text:
# Zespół Stacji Filtrów w Warszawie
Zespół Stacji Filtrów – warszawskie filtry wody znajdujące się przy ul. Koszykowej 81. Zajmują teren między ulicami: Koszykową, Krzywickiego, Filtrową i Raszyńską.
Zespół jest częścią systemu wodociągów warszawskich wybudowanych w latach 1883–1886 z inicjatywy prezydenta miasta Sokrata Starynkiewicza według projektu Williama Lindleya i Williama Heerleina Lindleya. W kolejnych latach został on rozbudowywany i uzupełniony o nowe obiekty. Wszedł w obręb Zakładu Centralnego Miejskiego Przedsiębiorstwa Wodociągów i Kanalizacji.
W latach 1973 i 2008 większość obiektów znajdujących się na terenie Zespołu Stacji Filtrów została wpisana do rejestru zabytków. W 2012 cały kompleks został uznany za pomnik historii.

## Pierwsze warszawskie wodociągi
Po założeniu miasta mieszkańcy Warszawy czerpali wodę ze źródeł, mokradeł, stawów, jeziorek, strumieni płynących na skarpie i pod skarpą oraz z Wisły. Pierwsze wzmianki o studniach pochodzą z XV wieku. Po 1476 gromadzono wodę w obfitującym w liczne źródła rejonie późniejszej ul. Nalewki, w zbiornikach nazywanych „nalewkami” (stąd nazwa ulicy).
Pierwsza wzmianka o wodociągu na obszarze Starej Warszawy pochodzi z 1561, a Nowej Warszawy z 1600. W XVII i XVIII w. na terenie pałaców i ogrodów magnackich istniały także wodociągi lokalne.
W połowie lat 1840. inżynier Feliks Pancer zaprojektował w samym korycie rzeki murowaną studnię w celu czerpania wody, pompy parowe na brzegu i wodozbiór na placu Zamkowym.
W 1851 polecenie zbudowania wodociągu w Warszawie wydał car Mikołaj I. Wykonanie projektu a później kierownictwo robót powierzono Henrykowi Marconiemu. Rozpoczęły się one w 1852, a wodociąg został uruchomiony w 1855. Wodę z Wisły kierowano do osadników i na filtry powolne znajdujące się u zbiegu ulic Dobrej i Karowej, skąd pompowano ją do, zachowanego do dzisiaj, zbiornika w Ogrodzie Saskim, a stamtąd rozprowadzano rurami żeliwnymi. Wodociąg Marconiego nie zaspokajał jednak potrzeb szybko rozwijającego się miasta, a pochodząca z niego woda nie zawsze była dobrej jakości. W 1862 projekt wodociągów i kanalizacji przedstawił Thomas Hawksley, jednak nie został on zrealizowany.
W 1869 na Pradze uruchomiono niewielki wodociąg zaprojektowany przez Alfonsa Grotowskiego.

## Opis

### Budowa
Inicjatorem budowy nowoczesnego systemu wodociągów i kanalizacji był prezydent Warszawy Sokrat Starynkiewicz. W 1879 rozesłał projekt opracowany przez Williama Lindleya do warszawskich gazet, zachęcając do publicznej dyskusji. Wywołał on szeroką polemikę, a także opór niektórych środowisk. Wynikał on głównie z obaw przed wzrostem obciążeń finansowych. Wiosną tego samego roku przesłano projekt nowych warszawskich wodociągów do Ministerstwa Spraw Wewnętrznych w Petersburgu. Został on zatwierdzony przez Komitet Techniczno-Budowlany ministerstwa w maju 1880 i ostatecznie zaakceptowany przez cara Aleksandra III w kwietniu 1881. Tok postępowania i daty zatwierdzenia dla projektu kanalizacji były takie same, jak dla projektu wodociągów. Budowę rozpoczęto w 1883.
Analizując sytuację hydrologiczną i sanitarno-techniczną Warszawy William Lindley ustalił m.in. że dostateczną ilość wody może zapewnić jedynie Wisła, musi być ona filtrowana, a jej dostarczanie powinno odbywać się z najwyżej położonego miejsca w mieście, jakim była okolica rogatek Jerozolimskich.
Zgodnie z projektem zbudowano ujęcie wody z Wisły wraz ze Stacją Pomp Rzecznych i Stację Filtrów z urządzeniami uzdatniającymi wodę. Ze Stacji Pomp Rzecznych woda trafiała przewodami tłocznymi do filtrów powolnych w Stacji Filtrów, gdzie była poddawana filtracji. Z filtrów powolnych przechodziła do zbiorników wody czystej. Stamtąd była tłoczona za pomocą pomp poruszanych maszynami parowymi do sieci wodociągowej. Tylko Powiśle, a od 1896 również Praga, były zasilane ze zbiorników wody czystej grawitacyjnie.
Projekt Lindleya, który szybko wycofał się z udziału w pracach, zrealizował jego najstarszy syn, William Heerlein Lindley. Chociaż stale przebywał za granicą, pełnił do swojej śmierci (1917) funkcję naczelnego inżyniera budowy. Bezpośrednim kierownikiem prac i zastępcą głównego inżyniera był Alfons Grotowski. Inwestycja była finansowana ze środków miasta (większość pozyskano dzięki emisji obligacji miejskich) i realizowana pod bezpośrednim nadzorem magistratu. Pierwsza oczyszczona woda popłynęła do mieszkańców Warszawy ze Stacji Filtrów 3 lipca 1886. W końcu 1886 długość sieci wodociągowej wynosiła 18,1 km.
Podczas budowy wykorzystano najnowocześniejsze ówczesne rozwiązania techniczne. Przy budowie wszystkich obiektów użyto materiałów najwyższej jakości, które poddawano kilkustopniowej kontroli. Podstawowymi materiałami budowlanymi były specjalnie wypalana, odporna na wilgoć cegła licówka i cegła glazurowana białą polewą. Na wielką skalę stosowano bloki granitowe i z piaskowca. Granitowe filary m.in. podtrzymują wykonane z cegły sklepienia żaglowe w zbiornikach wody czystej i sześciu grupach filtrów powolnych. Budynki zaprojektowano w stylu „fabrycznym”. W związku z budową Stacji Filtrów zlikwidowano południowy odcinek ul. Żelaznej (między ulicami Nowowiejską i Koszykową).
Nowoczesny wodociąg Lindleyów zastąpił instalacje zaprojektowane przez Marconiego i Grotowskiego. Wodociąg Marconiego został zamknięty w lutym 1889, a wodociąg praski we wrześniu 1896.
Na potrzeby budowy w latach 1883−1915 przeprowadzano dokładne pomiary miasta i jego najbliższych okolic, na podstawie których powstał tzw. plan Lindleya.
W czasach Lindleya sieć wodociągowa Warszawy dzieliła się na:
- Górne Miasto – zasilane w wodę z wykorzystaniem wieży ciśnień znajdującej się na terenie Stacji Filtrów, zapewniającej odpowiednie ciśnienie w systemie wodociągowym.
- Dolne Miasto, czyli Powiśle oraz później Praga – zasilane w wodę wypływającą bezpośrednio ze zbiorników wody czystej.

Stację Pomp Rzecznych, gdzie z Wisły czerpano wodę i pompowano ją do Stacji Filtrów, wybudowano przy ul. Czerniakowskiej 124.
Urządzenia Stacji Filtrów zostały przykryte ziemią. Pod nasypami znalazły się cztery osadniki wody surowej, sześć grup filtrów powolnych (razem 36 filtrów) oraz dziewięć zbiorników wody czystej. Powierzchnia sześciu grup filtrów powolnych wynosiła 82 236 m², a pojemność zbiorników wody czystej doprowadzono do 60 tys. m³. W miejscu planowanej siódmej grupy filtrów powolnych w latach 2008–2010 zostały wybudowane zakład ozonowania oraz filtry węglowe.
Stacja została zbudowana w miejscu położonym ok. 36 m ponad tzw. Zerem Wisły, co ułatwiało zaopatrzenie w wodę budynków wielopiętrowych. W obrębie kompleksu znalazł się fragment dawnej Drogi Królewskiej (element Osi Stanisławowskiej) w ciągu ulic: Nowowiejskiej, Niemcewicza i Prądzyńskiego; jej przebiegowi odpowiada znajdująca się na jego terenie alejka.
Łączny obszar zajmowany przez Stację Filtrów między obecnymi ulicami: Koszykową, Krzywickiego, Filtrową i Raszyńską wynosił ok. 36 ha.

### 1886–1939
W początkowym okresie woda ze Stacji Pomp Rzecznych była kierowana do filtrów powolnych, których niektóre komory pełniły funkcję krytych osadników. Ich nazwa jest związana z tempem procesu filtracji (ok. 10 cm słupa wody na godzinę). Przefiltrowana woda była kierowana do zbiorników wody czystej, a następnie do hal pomp. Stamtąd była tłoczona do wieży ciśnień, gdzie rozpoczynała się sieć wodociągowa Górnego Miasta.
W kilka lat po uruchomieniu filtrów konieczne było dodanie krytych osadników przed skierowaniem wody do filtrów powolnych, gdyż przeprowadzone badania wykazały złą jakość wody. W tym celu po 1890 powiększono teren stacji i rozpoczęto budowę osadników.
5 sierpnia 1915 wycofujące się z Warszawy wojska rosyjskie wysadziły w powietrze środkowe przęsła mostu Kierbedzia niszcząc przewody, którymi przesyłano wodę do prawobrzeżnej części miasta. Do sieci praskiej zaczęto wtedy tłoczyć wodę z czterech studzien artezyjskich znajdujących się na terenie Monopolu Spirytusowego i Rektyfikacji przy ul. Ząbkowskiej. Dostawy wody ze Stacji Filtrów wznowiono 30 września 1915 po podwieszeniu przewodu na rusztowaniach odbudowywanego mostu.
W 1924 wyłączano pompy parowe, zastępując je szwajcarskimi pompami elektrycznymi, a w 1933 pompami polskimi wyprodukowanymi w warszawskim zakładzie Stanisława Twardowskiego. W 1924, po zainstalowaniu elektrycznych pomp odśrodkowych, wyłączono z użytkowania wieżę ciśnień. Była ona później używana wyłącznie w przypadku uruchamiania pomp parowych lub spalinowych (co miało miejsce w 1945). W 1926 rozbudowano szósty zespół filtrów powolnych. W 1931 wprowadzono chlorowanie wody opuszczającej filtry powolne.
W 1932 do sieci wodociągowej o długości 501,5 km było podłączonych 10 057 nieruchomości. Zwiększające się zapotrzebowanie na wodę doprowadziło do wybudowania w latach 1929–1933 na licencji kanadyjskiej nowoczesnego Zakładu Filtrów Pospiesznych. Umożliwiło to wstępną i szybką (do 7 metrów słupa wody na godzinę) filtrację wody przed skierowaniem jej do filtrów powolnych. Wydajność Zakładu wynosiła 180 tys. m³ na dobę. Po jego uruchomieniu woda ze Stacji Pomp Rzecznych była tłoczona do zbiorników wyrównawczych (dawnych krytych osadników), następnie do filtrów pospiesznych, a z nich do filtrów powolnych.

### II wojna światowa
Podczas obrony Warszawy we wrześniu 1939 wiele obiektów na terenie Stacji Filtrów (m.in. Zakład Filtrów Pospiesznych, zbiorniki wody czystej i filtry powolne) zostało uszkodzonych bombami lotniczymi. W trafionym trzema bombami budynku Zakładu Filtrów Pospiesznych woda zalała precyzyjne urządzenia filtrujące i pompy elektryczne. Z powodu obaw, że utrzymywanie ciśnienia w przewodach może spowodować dalsze uszkodzenia, w godzinach popołudniowych 24 września przerwano dostarczanie wody do miasta. Wodociąg wznowił pracę 4 października 1939 przy wykorzystaniu pomp parowych. Tego dnia dostarczono do sieci ok. 20% zużywanej zwykle wody. Uszkodzona w 586 miejscach sieć wodociągowa została nawodniona w całości w grudniu 1939, a usuwanie zniszczeń na terenie stacji trwało do czerwca 1941. Przez cały okres okupacji niemieckiej opłaty za wodę oraz za korzystanie z kanalizacji nie zmieniły się.
W latach 1942–1944 Stacja Filtrów ucierpiała w czasie radzieckich nalotów na Warszawę. Po zniszczeniu przez Niemców warszawskiego getta wyłączono z użytkowania ok. 100 km (z ok. 640 km) sieci wodociągowej.
Pierwszego dnia powstania warszawskiego, 1 sierpnia 1944, teren stacji został obsadzony przez oddział Wehrmachtu, jednak kontynuowała ona pracę. 9 sierpnia Niemcy zażądali odcięcia dopływu wody do miasta, jednak polscy pracownicy odpowiedzieli, że ze względów technicznych nie było to możliwe. 15 sierpnia nakazano zamknięcie wszystkich magistral wodociągowych w kierunku Śródmieścia, ale to polecenie zostało cofnięte.
W sierpniu 1944 do miejskiej sieci wodociągowej tłoczono rekordowe ilości wody (średnio 145 tys. m³ dziennie) gdyż wypływała ona z uszkodzonych w czasie walk i bombardowań magistral i przewodów ulicznych. 4 sierpnia przesłano do miasta 160 tys. m³ wody – najwięcej w historii warszawskich wodociągów. Wskutek ucieczki wody z uszkodzonych przewodów od 4 sierpnia zaczęło jednak spadać ciśnienie wyjściowe ze Stacji przez co budynki położone blisko niej miały wodę do trzeciego piętra włącznie, a pozostałe tylko na parterach. Od 29 sierpnia zaczęła również maleć ilość pompowanej wody. Po unieruchomieniu 4 września elektrowni na Powiślu wodę do miasta dostarczano wykorzystując pompy parowe. 18 września Niemcy wysadzili Stację Pomp Rzecznych, jednak Stacja Filtrów pracowała, wykorzystując dwie pompy parowe, do 21 września, dostarczając tego dnia 2,6 tys. m³ wody. W godzinach rannych 22 września ostatnia grupa pracowników na rozkaz Niemców opuściła teren stacji. Wcześniej zdołali oni m.in. zabezpieczyć plany najważniejszych urządzeń, ukryć część aparatury laboratoryjnej, odprowadzić do kanałów wodę z filtrów powolnych, a także zatopić podziemia Zakładu Filtrów Pospiesznych w celu uniemożliwienia wywiezienia aparatury do zamykania i otwierania zasuw. W zbiornikach wody czystej pozostawiono ok. 50 tys. m³ wody, która po wyzwoleniu miasta w styczniu 1945 była wydawana mieszkańcom do maja w ilości ok. 350 m³ dziennie.
Po upadku powstania Niemcy zdemontowali i wywieźli część maszyn i urządzeń. Budynki pomp zostały zniszczone w 15–20% a budynki mieszkalne w 35%. Na złożach filtracyjnych filtrów powolnych Niemcy urządzili stajnie dla koni.

