text:
# Ella Cara Deloria
Ella Cara Deloria (ur. 31 stycznia 1889, zm. 17 lutego 1971), znana też pod imieniem Anpetu Waste Win (w języku Siuksów "Kobieta Piękny Dzień") – rdzenna Amerykanka z plemienia północnoamerykańskich Siuksów Yankton, absolwentka pedagogiki, nauczycielka, a następnie znana badaczka i wykładowczyni antropologii, etnologii i językoznawstwa na Columbia University, autorka pionierskich prac o języku, kulturze i historii Siuksów.

## Życiorys
Urodzona w Wakpala, w Dakocie Południowej, w rezerwacie Siuksów Yankton, była najstarszą z trzech córek Philipa Josepha Delorii, jednego z pierwszych anglikańskich duchownych Siuksów i Mary Sully, półkrwi Indianki z plemienia Siuksów Yankton. Rok po narodzinach przeniosła się wraz z rodzicami do Misji Św. Elżbiety w rezerwacie Standing Rock, w Dakocie Południowej, gdzie wychowywała się w rodzinie łączącej tradycje plemienne i protestanckie, w otoczeniu kultury Siuksów mówiących trzema dialektami (Dakota, Lakota i Nakota). Uczyła się najpierw w miejscowej szkole misyjnej, a następnie (od 1902) w Szkole Wszystkich Świętych w Sioux Falls, w Dakocie Południowej. Tam za dobre wyniki w nauce otrzymała stypendium na dalszą naukę w college'u.
Studiowała najpierw 2 lata w Oberlin College, a następnie na Columbia University w Nowym Jorku, gdzie już w trakcie studiów prowadziła publiczne prelekcje o tematyce indiańskiej oraz demonstrowała tubylcze tańce i rzemiosło. Dla prof. antropologii Franza Boasa tłumaczyła też rękopisy George'a Bushottera - Lakoty, który w latach 1887–1888 współpracował z antropologiem Jamesem Dorseyem i pozostawił w Smithsonian Institution ponad tysiąc stron notatek w swoim języku.
Uniwersytet ukończyła w 1914 jako dyplomowana pedagog. Pracowała początkowo jako nauczycielka i instruktorka wychowania fizycznego młodych Indianek w YWCA - żeńskim odpowiedniku YMCA (Chrześcijańskiego Stowarzyszenia Młodzieży Męskiej) w Misji Św. Elżbiety w Standing Rock, a dwa lata później wróciła wraz z siostrą Susan (która także ukończyła wówczas studia) do chorej matki w Wakpala. Mimo nowojorskiego wykształcenia, po śmierci matki (w 1915) pozostała w rezerwacie, wypełniając tradycyjne rodzinne obowiązki kobiety Siuksów.
W 1923, mając 35 lat, powróciła do kariery zawodowej i została nauczycielką wychowania fizycznego i instruktorką tańca w Haskell Institute w Lawrence, w stanie Kansas. Uznając to zajęcie za mało satysfakcjonujące, w 1927 przyjęła propozycję Franza Boasa, by kontynuować pracę nad tłumaczeniem materiałów George'a Bushottera, George'a Sworda i Jacka Fraziera o kulturze i religii Siuksów i powróciła do Nowego Jorku.
Przez kolejne kilkanaście lat kontynuowała współpracę z Franzem Boasem, zbierając w terenie informacje językowe i materiały etnograficzne, a następnie opracowując je razem z jego zespołem w Nowym Jorku. To w tym okresie poznała inną ze studentek Franza Boasa Ruth Benedict, która namówiła ją do zajęcia się w szczególności problematyką pokrewieństwa, struktury plemiennej i roli kobiet w tradycyjnych społecznościach plemiennych (jej korespondencja z Ruth Benedict trwała aż do śmierci Delorii i w znacznej części została opublikowana dopiero w 1988). Uczyła też języka Siuksów studentów antropologii na Columbia University. W 1932 opublikowała swoje najważniejsze dzieło Dakota Texts (1932) - zbiór 64 ustnych relacji w języku Siuksów oraz w dosłownym i literackim przekładzie angielskim.
Chociaż była jedną z pierwszych dwujęzycznych i dwukulturowych antropolożek amerykańskich i prowadziła pionierskie badania etnologiczne i lingwistyczne, to - jako kobieta i Indianka - zmuszona była dodatkowo przełamywać uprzedzenia i stereotypy obecne także w konserwatywnym pod wieloma względami środowisku naukowym. Zdarzało się, że jej unikalna pozycja - nie była wówczas studentką, doktorantką, ani utytułowanym naukowcem - rodziła dodatkowe problemy w kontaktach z innymi badaczami. Bywało, że jej skromna pensja asystencka nie wystarczała na opłacenie mieszkania i opieki nad chorym pod koniec życia ojcem (zmarłym w 1931) i razem z siostrą mieszkała w samochodzie. Gdy (jak w 1938) okresowo wstrzymywano finansowanie prowadzonych przez nią badań naukowych, dorabiała współpracą z prywatną grupą zainteresowaną Nawahami, z Kościołem Episkopalnym i Farm Security Administration (1940).
