jednostek i przekazania maszyn do składnic uzbrojenia. W 1995 roku na stanie sił powietrznych znajdowały się 42 samoloty we wszystkich wersjach. Większość wycofanych maszyn znalazła się na terenie 558. Bazy Przechowywania Techniki Lotniczej w [[Baranowicze|Baranowiczach]]. Praktycznie od samego początku służby Su-24 na Białorusi, próbowano znaleźć zagranicznych nabywców, gotowych zakupić maszyny. Akcja nie zakończyła się sukcesem, maszyny przekazano jedynie Sudanowi. W 2010 roku, wycofano osiem samolotów z 42 wówczas posiadanych. W 2012 roku wycofano pozostałe 34 samoloty, kończąc tym samym operacyjną służbę Su-24 w Siłach Powietrznych Republiki Białorusi<ref name="Tomasz Kwasek III" />.

=== Irak ===
[[Irak]] był pierwszym krajem, który zakupił eksportową wersję Su-24MK. Odpowiednie porozumienie na zakup 24 maszy podpisano w 1988 roku. Dostawy zrealizowano w latach 1988–1990. Zakupione samoloty trafiły do Iraku w stanie rozłożonym drogą lotniczą, a na miejscu montowali je radzieccy specjaliści. Irak zainteresowany był jeszcze pozyskaniem większej liczby bombowców oraz samolotów w wersji rozpoznawczej. Nie doszło jednak do finalizacji tych starań. W styczniu 1991 roku rozpoczęła się [[operacja Pustynna Burza]], której celem było wyparcie wojsk [[Saddam Husajn|Saddama Husajna]] z [[Kuwejt]]u. Wobec bezwzględnej przewagi lotnictwa koalicji anty irackiej w powietrzu, [[Irackie Siły Powietrzne]] rozpoczęły ewakuacje swoich samolotów do [[Iran]]u. Wszystkie posiadane przez Irak Su-24, w lutym 1991 roku przeleciały do sąsiada, gdzie zostały przejęte przez [[Siły Powietrzne Islamskiej Republiki Iranu]]. Iran nigdy nie zwrócił przejętych w ten sposób samolotów<ref name="Tomasz Kwasek III" />.

=== Iran ===
W 1990 roku Iran podpisał umowę zakupu tuzina Su-24MK wraz z zasobnikami do tankowanie UPAZ-1A. Początkowo planowano pozyskać 28 samolotów. Wszystkie zakupione bombowce dostarczono do kraju do 1992 roku. W międzyczasie, po wybuchy operacja Pustynna Burza, z Iraku do Iranu uciekły wszystkie znajdujące się na stanie Irackich Sił Powietrznych Su-24MK, 24 samoloty, które Iran włączył w skład własnych wojsk lotniczych. Tym samym, kraj stał się posiadaczem 36 sztuk w pełni operacyjnych maszyn. Irańskie Su-24 przystosowano do przenoszenia nowego rodzaju uzbrojenia, chińskie rakiety przeciwokrętowe C-801K i C-802, rodzimej konstrukcji bomby kierowane laserowo i rakiety przeciwokrętowe, zasobniki z subamunicją. Co najmniej cztery samoloty zostały utracone w wyniku katastrof. W 2022 roku Iran dysponował oficjalnie 29 samolotami w wersji Su-24MK<ref name="Tomasz Kwasek III" />.

=== Kazachstan ===
Po rozpadzie Związku Radzieckiego, na terenie [[Kazachstan]]u znalazło się 30 maszyn Su-24M i tuzin Su-24MR, wszystkie zostały przejęte przez [[Siły Powietrzne Republiki Kazachstanu]]. Wraz z upływem czasu, liczba eksploatowanych maszyn ulegała zmniejszeniu. W 1996 roku na stanie znajdowało się 26 samolotów bombowych i tuzin rozpoznawczych. W 2001 roku 25 maszyn w wersji Su-24M i nadal 12 w wersji Su-24MR. W 2012 roku czternaście Su-24M i 12 Su-24MR. W 2022 roku siły powietrzne nie dysponowały już żadną z wersji Su-24<ref name="Tomasz Kwasek III" />.

=== Libia ===
W 1988 roku [[Libia]] zamówiła piętnaście maszyn Su-24MK. Samoloty w stanie rozłożonym na pokładach statków trafiły do Libii, a na miejscu zmontowano je przy wsparciu radzieckich specjalistów. W 2004 roku [[Libijskie Siły Powietrzne]] były w posiadaniu tuzina Su-24MK. Maszyny brały aktywny udział w [[Wojna domowa w Libii|wojnie domowej w Libii]]. W jej trakcie utracono wszystkie samoloty, prawdopodobnie zniszczono je na ziemi. W maju 2020 roku, dowodzona przez [[Chalifa Haftar]] Libijska Armia Narodowa otrzymała z Rosji kilka samolotów [[MiG-29]] i Su-24M. Łącznie czternaście maszyn, za ich sterami zasiedli rosyjscy najemnicy, odpowiedzialni również za obsługę techniczną<ref name="Tomasz Kwasek III" />.

=== Sudan ===
W 2012 roku [[Sudan]] zakupił od 8 do 12 samolotów Su-24M (w zależności od źródeł) na Białorusi. Maszyny po wyremontowaniu w zakładach remontowych w [[Baranowicze|Baranowiczach]], zostały dostarczone do Sudanu w latach 2013–2016. W 2015 roku, kraj wysłał trzy maszyny do [[Arabia Saudyjska|Arabii Saudyjskiej]]. Samoloty weszły w skład [[Wojna domowa w Jemenie (od 2015)|kontyngentu walczącego z rebelią jaka wybuchła w Jemenie]]. Co najmniej jedna maszyna została utracona, 27 marca 2015 roku, członkowie [[Ruch Huti|ugrupowania Huti]] zestrzelili sudański bombowiec. W 2022 roku [[Sudańskie Siły Powietrzne]] wykazywały sześć Su-24M na swoim stanie<ref name="Tomasz Kwasek III" />.