### Po 1945
Wodociąg został ponownie uruchomiony po usunięciu najpoważniejszych zniszczeń 29 maja 1945. Do sieci wtłoczono ok. 140 tys. m³ wody, jednak nawadnianie sieci wodociągowej było kontynuowane w kolejnych miesiącach, gdyż niektóre odcinki po stwierdzeniu wycieków wody odcinano i nawadniano ponownie. 4 sierpnia 1945 rozpoczęto układanie prowizorycznego przewodu wodociągowego na drewnianym moście wysokowodnym u wylotu ul. Karowej i 3 września rozpoczęto przesyłanie wody na Pragę.
Zakład Filtrów Pospiesznych odbudowano i uruchomiono w lipcu 1949. Maksymalną wydajność z 1939 wynoszącą 180 tys. m³ wody na dobę wodociąg osiągnął w 1952. W latach 50. wybudowano piąty rurociąg do przesyłania wody ze Stacji Pomp Rzecznych. Dobudowano także cztery nowe komory filtracyjne w Zakładzie Filtrów Pospiesznych. Pojemność zbiorników wody czystej zwiększono do 120 tys. m³.
W 1964, po zakończeniu budowy i uruchomieniu Wodociągu Praskiego, kompleks przestał być jedynym zakładem zaopatrującym miasto w wodę. W 1965 Zespół Stacji Filtrów, Stacja Pomp Rzecznych i przewody tłoczne otrzymały nazwę Zakładu Wodociągu Centralnego. W 1968 rozpoczęto budowę nowych urządzeń na licencji francuskiej firmy Degremont, których celem było włączenie do dwustopniowego uzdatniania wody na filtrach powolnych i pospiesznych trzeciego ogniwa koagulacji. W 1970 dostarczano do miasta średnio 500 tys. m³ wody na dobę, z czego Wodociąg Centralny ok. 65%. W 1974 rozpoczęto budowę Wodociągu Północnego z ujęciem wody z Zalewu Zegrzyńskiego.
W 1986, w związku z poszerzeniem ul. Raszyńskiej, przesunięto ogrodzenie i rozebrano bramę wjazdową znajdującą się na osi ul. Nowowiejskiej oraz kilka budynków gospodarczych i pomocniczych.
Obecnie kompleks jest częścią Stacji Uzdatniania Wody „Filtry” wchodzącej w skład Zakładu Centralnego Miejskiego Przedsiębiorstwa Wodociągów i Kanalizacji. Jako jedyny spośród trzech warszawskich wodociągów posiada dwa ciągi technologiczne:
- pierwszy ciąg technologiczny – zaprojektowany przez Williama Lindleya i jego syna Williama Heerleina Lindleya, uzupełniony w 1933 roku o Zakład Filtrów Pospiesznych uzdatnia wodę infiltracyjną czerpaną spod dna Wisły przez cztery ujęcia brzegowe i Ujęcie Zasadnicze Wodociągu Praskiego „Grubą Kaśkę”. W procesie uzdatniania woda filtrowana jest przez filtry pospieszne i filtry powolne, dezynfekowana dwutlenkiem chloru. Filtry powolne zostały wyposażone w węgiel aktywny.
- drugi ciąg technologiczny – uruchomiony w 1972 oczyszcza wodę pobraną z Osadnika Czerniakowskiego wykorzystując proces wstępnego utleniania, koagulacji z użyciem siarczanu glinowego, filtracji pospiesznej i dezynfekcji dwutlenkiem chloru. Odczyn wody jest korygowany wodą wapienną.

W latach 2008–2010 wybudowano stację ozonowania pośredniego i filtrowania na węglu aktywnym. Znajdują się w niej 3 generatory ozonu i 18 komór filtrów węglowych. Architektonicznie nawiązuje ona do starszych obiektów stacji – materiał budowlany (cegła klinkierowa, piaskowiec) i stylizacja ornamentów do dziewiętnastowiecznych budowli stacji, a płaskorzeźby do reliefów w stylu art déco z międzywojennej stacji filtrów pospiesznych. Stacja w wyniku konkursu otrzymała nazwę „Socrates”. Uruchomiona w 2010 stacja umożliwiła zmniejszenie o ok. 50% dawki dwutlenku chloru stosowanego do końcowej dezynfekcji wody, co poprawiło jej smak i zapach.

## Zieleń
Teren Zespołu Stacji Filtrów ma charakter zabudowy przemysłowej i komunalnej, jednak częściowo stanowi także obszar zieleni miejskiej. Pełni on funkcję klina nawietrzającego centrum miasta.
Na jego terenie znajdują się aleja obsadzana dwustronnie ponad 100-letnimi platanami, a także dwa pomniki przyrody: wielopniowy cis pospolity (nazywany Cisem Starynkiewicza, przy wieży ciśnień) oraz kasztanowiec zwyczajny (od strony ul. Raszyńskiej).

## Zabytek
Filtry Lindleya stopniowo obejmowano ochroną jako zabytek.
1 marca 1973 roku do rejestru zabytków (pod numerem A-813) wpisano następujące obiekty:
- budynek mieszkalny (dawny dom dyrektora),
- hale filtrów powolnych z przedsionkami (2, 4, 6, 8, 10, 12),
- hale filtrów powolnych z przedsionkami (1, 3, 5, 7, 9, 11),
- portiernia przy bramie głównej (wschodnia),
- portiernia przy bramie głównej (zachodnia),
- wieża ciśnień.

26 marca 2008 roku listę tę uzupełniono o kolejne obiekty (numer A-788):
- budynek techniczny nr 1, tj. maszynownia – pompy parowe, kotłownia, skład węgla, elektropompy ABC, magazyn,
- budynek techniczny nr 2, tj. maszynownia – pompy parowe, kotłownia, skład węgla, elektropompy, Muzeum Wodociągów i Kanalizacji
- dawne stajnie (budynek socjalny),
- hale filtrów powolnych z przedsionkami (14, 16, 18, 20, 22, 24) IV grupy,
- hale filtrów powolnych z przedsionkami (13, 15, 17, 19, 21, 23) III grupy,
- hale filtrów powolnych z przedsionkami (25, 27, 29, 31, 33, 35) V grupy,
- hale filtrów powolnych z przedsionkami (26, 28, 30, 32, 34, 36) VI grupy,
- komora „A”,
- komora „C”,
- komora wodomierza Venturiego,
- ogrodzenie wraz z czterema bramami,
- Zakład Filtrów Pospiesznych,
- zbiornik wody czystej nr 1A, 1B,
- zbiornik wody czystej nr 2,
- zbiornik wody czystej nr 3,
- zbiorniki wody surowej (nr 1 i 3),
- zbiorniki wody surowej (nr 2 i 4),
- zieleń Stacji Filtrów i Wodociągów.

W 2012 roku na mocy rozporządzenia prezydenta RP cały zespół uznano za pomnik historii. Status ten przyznano obiektom na całej działce – zarówno dziewiętnasto- i dwudziestowiecznym, wpisanym do rejestru zabytków, jak i świeżo wybudowanym budynkom oraz zieleni miejskiej.

### Pozostałe obiekty
W 1907 w pobliżu wieży ciśnień odsłonięto popiersie Sokratesa Starynkiewicza.

## Muzeum
Na terenie Stacji Filtrów, w budynku technicznym nr 2, znajduje się Muzeum Wodociągów i Kanalizacji. Znajdują się w nim m.in. fragment drewnianego warszawskiego wodociągu z XVII wieku oraz zabytkowe urządzenia.

## W kulturze masowej
- W serialu Czterdziestolatek w Zakładzie Filtrów Pospiesznych pracowała Madzia Karwowska (w tej roli Anna Seniuk), żona tytułowego bohatera, inżyniera Stefana Karwowskiego (Andrzej Kopiczyński)[70]. Pani Karwowska badała czystość wody w laboratorium kierowanym przez podkochującego się w niej inżyniera Mieczysława Gajnego (Wojciech Pokora)[71].

## Inne informacje
W udostępnionej przez władze miasta hali nieczynnej kotłowni Ludwika Nitschowa wykonała rzeźbę Syreny ustawioną w 1939 przy ul. Wybrzeże Kościuszkowskie.

title: Zespół Stacji Filtrów w Warszawie

wikitext:
{{Budynek infobox
 |nazwa                 = Zespół Stacji Filtrów w Warszawie
 |nazwa oryginalna      =
 |zabytek               = A-813, A-788 z 1 marca 1973, 26 marca 2008
 |zdjęcie               = Filtry Warszawskie przy ul. Koszykowej 81 w Warszawie, Hala Filtrów Powolnych.jpg
 |opis zdjęcia          = Wnętrze [[Filtr powolny|filtra powolnego]] napełnionego wodą
 |alt zdjęcia           =
 |państwo               = mazowieckie
 |miejscowość           = [[Warszawa]]
 |adres                 = ul. [[Ulica Koszykowa w Warszawie|Koszykowa]] 81
 |typ budynku           =
 |styl architektoniczny =
 |architekt             = [[William Lindley]]
 |inwestor              =
 |wysokość całkowita    =
 |wysokość do dachu     =
 |kondygnacje           =
 |powierzchnia użytkowa =
 |rozpoczęcie budowy    =
 |ukończenie budowy     = 1886
 |przebudowy            =
 |zniszczono            =
 |odbudowano            =
 |pierwszy właściciel   =
 |kolejni właściciele   =
 |właściciel            =
 |plan budynku          =
 |kod mapy              = Warszawa
 |współrzędne           = 52°13′18″N 20°59′43″E
 |znak na mapie         = Legenda zabytek techniki.svg
 |commons               = Category:Filtry Lindleya
 |www                   = http://www.mpwik.com.pl/
}}
[[Plik:Budowa filtrów powolnych Zespół Stacji Filtrów 1880s.jpg|thumb|Budowa filtrów powolnych, lata 80. XIX wieku]]
[[Plik:Projekt wieży ciśnień Zespół Stacji Filtrów 1887.jpg|thumb|Projekt wieży ciśnień]]
[[Plik:Wnętrze filtra powolnego bez złoża Stacja Filtrów w Warszawie.jpg|thumb|Wnętrze filtra powolnego bez złoża]]
[[Plik:Stacja Filtrów w Warszawie 1908.jpg|thumb|Budynki na terenie Stacji Filtrów ok. 1908]]
[[Plik:Lindley Filters Warsaw waterworks aerial Toni Klemm 2025 2500px.jpg|thumb|Teren Stacji Filtrów (2025)]]
[[Plik:Stacja Filtrów tablica informacyjna przy wejściu 2017.jpg|thumb|Tablica informacyjna przy wejściu na teren Stacji i tzw. smok (głowica przewodu ssawnego służącego do pobierania wody z [[Wisła|Wisły]])]]
[[Plik:Wodociagi Warszawskie wieza cisnien.jpg|thumb|Wieża ciśnień wzniesiona w latach 1885–1886, użytkowana do 1924]]
[[Plik:Stacja Filtrów wnętrze wieży ciśnień 2017.jpg|thumb|Wnętrze wieży ciśnień]]
[[Plik:Filtry Lindleya 09.jpg|thumb|Budynek techniczny nr 1]]
[[Plik:Budynek techniczny nr 2 Muzeum Wodociągów i Kanalizacji w Warszawie.jpg|thumb|Budynek techniczny nr 2, obecnie siedziba Muzeum Wodociągów i Kanalizacji]]
[[Plik:Muzeum Wodociągów i Kanalizacji w Warszawie 2017a.jpg|thumb|Muzeum Wodociągów i Kanalizacji na poziomie –1]]
[[Plik:Filtry Lindleya 13.jpg|thumb|Droga wewnętrzna między grupami [[Filtr powolny|filtrów powolnych]]]]
[[Plik:Zakład Filtrów Pospiesznych w Warszawie 2017a.jpg|thumb|Budynek Zakładu Filtrów Pospiesznych]]
[[Plik:Filtry Lindleya 33.jpg|thumb|Hala Zakładu Filtrów Pospiesznych]]
'''Zespół Stacji Filtrów'''<ref>{{Cytuj stronę | url = https://www.nid.pl/pl/Informacje_ogolne/Zabytki_w_Polsce/rejestr-zabytkow/zestawienia-zabytkow-nieruchomych/ | tytuł = Wykaz zabytków nieruchomych wpisanych do rejestru zabytków - stan na 30 września 2017 r. Woj. mazowieckie (Warszawa) | praca = Narodowy Instytut Dziedzictwa | opublikowany = nid.pl | strony = 7 | data dostępu = 2017-12-21| archiwum = https://web.archive.org/web/20211124141658/https://www.nid.pl/pl/Informacje_ogolne/Zabytki_w_Polsce/rejestr-zabytkow/zestawienia-zabytkow-nieruchomych/ | zarchiwizowano = 2021-11-24 }}</ref> – [[Warszawa|warszawskie]] filtry wody znajdujące się przy ul. [[Ulica Koszykowa w Warszawie|Koszykowej]] 81. Zajmują teren między ulicami: Koszykową, [[ulica Ludwika Krzywickiego w Warszawie|Krzywickiego]], [[ulica Filtrowa w Warszawie|Filtrową]] i [[ulica Raszyńska w Warszawie|Raszyńską]].

Zespół jest częścią systemu [[Instalacja wodna|wodociągów]] warszawskich wybudowanych w latach 1883–1886 z inicjatywy prezydenta miasta [[Sokrat Starynkiewicz|Sokrata Starynkiewicza]] według projektu [[William Lindley|Williama Lindleya]] i [[William Heerlein Lindley|Williama Heerleina Lindleya]]. W kolejnych latach został on rozbudowywany i uzupełniony o nowe obiekty. Wszedł w obręb Zakładu Centralnego [[Miejskie Przedsiębiorstwo Wodociągów i Kanalizacji w m. st. Warszawie|Miejskiego Przedsiębiorstwa Wodociągów i Kanalizacji]].

W latach 1973 i 2008 większość obiektów znajdujących się na terenie Zespołu Stacji Filtrów została wpisana do [[Rejestr zabytków|rejestru zabytków]]. W 2012 cały kompleks został uznany za [[pomnik historii]]<ref name="ph" />.

== Pierwsze warszawskie wodociągi ==
Po założeniu miasta mieszkańcy Warszawy czerpali wodę ze źródeł, mokradeł, stawów, jeziorek, strumieni płynących na [[Skarpa warszawska|skarpie]] i pod skarpą oraz z [[Wisła|Wisły]]<ref>{{Cytuj książkę | nazwisko = Gajewski | imię = Marian | tytuł = Urządzenia komunalne Warszawy. Zarys historyczny | wydawca = Państwowy Instytut Wydawniczy | miejsce = Warszawa | data = 1979 | strony = 80 | isbn = 83-06-00089-7}}</ref>. Pierwsze wzmianki o studniach pochodzą z XV wieku<ref>{{Cytuj książkę | nazwisko = Gajewski | imię = Marian | tytuł = Urządzenia komunalne Warszawy. Zarys historyczny | wydawca = Państwowy Instytut Wydawniczy | miejsce = Warszawa | data = 1979 | strony = 81 | isbn = 83-06-00089-7}}</ref>. Po 1476 gromadzono wodę w obfitującym w liczne źródła rejonie późniejszej ul. [[Ulica Nalewki w Warszawie|Nalewki]], w zbiornikach nazywanych „nalewkami” (stąd nazwa ulicy)<ref name="Encyklopedia967">{{cytuj książkę | tytuł = Encyklopedia Warszawy | wydawca = Wydawnictwo Naukowe PWN | miejsce = Warszawa | data = 1994 | strony = 967 | isbn = 83-01-08836-2}}</ref>.

Pierwsza wzmianka o wodociągu na obszarze [[Stare Miasto w Warszawie|Starej Warszawy]] pochodzi z 1561, a [[Nowe Miasto (Warszawa)|Nowej Warszawy]] z 1600<ref>{{Cytuj książkę | nazwisko = Bogucka | imię = Maria | tytuł = Warszawa w latach 1526–1795 | wydawca = Państwowe Wydawnictwo Naukowe | strony = 573, 579 | isbn = 83-01-03323-1 | nazwisko2 = Kwiatkowska | imię2 = Maria | nazwisko3 = Kwiatkowski | imię3 = Marek | nazwisko4 = Tomkiewicz | imię4 = Władysław | nazwisko5 = Zahorski | imię5 = Andrzej}}</ref>. W XVII i XVIII w. na terenie pałaców i ogrodów magnackich istniały także wodociągi lokalne<ref>{{Cytuj książkę | nazwisko = Gajewski | imię = Marian | tytuł = Urządzenia komunalne Warszawy. Zarys historyczny | wydawca = Państwowy Instytut Wydawniczy | miejsce = Warszawa | data = 1979 | strony = 86 | isbn = 83-06-00089-7}}</ref>.