W 1941 opublikowała (wspólnie z Franzem Boasem) klasyczną dziś pracę Dakota Grammar, a po jego śmierci (1942) podjęła samodzielne badania, na które otrzymała m.in. (w 1943 i 1944) granty naukowe Amerykańskiego Towarzystwa Filozoficznego. Dzięki nim mogła przeprowadzać wywiady ze starszyzną Siuksów i znawcami plemiennej historii (skatalogowane dopiero niedawno) oraz ukończyć etnograficzne studium Dakotów Camp Circle Society. W 1944 opublikowała popularną później pracę Speaking of Indians, będącą opisem życia tubylczych Amerykanów przed przybyciem Europejczyków. W latach 40. XX w. napisała też etnograficzną powieść z życia dawnych kobiet Siuksów Waterlily, opublikowaną (z braku zainteresowanego wydawcy) ze skrótami dopiero w 1988, 17 lat po jej śmierci. Wykorzystała w niej wiele tradycyjnych opowieści Siuksów i sporą część własnej wiedzy etnologicznej, w tym tej, do której, nie będąc naukowcem, nie miałaby dostępu jako niezamężna kobieta z plemienia Siuksów.
To, kim była - podobnie jak pionierskie zainteresowania naukowe oraz brak formalnego wykształcenia etnologicznego - utrudniało jej czasem nie tylko prowadzenie badań, ale także ich upublicznianie i powszechne uznanie. Za jej życia znaczna część kultury i obrzędowości Siuksów była wciąż uznawana za "pogańską" i potępiana lub nawet zakazana, dlatego opisów niektórych ceremonii nie komentowała, lub pozostawiała je w materiałach niepublikowanych. Przez całe życie zmagała się też z wieloma nieprawdziwymi i nieprecyzyjnymi informacjami na temat mało znanej - a jej podwójnie bliskiej - kultury Siuksów.
W 1955 mocne więzi rodzinne skłoniły ją do powrotu do pracy w misji ojca w Wakpala, gdzie przez trzy lata była dyrektorką swojej dawnej szkoły. Jednak już w 1958 wznowiła pracę nad Camp Circle Society, a także wykłady i współpracę z muzeami. W 1961 została zastępcą dyrektora W.H. Over Museum przy University of South Dakota w Vermillion, gdzie zaczęła opracowywać leksykon języków siouańskich. Rok później, już jako pracownik uniwersyteckiego Instytutu Studiów Indiańskich (do 1966), otrzymała duże stypendium National Science Foundation na przygotowanie słownika Siuksów. W 1963 sukces ten przyćmiła śmierć jej siostry i wieloletniej współpracowniczki, Susan.
Prace nad słownikiem kontynuowała (już bez wsparcia finansowego) do 1968, dwukrotnie w tym samym okresie prowadząc dwumiesięczne kursy języka i kultury Siuksów w misyjnej szkole dla dziewcząt w Springfield, w Dakocie Południowej. Pod koniec lat 60. prowadziła też kursy dla nauczycieli w stanie Nebraska i przez pół roku przygotowywała na zlecenie plemienia Siuksów Yankton raport związany z jego roszczeniami wobec rządu. Niemal do ostatnich dni życia poprawiała (wysoko ceniony później) słownik dakockiego, pisała artykuły i wykładała. Zmarła na gruźlicę w Vermillion, w Dakocie Południowej.
Za swoją życiową misję uznawała "uczynić lud Dakotów rozumianym, jako istoty ludzkie, przez białych ludzi, którzy mają z nimi do czynienia". Nagrodzona w 1943 Medalem za Osiągnięcia Indian (Indian Achievement Medal), Ella Cara Deloria swoją pracą naukową nad językiem Siuksów przyczyniła się znacznie do jego pełnego opisania i przetrwania jako jednego z nielicznych dziś żywych i niezagrożonych bezpośrednio wymarciem języków tubylczych ludów Ameryki Północnej. Chociaż nie była dyplomowanym etnologiem (ukończyła studia pedagogiczne), do dziś uważana jest za jeden z najwybitniejszych autorytetów w tej dziedzinie.
Była siostrą Vine'a Victora Delorii, Sr., anglikańskiego duchownego z plemienia Siuksów i ciotką jego syna, Vine’a Delorii Jr., znanego profesora teologii i prawa, indiańskiego działacza, historyka i pisarza.