=== Syria ===
Pierwsze zamówienie ze strony Syrii na samoloty Su-24 przyszło w 1989 roku. Zakupiono wówczas 20 maszyn Su-24MK. W połowie lat 90. otrzymano pojedyncze egzemplarze Su-24MK i Su-24MR z Libii. W 2010 roku SYryjskie Siły Powietrzne miały na stanie 20 samolotów operacyjnych. W latach 2010–2013, część z nich, prawdopodobnie 15, zmodernizowano w Rosji do wersji Su-24M2. Po rozpoczęciu [[Wojna domowa w Syrii|wojny domowej w Syrii]], Su-24 wzięły aktywny udział w walce ze zbrojną opozycją, walczącą z siłami wiernymi prezydentowi [[Baszszar al-Asad|Baszszarowi al-Asadowi]]. 28 listopada 2012 roku utracono pierwszego Su-24, który został zestrzelony pociskiem z zestawu [[9K38 Igła]]. Kolejną maszynę utracono 23 września 2014 roku, gdy podczas ataku na pozycje rebeliantów, syryjski samolot wleciał w przestrzeń powietrzną [[Izrael]]a. Izraelczycy zestrzelili samolot przy pomocy zestawu [[MIM-104 Patriot|Patriot]]. W maju 2015 roku podczas podejścia do lądowania, załoga katapultowała się z samolotu, uznając, że nie będzie w stanie przeprowadzić manewru. 28 maja 2015 roku, na lotnisku w [[At-Tijas]] doszło do eksplozji w trakcie uzbrajania samolotów, dwa Su-24 uległy całkowitemu zniszczeniu. 11 czerwca 2015 roku Su-24 eksplodował w powietrzu, siły opozycyjne przypisały sobie fakt zestrzelenia maszyny. 18 marca 2018 roku kolejna maszyna została zestrzelona przez rebeliantów. 1 marca 2020 roku dwa syryjskie Su-24 zostały zestrzelone przez parę [[Turcja|tureckich]] [[General Dynamics F-16 Fighting Falcon|F-16C]]. Su atakowały pozycję opozycyjnych sił wspieranych przez Turcję. W 2022 roku Syria miała na stanie około 10 samolotów Su-24<ref name="Tomasz Kwasek III" />.

=== Ukraina ===
Po rozpadzie Związku Radzieckiego, na terytorium Ukrainy pozostała znaczna ilość sprzętu wojskowego, wśród nich samoloty Su-24. Bombowce weszły w skład nowo powstałych [[Siły Powietrzne Sił Zbrojnych Ukrainy|Sił Powietrznych Ukrainy]]. Samoloty znalazły się na stanie 7. BAP, 69. BAP, 230. BAP, 727. BAP, 806. BAP i 947. BAP. Każda z jednostek dysponowała około 30 samolotami. Dodatkowo około 60 maszyn znalazło się na stanie szkolnego 29. Pułku Lotniczego. Rozpoznawcze Su-24MR weszły w skład pułków rozpoznawczych 48. ORAP i 511. ORAP. Osiem Su-24MP weszło w skład 118. Samodzielnego Pułku Lotniczego Walki Radioelektronicznej (118. oapREB). Pod koniec 1991 roki, ukraińskie siły powietrzne dysponowały ponad 280 samolotami Su-24 różnych wersji. Z powodu braku personelu, który zdecydował się na powrót do Rosji, w 1993 roku rozwiązano 230. BAP. W 1994 roku rozwiązano 118. oapREB. W 1995 roku zmieniono numeracje 727. BAP, który stał się 44. BAP a 29. Pułku Lotniczy odpowiedzialny za szkolenia, stał się pułkiem bombowym z numerem 29. Rok później jednostke rozformowano. Zadania szkoleniowe przejęła na siebie nowosformowanej 6. Bazy Lotniczej. Trafiły tam między innymi samoloty walki elektronicznej Su-24MP, które z powodu skomplikowanej eksploatacji, od 1997 roku używane były w charakterze samolotów szkolnych. W 2000 roku rozformowano 69. BAP. W 2001 roku podobny los spotkał 806. BAP. W 2003 roku rozformowano 511. ORAP. Również w 2003 roku pułki lotnicze 7. BAP, 44. BAP, i 806. BAP, przeformowano w brygady lotnicze. Powstała 7. awbr (awiacijna brigada), 44. awbr i 806. awbr. Podobnie postąpiono z 48. ORAP, którą zmieniono na 48. awbr. Rozformowano 6. Baze Lotniczą, która realizowała zadania szkoleniowe. Po jej rozwiązaniu, szkolenie personelu przejęły na siebie jednostki liniowe. W 2004 roku, po połączeniu Sił Powietrznych i Obrony Powietrznej i utworzeniu Sił Powietrznych Sił Zbrojnych Ukrainy, rozformowano 44., 48. i 806 awbr. Tym samym jedynymi maszynami realizującymi misje bombowe pozostały Su-24 zgrupowane w 7. awbr. Z kolei samoloty rozpoznawcze weszły w skład sformowanej na bazie 48. awbr nowej 32. Samodzielnej Eskadry Lotnictwa Rozpoznawczego. Niezdatne do lotu i zmagazynowane samoloty podlegały 25. Dowództwu Lotniczemu, odpowiedzialnemu za ich składowanie. W 2005 roku 32. eskadra rozpoznawcza weszła w skład 7. awbr. W 2008 roku, brygada została przekształcona w 7. Brygadę Lotnictwa Taktycznego imienia Petra Franki (7. brTA). W 2014 roku brygada była w posiadaniu 40 bombowych Su-24 i około 25 rozpoznawczychSu-24M. Ogółem siły powietrzne miały na stanie 114 Su-24 różnych wersji i kolejne 34 maszyny składowanych na lotniskach magazynowych<ref name="Tomasz Kwasek III" />.

== Przypisy ==
{{Przypisy}}

== Bibliografia ==
* {{cytuj książkę |nazwisko = Butowski |imię = Piotr |tytuł = Lotnictwo wojskowe Rosji |seria = Ilustrowana encyklopedia techniki wojskowej |id = T. 2 |strony = 3–14 |wydawca = Lampart |miejsce = Warszawa |data = 1995 |isbn = 8386776145 |oclc = 164856416 |odn = {{odn/id|Butowski|1995}}}}
* Piotr Butowski, Su-24 Fencer, NTW nr 5/1993, {{ISSN|1230-1655}}.
* Piotr Butowski, Suchoj Su-24, PKL nr 2/1993

== Linki zewnętrzne ==
* [https://archive.ph/20130502094059/http://www.militarium.net/viewart.php?aid=159 Monografia Su-24 (po polsku)]
* [http://pl.youtube.com/watch?v=P76eKlIX7_s Su-24 w serwisie YouTube]