W połowie lat 1840. inżynier [[Feliks Pancer]] zaprojektował w samym korycie rzeki murowaną studnię w celu czerpania wody, pompy parowe na brzegu i wodozbiór na [[Plac Zamkowy w Warszawie|placu Zamkowym]]<ref>{{Cytuj|autor=Stanisław Milewski|tytuł=Sokrat Starynkiewicz. Jak Rosjanin Warszawę cywilizował... - Histmag.org|data=2013-03-29|data dostępu=2017-08-26|url=https://histmag.org/Sokrates-Starynkiewicz-jak-Rosjanin-Warszawe-cywilizowal...-7755}}</ref>.

W 1851 polecenie zbudowania wodociągu w Warszawie wydał car [[Mikołaj I Romanow|Mikołaj I]]<ref name="Gajewski88" />. Wykonanie projektu a później kierownictwo robót powierzono [[Henryk Marconi|Henrykowi Marconiemu]]<ref name="Gajewski88">{{Cytuj książkę | nazwisko = Gajewski | imię = Marian | tytuł = Urządzenia komunalne Warszawy. Zarys historyczny | wydawca = Państwowy Instytut Wydawniczy | miejsce = Warszawa | data = 1979 | strony = 88 | isbn = 83-06-00089-7}}</ref>. Rozpoczęły się one w 1852, a wodociąg został uruchomiony w 1855<ref name="Gajewski89">{{Cytuj książkę | nazwisko = Gajewski | imię = Marian | tytuł = Urządzenia komunalne Warszawy. Zarys historyczny | wydawca = Państwowy Instytut Wydawniczy | miejsce = Warszawa | data = 1979 | strony = 89 | isbn = 83-06-00089-7}}</ref>. Wodę z Wisły kierowano do osadników i na [[Filtr powolny|filtry powolne]] znajdujące się u zbiegu ulic [[Ulica Dobra w Warszawie|Dobrej]] i [[Ulica Karowa w Warszawie|Karowej]], skąd pompowano ją do, zachowanego do dzisiaj, zbiornika w [[Ogród Saski w Warszawie|Ogrodzie Saskim]], a stamtąd rozprowadzano rurami żeliwnymi<ref name="Encyklopedia967" />. Wodociąg Marconiego nie zaspokajał jednak potrzeb szybko rozwijającego się miasta, a pochodząca z niego woda nie zawsze była dobrej jakości<ref>{{Cytuj książkę | nazwisko = Bystroń | imię = Jan Stanisław | tytuł = Warszawa | wydawca = Państwowy Instytut Wydawniczy | data = 1977 | strony = 273}}</ref>. W 1862 projekt wodociągów i kanalizacji przedstawił [[Thomas Hawksley]], jednak nie został on zrealizowany<ref>{{Cytuj książkę | nazwisko = Gajewski | imię = Marian | tytuł = Urządzenia komunalne Warszawy. Zarys historyczny | wydawca = [[Państwowy Instytut Wydawniczy]] | miejsce = Warszawa | data = 1979 | strony = 92 | isbn = 83-06-00089-7}}</ref>.

W 1869 na [[Praga (Warszawa)|Pradze]] uruchomiono niewielki wodociąg zaprojektowany przez [[Alfons Grotowski|Alfonsa Grotowskiego]]<ref name="Grotowski90">{{Cytuj książkę | nazwisko = Gajewski | imię = Marian | tytuł = Urządzenia komunalne Warszawy. Zarys historyczny | wydawca = Państwowy Instytut Wydawniczy | miejsce = Warszawa | data = 1979 | strony = 90 | isbn = 83-06-00089-7}}</ref>.

== Opis ==
=== Budowa ===
Inicjatorem budowy nowoczesnego systemu wodociągów i kanalizacji był [[Prezydenci Warszawy|prezydent Warszawy]] [[Sokrat Starynkiewicz]]<ref name="Mączewski38">{{cytuj książkę | nazwisko = Mączewski | imię = Ryszard | tytuł = Warszawa między wojnami | wydawca = Księży Młyn | miejsce = Łódź | data = 2009 | strony = 38 | isbn = 978-83-61253-51-8}}</ref>. W 1879 rozesłał projekt opracowany przez [[William Lindley|Williama Lindleya]] do warszawskich gazet, zachęcając do publicznej dyskusji<ref>{{Cytuj|autor=Stanisław Milewski|tytuł=Sokrat Starynkiewicz. Jak Rosjanin Warszawę cywilizował... - Histmag.org|data=2013-03-29|data dostępu=2017-08-26|url=https://histmag.org/Jak-Rosjanin-Warszawe-cywilizowal...-7755/4}}</ref>. Wywołał on szeroką polemikę, a także opór niektórych środowisk<ref name="Gajewski93" />. Wynikał on głównie z obaw przed wzrostem obciążeń finansowych<ref>{{Cytuj książkę | nazwisko = Bystroń | imię = Jan Stanisław | tytuł = Warszawa | wydawca = Państwowy Instytut Wydawniczy | data = 1977 | strony = 274}}</ref>. Wiosną tego samego roku przesłano projekt nowych warszawskich wodociągów do Ministerstwa Spraw Wewnętrznych w [[Petersburg]]u<ref name="Gajewski93" />. Został on zatwierdzony przez Komitet Techniczno-Budowlany ministerstwa w maju 1880 i ostatecznie zaakceptowany przez cara [[Aleksander III Romanow|Aleksandra III]] w kwietniu 1881<ref name="Gajewski93" />. Tok postępowania i daty zatwierdzenia dla projektu kanalizacji były takie same, jak dla projektu wodociągów<ref>{{Cytuj książkę | nazwisko = Gajewski | imię = Marian | tytuł = Urządzenia komunalne Warszawy. Zarys historyczny | wydawca = Państwowy Instytut Wydawniczy | miejsce = Warszawa | data = 1979 | strony = 110 | isbn = 83-06-00089-7}}</ref>. Budowę rozpoczęto w 1883<ref name="Gajewski93" />.

Analizując sytuację hydrologiczną i sanitarno-techniczną Warszawy William Lindley ustalił m.in. że dostateczną ilość wody może zapewnić jedynie Wisła, musi być ona filtrowana, a jej dostarczanie powinno odbywać się z najwyżej położonego miejsca w mieście, jakim była okolica [[Rogatki Jerozolimskie|rogatek Jerozolimskich]]<ref name="Gajewski93" />.

Zgodnie z projektem zbudowano ujęcie wody z Wisły wraz ze [[Stacja Pomp Rzecznych w Warszawie|Stacją Pomp Rzecznych]] i Stację Filtrów z urządzeniami uzdatniającymi wodę. Ze Stacji Pomp Rzecznych woda trafiała przewodami tłocznymi do filtrów powolnych w Stacji Filtrów, gdzie była poddawana filtracji<ref name="Encyklopedia" />. Z filtrów powolnych przechodziła do zbiorników wody czystej<ref name="Encyklopedia" />. Stamtąd była tłoczona za pomocą pomp poruszanych [[Maszyna parowa|maszynami parowymi]] do sieci wodociągowej<ref name="Encyklopedia" />. Tylko [[Powiśle (Warszawa)|Powiśle]], a od 1896 również [[Praga (Warszawa)|Praga]], były zasilane ze zbiorników wody czystej grawitacyjnie<ref name="Encyklopedia" />.

Projekt Lindleya, który szybko wycofał się z udziału w pracach, zrealizował jego najstarszy syn, [[William Heerlein Lindley]]<ref name="Zieliński194">{{Cytuj książkę | nazwisko = Zieliński | imię = Jarosław | tytuł = Atlas dawnej architektury ulic i placów Warszawy. Tom 6. Kępna-Koźmińska | wydawca = Biblioteka Towarzystwa Opieki nad Zabytkami | miejsce = Warszawa | data = 2000 | strony = 194 | isbn = 83-88372-04-4}}</ref>. Chociaż stale przebywał za granicą, pełnił do swojej śmierci (1917) funkcję naczelnego inżyniera budowy<ref name="Zieliński194" />. Bezpośrednim kierownikiem prac i zastępcą głównego inżyniera był Alfons Grotowski<ref>W.H. Lindley, A. Grotowski, K''analizacya, wodociągi i pomiary miasta Warszawy,'' Warszawa, 1911</ref>. Inwestycja była finansowana ze środków miasta (większość pozyskano dzięki emisji [[Obligacja municypalna|obligacji miejskich]])<ref>{{Cytuj pismo | nazwisko = Konarski | imię = Stanisław | tytuł = Generał Sokrates Starynkiewicz, prezydent Warszawy | czasopismo = Rocznik Warszawski | wolumin = XXXI | strony = 225 | data = 2002}}</ref> i realizowana pod bezpośrednim nadzorem magistratu<ref name="Gajewski93">{{Cytuj książkę | nazwisko = Gajewski | imię = Marian | tytuł = Urządzenia komunalne Warszawy. Zarys historyczny | wydawca = Państwowy Instytut Wydawniczy | miejsce = Warszawa | data = 1979 | strony = 93 | isbn = 83-06-00089-7}}</ref>. Pierwsza oczyszczona woda popłynęła do mieszkańców Warszawy ze Stacji Filtrów 3 lipca 1886<ref name="Gajewski94">{{Cytuj książkę | nazwisko = Gajewski | imię = Marian | tytuł = Urządzenia komunalne Warszawy. Zarys historyczny | wydawca = Państwowy Instytut Wydawniczy | miejsce = Warszawa | data = 1979 | strony = 94 | isbn = 83-06-00089-7}}</ref>. W końcu 1886 długość sieci wodociągowej wynosiła 18,1 km<ref name="Gajewski94" />.

Podczas budowy wykorzystano najnowocześniejsze ówczesne rozwiązania techniczne<ref name="Encyklopedia">{{cytuj książkę | tytuł = Encyklopedia Warszawy | wydawca = Wydawnictwo Naukowe PWN | miejsce = Warszawa | data = 1994 | strony = 966 | isbn = 83-01-08836-2}}</ref>. Przy budowie wszystkich obiektów użyto materiałów najwyższej jakości, które poddawano kilkustopniowej kontroli. Podstawowymi materiałami budowlanymi były specjalnie wypalana, odporna na wilgoć cegła [[Licówka (budownictwo)|licówka]] i cegła glazurowana białą polewą. Na wielką skalę stosowano bloki [[granit]]owe i z [[Piaskowiec|piaskowca]]. Granitowe filary m.in. podtrzymują wykonane z cegły [[Sklepienie żaglaste|sklepienia żaglowe]] w zbiornikach wody czystej i sześciu grupach filtrów powolnych<ref>{{Cytuj książkę | tytuł = Stacja Filtrów w Warszawie. Krótki przewodnik po zabytkach | wydawca = Miejskie Przedsiębiorstwo Wodociągów i Kanalizacji w m.st. Warszawie S.A. | miejsce = Warszawa | strony = 11, 13}}</ref>. Budynki zaprojektowano w stylu „fabrycznym”<ref name="Zieliński196">{{Cytuj książkę | nazwisko = Zieliński | imię = Jarosław | tytuł = Atlas dawnej architektury ulic i placów Warszawy. Tom 6. Kępna-Koźmińska | wydawca = Biblioteka Towarzystwa Opieki nad Zabytkami | miejsce = Warszawa | data = 2000 | strony = 196 | isbn = 83-88372-04-4}}</ref>. W związku z budową Stacji Filtrów zlikwidowano południowy odcinek [[Ulica Żelazna w Warszawie|ul. Żelaznej]] (między ulicami [[Ulica Nowowiejska w Warszawie|Nowowiejską]] i [[Ulica Koszykowa w Warszawie|Koszykową]])<ref>{{Cytuj książkę | nazwisko = Zieliński | imię = Jarosław |autor link= Jarosław Zieliński (historyk)| tytuł = Atlas dawnej architektury ulic i placów Warszawy. Tom 9. Langiewicza-Łukasińskiego | wydawca = Biblioteka Towarzystwa Opieki nad Zabytkami | miejsce = Warszawa | data = 2003 | strony = 60 | isbn = 83-88372-24-6}}</ref>.

Nowoczesny wodociąg Lindleyów zastąpił instalacje zaprojektowane przez Marconiego i Grotowskiego<ref name="Mączewski38" />. Wodociąg Marconiego został zamknięty w lutym 1889<ref name="Gajewski89" />, a wodociąg praski we wrześniu 1896<ref name="Grotowski90" />.

Na potrzeby budowy w latach 1883−1915 przeprowadzano dokładne pomiary miasta i jego najbliższych okolic, na podstawie których powstał tzw. plan Lindleya<ref>{{Cytuj pismo | nazwisko = Urzykowski | imię = Tomasz | tytuł = Arcydzieło kartografii w internecie | czasopismo = Gazeta Stołeczna | strony = 4 | data = 2 listopada 2021}}</ref>.

W czasach Lindleya sieć wodociągowa Warszawy dzieliła się na:
* Górne Miasto – zasilane w wodę z wykorzystaniem wieży ciśnień znajdującej się na terenie Stacji Filtrów, zapewniającej odpowiednie ciśnienie w systemie wodociągowym.
* Dolne Miasto, czyli [[Powiśle (Warszawa)|Powiśle]] oraz później [[Praga (Warszawa)|Praga]] – zasilane w wodę wypływającą bezpośrednio ze zbiorników wody czystej.

[[Stacja Pomp Rzecznych w Warszawie|Stację Pomp Rzecznych]], gdzie z Wisły czerpano wodę i pompowano ją do Stacji Filtrów, wybudowano przy ul. [[ulica Czerniakowska w Warszawie|Czerniakowskiej]] 124.
{{Osobny artykuł|Stacja Pomp Rzecznych w Warszawie}}
Urządzenia Stacji Filtrów zostały przykryte ziemią. Pod nasypami znalazły się cztery osadniki wody surowej, sześć grup filtrów powolnych (razem 36 filtrów) oraz dziewięć zbiorników wody czystej. Powierzchnia sześciu grup filtrów powolnych wynosiła 82 236 m², a pojemność zbiorników wody czystej doprowadzono do 60 tys. m³<ref name="Encyklopedia" />. W miejscu planowanej siódmej grupy filtrów powolnych w latach 2008–2010 zostały wybudowane zakład ozonowania oraz filtry węglowe<ref name="www" />.