### Opublikowane za życia
- The Sun Dance of the Oglala Sioux, w: "Journal of American Folklore" nr 42 (166), ss. 354-413. 1929
- Dakota Texts, New York: G.E. Stechert and Co. 1932
- Dakota Grammar. Memoirs of the National Academy of Sciences 23, Second Memoir, Washington, D.C. : Government Printing Office. 1941 (razem z Franzem Boasem)
- Speaking of Indians, New York: Friendship Press. 1944
- Short Dakota Texts, Including Conversations, w: "International Journal of American Linguistics" nr 20 (1), ss. 17-22. 1954
- Some Notes on the Yankton, w: "Museum News" nr 28, ss. 3-4,5-6. 1967

### Opublikowane pośmiertnie
- Buffalo People, Albuquerque: University of New Mexico Press, 1994. red. Julian Rice
- Deer Women and Elk Men: the Lakota Narratives of Ella Deloria, Albuquerque: University of New Mexico Press, 1992, Contributor: Julian Rice
- Iron Hawk, Albuquerque: University of New Mexico Press, 1993. red. Julian Rice
- Waterlily, Lincoln: University of Nebraska Press, 1988

## Biografie
- Bea Medicine, Ella Cara Deloria, w: Women Anthropologists: A Biographical Dictionary, red. Ute Gacs, Aisha Khan, Jerrie McIntyre, and Ruth Weinberg, ss. 45-50. New York: Greenwood Press, 1988
- Native American Women, red. Gretchen M. Bataille. New York: Garland Publishing, 1993
- Agnes Agnes, Biographical Sketch of the Author, w: Waterlily. Lincoln: University of Nebraska Press, 1988
- Julian Rice, Deer Women and Elk Men: The Lakota Narratives of Ella Deloria, Albuquerque: University of New Mexico Press, 1992

title: Ella Cara Deloria

wikitext:
[[Plik:Ella Deloria.jpg|mały|Ella Cara Deloria (lata 20. XX wieku)]]
'''Ella Cara Deloria''' (ur. [[31 stycznia]] [[1889]], zm. [[17 lutego]] [[1971]]), znana też pod imieniem '''Anpetu Waste Win''' (w [[języki siouańskie|języku Siuksów]] "Kobieta Piękny Dzień") – [[Indianie Ameryki Północnej|rdzenna Amerykanka]] z plemienia [[Indianie Ameryki Północnej|północnoamerykańskich]] [[Dakotowie|Siuksów]] Yankton, absolwentka [[pedagogika|pedagogiki]], nauczycielka, a następnie znana badaczka i wykładowczyni [[antropologia kulturowa|antropologii]], [[etnologia|etnologii]] i [[językoznawstwo|językoznawstwa]] na [[Columbia University]], autorka pionierskich prac o języku, kulturze i historii Siuksów.

== Życiorys ==
Urodzona w Wakpala, w [[Dakota Południowa|Dakocie Południowej]], w [[Rezerwat Indian|rezerwacie]] Siuksów Yankton, była najstarszą z trzech córek [[Philip Joseph Deloria|Philipa Josepha Delorii]], jednego z pierwszych [[anglikanizm|anglikańskich]] duchownych Siuksów i Mary Sully, półkrwi Indianki z plemienia Siuksów Yankton. Rok po narodzinach przeniosła się wraz z rodzicami do Misji Św. Elżbiety w rezerwacie [[Standing Rock]], w Dakocie Południowej, gdzie wychowywała się w rodzinie łączącej tradycje plemienne i protestanckie, w otoczeniu kultury Siuksów mówiących trzema dialektami (Dakota, Lakota i Nakota). Uczyła się najpierw w miejscowej szkole misyjnej, a następnie (od [[1902]]) w Szkole Wszystkich Świętych w [[Sioux Falls]], w Dakocie Południowej. Tam za dobre wyniki w nauce otrzymała stypendium na dalszą naukę w college'u.

Studiowała najpierw 2 lata w Oberlin College, a następnie na Columbia University w [[Nowy Jork|Nowym Jorku]], gdzie już w trakcie studiów prowadziła publiczne prelekcje o tematyce indiańskiej oraz demonstrowała tubylcze tańce i rzemiosło. Dla prof. antropologii [[Franz Boas|Franza Boasa]] tłumaczyła też rękopisy George'a Bushottera - Lakoty, który w latach [[1887]]–[[1888]] współpracował z antropologiem [[James Dorsey|Jamesem Dorseyem]] i pozostawił w [[Smithsonian Institution]] ponad tysiąc stron notatek w swoim języku.

Uniwersytet ukończyła w [[1914]] jako dyplomowana pedagog. Pracowała początkowo jako nauczycielka i instruktorka wychowania fizycznego młodych Indianek w YWCA - żeńskim odpowiedniku [[YMCA]] (Chrześcijańskiego Stowarzyszenia Młodzieży Męskiej) w Misji Św. Elżbiety w Standing Rock, a dwa lata później wróciła wraz z siostrą Susan (która także ukończyła wówczas studia) do chorej matki w Wakpala. Mimo nowojorskiego wykształcenia, po śmierci matki (w [[1915]]) pozostała w rezerwacie, wypełniając tradycyjne rodzinne obowiązki kobiety Siuksów.

W [[1923]], mając 35 lat, powróciła do kariery zawodowej i została nauczycielką wychowania fizycznego i instruktorką tańca w [[Haskell Institute]] w [[Lawrence (Kansas)|Lawrence]], w stanie [[Kansas]]. Uznając to zajęcie za mało satysfakcjonujące, w [[1927]] przyjęła propozycję Franza Boasa, by kontynuować pracę nad tłumaczeniem materiałów George'a Bushottera, George'a Sworda i Jacka Fraziera o kulturze i religii Siuksów i powróciła do Nowego Jorku.

Przez kolejne kilkanaście lat kontynuowała współpracę z Franzem Boasem, zbierając w terenie informacje językowe i materiały etnograficzne, a następnie opracowując je razem z jego zespołem w Nowym Jorku. To w tym okresie poznała inną ze studentek Franza Boasa [[Ruth Benedict]], która namówiła ją do zajęcia się w szczególności problematyką [[pokrewieństwo|pokrewieństwa]], struktury plemiennej i roli kobiet w tradycyjnych społecznościach plemiennych (jej korespondencja z Ruth Benedict trwała aż do śmierci Delorii i w znacznej części została opublikowana dopiero w [[1988]]). Uczyła też języka Siuksów studentów antropologii na [[Uniwersytet Columbia|Columbia University]]. W [[1932]] opublikowała swoje najważniejsze dzieło ''Dakota Texts'' ([[1932]]) - zbiór 64 ustnych relacji w języku Siuksów oraz w dosłownym i literackim przekładzie angielskim.