{{Suchoj}}
{{Rosyjskie samoloty wojskowe po 2WŚ}}

{{Kontrola autorytatywna}}

[[Kategoria:Radzieckie samoloty bombowe po 1945]]
[[Kategoria:Samoloty Suchoj|24]]
[[Kategoria:Radzieckie samoloty szturmowe po 1945]]
[[Kategoria:Samoloty o zmiennej geometrii skrzydeł]]
[[Kategoria:Samoloty szturmowe z napędem odrzutowym]]
[[Kategoria:Samoloty bombowe z napędem odrzutowym]]

title: Su-24

Państwo: ZSRR

Konstruktor: Suchoj

Typ: bombowiec frontowy

Konstrukcja: metalowa, półskorupowa

Załoga: 2 osoby

Data oblotu: 2 lipca 1967

Napęd: 2 silniki turboodrzutowe AL-21F-3

Ciąg: z dopalaniem 108,4 kN (11 050 kG) każdy

Startowa: 39 700 kg (maksymalna)

Prędkość przelotowa: poniżej 1 mach

Zasięg: 2535–3000 km (różne źródła)

Promień działania: 775–1150 km (na małej wysokości)


text:
# Raúl Uyeno
Raúl Uyeno – boliwijski lekkoatleta, który specjalizował się w rzucie oszczepem.
Rekord życiowy: 55,20 (6 maja 2001, Sucre) – rezultat ten jest aktualnym rekordem Boliwii.

wikiname: plwiki

title: Raúl Uyeno

in_language: pl

wikitext:
{{Sportowiec infobox
 |imię i nazwisko           = Raúl Uyeno
 |imię i nazwisko org       =
 |dyscyplina                = lekkoatletyka
 |grafika                   =
 |opis grafiki              =
 |pełne imię i nazwisko     =
 |data urodzenia            =
 |miejsce urodzenia         =
 |data śmierci              =
 |miejsce śmierci           =
 |obywatelstwo              =
 |wzrost                    =
 |pozycja                   =
 |klub                      =
 |numer w klubie            =
 |kariera juniorska         =
 |kariera seniorska         =
 |kariera reprezentacyjna   =
 |kariera trenerska         =
 |medale                    =
{{Medalista infobox/reprezentacja|BOL}}
 |odznaczenia               =
 |commons                   =
 |wikicytaty                =
 |www                       =
}}
'''Raúl Uyeno''' – [[Boliwia|boliwijski]] [[lekkoatletyka|lekkoatleta]], który specjalizował się w [[rzut oszczepem|rzucie oszczepem]].

Rekord życiowy: 55,20 (6 maja 2001, [[Sucre]]) – rezultat ten jest aktualnym rekordem Boliwii<ref>{{cytuj| url = http://iaaf-ebooks.s3.amazonaws.com/Moscow-2013-Statistics/sources/projet/IAAF-Moscow.pdf | tytuł = IAAF Moscow 2013 Statistics Handbook | opublikowany = [[International Association of Athletics Federations|IAAF]] | s = 590 | data dostępu = 2014-07-10 | język = en}}</ref>.

== Przypisy ==
{{Przypisy}}

== Bibliografia ==
* {{tilastopaja |id=52638 |nazwa=Raúl Uyeno |data dostępu=2014-07-10}}

{{DEFAULTSORT:Uyeno, Raul}}
[[Kategoria:Boliwijscy lekkoatleci]]
[[Kategoria:Oszczepnicy]]


text:
# Rycerka (potok)
Rycerka – potok, dopływ Soły. Jego potokiem źródłowym jest potok Dziobaki, mający liczne źródła na północno-zachodnich stokach grzbietu Mała Rycerzowa – Przełęcz Halna – Wielka Rycerzowa – Majcherowa. Najwyżej położone z tych źródeł znajdują się na wysokości około 1150 m. Spływa w kierunku północno-zachodnim, cały czas przez las i na wysokości około 740 m łączy się z potokiem Majów tworząc Rycerkę. Od tego miejsca Rycerka spływa w kierunku północnym, początkowo nadal przez las, później przez zabudowane tereny miejscowości Rycerka Dolna. Tutaj przyjmuje swój największy dopływ – lewobrzeżny Rycerski Potok, zmienia kierunek na północno-wschodni, potem znów północny i w sąsiedniej miejscowości Rajcza uchodzi do Soły. Następuje to na wysokości 499 m, w miejscu o współrzędnych 49°30′16″N 19°05′36″E/49,504444 19,093333.
Cały bieg i cała zlewnia Rycerki znajdują się w Beskidzie Żywieckim. Głównymi dopływami są potoki: Dziobaki (górny bieg Rycerki), Leżaje, Majów, Rycerski Potok, Widły. Spadek wysokości Rycerki od źródeł do ujścia wynosi około 650 m (łącznie ze źródłowym potokiem Dziobaki), jednak przypada on głównie na górny bieg, w dolnym biegu Rycerka ma już stosunkowo niewielki spadek.

title: Rycerka (potok)

wikitext:
[[Plik:Rycerka BŻ6.jpg|thumb|250px|Potok Rycerka w Rycerce Dolnej]]
{{commonscat|Rycerka}}
'''Rycerka''' – potok, dopływ [[Soła|Soły]]. Jego potokiem źródłowym jest potok [[Dziobaki (potok)|Dziobaki]]{{odn|Hydronimy cz. 1|s=244}}, mający liczne źródła na północno-zachodnich stokach grzbietu [[Mała Rycerzowa]] – [[Przełęcz Halna]] – [[Wielka Rycerzowa]] – [[Majcherowa]]. Najwyżej położone z tych źródeł znajdują się na wysokości około 1150 m. Spływa w kierunku północno-zachodnim, cały czas przez las i na wysokości około 740 m łączy się z potokiem Majów tworząc Rycerkę. Od tego miejsca Rycerka spływa w kierunku północnym, początkowo nadal przez las, później przez zabudowane tereny miejscowości [[Rycerka Dolna]]. Tutaj przyjmuje swój największy dopływ – lewobrzeżny [[Rycerski Potok]], zmienia kierunek na północno-wschodni, potem znów północny i w sąsiedniej miejscowości [[Rajcza]] uchodzi do Soły. Następuje to na wysokości 499 m, w miejscu o współrzędnych {{Współrzędne|49°30′16″N 19°05′36″E|umieść=w tekście}}<ref name=geoportal>{{cytuj stronę|url=http://mapy.geoportal.gov.pl|tytuł=Geoportal. Mapa topograficzna i satelitarna|data dostępu=2012-09-10}}</ref>.