Stacja została zbudowana w miejscu położonym ok. 36 m ponad tzw. [[Układ wysokości Zero Wisły|Zerem Wisły]], co ułatwiało zaopatrzenie w wodę budynków wielopiętrowych<ref>{{Cytuj książkę | nazwisko = Janczewski | imię = Henryk | tytuł = Całe życie z Warszawą | wydawca = Państwowy Instytut Wydawniczy | miejsce = Warszawa | data = 1986 | strony = 120 | isbn = 83-06-01409-X}}</ref>. W obrębie kompleksu znalazł się fragment dawnej Drogi Królewskiej (element [[Oś Stanisławowska|Osi Stanisławowskiej]]) w ciągu ulic: [[Ulica Nowowiejska w Warszawie|Nowowiejskiej]], Niemcewicza i Prądzyńskiego<ref>{{Cytuj książkę | nazwisko = Fijałkowski | imię = Wojciech | tytuł = Szlakiem warszawskich rezydencji i siedzib królewskich | wydawca = Wydawnictwa PTTK „Kraj” | miejsce = Warszawa | data = 1990 | strony = 39−40 | isbn = 83-7005-191-X}}</ref>; jej przebiegowi odpowiada znajdująca się na jego terenie alejka<ref>{{Cytuj książkę | nazwisko = Zieliński | imię = Jarosław | tytuł = Atlas dawnej architektury ulic i placów Warszawy. Tom 14 Nowowiejska–Francesco Nullo | wydawca = Biblioteka Towarzystwa Opieki nad Zabytkami | miejsce = Warszawa | data = 2008 | strony = 276 | isbn = 978-83-88372-37-7}}</ref>.

Łączny obszar zajmowany przez Stację Filtrów między obecnymi ulicami: Koszykową, Krzywickiego, Filtrową i Raszyńską wynosił ok. 36 ha<ref>{{Cytuj książkę | nazwisko = Janczewski | imię = Henryk | tytuł = Całe życie z Warszawą | wydawca = Państwowy Instytut Wydawniczy | miejsce = Warszawa | data = 1986 | strony = 149| isbn = 83-06-01409-X}}</ref><ref name="Zieliński195" />.

=== 1886–1939 ===
W początkowym okresie woda ze [[Stacja Pomp Rzecznych Wodociągów Warszawskich|Stacji Pomp Rzecznych]] była kierowana do filtrów powolnych, których niektóre komory pełniły funkcję krytych osadników. Ich nazwa jest związana z tempem procesu filtracji (ok. 10 cm słupa wody na godzinę)<ref name="DGP48">{{Cytuj pismo | tytuł = Wodociągi Warszawskie – nowoczesność w zgodzie z naturą | czasopismo = Dziennik Gazeta Prawna | strony = 48 | data = 27 kwietnia 2018}}</ref>. Przefiltrowana woda była kierowana do zbiorników wody czystej, a następnie do hal pomp. Stamtąd była tłoczona do [[Wieża ciśnień|wieży ciśnień]], gdzie rozpoczynała się sieć wodociągowa Górnego Miasta.

W kilka lat po uruchomieniu filtrów konieczne było dodanie krytych osadników przed skierowaniem wody do filtrów powolnych, gdyż przeprowadzone badania wykazały złą jakość wody. W tym celu po 1890 powiększono teren stacji i rozpoczęto budowę osadników.

5 sierpnia 1915 wycofujące się z Warszawy wojska rosyjskie wysadziły w powietrze środkowe przęsła [[Most Kierbedzia|mostu Kierbedzia]] niszcząc przewody, którymi przesyłano wodę do prawobrzeżnej części miasta<ref>{{Cytuj książkę | nazwisko = Dunin-Wąsowicz | imię = Krzysztof | tytuł = Warszawa w czasie I wojny światowej | wydawca = Państwowy Instytut Wydawniczy | miejsce = Warszawa | data = 1974 | strony = 22}}</ref><ref name="Zieliński195">{{Cytuj książkę | nazwisko = Zieliński | imię = Jarosław | tytuł = Atlas dawnej architektury ulic i placów Warszawy. Tom 6. Kępna-Koźmińska | wydawca = Biblioteka Towarzystwa Opieki nad Zabytkami | miejsce = Warszawa | data = 2000 | strony = 195 | isbn = 83-88372-04-4}}</ref>. Do sieci praskiej zaczęto wtedy tłoczyć wodę z czterech [[Studnia artezyjska|studzien artezyjskich]] znajdujących się na terenie [[Warszawska Wytwórnia Wódek „Koneser”|Monopolu Spirytusowego i Rektyfikacji]] przy ul. [[Ulica Ząbkowska w Warszawie|Ząbkowskiej]]<ref name="Gajewski94" />. Dostawy wody ze Stacji Filtrów wznowiono 30 września 1915 po podwieszeniu przewodu na rusztowaniach odbudowywanego mostu<ref name="Gajewski94" />.

W 1924 wyłączano pompy parowe, zastępując je [[Szwajcaria|szwajcarskimi]] pompami elektrycznymi, a w 1933 pompami polskimi wyprodukowanymi w warszawskim zakładzie Stanisława Twardowskiego<ref name="Gajewski95">{{Cytuj książkę | nazwisko = Gajewski | imię = Marian | tytuł = Urządzenia komunalne Warszawy. Zarys historyczny | wydawca = Państwowy Instytut Wydawniczy | miejsce = Warszawa | data = 1979 | strony = 95 | isbn = 83-06-00089-7}}</ref>. W 1924, po zainstalowaniu elektrycznych pomp odśrodkowych, wyłączono z użytkowania wieżę ciśnień<ref name="Przewodnik5">{{Cytuj książkę | tytuł = Stacja Filtrów w Warszawie. Krótki przewodnik po zabytkach | wydawca = Miejskie Przedsiębiorstwo Wodociągów i Kanalizacji w m.st. Warszawie S.A. | miejsce = Warszawa | strony = 5}}</ref><ref name="Gajewski94" />. Była ona później używana wyłącznie w przypadku uruchamiania pomp parowych lub spalinowych (co miało miejsce w 1945)<ref name="Gajewski94" />. W 1926 rozbudowano szósty zespół filtrów powolnych<ref name="Gajewski95" />. W 1931 wprowadzono [[Halogenowanie|chlorowanie]] wody opuszczającej filtry powolne<ref name="Gajewski95" />.

W 1932 do sieci wodociągowej o długości 501,5 km było podłączonych 10 057 nieruchomości<ref name="Encyklopedia" />. Zwiększające się zapotrzebowanie na wodę doprowadziło do wybudowania w latach 1929–1933 na licencji [[Kanada|kanadyjskiej]] nowoczesnego Zakładu Filtrów Pospiesznych<ref name="Janczewski125" /><ref>{{Cytuj książkę | nazwisko = Zieliński | imię = Jarosław | tytuł = Atlas dawnej architektury ulic i placów Warszawy. Tom 6. Kępna-Koźmińska | wydawca = Biblioteka Towarzystwa Opieki nad Zabytkami | miejsce = Warszawa | data = 2000 | strony = 207 | isbn = 83-88372-04-4}}</ref>. Umożliwiło to wstępną i szybką (do 7 metrów słupa wody na godzinę)<ref name="DGP48" /> filtrację wody przed skierowaniem jej do filtrów powolnych<ref>{{Cytuj książkę | tytuł = Stacja Filtrów w Warszawie. Krótki przewodnik po zabytkach | wydawca = Miejskie Przedsiębiorstwo Wodociągów i Kanalizacji w m.st. Warszawie S.A. | miejsce = Warszawa | strony = 18}}</ref>. Wydajność Zakładu wynosiła 180 tys. m³ na dobę<ref name="Encyklopedia" />. Po jego uruchomieniu woda ze Stacji Pomp Rzecznych była tłoczona do zbiorników wyrównawczych (dawnych krytych osadników), następnie do filtrów pospiesznych, a z nich do filtrów powolnych.

=== II wojna światowa ===
Podczas [[Obrona Warszawy (1939)|obrony Warszawy]] we wrześniu 1939 wiele obiektów na terenie Stacji Filtrów (m.in. Zakład Filtrów Pospiesznych, zbiorniki wody czystej i filtry powolne) zostało uszkodzonych bombami lotniczymi<ref name="Janczewski119">{{Cytuj książkę | nazwisko = Janczewski | imię = Henryk | tytuł = Warszawa. Geneza i rozwój inżynierii miejskiej | wydawca = Arkady | miejsce = Warszawa | data = 1971 | strony = 119}}</ref>. W trafionym trzema bombami budynku Zakładu Filtrów Pospiesznych woda zalała precyzyjne urządzenia filtrujące i pompy elektryczne<ref name="Pawłowicz164" />. Z powodu obaw, że utrzymywanie ciśnienia w przewodach może spowodować dalsze uszkodzenia, w godzinach popołudniowych 24 września przerwano dostarczanie wody do miasta<ref>{{Cytuj książkę | nazwisko = Pawłowicz | imię = Henryk | tytuł = Okupacyjne dzieje samorządu Warszawy | wydawca = Państwowe Wydawnictwo Naukowe | miejsce = Warszawa | data = 1974 | strony = 162—163}}</ref>. Wodociąg wznowił pracę 4 października 1939 przy wykorzystaniu pomp parowych<ref name="Janczewski119" />. Tego dnia dostarczono do sieci ok. 20% zużywanej zwykle wody<ref name="Pawłowicz164">{{Cytuj książkę | nazwisko = Pawłowicz | imię = Henryk | tytuł = Okupacyjne dzieje samorządu Warszawy | wydawca = Państwowe Wydawnictwo Naukowe | miejsce = Warszawa | data = 1974 | strony = 164}}</ref>. Uszkodzona w 586 miejscach sieć wodociągowa została nawodniona w całości w grudniu 1939, a usuwanie zniszczeń na terenie stacji trwało do czerwca 1941<ref name="Janczewski119" /><ref>{{Cytuj książkę | nazwisko = Pawłowicz | imię = Henryk | tytuł = Okupacyjne dzieje samorządu Warszawy | wydawca = Państwowe Wydawnictwo Naukowe | miejsce = Warszawa | data = 1974 | strony = 164—165}}</ref>. Przez cały okres [[Okupacja niemiecka ziem polskich (1939–1945)|okupacji niemieckiej]] opłaty za wodę oraz za korzystanie z kanalizacji nie zmieniły się<ref>{{Cytuj książkę | nazwisko = Ratyńska | imię = Barbara | tytuł = Ludność i gospodarka Warszawy i okręgu pod okupacją hitlerowską | wydawca = Książka i Wiedza | data = 1982 | strony = 163}}</ref>.

W latach 1942–1944 Stacja Filtrów ucierpiała w czasie [[Sowieckie naloty na Warszawę w czasie II wojny światowej|radzieckich nalotów na Warszawę]]<ref>{{Cytuj książkę | nazwisko = Janczewski | imię = Henryk | tytuł = Całe życie z Warszawą | wydawca = Państwowy Instytut Wydawniczy | miejsce = Warszawa | data = 1986 | strony = 102–106 | isbn = 83-06-01409-X}}</ref>. Po zniszczeniu przez Niemców [[Getto warszawskie|warszawskiego getta]] wyłączono z użytkowania ok. 100 km (z ok. 640 km) sieci wodociągowej<ref>{{Cytuj książkę | nazwisko = Dunin-Wąsowicz | imię = Krzysztof | tytuł = Warszawa w latach 1939-1945 | wydawca = Państwowe Wydawnictwo Naukowe | miejsce = 1984 | strony = 136 | isbn = 83-01-04207-9}}</ref>.

Pierwszego dnia [[Powstanie warszawskie|powstania warszawskiego]], [[Kalendarium powstania warszawskiego – 1 sierpnia|1 sierpnia 1944]], teren stacji został obsadzony przez oddział [[Wehrmacht]]u, jednak kontynuowała ona pracę<ref>{{Cytuj książkę | nazwisko = Janczewski | imię = Henryk | tytuł = Całe życie z Warszawą | wydawca = Państwowy Instytut Wydawniczy | miejsce = Warszawa | data = 1986 | strony = 110 | isbn = 83-06-01409-X}}</ref>. [[Kalendarium powstania warszawskiego – 9 sierpnia|9 sierpnia]] Niemcy zażądali odcięcia dopływu wody do miasta, jednak polscy pracownicy odpowiedzieli, że ze względów technicznych nie było to możliwe<ref>{{Cytuj książkę | nazwisko = Janczewski | imię = Henryk | tytuł = Całe życie z Warszawą | wydawca = Państwowy Instytut Wydawniczy | miejsce = Warszawa | data = 1986 | strony = 111 | isbn = 83-06-01409-X}}</ref>. [[Kalendarium powstania warszawskiego – 15 sierpnia|15 sierpnia]] nakazano zamknięcie wszystkich magistral wodociągowych w kierunku Śródmieścia, ale to polecenie zostało cofnięte<ref>{{Cytuj książkę | nazwisko = Janczewski | imię = Henryk | tytuł = Całe życie z Warszawą | wydawca = Państwowy Instytut Wydawniczy | miejsce = Warszawa | data = 1986 | strony = 112 | isbn = 83-06-01409-X}}</ref>.

W sierpniu 1944 do miejskiej sieci wodociągowej tłoczono rekordowe ilości wody (średnio 145 tys. m³ dziennie) gdyż wypływała ona z uszkodzonych w czasie walk i bombardowań magistral i przewodów ulicznych<ref name="Janczewski119a">{{Cytuj książkę | nazwisko = Janczewski | imię = Henryk | tytuł = Całe życie z Warszawą | wydawca = Państwowy Instytut Wydawniczy | miejsce = Warszawa | data = 1986 | strony = 119 | isbn = 83-06-01409-X}}</ref>. [[Kalendarium powstania warszawskiego – 4 sierpnia|4 sierpnia]] przesłano do miasta 160 tys. m³ wody – najwięcej w historii warszawskich wodociągów<ref name="Janczewski119a" />. Wskutek ucieczki wody z uszkodzonych przewodów od 4 sierpnia zaczęło jednak spadać ciśnienie wyjściowe ze Stacji przez co budynki położone blisko niej miały wodę do trzeciego piętra włącznie, a pozostałe tylko na parterach<ref>{{Cytuj książkę | nazwisko = Janczewski | imię = Henryk | tytuł = Całe życie z Warszawą | wydawca = Państwowy Instytut Wydawniczy | miejsce = Warszawa | data = 1986 | strony = 120–121 | isbn = 83-06-01409-X}}</ref>. Od [[Kalendarium powstania warszawskiego – 29 sierpnia|29 sierpnia]] zaczęła również maleć ilość pompowanej wody<ref name="Janczewski119a" />. Po unieruchomieniu [[Kalendarium powstania warszawskiego – 4 września|4 września]] [[Elektrownia Warszawska|elektrowni na Powiślu]] wodę do miasta dostarczano wykorzystując pompy parowe<ref name="Janczewski119" />. [[Kalendarium powstania warszawskiego – 18 września|18 września]] Niemcy wysadzili Stację Pomp Rzecznych<ref name="Janczewski126">{{Cytuj książkę | nazwisko = Janczewski | imię = Henryk | tytuł = Warszawa. Geneza i rozwój inżynierii miejskiej | wydawca = Arkady | miejsce = Warszawa | data = 1971 | strony = 126}}</ref>, jednak Stacja Filtrów pracowała, wykorzystując dwie pompy parowe, do [[Kalendarium powstania warszawskiego – 21 września|21 września]], dostarczając tego dnia 2,6 tys. m³ wody<ref name="Janczewski119a" />. W godzinach rannych [[Kalendarium powstania warszawskiego – 22 września|22 września]] ostatnia grupa pracowników na rozkaz Niemców opuściła teren stacji<ref>{{Cytuj książkę | nazwisko = Janczewski | imię = Henryk | tytuł = Całe życie z Warszawą | wydawca = Państwowy Instytut Wydawniczy | miejsce = Warszawa | data = 1986 | strony = 119–120 | isbn = 83-06-01409-X}}</ref>. Wcześniej zdołali oni m.in. zabezpieczyć plany najważniejszych urządzeń, ukryć część aparatury laboratoryjnej, odprowadzić do kanałów wodę z filtrów powolnych, a także zatopić podziemia Zakładu Filtrów Pospiesznych w celu uniemożliwienia wywiezienia aparatury do zamykania i otwierania zasuw<ref name="Janczewski125">{{Cytuj książkę | nazwisko = Janczewski | imię = Henryk | tytuł = Całe życie z Warszawą | wydawca = Państwowy Instytut Wydawniczy | miejsce = Warszawa | data = 1986 | strony = 125 | isbn = 83-06-01409-X}}</ref>. W zbiornikach wody czystej pozostawiono ok. 50 tys. m³ wody, która po wyzwoleniu miasta w styczniu 1945 była wydawana mieszkańcom do maja w ilości ok. 350 m³ dziennie<ref>{{Cytuj książkę | nazwisko = Janczewski | imię = Henryk | tytuł = Całe życie z Warszawą | wydawca = Państwowy Instytut Wydawniczy | miejsce = Warszawa | data = 1986 | strony = 125, 149 | isbn = 83-06-01409-X}}</ref>.