Chociaż była jedną z pierwszych dwujęzycznych i dwukulturowych antropolożek amerykańskich i prowadziła pionierskie badania etnologiczne i lingwistyczne, to - jako kobieta i Indianka - zmuszona była dodatkowo przełamywać uprzedzenia i [[stereotyp]]y obecne także w konserwatywnym pod wieloma względami środowisku naukowym. Zdarzało się, że jej unikalna pozycja - nie była wówczas studentką, doktorantką, ani utytułowanym naukowcem - rodziła dodatkowe problemy w kontaktach z innymi badaczami. Bywało, że jej skromna pensja asystencka nie wystarczała na opłacenie mieszkania i opieki nad chorym pod koniec życia ojcem (zmarłym w [[1931]]) i razem z siostrą mieszkała w samochodzie. Gdy (jak w [[1938]]) okresowo wstrzymywano finansowanie prowadzonych przez nią badań naukowych, dorabiała współpracą z prywatną grupą zainteresowaną [[Nawahowie|Nawahami]], z [[Kościół episkopalny|Kościołem Episkopalnym]] i Farm Security Administration ([[1940]]).

W [[1941]] opublikowała (wspólnie z Franzem Boasem) klasyczną dziś pracę ''Dakota Grammar'', a po jego śmierci ([[1942]]) podjęła samodzielne badania, na które otrzymała m.in. (w [[1943]] i [[1944]]) granty naukowe [[Amerykańskie Towarzystwo Filozoficzne|Amerykańskiego Towarzystwa Filozoficznego]]. Dzięki nim mogła przeprowadzać wywiady ze starszyzną Siuksów i znawcami plemiennej historii (skatalogowane dopiero niedawno) oraz ukończyć etnograficzne studium Dakotów ''Camp Circle Society''. W [[1944]] opublikowała popularną później pracę ''Speaking of Indians'', będącą opisem życia [[Tubylczy Amerykanie|tubylczych Amerykanów]] przed przybyciem Europejczyków. W latach 40. [[XX wiek|XX w.]] napisała też etnograficzną powieść z życia dawnych kobiet Siuksów ''Waterlily'', opublikowaną (z braku zainteresowanego wydawcy) ze skrótami dopiero w [[1988]], 17 lat po jej śmierci. Wykorzystała w niej wiele tradycyjnych opowieści Siuksów i sporą część własnej wiedzy etnologicznej, w tym tej, do której, nie będąc naukowcem, nie miałaby dostępu jako niezamężna kobieta z plemienia Siuksów.

To, kim była - podobnie jak pionierskie zainteresowania naukowe oraz brak formalnego wykształcenia etnologicznego - utrudniało jej czasem nie tylko prowadzenie badań, ale także ich upublicznianie i powszechne uznanie. Za jej życia znaczna część kultury i obrzędowości Siuksów była wciąż uznawana za "pogańską" i potępiana lub nawet zakazana, dlatego opisów niektórych ceremonii nie komentowała, lub pozostawiała je w materiałach niepublikowanych. Przez całe życie zmagała się też z wieloma nieprawdziwymi i nieprecyzyjnymi informacjami na temat mało znanej - a jej podwójnie bliskiej - kultury Siuksów.

W [[1955]] mocne więzi rodzinne skłoniły ją do powrotu do pracy w misji ojca w Wakpala, gdzie przez trzy lata była dyrektorką swojej dawnej szkoły. Jednak już w [[1958]] wznowiła pracę nad ''Camp Circle Society'', a także wykłady i współpracę z muzeami. W [[1961]] została zastępcą dyrektora W.H. Over Museum przy [[University of South Dakota]] w [[Gmina Vermillion (hrabstwo Clay)|Vermillion]], gdzie zaczęła opracowywać leksykon [[języki siouańskie|języków siouańskich]]. Rok później, już jako pracownik uniwersyteckiego Instytutu Studiów Indiańskich (do [[1966]]), otrzymała duże stypendium [[National Science Foundation]] na przygotowanie słownika Siuksów. W [[1963]] sukces ten przyćmiła śmierć jej siostry i wieloletniej współpracowniczki, Susan.

Prace nad słownikiem kontynuowała (już bez wsparcia finansowego) do [[1968]], dwukrotnie w tym samym okresie prowadząc dwumiesięczne kursy języka i kultury Siuksów w misyjnej szkole dla dziewcząt w [[Springfield (Dakota Południowa)|Springfield]], w Dakocie Południowej. Pod koniec lat 60. prowadziła też kursy dla nauczycieli w stanie [[Nebraska]] i przez pół roku przygotowywała na zlecenie plemienia Siuksów Yankton raport związany z jego roszczeniami wobec rządu. Niemal do ostatnich dni życia poprawiała (wysoko ceniony{{przez kogo|data=2025-03}} później) słownik dakockiego, pisała artykuły i wykładała. Zmarła na gruźlicę w Vermillion, w Dakocie Południowej.