Cały bieg i cała [[zlewnia]] Rycerki znajdują się w [[Beskid Żywiecki|Beskidzie Żywieckim]]<ref name=Compass>{{Cytuj książkę |tytuł=Beskid Śląski i Żywiecki. Mapa 1:50 000|wydawca=Wyd. „Compass” |miejsce=Kraków |data= 2011|isbn=978-83-7605-084-3}}</ref>. Głównymi dopływami są potoki: Dziobaki (górny bieg Rycerki){{odn|Hydronimy cz. 1|s=63}}, Leżaje{{odn|Hydronimy cz. 1|s=138}}, Majów{{odn|Hydronimy cz. 1|s=155}}, Rycerski Potok{{odn|Hydronimy cz. 1|s=244}}, Widły{{odn|Hydronimy cz. 1|s=309}}. Spadek wysokości Rycerki od źródeł do ujścia wynosi około 650 m (łącznie ze źródłowym potokiem Dziobaki), jednak przypada on głównie na górny bieg, w dolnym biegu Rycerka ma już stosunkowo niewielki spadek<ref name=geoportal/>.

== Przypisy ==
{{Przypisy}}

== Bibliografia ==
* {{Hydronimy1|odn=tak}}

[[Kategoria:Dorzecze Soły]]
[[Kategoria:Wody Beskidu Żywieckiego]]


text:
# Ajn an-Nasr
Ajn an-Nasr (arab. عين النسر) – miasto w Syrii, w muhafazie Hims. W 2004 roku liczyło 604 mieszkańców.

title: Ajn an-Nasr

wikitext:
{{Miejscowość infobox
 |nazwa                        = Ajn an-Nasr
 |nazwa oryginalna             = {{k|ar|عين النسر}}
 |zdjęcie                      =
 |opis zdjęcia                 =
 |herb                         =
 |flaga                        =
 |dopełniacz nazwy             =
 |państwo                      = Syria
 |1. jednostka administracyjna = [[Hims (muhafaza)|Hims]]
 |powierzchnia                 =
 |wysokość                     = 472
 |rok                          = 2004
 |liczba ludności              = 604
 |gęstość zaludnienia          =
 |numer kierunkowy             =
 |kod pocztowy                 =
 |tablice rejestracyjne        =
 |współrzędne                  = 34° 50' 28.1" N,  36° 55' 42.1" E
 |commons                      =
 |www                          =
}}
'''Ajn an-Nasr''' ([[Język arabski|arab.]] عين النسر) – miasto w [[Syria|Syrii]], w muhafazie Hims. W 2004 roku liczyło 604 mieszkańców<ref>{{Cytuj stronę | tytuł = نتائج تعداد السكان والمساكن لعام 2004 على مستوى المدينة / قرية | url = http://cbssyr.sy/new%20web%20site/General_census/census_2004/NH/TAB04-14-2004.htm | opublikowany = Central Bureau of Statistics | rok = 2004 | język = ar | archiwum = https://web.archive.org/web/20200122011526/http://cbssyr.sy/new%20web%20site/General_census/census_2004/NH/TAB04-14-2004.htm | zarchiwizowano = 2020-01-22 | data dostępu = 2024-11-17 }}</ref>.

== Przypisy ==
{{Przypisy}}

{{Muhafaza Hims}}

[[Kategoria:Miasta w muhafazie Hims]]

title: Ajn an-Nasrعين النسر

Państwo: Syria

Muhafaza: Hims


text:
# Przydrożne krzyże
Przydrożne krzyże (ang. Roadside Crosses) – powieść Jeffery'ego Deavera, wydana w 2009 roku. Jest to druga część serii, w której główną bohaterką jest Kathryn Dance.

## Fabuła
Agentka Kalifornijskiego Biura Śledczego, Kathryn Dance zajmuje się śledztwem tajemniczych krzyży, które pojawiły się przy autostradzie w Monterey. Okazuje się, że nie są one upamiętnieniem ofiar wypadków, ale zapowiedzią przyszłych zbrodni. Okazuje się, że w sprawę może być zamieszany nastolatek, który spowodował wcześniej wypadek samochodowy, za co został zaatakowany na blogu internetowym. Aby go schwytać agentka Dance, zwraca się o pomoc do autora bloga.

title: Przydrożne krzyże

wikitext:
{{Książka infobox
 |tytuł             = Przydrożne krzyże
 |tytuł oryginalny  = Roadside Crosses
 |grafika           =
 |opis grafiki      =
 |alt grafiki       =
 |autor             = [[Jeffery Deaver]]
 |tematyka          = [[powieść sensacyjna]], [[powieść kryminalna]], [[dreszczowiec|thriller]]
 |typ utworu        =
 |data powstania    =
 |miejsce wydania   = [[Stany Zjednoczone]]
 |język             = [[Język angielski|angielski]]
 |data wydania      = [[2009]]
 |wydawca           = [[Simon & Schuster]]
 |pol: data wydania = [[2010]]{{r|Biblionetka}}
 |pol: wydawca      = [[Prószyński i S-ka]]{{r|Prószyński}}
 |pol: przekład     = Łukasz Praski
 |poprzednia        = [[Śpiąca laleczka]]
 |następna          = [[Twój cień]]
 |commons           =
 |wikiźródła        =
 |wikicytaty        =
}}
'''Przydrożne krzyże''' ([[język angielski|ang.]] ''Roadside Crosses'') – [[powieść]] [[Jeffery Deaver|Jeffery'ego Deavera]], wydana w 2009 roku. Jest to druga część serii, w której główną bohaterką jest Kathryn Dance.

== Fabuła ==
Agentka [[Federalne Biuro Śledcze|Kalifornijskiego Biura Śledczego]], Kathryn Dance zajmuje się śledztwem tajemniczych krzyży, które pojawiły się przy autostradzie w Monterey. Okazuje się, że nie są one upamiętnieniem ofiar wypadków, ale zapowiedzią przyszłych zbrodni. Okazuje się, że w sprawę może być zamieszany nastolatek, który spowodował wcześniej wypadek samochodowy, za co został zaatakowany na [[blog|blogu internetowym]]. Aby go schwytać agentka Dance, zwraca się o pomoc do autora bloga{{r|Esensja}}.