Po upadku powstania Niemcy zdemontowali i wywieźli część maszyn i urządzeń<ref name="Janczewski126" />. Budynki pomp zostały zniszczone w 15–20% a budynki mieszkalne w 35%<ref>{{Cytuj książkę | nazwisko = Janczewski | imię = Henryk | tytuł = Całe życie z Warszawą | wydawca = Państwowy Instytut Wydawniczy | miejsce = Warszawa | data = 1986 | strony = 148 | isbn = 83-06-01409-X}}</ref>. Na złożach filtracyjnych filtrów powolnych Niemcy urządzili stajnie dla koni<ref>{{Cytuj książkę | nazwisko = Janczewski | imię = Henryk | tytuł = Całe życie z Warszawą | wydawca = Państwowy Instytut Wydawniczy | miejsce = Warszawa | data = 1986 | strony = 123 | isbn = 83-06-01409-X}}</ref>.

=== Po 1945 ===
Wodociąg został ponownie uruchomiony po usunięciu najpoważniejszych zniszczeń 29 maja 1945<ref name="Janczewski126" />. Do sieci wtłoczono ok. 140 tys. m³ wody, jednak nawadnianie sieci wodociągowej było kontynuowane w kolejnych miesiącach, gdyż niektóre odcinki po stwierdzeniu wycieków wody odcinano i nawadniano ponownie<ref name="Janczewski157">{{Cytuj książkę | nazwisko = Janczewski | imię = Henryk | tytuł = Całe życie z Warszawą | wydawca = Państwowy Instytut Wydawniczy | miejsce = Warszawa | data = 1986 | strony = 157 | isbn = 83-06-01409-X}}</ref>. 4 sierpnia 1945 rozpoczęto układanie prowizorycznego przewodu wodociągowego na drewnianym moście wysokowodnym u wylotu ul. Karowej i 3 września rozpoczęto przesyłanie wody na [[Praga (Warszawa)|Pragę]]<ref name="Janczewski157" />.

Zakład Filtrów Pospiesznych odbudowano i uruchomiono w lipcu 1949<ref name="Janczewski126" />. Maksymalną wydajność z 1939 wynoszącą 180 tys. m³ wody na dobę wodociąg osiągnął w 1952<ref name="Janczewski126" />. W latach 50. wybudowano piąty rurociąg do przesyłania wody ze Stacji Pomp Rzecznych<ref name="Encyklopedia967" />. Dobudowano także cztery nowe komory filtracyjne w Zakładzie Filtrów Pospiesznych<ref name="Encyklopedia967" />. Pojemność zbiorników wody czystej zwiększono do 120 tys. m³<ref name="Encyklopedia967" />.

W 1964, po zakończeniu budowy i uruchomieniu Wodociągu Praskiego, kompleks przestał być jedynym zakładem zaopatrującym miasto w wodę<ref>{{Cytuj książkę | nazwisko = Gajewski | imię = Marian | tytuł = Urządzenia komunalne Warszawy. Zarys historyczny | wydawca = Państwowy Instytut Wydawniczy | miejsce = Warszawa | data = 1979 | strony = 98 | isbn = 83-06-00089-7}}</ref>. W 1965 Zespół Stacji Filtrów, Stacja Pomp Rzecznych i przewody tłoczne otrzymały nazwę Zakładu Wodociągu Centralnego<ref name="Encyklopedia967" />. W 1968 rozpoczęto budowę nowych urządzeń na licencji francuskiej firmy Degremont, których celem było włączenie do dwustopniowego uzdatniania wody na filtrach powolnych i pospiesznych trzeciego ogniwa [[Koagulacja|koagulacji]]<ref name="Gajewski99" />. W 1970 dostarczano do miasta średnio 500 tys. m³ wody na dobę, z czego Wodociąg Centralny ok. 65%<ref name="Gajewski99">{{Cytuj książkę | nazwisko = Gajewski | imię = Marian | tytuł = Urządzenia komunalne Warszawy. Zarys historyczny | wydawca = Państwowy Instytut Wydawniczy | miejsce = Warszawa | data = 1979 | strony = 99 | isbn = 83-06-00089-7}}</ref>. W 1974 rozpoczęto budowę Wodociągu Północnego z ujęciem wody z [[Jezioro Zegrzyńskie|Zalewu Zegrzyńskiego]]<ref name="Gajewski99" />.

W 1986, w związku z poszerzeniem [[Ulica Raszyńska w Warszawie|ul. Raszyńskiej]], przesunięto ogrodzenie i rozebrano bramę wjazdową znajdującą się na osi ul. Nowowiejskiej oraz kilka budynków gospodarczych i pomocniczych<ref name="Zieliński196" />.

Obecnie kompleks jest częścią Stacji Uzdatniania Wody „Filtry” wchodzącej w skład Zakładu Centralnego Miejskiego Przedsiębiorstwa Wodociągów i Kanalizacji<ref name="www">{{Cytuj stronę | url = https://www.mpwik.com.pl/view/suw-filtry | tytuł = Stacja Uzdatniania Wody „Filtry” | praca = Miejskie Przedsiębiorstwo Wodociągów i Kanalizacji w Warszawie | opublikowany = mpwik.com.pl | data dostępu = 2018-05-17 | zarchiwizowano = 2017-07-11 | archiwum = https://web.archive.org/web/20170711052950/https://mpwik.com.pl/view/suw-filtry}}</ref>. Jako jedyny spośród trzech warszawskich wodociągów posiada dwa ciągi technologiczne:
* pierwszy ciąg technologiczny – zaprojektowany przez Williama Lindleya i jego syna Williama Heerleina Lindleya, uzupełniony w 1933 roku o Zakład Filtrów Pospiesznych uzdatnia wodę infiltracyjną czerpaną spod dna Wisły przez cztery ujęcia brzegowe i Ujęcie Zasadnicze Wodociągu Praskiego „[[Gruba Kaśka|Grubą Kaśkę]]”. W procesie uzdatniania woda filtrowana jest przez filtry pospieszne i filtry powolne, dezynfekowana dwutlenkiem chloru. Filtry powolne zostały wyposażone w [[węgiel aktywny]].
* drugi ciąg technologiczny – uruchomiony w 1972 oczyszcza wodę pobraną z [[Osadnik Czerniakowski|Osadnika Czerniakowskiego]] wykorzystując proces wstępnego utleniania, [[Koagulacja|koagulacji]] z użyciem [[Siarczan glinu|siarczanu glinowego]], filtracji pospiesznej i dezynfekcji dwutlenkiem chloru. Odczyn wody jest korygowany wodą wapienną.

W latach 2008–2010 wybudowano stację [[ozonowanie|ozonowania]] pośredniego i filtrowania na węglu aktywnym. Znajdują się w niej 3 generatory ozonu i 18 komór filtrów węglowych<ref>{{cytuj stronę|url=http://web.archive.org/web/20160308065222/http://mpwik.com.pl/o-firmie/aktualnosci/smaczna-woda-prosto-z-kranu|tytuł=Smaczna woda prosto z kranu|data=2010-10-20|opublikowany=Miejskie Przedsiębiorstwo Wodociągów i Kanalizacji w m. st. Warszawa S.A. |język=pl|data dostępu=2012-02-06}}</ref>. Architektonicznie nawiązuje ona do starszych obiektów stacji – materiał budowlany (cegła [[klinkier]]owa, piaskowiec) i stylizacja ornamentów do dziewiętnastowiecznych budowli stacji, a płaskorzeźby do reliefów w stylu [[art déco]] z międzywojennej stacji filtrów pospiesznych<ref>{{cytuj pismo|autor=[[Jerzy Stanisław Majewski|Jerzy S. Majewski]]|tytuł=Seksowna, długonoga dziewczyna. To symbol stolicy|czasopismo=Gazeta Wyborcza|wydawca=Agora SA|język=pl|data=2011-10-12|url=http://warszawa.wyborcza.pl/warszawa/1,34889,10453581,Seksowna__dlugonoga_dziewczyna__To_symbol_stolicy.html}}</ref>. Stacja w wyniku konkursu otrzymała nazwę „Socrates”<ref>{{cytuj stronę|url=http://web.archive.org/web/20160310195618/http://mpwik.com.pl/o-firmie/aktualnosci/stacja-ozonowania-i-filtracji-na-weglu-aktywnym-ma-juz-nowa-nazwe|tytuł=Stacja ozonowania i filtracji na węglu aktywnym ma już nową nazwę!|data=2010-11-23|opublikowany=Miejskie Przedsiębiorstwo Wodociągów i Kanalizacji w m. st. Warszawa S.A. |język=pl|data dostępu=2012-02-06}}</ref>. Uruchomiona w 2010 stacja umożliwiła zmniejszenie o ok. 50% dawki [[Ditlenek chloru|dwutlenku chloru]] stosowanego do końcowej dezynfekcji wody, co poprawiło jej smak i zapach<ref name="DGP48" />.

== Zieleń ==
Teren Zespołu Stacji Filtrów ma charakter zabudowy przemysłowej i komunalnej, jednak częściowo stanowi także obszar zieleni miejskiej. Pełni on funkcję klina nawietrzającego centrum miasta<ref>{{cytuj pismo|autor=Jarosław Zieliński|tytuł=Z dziejów Ochoty – Stacja Filtrów (2)|czasopismo=Ochotnik|wydanie=7|strony=2|issn=1734-5510|język=pl|data=październik 2005|url=http://web.archive.org/web/20091128022431/http://oko.com.pl:80/uploads/ochotnik/7/2009102520582053c335.pdf}}</ref>.

Na jego terenie znajdują się aleja obsadzana dwustronnie ponad 100-letnimi [[Platan klonolistny|platanami]]<ref>{{Cytuj książkę | nazwisko = Zieliński | imię = Jarosław |autor link=Jarosław Zieliński (historyk)| tytuł = Atlas dawnej architektury ulic i placów Warszawy. Tom 6. Kępna-Koźmińska | wydawca = Biblioteka Towarzystwa Opieki nad Zabytkami | miejsce = Warszawa | data = 2000 | strony = 210 | isbn = 83-88372-04-4}}</ref>, a także dwa pomniki przyrody: wielopniowy [[cis pospolity]] (nazywany ''Cisem Starynkiewicza'', przy wieży ciśnień) oraz [[kasztanowiec zwyczajny]] (od strony ul. Raszyńskiej)<ref>{{Cytuj stronę | url = https://bip.warszawa.pl/Menu_podmiotowe/biura_urzedu/OS/Pomniki+przyrody.htm | tytuł = Pomniki przyrody na terenie m.st. Warszawy. Pomniki przyrody na terenie dzielnicy Ochota | praca = Urząd m.st. Warszawy | opublikowany = bip.warszawa.pl | data dostępu = 2017-12-13}}</ref>.

== Zabytek ==
Filtry Lindleya stopniowo obejmowano ochroną jako zabytek.
1 marca 1973 roku do [[Rejestr zabytków|rejestru zabytków]] (pod numerem A-813) wpisano następujące obiekty<ref name="mwkz">{{cytuj stronę|url=http://www.mwkz.pl/images/dokumentacja/slajdy/baza_dok.pdf|tytuł=Zabytki nieruchome – rejestr i ewidencja|data=grudzień 2011|praca=Rejestr i ewidencja zabytków|opublikowany=Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Warszawie|język=pl|data dostępu=2012-02-06}}</ref>:
* budynek mieszkalny (dawny dom dyrektora),
* hale filtrów powolnych z przedsionkami (2, 4, 6, 8, 10, 12),
* hale filtrów powolnych z przedsionkami (1, 3, 5, 7, 9, 11),
* portiernia przy bramie głównej (wschodnia),
* portiernia przy bramie głównej (zachodnia),
* wieża ciśnień.
26 marca 2008 roku listę tę uzupełniono o kolejne obiekty (numer A-788)<ref name="mwkz" />:
* budynek techniczny nr 1, tj. maszynownia – pompy parowe, kotłownia, skład węgla, elektropompy ABC, magazyn,
* budynek techniczny nr 2, tj. maszynownia – pompy parowe, kotłownia, skład węgla, elektropompy, Muzeum Wodociągów i Kanalizacji
* dawne stajnie (budynek socjalny),
* hale filtrów powolnych z przedsionkami (14, 16, 18, 20, 22, 24) IV grupy,
* hale filtrów powolnych z przedsionkami (13, 15, 17, 19, 21, 23) III grupy,
* hale filtrów powolnych z przedsionkami (25, 27, 29, 31, 33, 35) V grupy,
* hale filtrów powolnych z przedsionkami (26, 28, 30, 32, 34, 36) VI grupy,
* komora „A”,
* komora „C”,
* komora wodomierza Venturiego,
* ogrodzenie wraz z czterema bramami,
* Zakład Filtrów Pospiesznych,
* zbiornik wody czystej nr 1A, 1B,
* zbiornik wody czystej nr 2,
* zbiornik wody czystej nr 3,
* zbiorniki wody surowej (nr 1 i 3),
* zbiorniki wody surowej (nr 2 i 4),
* zieleń Stacji Filtrów i Wodociągów.

W 2012 roku na mocy rozporządzenia prezydenta RP cały zespół uznano za [[pomnik historii]]. Status ten przyznano obiektom na całej działce – zarówno dziewiętnasto- i dwudziestowiecznym, wpisanym do rejestru zabytków, jak i świeżo wybudowanym budynkom oraz zieleni miejskiej<ref name="ph">Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 4 stycznia 2012 r. w sprawie uznania za pomnik historii „Warszawa – Zespół Stacji Filtrów Williama Lindleya” {{Dziennik Ustaw|2012|64}}</ref>.

=== Pozostałe obiekty ===
W 1907 w pobliżu wieży ciśnień odsłonięto [[Popiersie Sokratesa Starynkiewicza w Warszawie|popiersie Sokratesa Starynkiewicza]]<ref>{{cytuj książkę | nazwisko = Grzesiuk-Olszewska | imię = Irena | tytuł = Warszawska rzeźba pomnikowa | wydawca = Wydawnictwo Neriton | miejsce = Warszawa | data = 2003 | strony = 59 | isbn = 83-88973-59-2}}</ref>.

== Muzeum ==
Na terenie Stacji Filtrów, w budynku technicznym nr 2, znajduje się Muzeum Wodociągów i Kanalizacji<ref name="Przewodnik7">{{Cytuj książkę | tytuł = Stacja Filtrów w Warszawie. Krótki przewodnik po zabytkach | wydawca = Miejskie Przedsiębiorstwo Wodociągów i Kanalizacji w m.st. Warszawie S.A. | miejsce = Warszawa | strony = 6}}</ref>. Znajdują się w nim m.in. fragment drewnianego warszawskiego wodociągu z XVII wieku oraz zabytkowe urządzenia<ref name="Przewodnik7" />.