Za swoją życiową misję uznawała "''uczynić lud Dakotów rozumianym, jako istoty ludzkie, przez białych ludzi, którzy mają z nimi do czynienia''". Nagrodzona w [[1943]] Medalem za Osiągnięcia Indian (Indian Achievement Medal), Ella Cara Deloria swoją pracą naukową nad [[języki siouańskie|językiem Siuksów]] przyczyniła się znacznie do jego pełnego opisania i przetrwania jako jednego z nielicznych dziś żywych i niezagrożonych bezpośrednio wymarciem [[Języki autochtoniczne Ameryk|języków tubylczych ludów Ameryki Północnej]]. Chociaż nie była dyplomowanym etnologiem (ukończyła studia pedagogiczne), do dziś uważana jest za jeden z najwybitniejszych autorytetów w tej dziedzinie.

Była siostrą [[Vine Deloria, Sr.|Vine'a Victora Delorii, Sr.]], anglikańskiego duchownego z plemienia Siuksów i ciotką jego syna, [[Vine Deloria Jr.|Vine’a Delorii Jr.]], znanego profesora teologii i prawa, indiańskiego działacza, historyka i pisarza.

== Bibliografia ==
=== Opublikowane za życia ===
* ''The Sun Dance of the Oglala Sioux'', w: "Journal of American Folklore" nr 42 (166), ss. 354-413. 1929
* ''Dakota Texts'', New York: G.E. Stechert and Co. 1932
* ''Dakota Grammar. Memoirs of the National Academy of Sciences 23, Second Memoir'', Washington, D.C. : Government Printing Office. 1941 (razem z Franzem Boasem)
* ''Speaking of Indians'', New York: Friendship Press. 1944
* ''Short Dakota Texts, Including Conversations'', w: "International Journal of American Linguistics" nr 20 (1), ss. 17-22. 1954
* ''Some Notes on the Yankton'', w: "Museum News" nr 28, ss. 3-4,5-6. 1967

=== Opublikowane pośmiertnie ===
* ''Buffalo People'', Albuquerque: University of New Mexico Press, 1994. red. Julian Rice
* ''Deer Women and Elk Men: the Lakota Narratives of Ella Deloria'', Albuquerque: University of New Mexico Press, 1992, Contributor: Julian Rice
* ''Iron Hawk'', Albuquerque: University of New Mexico Press, 1993. red. Julian Rice
* ''Waterlily'', Lincoln: University of Nebraska Press, 1988

== Biografie ==
* Bea Medicine, ''Ella Cara Deloria'', w: ''Women Anthropologists: A Biographical Dictionary'', red. Ute Gacs, Aisha Khan, Jerrie McIntyre, and Ruth Weinberg, ss. 45-50. New York: Greenwood Press, 1988
* ''Native American Women'', red. Gretchen M. Bataille. New York: Garland Publishing, 1993
* Agnes Agnes, ''Biographical Sketch of the Author'', w: ''Waterlily''. Lincoln: University of Nebraska Press, 1988
* Julian Rice, ''Deer Women and Elk Men: The Lakota Narratives of Ella Deloria'', Albuquerque: University of New Mexico Press, 1992

{{Kontrola autorytatywna}}

{{SORTUJ:Deloria, Ella Cara}}

[[Kategoria:Amerykańscy antropolodzy]]
[[Kategoria:Amerykańscy językoznawcy]]
[[Kategoria:Amerykańscy pisarze]]
[[Kategoria:Biografie tubylczych Amerykanów]]
[[Kategoria:Zmarli w 1971]]
[[Kategoria:Urodzeni w 1889]]


text:
# Brus (władca Gotów)
Brus – legendarny władca Gotów. Według Duklanina (c.1-2) jeden z trzech synów Swewlada I, brat Totilii i Ostroila. Po śmierci ojca przejął władzę nad swą ojczystą ziemią (brak informacji o jej lokalizacji), zaś pozostali bracia chcąc zdobyć sławę za jego radą opuścili owe ziemie i podbili prowincję panońską, przejmując nad nią władzę.

wikiname: plwiki

title: Brus (władca Gotów)

in_language: pl

wikitext:
'''Brus''' – legendarny władca [[Goci|Gotów]]. Według [[Pop Duklanin|Duklanina]] (c.1-2) jeden z trzech synów [[Swewlad I|Swewlada I]], brat [[Totila|Totilii]] i [[Ostroil]]a. Po śmierci ojca przejął władzę nad swą ojczystą ziemią (brak informacji o jej lokalizacji), zaś pozostali bracia chcąc zdobyć sławę za jego radą opuścili owe ziemie i podbili prowincję panońską, przejmując nad nią władzę<ref>{{cytuj książkę |nazwisko = Strzelczyk| imię = Jerzy| autor link =Jerzy Strzelczyk | tytuł = Mity, podania i wierzenia dawnych Słowian| wydawca = Rebis| miejsce = Poznań | rok = 2007| strony = | isbn = 978-83-7301-973-7}}</ref>.

== Przypisy ==
{{Przypisy}}

[[Kategoria:Legendarni władcy]]


text:
# Mięsień czworogłowy uda
Mięsień czworogłowy uda (łac. musculus quadriceps femoris) – mięsień kończyny miednicznej (tylnej) kręgowców, złożony z czterech głów, traktowanych także jako oddzielne mięśnie: mięsień prosty uda, mięsień obszerny boczny, mięsień obszerny przyśrodkowy, mięsień obszerny pośredni. Pokrywa kość udową na powierzchniach bocznych i powierzchni doczaszkowej.