== Przypisy ==
<references>
<ref name="Biblionetka">{{cytuj stronę | url = http://www.biblionetka.pl/book.aspx?id=128137 | tytuł = Przydrożne krzyże | opublikowany = BiblioNETka | język = pl | data dostępu = 2012-09-04}}</ref>
<ref name="Esensja">{{cytuj stronę | url = http://esensja.pl/esensjopedia/obiekt.html?rodzaj_obiektu=2&idobiektu=6602 | tytuł = Przydrożne krzyże – opis wydawcy | opublikowany = [[Esensja|Esensjopedia]] | język = pl | data dostępu = 2012-09-04}}</ref>
<ref name="Prószyński">{{cytuj stronę | url = http://www.proszynski.pl/Przydrozne_krzyze-p-30290-.html | tytuł = Przydrożne krzyże | opublikowany = Wydawnictwo Prószyński i S-ka | język = pl | data dostępu = 2012-09-04 |archiwum = https://web.archive.org/web/20221006212036/https://www.proszynski.pl/Przydrozne_krzyze-p-30290-.html}}</ref>
</references>

== Bibliografia ==
* {{cytuj stronę|url=http://www.jefferydeaver.com/novel/roadside-crosses/|tytuł=Przydrożne krzyże na oficjalnej stronie autora|język=en|data dostępu=2012-02-12}}

[[Kategoria:Amerykańskie powieści sensacyjne]]
[[Kategoria:Powieści z 2009]]
[[Kategoria:Dreszczowce powieściowe]]

title: Przydrożne krzyżeRoadside Crosses

Autor: Jeffery Deaver

Tematyka: powieść sensacyjna, powieść kryminalna, thriller

Miejsce wydania: Stany Zjednoczone

Język: angielski

Wydawca:
Simon & Schuster
Prószyński i S-ka

Przekład: Łukasz Praski

poprzednia · Śpiąca laleczka: następna · Twój cień


text:
# Muzeum Narodowe w Rzymie
Muzeum Narodowe w Rzymie (wł. Museo Nazionale Romano) – zespół muzeów w Rzymie we Włoszech. Założone w 1889 r. (udostępnione dla zwiedzających w 1890) po zjednoczeniu Włoch w celu utworzenia kolekcji antyków z okresu pomiędzy V w. p.n.e. a III w. n.e.
Główny oddział muzeum powstał w XVI-wiecznych krużgankach zbudowanych według projektu Michała Anioła wykorzystując część Term Dioklecjana.

## Palazzo Altemps

### Historia
- ok. 1477 – wybudowanie pałacu dla kardynała Girolamo Riario, kuzyna papieża Sykstusa IV
- 1484 – podczas powstania ludowego, które wybuchło po śmierci papieża Sykstusa IV, pałac został zajęty przez lud rzymski
- 1568 – pałac zakupiony przez kardynała Marco Sittico Altemps, który zlecił jego przebudowę architektowi Martino Longhi. Od tego czasu zaczęła powstawać kolekcja rzeźb oraz biblioteka. Po odsprzedaniu pałacu Stolicy Apostolskiej na użytek seminarium duchownego budynek zaczął popadać w ruinę a kolekcja rozproszyła się po świecie
- 1982 – rząd włoski odkupuje od Watykanu budynek i rozpoczyna jego restaurację.

### Kolekcja
Najważniejsze eksponaty:
- Tron Ludovisi – zdobiony reliefem przedstawiającym narodziny Afrodyty
- wielki sarkofag Ludovisi
- rzeźba Gal popełniający samobójstwo
- grecką rzeźbę Atena Partenos

title: Muzeum Narodowe w Rzymie

wikitext:
{{Muzeum infobox
 |nazwa                   = Rzymskie Muzeum Narodowe
 |nazwa oryginalna        = Museo Nazionale Romano
 |placówka macierzysta    =
 |zdjęcie                 = Therme-vum-Diokletian.jpg
 |opis zdjęcia            = <small>Muzeum w Termach Dioklecjana.</small>
 |alt zdjęcia             =
 |państwo                 = ITA
 |miejscowość             = [[Rzym]]
 |adres                   =
 |data założenia          =
 |data likwidacji         =
 |zakres zbiorów          =
 |wielkość zbiorów        =
 |powierzchnia ekspozycji =
 |dyrektor                =
 |kustosz                 =
 |kierownik               =
 |oddziały                =
 |kod mapy                = Rzym
 |współrzędne             = 41.90152°N 12.49823°E
 |commons                 = Category:Museo Nazionale Romano
 |www                     = https://museonazionaleromano.beniculturali.it/
}}
'''Muzeum Narodowe w Rzymie''' ([[język włoski|wł.]] ''Museo Nazionale Romano'') – zespół [[muzeum|muzeów]] w [[Rzym]]ie we [[Włochy|Włoszech]]. Założone w [[1889]] r. (udostępnione dla zwiedzających w [[1890]]) po [[zjednoczenie Włoch|zjednoczeniu Włoch]] w celu utworzenia kolekcji antyków z okresu pomiędzy [[V wiek p.n.e.|V w. p.n.e.]] a [[III wiek|III w. n.e.]]

Główny oddział muzeum powstał w [[XVI wiek|XVI-wiecznych]] [[krużganek|krużgankach]] zbudowanych według projektu [[Michał Anioł|Michała Anioła]] wykorzystując część [[Termy Dioklecjana|Term Dioklecjana]].

== Palazzo Altemps ==
=== Historia ===
* ok. [[1477]] – wybudowanie pałacu dla kardynała [[Girolamo Riario]], kuzyna papieża [[Sykstus IV|Sykstusa IV]]
* [[1484]] – podczas powstania ludowego, które wybuchło po śmierci papieża Sykstusa IV, pałac został zajęty przez lud rzymski
* [[1568]] – pałac zakupiony przez kardynała [[Marco Sittico Altemps]], który zlecił jego przebudowę architektowi [[Martino Longhi Starszy|Martino Longhi]]. Od tego czasu zaczęła powstawać kolekcja rzeźb oraz biblioteka. Po odsprzedaniu pałacu [[Stolica Apostolska|Stolicy Apostolskiej]] na użytek seminarium duchownego budynek zaczął popadać w ruinę a kolekcja rozproszyła się po świecie
* [[1982]] – rząd włoski odkupuje od Watykanu budynek i rozpoczyna jego restaurację.

=== Kolekcja ===
Najważniejsze eksponaty:
* [[Tron Ludovisi]] – zdobiony reliefem przedstawiającym narodziny [[Afrodyta|Afrodyty]]
* [[wielki sarkofag Ludovisi]]
* rzeźba ''Gal popełniający samobójstwo''
* grecką rzeźbę ''Atena Partenos''

== Bibliografia ==
* ''Przewodniki Wiedzy i Życia – Rzym'', Hachette Livre Polska Sp. z o.o., 2006, ss. 127, {{ISBN|83-7184-448-4}}
* Sari Gilbert, Michael Brouse, ''Przewodnik National Geographic – Rzym'', G+J RBA Sp. z o.o.& Co. Spółka Komandytowa, 2002, ss. 146-147, {{ISBN|83-88132-81-4}}

{{Kontrola autorytatywna}}

[[Kategoria:Muzea i galerie sztuki w Rzymie|R]]

title: Rzymskie Muzeum NarodoweMuseo Nazionale Romano

Państwo: Włochy

Miejscowość: Rzym


text:
# Agenvillers
Agenvillers – miejscowość i gmina we Francji, w regionie Hauts-de-France, w departamencie Somma.
Według danych na rok 2011 gminę zamieszkiwały 194 osoby, a gęstość zaludnienia wynosiła 32 osoby/km² (wśród 2293 gmin Pikardii Agenvillers plasuje się na 799. miejscu pod względem liczby ludności, natomiast pod względem powierzchni na miejscu 784.).