== W kulturze masowej ==
* W serialu ''[[Czterdziestolatek]]'' w Zakładzie Filtrów Pospiesznych pracowała Madzia Karwowska (w tej roli [[Anna Seniuk]]), żona tytułowego bohatera, inżyniera Stefana Karwowskiego ([[Andrzej Kopiczyński]])<ref>{{Cytuj książkę | nazwisko = Majewski | imię = Jerzy S. | tytuł = Spacerownik Warszawa w filmie | wydawca = Wydawnictwo Agora | miejsce = Warszawa | data = 2015 | strony = 254 | isbn = 978-83-268-2388-6}}</ref>. Pani Karwowska badała czystość wody w laboratorium kierowanym przez podkochującego się w niej inżyniera Mieczysława Gajnego ([[Wojciech Pokora]])<ref>{{Cytuj książkę | nazwisko = Sołtysiak | imię = Grzegorz | tytuł = Filmowy przewodnik po Warszawie | wydawca = Muzeum Powstania Warszawskiego | miejsce = Warszawa | data = 2007 | strony = 191 | isbn = 978-83-60142-70-7}}</ref>.

== Inne informacje ==
W udostępnionej przez władze miasta hali nieczynnej kotłowni [[Ludwika Nitschowa]] wykonała [[Pomnik Syreny w Warszawie (Powiśle)|rzeźbę Syreny]] ustawioną w 1939 przy [[Ulica Wybrzeże Kościuszkowskie w Warszawie|ul. Wybrzeże Kościuszkowskie]]<ref>{{Cytuj pismo | nazwisko = Kuczyński | imię = Stefan K. | nazwisko2 = Wieruszewski | imię2 = Mieczysław | tytuł = Pomnik Syreny nad Wisłą | czasopismo = [[Kronika Warszawy]] 3(47) | strony = 58, 64 | data = 1981}}</ref>.

== Przypisy ==
{{Przypisy}}

== Linki zewnętrzne ==
* {{Cytuj stronę | url = https://mpwik.com.pl/view/suw-filtry | tytuł = Opis SUW „Filtry” na stronie Miejskiego Przedsiębiorstwa Wodociągów i Kanalizacji w Warszawie | opublikowany = mpwik.com.pl | archiwum = https://web.archive.org/web/20170711052950/https://mpwik.com.pl/view/suw-filtry | zarchiwizowano = 2017-07-11}}
* [https://www.wiezacisnien.eu/2023/04/wodociagi-i-kanalizacja-miasta-warszawy.html Wodociągi i kanalizacja miasta Warszawy - historia] ( " Biuletyn giełdowy " - nr. 259, 14 listopad 1932 r. )

{{Pomniki historii w Polsce}}

[[Kategoria:Zabytki nieruchome w Warszawie]]
[[Kategoria:Hydrologia Warszawy]]
[[Kategoria:Instalacje sanitarne]]
[[Kategoria:Filtry (Warszawa)]]
[[Kategoria:Pomniki historii]]

title: Zespół Stacji Filtrów w Warszawie

Miejscowość: Warszawa

Adres: ul. Koszykowa 81

Architekt: William Lindley


text:
# Zbigniew Romanowicz
Zbigniew Romanowicz (ur. 28 listopada 1932 w Stryju, zm. 22 grudnia 2010 we Wrocławiu) – polski matematyk, specjalizujący się w analizie matematycznej, nauczyciel akademicki związany z Politechniką Wrocławską i Wyższą Szkołą Pedagogiczną w Opolu.

## Życiorys

### Dzieciństwo i młodość
Urodził się w 1932 roku w Stryju. Podczas II wojny światowej stracił ojca, a po jej zakończeniu osiedlił się z matką i dwiema siostrami w Stargardzie, a w 1946 roku w Gliwicach, gdzie w 1951 roku ukończył Gimnazjum i Liceum Mechaniczne w Gliwicach, a w 1952 roku Wyższy Kurs Techniczno-Pedagogiczny w Bytomiu. Przez dwa lata uczył matematyki i przedmiotów zawodowych w Technikum Hutniczo-Mechanicznym w Gliwicach. W latach 1954–1959 studiował matematykę na Uniwersytecie Wrocławskim, a rok przed obroną magisterium jeszcze jako student rozpoczął pracę na Politechnice Wrocławskiej.

### Praca w Opolu
Od 1960 roku był związany był także z Katedrą Matematyki Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Opolu, w której prowadził zajęcia dydaktyczne. W 1966 roku uzyskał stopień naukowy doktora nauk matematycznych na Wydziale Matematyki, Fizyki i Chemii Uniwersytetu Wrocławskiego. W tym samym roku przeniósł na stałe się do Opola oraz podjął pracę w Katedrze Analizy Matematycznej. Poza pracą dydaktyczną rozpoczął aktywną działalność naukową w ramach seminariów z teorii sterowań optymalnych i kosmologii, prowadzonych przez prof. Andrzeja Ziębę, zaś później prowadził samodzielnie seminaria z teorii sterowań optymalnych i teorii grafów. W 1968 roku uzyskał nominację na stanowisko docenta. W latach 1969–1976 pełnił funkcję kierownika Katedry Podstaw Matematyki, a w latach 1969–1972 był prorektorem WSP w Opolu. Jego działalność naukowa, dydaktyczna, organizacyjna i społeczna na rzecz środowiska opolskiego została uhonorowana Nagrodą Ministra III stopnia (1970 r), Srebrnym Krzyżem Zasługi (1971 r), Medalem Komisji Edukacji Narodowej (1977 r) oraz Medalem 30-lecia WSP (1980 r).

### Praca we Wrocławiu
W 1978 roku przeprowadził się ponownie do Wrocławia, gdzie podjął pracę w Instytucie Matematyki Politechniki Wrocławskiej oraz został jego wicedyrektorem. W latach 1984–1990 był dyrektorem tego Instytutu. Tam pracował do końca swojego przejścia na emeryturę.
Za swoją działalność i osiągnięcia we wszystkich dziedzinach życia akademickiego na Politechnice Wrocławskiej otrzymał liczne ordery, odznaczenia, nagrody i wyróżnienia: Złoty Krzyż Zasługi (1978 r), Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski (1990 r), Medal 40-lecia Politechniki Wrocławskiej (1985 r), nagrodę Ministra II stopnia za kształcenie kadry naukowej (1986 r), dwie nagrody Senatu za osiągnięcia dydaktyczne (1982 i 1983 r) oraz cztery nagrody Rektora za kształcenie kadry, osiągnięcia dydaktyczne i organizacyjne (1977, 1979, 1981 i 1985 r).

### Działalność naukowo-dydaktyczna
Zbigniew Romanowicz był człowiekiem bardzo aktywnym we wszystkich dziedzinach życia akademickiego, a uczelnie, w których pracował, korzystały z jego zdolności organizacyjnych. Studenci, uczniowie szkół i współpracownicy cenili jego talent dydaktyczny. Pod jego okiem zdobywali szlify dydaktyczne liczni młodzi matematycy opolscy i wrocławscy. Współpracownicy i doktoranci korzystali z jego bardzo szerokich zainteresowań naukowych, które dotyczyły m.in. gier różniczkowych, teorii sterowań optymalnych oraz analizy kombinatorycznej. W jego dorobku, jako autora lub współautora, znalazło się około 40 publikacji naukowych i dydaktycznych. Jego wkład w kształcenie kadry to 15 wypromowanych doktorów, w tym 4 z Opola. Za jego wstawiennictwem w 1975 roku powstał w Opolu Oddział Opolski Polskiego Towarzystwa Matematycznego, a członkowie Oddziału powierzyli mu funkcję prezesa.
Jego pasją była popularyzacja matematyki wśród dorosłych, młodzieży i dzieci. W 1972 roku podjął inicjatywę prof. Jerzego Słupeckiego i za akceptacją Opolskiego Kuratorium Oświaty doprowadził do otwarcia w Liceum Ogólnokształcącym nr 1 w Opolu klasy dla matematycznie uzdolnionej młodzieży. Ponadto był współautorem programu nauczania i jednym z nauczycieli w tej klasie. Sferę tej działalności kontynuował później we Wrocławiu. Przez wiele lat był Przewodniczącym Komitetu Okręgowego Olimpiady Matematycznej. Pod patronatem PTM prowadził od 1994 roku zajęcia w międzyszkolnych kółkach matematycznych dla uczniów szkół podstawowych i średnich, a także kółko matematyczne dla olimpijczyków w XIV Liceum Ogólnokształcącym we Wrocławiu. Przez 10 lat był przewodniczącym Jury Konkursu Gier Matematycznych i Logicznych w ramach Comité International des Jeux Mathematiques z siedzibą w Paryżu. Setki jego oryginalnych, niezwykle pomysłowych zadań konkursowych z tzw. "błyskiem" fascynują do dzisiaj miłośników matematyki rekreacyjnej nie tylko w Polsce. Zmarł w 2010 roku we Wrocławiu. Pochowany we Wrocławiu, cm. Grabiszyński.

wikiname: plwiki

title: Zbigniew Romanowicz

in_language: pl

wikitext:
{{Naukowiec infobox
 |imię i nazwisko           = Zbigniew Romanowicz
 |grafika                   = Doc. Z. Romanowicz.JPG
 |opis grafiki              = Zbigniew Romanowicz jako prorektor WSP w Opolu
 |państwo                   = Polska
 |wariant flagi             =
 |data urodzenia            = 28 listopada 1932
 |miejsce urodzenia         = [[Stryj (miasto)|Stryj]]
 |data śmierci              = 22 grudnia 2010
 |miejsce śmierci           = [[Wrocław]]
 |stopień lub tytuł naukowy = docent
 |jakich nauk               = matematycznych
 |specjalność               = analiza matematyczna
 |almamater                 = [[Uniwersytet Wrocławski]]
 |aktywność zawodowa        = [[Nauczyciel akademicki]]
 |jednostka1 typ            = Uczelnia
 |jednostka1 nazwa          = [[Politechnika Wrocławska]]
[[Uniwersytet Opolski|Wyższa Szkoła Pedagogiczna w Opolu]]
 |stanowisko1               = [[docent]]
 |okres zatr1               =
 |funkcja                   =
 |doktorat data             = 1966
 |doktorat uczelnia         = [[Uniwersytet Wrocławski]]
 |doktorat dyscyplina       = matematyka
 |odznaczenia               = {{order|KZ|S}}(1971) {{order|KZ|Z}}(1978)
 {{order|MKEN}}(1977){{order|OOP|KKG}}(1990)

 |commons                   =
 |wikicytaty                =
 |www                       =
 |jednostka2 nazwa          = [[Politechnika Wrocławska]]
 |jednostka2 typ            = Uczelnia
 |jednostka podrz2 typ      = Instytut
 |jednostka podrz2 nazwa    = [[Instytut Matematyki i Informatyki Politechniki Wrocławskiej]]
 |stanowisko2               = docent
}}
'''Zbigniew Romanowicz''' (ur. [[28 listopada]] [[1932]] w [[Stryj (miasto)|Stryju]], zm. [[22 grudnia]] [[2010]] we [[Wrocław]]iu)<ref name=":0">{{Cytuj |autor = Rościsław Rabczuk |tytuł = Z żałobnej karty: Zbigniew Romanowicz (1932–2010) |czasopismo = Wiadomości Matematyczne. |data = 2011 |data dostępu = 2024-10-02 |wolumin = 47 |numer = 2 |miejsce = Warszawa |wydawca = Polskie Towarzystwo Matematyczne |s = 295-302 |opublikowany = wydawnictwa.ptm.org.pl |doi = 10.14708/wm.v47i2.59 |url = https://wydawnictwa.ptm.org.pl/index.php/wiadomosci-matematyczne/article/view/59 |język = pl}}</ref> – [[Polacy|polski]] matematyk, specjalizujący się w analizie matematycznej, nauczyciel akademicki związany z Politechniką Wrocławską i Wyższą Szkołą Pedagogiczną w Opolu<ref name="LuNaukiPL">{{ludzie nauki|60419|osoba=dr Zbigniew Romanowicz|data dostępu=2012-02-24}}</ref>.

== Życiorys ==
=== Dzieciństwo i młodość ===
Urodził się w 1932 roku w Stryju. Podczas [[II wojna światowa|II wojny światowej]] stracił ojca, a po jej zakończeniu osiedlił się z matką i dwiema siostrami w [[Stargard]]zie, a w 1946 roku w [[Gliwice|Gliwicach]], gdzie w 1951 roku ukończył Gimnazjum i Liceum Mechaniczne w Gliwicach, a w 1952 roku Wyższy Kurs Techniczno-Pedagogiczny w [[Bytom]]iu. Przez dwa lata uczył matematyki i przedmiotów zawodowych w Technikum Hutniczo-Mechanicznym w Gliwicach. W latach 1954–1959 studiował [[matematyka|matematykę]] na [[Uniwersytet Wrocławski|Uniwersytecie Wrocławskim]], a rok przed obroną [[magister]]ium jeszcze jako student rozpoczął pracę na [[Politechnika Wrocławska|Politechnice Wrocławskiej]]<ref name="Nic2004">{{Cytuj książkę|tytuł=Alma Mater Opoliensis|rok=2004|imię=S.|nazwisko=Nicieja|strony=94}}</ref>.

=== Praca w Opolu ===
Od 1960 roku był związany był także z Katedrą Matematyki [[Uniwersytet Opolski|Wyższej Szkoły Pedagogicznej]] w [[Opole|Opolu]], w której prowadził zajęcia dydaktyczne. W 1966 roku uzyskał stopień naukowy [[doktor]]a nauk matematycznych na [[Wydział Matematyki i Informatyki Uniwersytetu Wrocławskiego|Wydziale Matematyki, Fizyki i Chemii Uniwersytetu Wrocławskiego]]<ref name="MathGenProZbRo">{{Cytuj stronę |url=https://www.genealogy.math.ndsu.nodak.edu/id.php?id=234272|tytuł= Zbigniew Romanowicz in Mathematical Genealogy Project |język =en | archiwum = | zarchiwizowano = | id = | cytat = | data dostępu = 2020-12-19}}</ref>. W tym samym roku przeniósł na stałe się do Opola oraz podjął pracę w Katedrze Analizy Matematycznej. Poza pracą dydaktyczną rozpoczął aktywną działalność naukową w ramach seminariów z teorii sterowań optymalnych i kosmologii, prowadzonych przez prof. [[Andrzej Zięba (matematyk)|Andrzeja Ziębę]], zaś później prowadził samodzielnie seminaria z teorii sterowań optymalnych i teorii grafów. W 1968 roku uzyskał nominację na stanowisko [[docent]]a. W latach 1969–1976 pełnił funkcję kierownika Katedry Podstaw Matematyki, a w latach 1969–1972 był [[prorektor]]em WSP w Opolu{{r|Nic2004}}. Jego działalność naukowa, dydaktyczna, organizacyjna i społeczna na rzecz środowiska opolskiego została uhonorowana Nagrodą Ministra III stopnia (1970 r), Srebrnym Krzyżem Zasługi (1971 r), Medalem Komisji Edukacji Narodowej (1977 r) oraz Medalem 30-lecia WSP (1980 r)<ref name=":0" />.

=== Praca we Wrocławiu ===
W 1978 roku przeprowadził się ponownie do Wrocławia, gdzie podjął pracę w [[Instytut Matematyki i Informatyki Politechniki Wrocławskiej|Instytucie Matematyki Politechniki Wrocławskiej]] oraz został jego wicedyrektorem. W latach 1984–1990 był [[dyrektor]]em tego Instytutu. Tam pracował do końca swojego przejścia na [[emerytura|emeryturę]]<ref>{{Cytuj stronę | url = http://www.im.pwr.wroc.pl/historia.html | tytuł = Historia Instytut Matematyki i Informatyki PWr | opublikowany = im.pwr.wroc.pl | archiwum = https://web.archive.org/web/20120101230645/http://www.im.pwr.wroc.pl/historia.html | zarchiwizowano = 2012-01-01}} [on-line] [dostęp: 14.02.2012]</ref>.