## Części składowe
Mięsień obszerny pośredni (musculus vastus intermedius) jest położony głęboko, pod wszystkimi innymi głowami mięśnia czworogłowego. Zaczyna się na doczaszkowej powierzchni kości udowej. Kończy się na podstawie rzepki (basis patellae). Pokrywa doczaszkową powierzchnię kości udowej i torebkę stawu udowo-rzepkowego. Jest ściśle zrośnięty z mięśniem obszernym bocznym i mięśniem obszernym przyśrodkowym.
Mięsień obszerny boczny (musculus vastus lateralis) rozpoczyna się na bocznej powierzchni kości udowej, pomiędzy krętarzem większym a dołem nadkłykciowym. Kończy się na bocznej części powierzchni doczaszkowej rzepki oraz na ścięgnie końcowym mięśnia prostego uda. Pod ścięgnem końcowym mięśnia prostego uda zwykle znajduje się kaletka maziowa.
Mięsień obszerny przyśrodkowy (musculus vastus medialis) zaczyna się na powierzchni przyśrodkowej kości udowej (na 2/3 długości licząc od góry). Kończy się na przyśrodkowym brzegu rzepki, na wyrostku chrząstkowym rzepki, na przyśrodkowym więzadle rzepki i na ścięgnie końcowym mięśnia prostego uda. Możliwa obecność kaletki maziowej pod ścięgnem końcowym tego mięśnia. Mięsień obszerny przyśrodkowy tworzy silny brzusiec mięśniowy o spłaszczonym kształcie.
Mięsień prosty uda (musculus rectus femoris) rozpoczyna się niedaleko panewki na kości biodrowej za pomocą dwóch krótkich odnóg. Kończy się na podstawie rzepki i powierzchni doczaszkowej rzepki. Kaletki maziowe mogą być obecne pod bocznym ramieniem ścięgna początkowego oraz pod przyczepem końcowym. Znajduje się pomiędzy mięśniem obszernym bocznym a mięśniem obszernym przyśrodkowym wystając nieznacznie w kierunku przednim. Jest pokryty błyszczącą błoną, która grubieje w miarę posuwania się w kierunku dobrzusznym, następnie zrastając się z powięziami głębokimi uda.

## Unerwienie i unaczynienie
Wszystkie mięśnie składowe mięśnia czworogłowego uda unerwione są nerwem udowym. Zaopatrzenie w krew odbywa się za pośrednictwem tętnicy udowej i tętnicy okalającej udo bocznej.

## Funkcja w układzie ustaleniowym konia
Mięsień czworogłowy uda ma kluczowe znaczenie w układzie ustaleniowym kończyny miednicznej konia. Praca tego silnego mięśnia umożliwia wciągnięcie rzepki do dołu nadrzepkowego, co powoduje ustalenie stawu kolanowego poprzez naciągnięcie ścięgnistych więzadeł rozciągniętych pomiędzy rzepką a kością piszczelową. Z uwagi na ścisłą zależność swobody ruchu pomiędzy stawem kolanowym a stawem stępu (skokowym), z powodu istnienia łączących je pasm ścięgnowych ustalenie jednego ze stawów skutkuje zablokowaniem także drugiego stawu. Mięsień czworogłowy męczy się jednak podczas utrzymywania rzepki w położeniu zaklinowanym, dlatego koń musi utrzymywać ciężar tylko na jednej z kończyn miednicznych, zmieniając kończynę zmęczoną na wypoczętą w regularnych odstępach czasu.

title: Mięsień czworogłowy uda

wikitext:
{{Dopracować|źródła=2012-05}}
'''Mięsień czworogłowy uda''' ({{w języku|la|musculus quadriceps femoris}}) – [[mięsień]] [[kończyna miedniczna|kończyny miednicznej]] ([[kończyna tylna|tylnej]]) [[kręgowce|kręgowców]], złożony z czterech głów, traktowanych także jako oddzielne mięśnie: [[mięsień prosty uda]], [[mięsień obszerny boczny]], [[mięsień obszerny przyśrodkowy]], [[mięsień obszerny pośredni]]{{r|Krysiak1}}. Pokrywa [[kość udowa|kość udową]] na powierzchniach bocznych i powierzchni doczaszkowej.

{{osobny artykuł|mięsień czworogłowy uda człowieka}}

== Części składowe ==
[[Mięsień obszerny pośredni]] ({{k|la|musculus vastus intermedius}}) jest położony głęboko, pod wszystkimi innymi głowami mięśnia czworogłowego. Zaczyna się na doczaszkowej powierzchni kości udowej. Kończy się na podstawie [[rzepka|rzepki]] ({{k|la|basis patellae}}). Pokrywa doczaszkową powierzchnię kości udowej i [[torebka stawowa|torebkę]] stawu udowo-rzepkowego. Jest ściśle zrośnięty z mięśniem obszernym bocznym i mięśniem obszernym przyśrodkowym.

[[Mięsień obszerny boczny]] ({{k|la|musculus vastus lateralis}}) rozpoczyna się na bocznej powierzchni kości udowej, pomiędzy [[krętarz większy|krętarzem większym]] a dołem nadkłykciowym. Kończy się na bocznej części powierzchni doczaszkowej rzepki oraz na ścięgnie końcowym mięśnia prostego uda. Pod ścięgnem końcowym mięśnia prostego uda zwykle znajduje się [[kaletka maziowa]].