title: Agenvillers

wikitext:
{{Jednostka administracyjna infobox
 |nazwa                           = Agenvillers
 |nazwa oryginalna                =
 |dopełniacz nazwy                = gminy Agenvillers
 |jednostka                       = gmina
 |zdjęcie                         =
 |opis zdjęcia                    =
 |alt zdjęcia                     =
 |herb                            =
 |flaga                           =
 |hymn                            =
 |dewiza                          =
 |państwo                         = Hauts-de-France
 |1. jednostka administracyjna    =
 |2. jednostka administracyjna    = [[Somma (departament)|Somma]]
 |3. jednostka administracyjna    = [[Okręg Abbeville|Abbeville]]
 |4. jednostka administracyjna    = Nouvion
 |siedziba                        =
 |nazwa kodu statystycznego       = [[Institut national de la statistique et des études économiques|INSEE]]
 |kod statystyczny                = 80006<ref>[http://www.insee.fr/fr/methodes/nomenclatures/cog/fichecommunale.asp?codedep=80&codecom=006 Kod INSEE] na stronie [http://www.insee.fr/fr/ francuskiego urzędu statystycznego] (fr.)</ref>
 |powierzchnia                    = 6 km²<ref>[http://www.insee.fr/fr/themes/comparateur.asp?codgeo=COM-80006 Statystyki] na stronie [http://www.insee.fr/fr/ francuskiego urzędu statystycznego] (fr.)</ref>
 |rok                             = 2011
 |liczba ludności                 = 194
 |gęstość zaludnienia             = 32 os./km²
 |numer kierunkowy                =
 |kod pocztowy                    = 80150
 |tablice rejestracyjne           =
 |adres urzędu                    =
 |plan                            =
 |mapa                            =
 |nazwa mapy                      = Francji
 |kod mapy                        = Somma
 |współrzędne                     = 50°10′N 1°55′E
 |commons                         =
 |www                             =
}}
'''Agenvillers''' – miejscowość i [[gmina]] we [[Francja|Francji]], w regionie [[Hauts-de-France]], w departamencie [[Somma (departament)|Somma]].

Według danych na rok 2011 gminę zamieszkiwały 194 osoby, a gęstość zaludnienia wynosiła 32 osoby/km²<ref>[http://www.insee.fr/fr/themes/tableau_local.asp?ref_id=TER&millesime=2011&typgeo=COM&search=80006 Populacja] na stronie [http://www.insee.fr/fr/ francuskiego urzędu statystycznego] (fr.)</ref> (wśród 2293 gmin [[Pikardia|Pikardii]] Agenvillers plasuje się na 799. miejscu pod względem liczby ludności, natomiast pod względem powierzchni na miejscu 784.).

== Przypisy ==
{{Przypisy}}

{{Okręg Abbeville}}

[[Kategoria:Miejscowości w departamencie Somma]]

title: Agenvillers

Państwo: Francja

Region: Hauts-de-France

Departament: Somma

Okręg: Abbeville

Kanton: Nouvion

Powierzchnia: 6 km²

• gęstość: 32 os./km²


text:
# Kasper Niesiecki
Kasper Niesiecki (ur. 31 grudnia 1682, zm. 9 lipca 1744 w Krasnymstawie) – polski genealog heraldyk, jezuita, leksykograf, pisarz, teolog, kaznodzieja.

## Życiorys
Urodzony w Wielkopolsce. Z pochodzenia był mieszczaninem. Uczęszczał do kolegium jezuitów w Krośnie. W 1699 wstąpił do nowicjatu jezuickiego w Krakowie, w latach 1701–1704 studiował filozofię w kolegium jezuitów w Lublinie, zdobywając tytuł magistra. Uczył się też w Łucku i Krośnie. W latach 1707–1710 studiował teologię w Krakowie. W czerwcu roku 1710 otrzymał święcenia kapłańskie i stanowisko profesora retoryki oraz poetyki w Jarosławiu, gdzie też był kronikarzem tamtejszego Kolegium. Wykładał retorykę w kolegiach: w latach 1712–1713 w kolegium jezuitów w Bydgoszczy, w 1713/1714 w Chojnicach oraz etykę i matematykę w 1714/1715 w Kaliszu. W latach 1715–1724 był kaznodzieją na Mazowszu, w Wielkopolsce, Małopolsce i na Rusi (m.in. w Krakowie, Lublinie, Lwowie i Krasnymstawie). Od 1724 przebywał w klasztorze w Krasnymstawie, gdzie pracował nad swoim najsłynniejszym dziełem Herbarz Polski (wydanym w czterech tomach pt. Korona Polska w latach 1728–1743). Jego wydanie przyniosło mu przykrości, a nawet skargi sądowe. W roku 1741 został regensem seminarium sandomierskiego. Zmarł 9 lipca 1744 w Krasnymstawie.

## Twórczość
Najbardziej znane jest 5463-stronicowe wydanie z lat 1839–1845: HERBARZ POLSKI ks. Kaspra Niesieckiego S.J. powiększony dodatkami z późniejszych autorów, rękopisów, dowodów urzędowych i wydany przez Jana Nep. Bobrowicza w Lipsku, nakładem i drukiem Breitkopfa i Hertela.

### Ważniejsze dzieła
- Korona polska przy złotej wolności starożytnymi wszystkich katedr, prowincji i rycerstwa klejnotami... ozdobiona, potomnym zaś wiekom na zaszczyt i nieśmiertelną sławę pamiętnych w tej ojczyźnie synów podana... roku wolności ludzkiej przez wcielonego Boga windykowanej 1728, t. 1-4, Lwów 1728-1743 (t. 1, cz. 2 pt. Herby i familie rycerskie, tak w Koronie, jako i w Wielkim Księstwie Litewskim; według J.D. Janockiego: t. 5 zaczęty przez autora dokończył w rękopisie S. Czapliński); wyd. następne pt. Herbarz polski... powiększony dodatkami z późniejszych autorów, rękopismów, dowodów urzędowych, wyd. J.N. Bobrowicz, t. 1-10, Lipsk 1839-1845 (z dopełnieniami I. Krasickiego i J. Lelewela); na podstawie herbarza Niesieckiego oprac.: H. Stupnicki Herbarz polski, t. 1-3, Lwów 1855-1862; K. Łodzia-Czarniecki Herbarz polski, t. 1-2, Gniezno 1875-1882