Za swoją działalność i osiągnięcia we wszystkich dziedzinach życia akademickiego na Politechnice Wrocławskiej otrzymał liczne ordery, odznaczenia, nagrody i wyróżnienia: Złoty Krzyż Zasługi (1978 r), Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski (1990 r), Medal 40-lecia Politechniki Wrocławskiej (1985 r), nagrodę Ministra II stopnia za kształcenie kadry naukowej (1986 r), dwie nagrody Senatu za osiągnięcia dydaktyczne (1982 i 1983 r) oraz cztery nagrody Rektora za kształcenie kadry, osiągnięcia dydaktyczne i organizacyjne (1977, 1979, 1981 i 1985 r).<ref name=":0" />

=== Działalność naukowo-dydaktyczna ===
Zbigniew Romanowicz był człowiekiem bardzo aktywnym we wszystkich dziedzinach życia akademickiego, a uczelnie, w których pracował, korzystały z jego zdolności organizacyjnych. Studenci, uczniowie szkół i współpracownicy cenili jego talent dydaktyczny. Pod jego okiem zdobywali szlify dydaktyczne liczni młodzi matematycy opolscy i wrocławscy. Współpracownicy i doktoranci korzystali z jego bardzo szerokich zainteresowań naukowych, które dotyczyły m.in. gier różniczkowych, teorii sterowań optymalnych oraz analizy kombinatorycznej. W jego dorobku, jako autora lub współautora, znalazło się około 40 publikacji naukowych i dydaktycznych. Jego wkład w kształcenie kadry to 15 wypromowanych doktorów, w tym 4 z Opola. Za jego wstawiennictwem w 1975 roku powstał w Opolu Oddział Opolski [[Polskie Towarzystwo Matematyczne|Polskiego Towarzystwa Matematycznego]], a członkowie Oddziału powierzyli mu funkcję prezesa<ref>[http://opole.dlastudenta.pl/studia/artykul/Zmarl_doc_dr_Zbigniew_Romanowicz,61494.html ''Zmarł doc. dr Zbigniew Romanowicz'', artykuł w "dlaStudenta. Opole"] [on-line] [dostęp: 16.02.2012]</ref>.

Jego pasją była popularyzacja matematyki wśród dorosłych, młodzieży i dzieci. W 1972 roku podjął inicjatywę prof. [[Jerzy Słupecki|Jerzego Słupeckiego]] i za akceptacją Opolskiego Kuratorium Oświaty doprowadził do otwarcia w [[I Publiczne Liceum Ogólnokształcące im. Mikołaja Kopernika w Opolu|Liceum Ogólnokształcącym nr 1]] w Opolu klasy dla matematycznie uzdolnionej młodzieży. Ponadto był współautorem programu nauczania i jednym z nauczycieli w tej klasie. Sferę tej działalności kontynuował później we Wrocławiu. Przez wiele lat był Przewodniczącym Komitetu Okręgowego Olimpiady Matematycznej. Pod patronatem PTM prowadził od 1994 roku zajęcia w międzyszkolnych kółkach matematycznych dla uczniów szkół podstawowych i średnich, a także kółko matematyczne dla olimpijczyków w [[Liceum Ogólnokształcące nr XIV im. Polonii Belgijskiej we Wrocławiu|XIV Liceum Ogólnokształcącym]] we Wrocławiu. Przez 10 lat był przewodniczącym Jury Konkursu Gier Matematycznych i Logicznych w ramach Comité International des Jeux Mathematiques z siedzibą w [[Paryż]]u. Setki jego oryginalnych, niezwykle pomysłowych zadań konkursowych z tzw. "błyskiem" fascynują do dzisiaj miłośników matematyki rekreacyjnej nie tylko w Polsce. Zmarł w 2010 roku we Wrocławiu<ref>[http://www.nto.pl/apps/pbcs.dll/article?AID=/20110103/AKADEMICKA01/379161354 A. Grudzka, ''Zbigniew Romanowicz nie żyje'', (w:) "Nowa Trybuna Opolska", wydanie z 3 stycznia 2011] [on-line] [dostęp: 23.02.2012]</ref>. Pochowany we Wrocławiu, [[Cmentarz Grabiszyński|cm. Grabiszyński]]<ref>[https://billiongraves.com/grave/Zbigniew-Romanowicz/21116256 Grave record for Zbigniew Romanowicz (28 Nov 1932 - 22 Dec 2010), BillionGraves Record 21116256 Wrocław, wrocławski, dolnośląskie, Poland] [on-line] [dostęp: 27.09.2018]</ref>.
[[Plik:Grób prof. Zbigniewa Romanowicza.jpg|mały|Grób prof. Zbigniewa Romanowicza na Cmentarzu Grabiszyńskim]]

== Przypisy ==
{{Przypisy}}

{{Rektorzy Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Opolu}}

{{Kontrola autorytatywna}}

{{SORTUJ:Romanowicz, Zbigniew}}
[[Kategoria:Polscy matematycy XX wieku]]
[[Kategoria:Polscy matematycy XXI wieku]]
[[Kategoria:Członkowie Polskiego Towarzystwa Matematycznego]]
[[Kategoria:Urodzeni w 1932]]
[[Kategoria:Zmarli w 2010]]
[[Kategoria:Absolwenci Uniwersytetu Wrocławskiego]]
[[Kategoria:Wykładowcy Politechniki Wrocławskiej]]
[[Kategoria:Wykładowcy Uniwersytetu Opolskiego]]
[[Kategoria:Pochowani na Cmentarzu Grabiszyńskim we Wrocławiu]]
[[Kategoria:Ludzie urodzeni w Stryju]]
[[Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski]]
[[Kategoria:Odznaczeni Złotym Krzyżem Zasługi (Polska Ludowa)]]
[[Kategoria:Odznaczeni Srebrnym Krzyżem Zasługi (Polska Ludowa)]]
[[Kategoria:Odznaczeni Medalem Komisji Edukacji Narodowej]]

title: Zbigniew Romanowicz

Państwo działania: Polska

Data i miejsce urodzenia: 28 listopada 1932 · Stryj

Data i miejsce śmierci: 22 grudnia 2010 · Wrocław

Alma Mater: Uniwersytet Wrocławski

Doktorat: 1966 – matematyka · Uniwersytet Wrocławski

Uczelnia: Politechnika Wrocławska · Wyższa Szkoła Pedagogiczna w Opolu

Stanowisko: docent


text:
# Wacław Juszczyszyn
Wacław Juszczyszyn (ur. 17 lutego 1950 we Wrocławiu) – polski gitarzysta i wokalista, kompozytor z kręgu poezji śpiewanej.

## Życiorys
Studiował na kierunku Inżynieria lądowa, został odznaczony medalem Budowniczy miasta Wrocławia. Muzykowanie rozpoczął w latach 60. jako gitarzysta i basista w zespołach rockowych. Kontakt z poezją śpiewaną zaczął się w 1972 roku przyjazdem do Szklarskiej Poręby na Ogólnopolską Studencką Giełdę Piosenki Turystycznej. Członek zespołów Wolna Grupa Bukowina i Nasza Basia Kochana, założyciel Kwartetu im. Kasi Kiestrzyń. Koncertował z Elżbietą Adamiak i Andrzejem Poniedzielskim.
Mieszka we Wrocławiu.

## Dyskografia
Dyskografia Wacława Juszczyszyna:
- Tonpress N-22 – Wolna Grupa Bukowina Bukowina – gitara, śpiew
- Wifon NK-531 – Wolna Grupa Bukowina Jan Wołek / Wolna Grupa Bukowina (1978) – gitara, śpiew
- Muza SX1926 – Nasza Basia Kochana Nasza Basia Kochana (1979) – gitara akustyczna, gitara elektryczna, gitara bottleneck, śpiew
- Muza SX2285 – Elżbieta Adamiak Do Wenecji stąd dalej co dzień (1986) – gitara, śpiew
- Pronit PLP 0078 – Elżbieta Adamiak & Andrzej Poniedzielski Elżbieta Adamiak & Andrzej Poniedzielski – Live (1987) – gitara
- POM CD 002 – Wolna Grupa Bukowina Bukowina (1991) – gitara, śpiew
- POM CD 078 – Wolna Grupa Bukowina Sad (1995) – gitara, śpiew
- MXCD 011/012 – Wolna Grupa Bukowina Słonecznik + Antologia (2001) – śpiew, gitara, gitara 12-strunowa, mandolina, realizacja nagrań, produkcja nagrań (26 czerwca 2006 roku Słonecznik ukazał się jako odrębne wydawnictwo)[8][9]
- Gitarą i piórem (2001)
- Pomaton EMI 7243 5 21294 2 3 – Złota kolekcja: Wolna Grupa Bukowina Pieśń łagodnych (1999) – gitara, śpiew
- Universal Music Polska – 064 337-2 Elżbieta Adamiak Nic nie mam (2002) – muzyka (17, 21)
- Not On Label – 5 903420 033601 Różni wykonawcy Gdy się Chrystus rodzi (2004) – śpiew (2, 5, 7, 8, 9), gitara akustyczna (1, 2, 4, 5, 8), aranżacja (1, 2, 4, 5, 8), realizacja nagrań[10]

## Filmografia
(na podstawie materiałów źródłowych)
- Wszystko jest poezja (jako rok produkcji podano rok 1990, jednakże realizatorzy filmu twierdzą, że zdjęcia do filmu powstały w latach 1980–1981) – śpiew
- Kołysanka z łezką (1989) – muzyka
- O Bartku doktorze w Baśnie i bajki polskie (2003) – efekty dźwiękowe, muzyka, wykonanie muzyki
- Korale czarownicy w Baśnie i bajki polskie (2008) – muzyka, wykonanie muzyki

title: Wacław Juszczyszyn

wikitext:
{{Artysta muzyczny infobox
 |nazwa                 = Wacław Juszczyszyn
 |nazwa oryginalna      =
 |zdjęcie               = JKRUK 20180622 WACŁAW JUSZCZYSZYN WGB KIELCE IMG 20180622.jpg
 |opis zdjęcia          = Wacław Juszczyszyn, 2018
 |alt zdjęcia           =
 |imię i nazwisko       =
 |pseudonim             =
 |data urodzenia        = 17 lutego 1950
 |miejsce urodzenia     = [[Wrocław]]
 |data śmierci          =
 |miejsce śmierci       =
 |instrument            = [[gitara]]
 |typ głosu             =
 |gatunek               = [[poezja śpiewana]]
 |zawód                 =
 |aktywność             =
 |wydawnictwo           =
 |powiązania            =
 |współpracownicy       = [[Wojciech Belon]], [[Wojciech Jarociński]], [[Grażyna Kulawik]], [[Jerzy Filar]], [[Jacek Cygan]]
 |wyróżniony instrument =
 |zespół                = [[Wolna Grupa Bukowina]]<br>[[Nasza Basia Kochana]]
 |odznaczenia           =
 |faksymile             =
 |opis faksymile        =
 |commons               =
 |www                   =
}}
[[Plik:JKRUK 20080531 WGB WACŁAW JUSZCZYSZYN W BZ DSC01214.jpg|mały|242px|Koncert Wolnej Grupy Bukowina w [[Busko-Zdrój|Busku-Zdroju]], 31 maja 2008 r.]]
'''Wacław Juszczyszyn''' (ur. [[17 lutego]] [[1950]] we [[Wrocław]]iu<ref name="Gitara">{{Cytuj stronę|url=http://www.gazetawroclawska.pl/artykul/250750,hendrix-gral-na-defilku,id,t.html|tytuł=Hendrix grał na Defilku|data dostępu=2017-11-03}}</ref>) – [[Polska|polski]] [[gitarzysta]] i [[Śpiew|wokalista]], [[kompozytor]] z kręgu [[poezja śpiewana|poezji śpiewanej]].

== Życiorys ==
Studiował na kierunku [[Inżynieria lądowa]], został odznaczony medalem ''Budowniczy miasta Wrocławia''<ref name="Koncertomania">{{Cytuj stronę|url=https://www.koncertomania.pl/koncert/232402/waclaw-juszczyszyn-jerzy-filar-tony-milner-warszawa-25-04-2013.html|tytuł=Koncert FILAR/MILNER/JUSZCZYSZYN! w Warszawie|data dostępu=2017-11-03}}</ref>. Muzykowanie rozpoczął w latach 60. jako gitarzysta i basista w zespołach rockowych<ref name="Gitara" /><ref name="Koncertomania" />. Kontakt z poezją śpiewaną zaczął się w [[1972]] roku przyjazdem do [[Szklarska Poręba|Szklarskiej Poręby]] na [[Ogólnopolska Turystyczna Giełda Piosenki Studenckiej|Ogólnopolską Studencką Giełdę Piosenki Turystycznej]]<ref name="Koncertomania" /><ref name="RJ">{{cytuj stronę| url = http://jbc.jelenia-gora.pl/Content/4618/rj_2009_m.pdf| tytuł = Ogólnopolska Turystyczna Giełda Piosenki Studenckiej w Szklarskiej Porębie 1968-2009| data dostępu = 2017-11-03| autor = Stanisław Gola| opublikowany = jbc.jelenia-gora.pl („Rocznik Jeleniogórski”)| data = | język = pl}}</ref>. Członek zespołów [[Wolna Grupa Bukowina]] i [[Nasza Basia Kochana]], założyciel Kwartetu im. Kasi Kiestrzyń<ref>{{Cytuj stronę|url=http://web.archive.org/web/20071016050921/http://www.pulsar.net.pl/bukowina/strych.htm|tytuł=Strych|data dostępu=2012-02-24}}</ref>. Koncertował z [[Elżbieta Adamiak (piosenkarka)|Elżbietą Adamiak]] i [[Andrzej Poniedzielski|Andrzejem Poniedzielskim]]<ref>{{Cytuj stronę|tytuł=Piosenki wiatrem pisane|url=http://www.ziemianin.art.pl/wgb.htm|data dostępu=2008-06-20|archiwum=https://web.archive.org/web/20080324045128/http://www.ziemianin.art.pl/wgb.htm|zarchiwizowano=2008-03-24}}</ref>.

Mieszka we [[Wrocław]]iu.