[[Mięsień obszerny przyśrodkowy]] ({{k|la|musculus vastus medialis}}) zaczyna się na powierzchni przyśrodkowej kości udowej (na 2/3 długości licząc od góry). Kończy się na przyśrodkowym brzegu rzepki, na wyrostku chrząstkowym rzepki, na przyśrodkowym więzadle rzepki i na ścięgnie końcowym mięśnia prostego uda. Możliwa obecność kaletki maziowej pod ścięgnem końcowym tego mięśnia. Mięsień obszerny przyśrodkowy tworzy silny brzusiec mięśniowy o spłaszczonym kształcie.

[[Mięsień prosty uda]] ({{k|la|musculus rectus femoris}}) rozpoczyna się niedaleko panewki na kości biodrowej za pomocą dwóch krótkich odnóg. Kończy się na podstawie rzepki i powierzchni doczaszkowej rzepki. Kaletki maziowe mogą być obecne pod bocznym ramieniem ścięgna początkowego oraz pod przyczepem końcowym. Znajduje się pomiędzy mięśniem obszernym bocznym a mięśniem obszernym przyśrodkowym wystając nieznacznie w kierunku przednim. Jest pokryty błyszczącą błoną, która grubieje w miarę posuwania się w kierunku dobrzusznym, następnie zrastając się z powięziami głębokimi uda.

== Unerwienie i unaczynienie ==
Wszystkie mięśnie składowe mięśnia czworogłowego uda unerwione są [[nerw udowy|nerwem udowym]]. Zaopatrzenie w krew odbywa się za pośrednictwem [[tętnica udowa|tętnicy udowej]] i tętnicy okalającej udo bocznej.

== Funkcja w układzie ustaleniowym konia ==
Mięsień czworogłowy uda ma kluczowe znaczenie w układzie ustaleniowym kończyny miednicznej [[koń domowy|konia]]. Praca tego silnego mięśnia umożliwia wciągnięcie rzepki do dołu nadrzepkowego, co powoduje ustalenie [[staw kolanowy|stawu kolanowego]] poprzez naciągnięcie ścięgnistych więzadeł rozciągniętych pomiędzy rzepką a [[kość piszczelowa|kością piszczelową]]. Z uwagi na ścisłą zależność swobody ruchu pomiędzy stawem kolanowym a [[staw skokowy|stawem stępu (skokowym)]], z powodu istnienia łączących je pasm ścięgnowych ustalenie jednego ze stawów skutkuje zablokowaniem także drugiego stawu. Mięsień czworogłowy męczy się jednak podczas utrzymywania rzepki w położeniu zaklinowanym, dlatego koń musi utrzymywać ciężar tylko na jednej z kończyn miednicznych, zmieniając kończynę zmęczoną na wypoczętą w regularnych odstępach czasu.

== Przypisy ==
{{Przypisy|
<ref name="Krysiak1">{{cytuj | autor = Kazimierz Krysiak, Henryk Kobryń, Franciszek Kobryńczuk | tytuł = Anatomia zwierząt. 1. Aparat ruchowy | wydawca = Wydawnictwo Naukowe PWN | miejsce = Warszawa | data = 2012 | isbn = 978-83-01-16822-3 | s = 425}}</ref>
}}

[[Kategoria:Układ mięśniowy kręgowców]]


text:
# Giorgio Calz
Giorgio Calz  (później George Calza, ur. 20 lipca 1900 w Trieście, zm. 31 marca 1970 tamże) – włoski zapaśnik walczący w stylu klasycznym. Olimpijczyk z Antwerpii 1920, gdzie odpadł w drugiej rundzie w wadze ciężkiej.
Wyemigrował do USA, wygrywał turnieje zawodowców. Nosił wówczas nazwisko George Calza.

## Letnie Igrzyska Olimpijskie 1920
| Konkurencja             | Rundy eliminacyjne | Rundy eliminacyjne        | Klas. końcowa |
| Konkurencja             | 1/16               | 1/8                       | Miejsce       |
| ----------------------- | ------------------ | ------------------------- | ------------- |
| +82,5 kg styl klasyczny | Jan Kraus (TCH) Z  | Harald Vassbotten (NOR) P | I runda       |

title: Giorgio Calz

wikitext:
{{Sportowiec infobox
 |imię i nazwisko           = Giorgio Calz
 |imię i nazwisko org       =
 |dyscyplina                = zapasy
 |grafika                   =
 |opis grafiki              =
 |pełne imię i nazwisko     =
 |data urodzenia            = 20 lipca 1900
 |miejsce urodzenia         = [[Triest]]
 |data śmierci              = 31 marca 1970
 |miejsce śmierci           = [[Triest]]
 |obywatelstwo              =
 |wzrost                    =
 |pozycja                   =
 |klub                      =
 |numer w klubie            =
 |kariera juniorska         =
 |kariera seniorska         =
 |kariera reprezentacyjna   =
 |kariera trenerska         =
 |medale                    =
{{Medalista infobox/reprezentacja|ITA|1861}}
 |odznaczenia               =
 |commons                   =
 |wikicytaty                =
 |www                       =
}}
'''Giorgio Calz ''' (później George Calza, ur. [[20 lipca]] [[1900]] w [[Triest|Trieście]], zm. [[31 marca]] [[1970]] tamże) – [[Włochy|włoski]] zapaśnik<ref>{{cytuj| url = https://web.archive.org/web/20170610213054/http://www.sports-reference.com/olympics/athletes/ca/giorgio-calza-1.html| tytuł = Giorgio Calza Bio and Olympic Results | opublikowany = Sports-Reference.com | data dostępu = 2020-06-14 | język = en}}</ref> walczący w stylu klasycznym. [[Igrzyska olimpijskie|Olimpijczyk]]<ref>{{cytuj| url = https://www.olympic.org/giorgio-calza| tytuł = Athletes | opublikowany = Olympic.org | data dostępu  = 2020-06-14 | język = en}}</ref> z [[Letnie Igrzyska Olimpijskie 1920|Antwerpii 1920]], gdzie odpadł w drugiej rundzie w wadze ciężkiej.