### Listy
- Do J.A. Załuskiego z 1732, wyd. K. Tyszkowski „Niesiecki a Załuski...”, Exlibris 1924, zeszyt 6

title: Kasper Niesiecki

wikitext:
{{Duchowny infobox
 |imię i nazwisko       = Kasper Niesiecki
 |imię i nazwisko org   =
 |tytuł                 =
 |grafika               = nie
 |opis grafiki          =
 |alt grafiki           =
 |herb                  =
 |dewiza                =
 |dewiza - j. polski    =
 |kraj działania        =
 |data urodzenia        = 31 grudnia 1682
 |miejsce urodzenia     =
 |data śmierci          = 9 lipca 1744
 |miejsce śmierci       = [[Krasnystaw]]
 |miejsce pochówku      =
 |1. funkcja            =
 |1. funkcja - okres    =
 |2. funkcja            =
 |2. funkcja - okres    =
 |wyznanie              = [[katolicyzm]]
 |kościół               = [[Kościół łaciński|rzymskokatolicki]]
 |inkardynacja          = [[jezuici]]
 |data ślubów zakonnych = 1699
 |data diakonatu        =
 |data ordynacji        =
 |data święceń          = czerwiec 1710
 |data nominacji        =
 |data sakry            =
 |data patriarchatu     =
 |data kreacji          =
 |papież kreujący       =
 |kościół tytularny     =
 |faksymile             =
 |opis faksymile        =
 |odznaczenia           =
 |commons               = Category:Kasper Niesiecki
 |wikiźródła            = Kasper Niesiecki
 |wikicytaty            =
 |wikinews              =
 |www                   =
}}
[[Plik:Tabl Kasper Niesiecki.jpg|thumb|right|240px|Tablica pamiątkowa w dawnym kolegium jezuickim]]
[[Plik:Niesiecki-herbarz.jpg|thumb|240px|''Korona Polska'', [[Lwów]] 1728]]
'''Kasper Niesiecki''' (ur. [[31 grudnia]] [[1682]], zm. [[9 lipca]] [[1744]] w [[Krasnystaw|Krasnymstawie]]) – [[Polacy|polski]] [[genealog]] [[heraldyka|heraldyk]], [[Jezuici|jezuita]], [[leksykografia|leksykograf]], [[pisarz]], [[teolog]], [[kaznodzieja]].

== Życiorys ==
Urodzony w [[Wielkopolska|Wielkopolsce]]. Z pochodzenia był mieszczaninem. Uczęszczał do [[Szkolnictwo jezuickie w Polsce|kolegium jezuitów w Krośnie]]. W 1699 wstąpił do nowicjatu jezuickiego w [[Kraków|Krakowie]], w latach 1701–1704 studiował filozofię w [[kolegium jezuitów w Lublinie]], zdobywając tytuł magistra. Uczył się też w [[kolegium jezuitów w Łucku|Łucku]] i Krośnie. W latach 1707–1710 studiował teologię w Krakowie. W czerwcu roku 1710 otrzymał święcenia kapłańskie i stanowisko profesora retoryki oraz poetyki w [[kolegium jezuitów w Jarosławiu|Jarosławiu]], gdzie też był kronikarzem tamtejszego Kolegium. Wykładał [[retoryka|retorykę]] w kolegiach: w latach 1712–1713 w [[kolegium jezuitów w Bydgoszczy]], w 1713/1714 w [[kolegium jezuitów w Chojnicach|Chojnicach]] oraz etykę i matematykę w 1714/1715 w [[kolegium jezuitów w Kaliszu|Kaliszu]]. W latach 1715–1724 był kaznodzieją na [[Mazowsze|Mazowszu]], w Wielkopolsce, [[Małopolska|Małopolsce]] i na [[Ruś Czerwona|Rusi]] (m.in. w Krakowie, Lublinie, Lwowie i Krasnymstawie). Od 1724 przebywał w klasztorze w Krasnymstawie, gdzie pracował nad swoim najsłynniejszym dziełem ''Herbarz Polski'' (wydanym w czterech tomach pt. ''Korona Polska'' w latach 1728–1743). Jego wydanie przyniosło mu przykrości, a nawet skargi sądowe. W roku 1741 został regensem seminarium sandomierskiego. Zmarł 9 lipca 1744 w Krasnymstawie.

== Twórczość ==
Najbardziej znane jest 5463-stronicowe wydanie z lat 1839–1845: ''HERBARZ POLSKI ks. Kaspra Niesieckiego S.J. powiększony dodatkami z późniejszych autorów, rękopisów, dowodów urzędowych i wydany przez Jana Nep. Bobrowicza w Lipsku, nakładem i drukiem Breitkopfa i Hertela''.

=== Ważniejsze dzieła ===
* ''Korona polska przy złotej wolności starożytnymi wszystkich katedr, prowincji i rycerstwa klejnotami... ozdobiona, potomnym zaś wiekom na zaszczyt i nieśmiertelną sławę pamiętnych w tej ojczyźnie synów podana... roku wolności ludzkiej przez wcielonego Boga windykowanej 1728'', t. 1-4, Lwów 1728-1743 (t. 1, cz. 2 pt. ''Herby i familie rycerskie, tak w Koronie, jako i w Wielkim Księstwie Litewskim''; według J.D. Janockiego: t. 5 zaczęty przez autora dokończył w rękopisie S. Czapliński); wyd. następne pt. ''Herbarz polski... powiększony dodatkami z późniejszych autorów, rękopismów, dowodów urzędowych'', wyd. J.N. Bobrowicz, t. 1-10, Lipsk 1839-1845 (z dopełnieniami I. Krasickiego i J. Lelewela); na podstawie herbarza Niesieckiego oprac.: H. Stupnicki ''Herbarz polski'', t. 1-3, Lwów 1855-1862; K. Łodzia-Czarniecki ''Herbarz polski'', t. 1-2, Gniezno 1875-1882

=== Listy ===
* Do J.A. Załuskiego z 1732, wyd. K. Tyszkowski „Niesiecki a Załuski...”, ''Exlibris'' 1924, zeszyt 6

== Bibliografia ==
* Iwona M. Dacka: ''Korona Polska Kaspra Niesieckiego: pomnik staropolskiego piśmiennictwa heraldycznego'', Warszawa 2004
* [[Marceli Antoniewicz]]: ''List Kaspra Niesieckiego do księcia Mikołaja Radziwiłła zwanego „Rybeńko”'', „Zeszyty Historyczne Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Częstochowie”, zeszyt 7 (2003), s. 39–54
* ''Bibliografia Literatury Polskiej – Nowy Korbut'', t. 3 Piśmiennictwo Staropolskie, [[Państwowy Instytut Wydawniczy]], Warszawa 1965, s. 21–22