== Dyskografia ==
Dyskografia Wacława Juszczyszyna<ref>{{Cytuj stronę |url = https://www.discogs.com/artist/879096-Wac%C5%82aw-Juszczyszyn?filter_anv=1&anv=W.+Juszczyszyn |tytuł = Wacław Juszczyszyn |data dostępu = 2017-11-03}}</ref><ref>{{Cytuj stronę |url = https://www.discogs.com/artist/2183579-Wolna-Grupa-Bukowina |tytuł = Wolna Grupa Bukowina |data dostępu = 2017-11-03}}</ref>:
* Tonpress N-22 – Wolna Grupa Bukowina ''Bukowina'' – gitara, śpiew
* Wifon NK-531 – Wolna Grupa Bukowina ''Jan Wołek / Wolna Grupa Bukowina'' (1978) – gitara, śpiew
* Muza SX1926 – Nasza Basia Kochana ''Nasza Basia Kochana'' (1979) – gitara akustyczna, gitara elektryczna, gitara bottleneck, śpiew
* Muza SX2285 – Elżbieta Adamiak ''[[Do Wenecji stąd dalej co dzień]]'' (1986) – gitara, śpiew
* Pronit PLP 0078 – Elżbieta Adamiak & Andrzej Poniedzielski ''[[Elżbieta Adamiak & Andrzej Poniedzielski - Live|Elżbieta Adamiak & Andrzej Poniedzielski – Live]]'' (1987) – gitara
* POM CD 002 – Wolna Grupa Bukowina ''Bukowina'' (1991) – gitara, śpiew
* POM CD 078 – Wolna Grupa Bukowina ''Sad'' (1995) – gitara, śpiew
* MXCD 011/012 – Wolna Grupa Bukowina ''Słonecznik'' + ''Antologia'' (2001) – śpiew, gitara, gitara 12-strunowa, mandolina, realizacja nagrań, produkcja nagrań (26 czerwca 2006 roku ''Słonecznik'' ukazał się jako odrębne wydawnictwo)<ref name="S+A">''Słonecznik + Antologia'' (2001) info: okładka płyty</ref><ref name="Słonecznik">{{cytuj |tytuł = Wolna Grupa Bukowina – „Słonecznik” – Muzyka |data = 2017-11-07 |data dostępu = 2023-10-06 |opublikowany = muzyka.onet.pl |url = http://muzyka.onet.pl/wolna-grupa-bukowina-slonecznik |archiwum = http://web.archive.org/web/20171107010044/http://muzyka.onet.pl/wolna-grupa-bukowina-slonecznik |zarchiwizowano = 2017-11-07}}</ref>
* ''[[Gitarą i piórem (album)|Gitarą i piórem]]'' (2001)
* Pomaton EMI 7243 5 21294 2 3 – [[Złota kolekcja]]: Wolna Grupa Bukowina ''Pieśń łagodnych'' (1999) – gitara, śpiew
* Universal Music Polska – 064 337-2 Elżbieta Adamiak ''Nic nie mam'' (2002) – muzyka (17, 21)
* Not On Label – 5 903420 033601 Różni wykonawcy ''Gdy się Chrystus rodzi'' (2004) – śpiew (2, 5, 7, 8, 9), gitara akustyczna (1, 2, 4, 5, 8), aranżacja (1, 2, 4, 5, 8), realizacja nagrań<ref>{{Cytuj stronę |url = https://www.discogs.com/Various-Kol%C4%99dy-Z-Krainy-%C5%81agodno%C5%9Bci/release/5130337 |tytuł = Kolędy z Krainy Łagodności |data dostępu = 2017-11-04}}</ref>

== Filmografia ==
(na podstawie materiałów źródłowych<ref>{{Cytuj stronę|url=http://www.filmpolski.pl/fp/index.php?osoba=4118822|tytuł=Wacław Juszczyszyn|data dostępu=2017-11-03}}</ref>)
* ''Wszystko jest poezja'' (jako rok produkcji podano rok 1990, jednakże realizatorzy filmu twierdzą, że zdjęcia do filmu powstały w latach 1980–1981) – śpiew
* ''Kołysanka z łezką'' ([[1989]]) – muzyka
* ''O Bartku doktorze'' w [[Baśnie i bajki polskie]] (2003) – efekty dźwiękowe, muzyka, wykonanie muzyki
* ''Korale czarownicy'' w [[Baśnie i bajki polskie]] (2008) – muzyka, wykonanie muzyki

== Przypisy ==
{{Przypisy}}

== Linki zewnętrzne ==
* {{KPPG|wykonawca|6481}}
* [https://www.discogs.com/artist/879096-Wac%C5%82aw-Juszczyszyn Wacław Juszczyszyn] w bazie [[Discogs]] {{lang|en}}
* {{Filmpolski|osoba|4118822}}

{{Kontrola autorytatywna}}

{{SORTUJ:Juszczyszyn, Wacław}}
[[Kategoria:Polscy gitarzyści akustyczni]]
[[Kategoria:Polscy wykonawcy poezji śpiewanej i piosenki literackiej]]
[[Kategoria:Ludzie urodzeni we Wrocławiu]]
[[Kategoria:Urodzeni w 1950]]

title: Wacław Juszczyszyn

Data i miejsce urodzenia: 17 lutego 1950 · Wrocław

Instrumenty: gitara

Gatunki: poezja śpiewana


text:
# Kompetencje kulturowe
Kompetencje kulturowe – zespół nabytych cech, zdolności umożliwiających swobodne uczestnictwo w kulturze zgodne z normami, wartościami, jest to zdolność do rozpoznawania, uczenia się, zmiany treści kultury. Dzięki określonym kompetencjom można treści kultury przekazywać następnym pokoleniom, wzbogacać kapitał kulturowy o nowe wartości, wzory. Są one niezbędne do pełnego uczestniczenia w społeczeństwie.

title: Kompetencje kulturowe

wikitext:
'''Kompetencje kulturowe''' – zespół nabytych cech, zdolności umożliwiających swobodne uczestnictwo w [[kultura|kulturze]] zgodne z [[Norma (teoria grup)|normami]], wartościami, jest to zdolność do rozpoznawania, uczenia się, zmiany treści kultury. Dzięki określonym kompetencjom można treści kultury przekazywać następnym pokoleniom, wzbogacać kapitał kulturowy o nowe wartości, wzory. Są one niezbędne do pełnego uczestniczenia w społeczeństwie.

[[Kategoria:Psychologia społeczna]]
[[Kategoria:Socjologia kultury]]


text:
# Figówka tęczowa
Figówka tęczowa (Cyclopsitta desmarestii) – gatunek małego ptaka z rodziny papug wschodnich (Psittaculidae). Zamieszkuje Nową Gwineę i kilka wysp na zachód od niej, a tereny, na których występuje, należą do dwóch państw – Indonezji i Papui-Nowej Gwinei.

## Morfologia
Długość ciała: 18 cm, masa ciała: 108–126 g. Samice są podobne do samców.

## Systematyka
Systematyka P. desmarestii jest kwestią sporną. Międzynarodowy Komitet Ornitologiczny (IOC) wyróżnia obecnie (2022) pięć podgatunków:
- C. d. blythii (Wallace, 1864) – wyspa Misool (na zachód od Nowej Gwinei)
- C. d. occidentalis (Salvadori, 1876) – wyspy Salawati i Batanta, zachodnia część półwyspu Ptasia Głowa oraz półwysep Onin (północno-zachodnia Nowa Gwinea); IOC wlicza tutaj populację, którą proponowano wydzielić do podgatunku intermedius[2][5]
- C. d. desmarestii (Desmarest, 1826) – figówka tęczowa – wschodnia część półwyspu Ptasia Głowa (północno-zachodnia Nowa Gwinea)
- C. d. godmani Ogilvie-Grant, 1911 – figówka żółtoucha[4] – południowa Nowa Gwinea
- C. d. cervicalis Salvadori & D'Albertis, 1875 – figówka niebieskoszyja[4] – wschodnia Nowa Gwinea

Inne ujęcie systematyczne od 2014 roku stosuje Międzynarodowa Unia Ochrony Przyrody (IUCN), która za osobne gatunki uznaje figówkę żółtouchą (C. godmani) i figówkę niebieskoszyją (C. cervicalis).

## Środowisko
Figówka tęczowa zamieszkuje wilgotne lasy nizinne i górskie, lasy nadrzeczne, obrzeża lasów, namorzyny, a czasem sawannę. Występuje na wysokości do 1300 m n.p.m., lokalnie do 1650 m n.p.m.

## Status
IUCN, która rozdzieliła C. desmarestii na trzy gatunki, każdy z nich uznaje za gatunek najmniejszej troski (LC – least concern). Trend liczebności populacji każdego z tych taksonów uznaje się za spadkowy.

title: Figówka tęczowa

wikitext:
{{Zwierzę infobox
 |nazwa zwyczajowa       = Figówka tęczowa
 |nazwa łacińska         = ''Cyclopsitta desmarestii''
 |TSN                    = 177513
 |zoolog                 = ([[Anselme Gaëtan Desmarest|Desmarest]], 1826)
 |okres istnienia        =
 |grafika                = Buntbrust-Feigenpapagei Psittaculirostris desmarestrii 090501 We 228.JPG
 |opis grafiki           =
 |typ                    = [[strunowce]]
 |gromada                = [[ptaki]]
 |podgromada             = [[Neornithes]]
 |infragromada           = [[ptaki neognatyczne]]
 |rząd                   = [[papugowe]]
 |rodzina                = [[papugi wschodnie]]
 |podrodzina             = [[damy]]
 |plemię                 = [[Loriini]]
 |rodzaj                 = ''[[Cyclopsitta]]''
 |gatunek                = figówka tęczowa
 |synonimy               =
* ''Psittacus Desmarestii'' Desmarest, 1826<ref name="ibc"/>
* ''Psittaculirostris desmarestii'' (Desmarest, 1826)
 |ranga podtaksonu       = [[Podgatunek|Podgatunki]]
 |podtaksony             = ''zobacz opis w tekście''
 |status IUCN            = LC
 |IUCN id                = 22725599
 |wikispecies            = Psittaculirostris desmarestii
 |commons                = Category:Psittaculirostris desmarestii
}}
'''Figówka tęczowa'''<ref name="mk"/> (''Cyclopsitta desmarestii'') – gatunek małego [[ptaki|ptaka]] z rodziny [[papugi wschodnie|papug wschodnich]] (Psittaculidae). Zamieszkuje [[Nowa Gwinea|Nową Gwineę]] i kilka wysp na zachód od niej, a tereny, na których występuje, należą do dwóch państw – [[Indonezja|Indonezji]] i [[Papua-Nowa Gwinea|Papui-Nowej Gwinei]].

== Morfologia ==
Długość ciała: 18 cm, masa ciała: 108–126 g<ref name="pe"/>. Samice są podobne do samców<ref name="pe"/>.

== Systematyka ==
[[Systematyka organizmów|Systematyka]] ''P. desmarestii'' jest kwestią sporną. [[Międzynarodowy Komitet Ornitologiczny]] (IOC) wyróżnia obecnie (2022) pięć [[podgatunek|podgatunków]]<ref name="ioc"/>:
* ''C. d. blythii'' (Wallace, 1864) – wyspa [[Misool]] (na zachód od Nowej Gwinei)
* ''C. d. occidentalis'' (Salvadori, 1876) – wyspy [[Salawati]] i [[Batanta]], zachodnia część półwyspu [[Ptasia Głowa]] oraz półwysep Onin (północno-zachodnia Nowa Gwinea); IOC wlicza tutaj populację, którą proponowano wydzielić do podgatunku ''intermedius''<ref name="ibc"/><ref name="pe"/>
* ''C. d. desmarestii'' (Desmarest, 1826) – '''figówka tęczowa''' – wschodnia część półwyspu Ptasia Głowa (północno-zachodnia Nowa Gwinea)
* ''C. d. godmani'' Ogilvie-Grant, 1911 – '''figówka żółtoucha'''<ref name="mk"/> – południowa Nowa Gwinea
* ''C. d. cervicalis'' Salvadori & D'Albertis, 1875 – '''figówka niebieskoszyja'''<ref name="mk"/> – wschodnia Nowa Gwinea
Inne ujęcie systematyczne od 2014 roku stosuje [[Międzynarodowa Unia Ochrony Przyrody]] (IUCN), która za osobne gatunki uznaje '''figówkę żółtouchą''' (''C. godmani'') i '''figówkę niebieskoszyją''' (''C. cervicalis'')<ref name="iucn2"/><ref name="iucn3"/>.

== Środowisko ==
Figówka tęczowa zamieszkuje wilgotne lasy nizinne i górskie, lasy nadrzeczne, obrzeża lasów, [[namorzyny]], a czasem [[sawanna|sawannę]]<ref name="iucn"/><ref name="pe"/>. Występuje na wysokości do 1300 m n.p.m., lokalnie do 1650 m n.p.m.<ref name="pe"/>

== Status ==
IUCN, która rozdzieliła ''C. desmarestii'' na trzy gatunki, każdy z nich uznaje za [[gatunek najmniejszej troski]] (LC – ''least concern''). Trend liczebności populacji każdego z tych [[takson]]ów uznaje się za spadkowy<ref name="iucn"/><ref name="iucn2"/><ref name="iucn3"/>.

== Przypisy ==
<references>
<ref name=ibc>{{cytuj stronę|url=http://ibc.lynxeds.com/species/large-fig-parrot-psittaculirostris-desmarestii|tytuł=Large Fig-parrot (''Psittaculirostris desmarestii'')|opublikowany=IBC: The Internet Bird Collection|język=en|archiwum=https://web.archive.org/web/20160323111659/http://ibc.lynxeds.com/species/large-fig-parrot-psittaculirostris-desmarestii|zarchiwizowano=2016-03-23|data dostępu=2020-09-29}}</ref>
<ref name="ioc">{{Cytuj stronę | url = https://www.worldbirdnames.org/bow/parrots/ | tytuł = IOC World Bird List (v12.2) | autor = F. Gill, D. Donsker & P. Rasmussen (red.) | język = en | data dostępu = 2022-10-09}}</ref>
<ref name=iucn2>{{IUCN |id = 22725611 |nazwa = Psittaculirostris godmani |autor = BirdLife International |data dostępu = 2020-09-29}}</ref>
<ref name=iucn3>{{IUCN |id = 22725617 |nazwa = Psittaculirostris cervicalis |autor = BirdLife International |data dostępu = 2020-09-29}}</ref>
<ref name="mk">Systematyka i nazwy polskie za: {{cytuj stronę|autor = P. Mielczarek, M. Kuziemko |url = http://listaptakow.eko.uj.edu.pl/nonpasserines3.html#Loriini |tytuł = Plemię: Loriini Selby, 1836 (Wersja: 2022-09-13)|opublikowany = Instytut Nauk o Środowisku Uniwersytetu Jagiellońskiego |praca = Kompletna lista ptaków świata|data dostępu = 2022-10-08}}</ref>
<ref name="pe">{{Cytuj stronę | url = https://www.parrots.org/encyclopedia/desmarests-fig-parrot | tytuł = Desmarest’s Fig Parrot (''Psittaculirostris desmarestii'') | praca = Parrot Encyclopedia | opublikowany = World Parrot Trust | język = en | data dostępu = 2020-09-29}}</ref>
</references>

== Linki zewnętrzne ==
* {{Cytuj stronę | url = https://ebird.org/species/lafpar1/ | tytuł = Zdjęcia, nagrania głosów i krótki film | praca = eBird | opublikowany = Cornell Lab of Ornithology | język = en}}
* {{Cytuj stronę | url = https://www.parrots.org/encyclopedia/desmarests-fig-parrot | tytuł = Desmarest’s Fig Parrot (''Psittaculirostris desmarestii'') | praca = Parrot Encyclopedia | opublikowany = World Parrot Trust | język = en | data dostępu = 2020-09-29}}

{{Kontrola autorytatywna}}

[[Kategoria:Papugi wschodnie]]
[[Kategoria:Ptaki Azji]]
[[Kategoria:Ptaki Oceanii]]
[[Kategoria:Gatunki i podgatunki zwierząt nazwane w 1826 roku]]

title: Figówka tęczowa

Domena: eukarionty

Królestwo: zwierzęta

Typ: strunowce

Gromada: ptaki

Podgromada: Neornithes

Infragromada: ptaki neognatyczne

Rząd: papugowe

Rodzina: papugi wschodnie

Podrodzina: damy

Plemię: Loriini

Rodzaj: Cyclopsitta

Gatunek: figówka tęczowa

title: Podgatunki

Podgatunki:
Kategoria zagrożenia (CKGZ)
· najmniejszej troski