== Linki zewnętrzne ==
* [https://forumakademickie.pl/fa-archiwum/archiwum/2006/04/56_heraldyk_jezuita.html Biogram Kaspra Niesieckiego]
* {{Cytuj stronę | url = http://www.wawrzak.org/herbarz_niesiecki/herbarzstronatytulowa.htm | tytuł = Skanowane grafiki z herbarza | opublikowany = wawrzak.org | archiwum = https://web.archive.org/web/20120415013656/http://www.wawrzak.org/herbarz_niesiecki/herbarzstronatytulowa.htm | zarchiwizowano = 2012-04-15}}
* [https://crispa.uw.edu.pl/object/files/416446/display/Default Herbarz Niesieckiego w formacie online] wyd. J.N. Bobrowicz, tomy 1 – 10, 1839-1846
* {{Cytuj | url = http://www.przodkowie.com/niesiecki/ | tytuł = Kasper Niesiecki, Herbarz Polski | wydawca = [[Jan Nepomucen Bobrowicz|J.N. Bobrowicz]] | miejsce = Lipsk | data = 1839-1845 | archiwum = https://web.archive.org/web/20061114223904/http://www.przodkowie.com/niesiecki/ | zarchiwizowano = 2006-11-14}}
* [https://jbc.bj.uj.edu.pl/dlibra/publication/345403#structure Kasper Niesiecki, ''Korona Polska (...)'' t. 1 – 4, 1728-1743, Jagiellońska Biblioteka Cyfrowa]
* [https://polona.pl/search/?query=Kasper_Niesiecki&filters=creator:%22Niesiecki,_Kasper_(1682--1744)%22,public:1,hasTextContent:0 Dzieła Kaspra Niesieckiego] w bibliotece [[Polona]]

{{Kontrola autorytatywna}}

{{SORTUJ:Niesiecki, Kasper}}
[[Kategoria:Absolwenci i studenci Kolegium Jezuitów w Lublinie]]
[[Kategoria:Duchowni katoliccy I Rzeczypospolitej]]
[[Kategoria:Heraldycy I Rzeczypospolitej]]
[[Kategoria:Ludzie związani z Krakowem (I Rzeczpospolita)]]
[[Kategoria:Ludzie związani z Krosnem (I Rzeczpospolita)]]
[[Kategoria:Duchowni związani z Lublinem]]
[[Kategoria:Duchowni związani z Bydgoszczą]]
[[Kategoria:Leksykografowie I Rzeczypospolitej]]
[[Kategoria:Ludzie związani z Krasnymstawem (I Rzeczpospolita)]]
[[Kategoria:Polscy prezbiterzy jezuiccy]]
[[Kategoria:Polscy genealodzy]]
[[Kategoria:Polscy kaznodzieje]]
[[Kategoria:Polscy pisarze XVIII wieku]]
[[Kategoria:Polscy retorycy]]
[[Kategoria:Teolodzy katoliccy I Rzeczypospolitej]]
[[Kategoria:Urodzeni w 1682]]
[[Kategoria:Wykładowcy Kolegium Jezuitów w Jarosławiu]]
[[Kategoria:Zmarli w 1744]]
[[Kategoria:Wykładowcy kolegium jezuitów w Kaliszu]]
[[Kategoria:Polscy heraldycy]]

title: Kasper Niesiecki

Data urodzenia: 31 grudnia 1682

Data i miejsce śmierci: 9 lipca 1744 · Krasnystaw

Wyznanie: katolicyzm

Kościół: rzymskokatolicki

Inkardynacja: jezuici

Prezbiterat: czerwiec 1710


text:
# Bhutan na Letnich Igrzyskach Olimpijskich 2000
Bhutan na Letnich Igrzyskach Olimpijskich 2000 reprezentowało 2 zawodników - 1 mężczyzna i 1 kobieta.

## Skład kadry

### Łucznictwo
- Jubzang Jubzang - indywidualnie mężczyźni (odpadł w 1 rundzie przegrywając z Nico Hendrickx)
- Tshering Chhoden - indywidualnie kobiety (odpadła w 1 rundzie przegrywając z Hamdiah)

wikitext:
{{Wyniki reprezentacji infobox
 | nazwa                  = Bhutan na Letnich Igrzyskach Olimpijskich 2000
 | państwo                = BTN
 | kod MKOl               = BHU
 | kod organizacja        =
 | organizacja            =
 | impreza z linkiem      = [[Letnie Igrzyska Olimpijskie 2000]]
 | miejscowość            = [[Sydney]]
 | chorąży                = [[Jubzang Jubzang]]
 | liczba zawodników      = 2
 | liczba konkurencji     =
 | liczba dyscyplin       = 1
 | pozycja w klasyfikacji =
 | złote                  = 0
 | srebrne                = 0
 | brązowe                = 0
 | suma                   = 0
}}
'''[[Bhutan]] na [[Letnie Igrzyska Olimpijskie 2000|Letnich Igrzyskach Olimpijskich 2000]]''' reprezentowało 2 zawodników - 1 mężczyzna i 1 kobieta.

== Skład kadry ==
=== [[Plik:Archery pictogram.svg|30px]] Łucznictwo ===
{{osobny artykuł|Łucznictwo na Letnich Igrzyskach Olimpijskich 2000}}
* [[Jubzang Jubzang]] - indywidualnie mężczyźni (odpadł w 1 rundzie przegrywając z [[Nico Hendrickx]])
* [[Tshering Chhoden]] - indywidualnie kobiety (odpadła w 1 rundzie przegrywając z [[Hamdiah]])

== Bibliografia ==
* {{Cytuj stronę | url = http://www.sports-reference.com/olympics/countries/BHU/summer/2000/ | tytuł = Skład reprezentacji | opublikowany = sports-reference.com | archiwum = https://web.archive.org/web/20111025103050/http://www.sports-reference.com/olympics/countries/BHU/summer/2000/ | zarchiwizowano = 2011-10-25}}

{{IO Bhutan}}
{{LIO 2000}}

[[Kategoria:Bhutan na igrzyskach olimpijskich|*2000]]
[[Kategoria:Państwa uczestniczące w Letnich Igrzyskach Olimpijskich 2000]]
[[Kategoria:Bhutan w XX wieku]]

Kod MKOl: BHU

Chorąży: Jubzang Jubzang

Liczba zawodników: 2 w 1 dyscyplinie

Medale: Złoto · 0 · Srebro · 0 · Brąz · 0 · Razem · 0