Wyemigrował do [[Stany Zjednoczone|USA]], wygrywał turnieje zawodowców<ref>{{cytuj| url = https://www.fijlkam.it/la-federazione/campioni-di-tutti-i-tempi.html| tytuł = Campioni di tutti i tempi  | opublikowany = Fijlkam.it | data dostępu  = 2020-06-14 | język = it}}</ref>. Nosił wówczas nazwisko George Calza.

== [[Letnie Igrzyska Olimpijskie 1920]] ==
{|class="wikitable" border="1" style="font-size:90%"
|-
!rowspan=2|Konkurencja
!colspan="2"|Rundy eliminacyjne
!Klas. końcowa
|-
!1/16
!1/8
!Miejsce
|-
|[[Zapasy na Letnich Igrzyskach Olimpijskich 1920 – waga ciężka mężczyzn w stylu klasycznym|+82,5 kg styl klasyczny]]<ref>{{cytuj| url = https://web.archive.org/web/20170612013153/http://www.sports-reference.com/olympics/summer/1920/WRE/mens-heavyweight-greco-roman.html| tytuł = Wrestling at the 1920 Antwerpen Summer Games:Men's Heavyweight, Greco-Roman| opublikowany = Sports-Reference.com | data dostępu  = 2020-06-14 | język = en}}</ref>
|align=center bgcolor=#ccffcc|{{flaga|TCH}} [[Jan Kraus (zapaśnik)|Jan Kraus]] ([[Czechosłowacja|TCH]])
'''Z'''
|align=center bgcolor=#ffcccc|{{flaga|NOR}} [[Harald Vassbotten]] ([[Norwegia|NOR]])
'''P'''
|align=center|I runda
|-
|}

== Przypisy ==
{{Przypisy}}

{{Zapaśnicy Włoch na igrzyskach olimpijskich – Antwerpia 1920}}

{{SORTUJ:Calz, Giorgio}}
[[Kategoria:Włoscy zapaśnicy]]
[[Kategoria:Włoscy olimpijczycy (Antwerpia 1920)]]
[[Kategoria:Zapaśnicy na Letnich Igrzyskach Olimpijskich 1920]]
[[Kategoria:Urodzeni w 1900]]
[[Kategoria:Zmarli w 1970]]
[[Kategoria:Ludzie urodzeni w Trieście]]

title: · Giorgio Calz

Data i miejsce urodzenia: 20 lipca 1900 · Triest

Data i miejsce śmierci: 31 marca 1970 · Triest


text:
# Max Fourny
Max Fourny (ur. 4 sierpnia 1904 w Amiens, zm. 9 marca 1981) – francuski kierowca wyścigowy, wydawca i kolekcjoner sztuki. Założyciel muzeum Musée d'Art Naïf w Paryżu.

## Kariera wyścigowa
W swojej karierze wyścigowej Fourny poświęcił się startom w wyścigach Grand Prix oraz w wyścigach samochodów sportowych. W latach 1931–1932 Francuz był klasyfikowany w Mistrzostwach Europy AIACR. W pierwszym sezonie startów z dorobkiem 21 punktów uplasował się na 24 pozycji w klasyfikacji generalnej. Rok później uzbierał łącznie 21 punktów, co mu dało szesnaste miejsce w końcowej klasyfikacji kierowców.
W latach 1934–1935 Foruny pojawiał się w stawce 24-godzinnego wyścigu Le Mans w klasie 3. Jednak nie osiągał linii mety.

title: Max Fourny

wikitext:
{{Kierowca infobox
 |imię i nazwisko       = Max Fourny
 |zdjęcie               = Max Fourny en 1932.jpg
 |opis zdjęcia          = Max Fourny (1932)
 |pełne imię i nazwisko = Max Fourny
 |kraj                  = FRA
 |pochodzenie           =
 |data urodzenia        = 4 sierpnia 1904
 |miejsce urodzenia     = [[Amiens]]
 |data śmierci          = 9 marca 1981
 |miejsce śmierci       =
 |sezon rok             =
 |sezon artykuł         =
 |sezon seria           =
 |sezon zespół          =
 |sezon samochód        =
 |sezon motocykl        =
 |sezon numer           =
 |sezon pilot           =
 |sezon partnerzy       =
 |sukcesy               = 1930: [[Grand Prix Dieppe]] (zwycięzca w klasie 2000cc)<br />[[Grand Prix Frontières 1936|1936]]: [[Grand Prix Frontières]] (drugie miejsce)
 |commons               =
 |wikiquote             =
 |www                   =
}}
'''Max Fourny''' (ur. [[4 sierpnia]] [[1904]] w [[Amiens]], zm. [[9 marca]] [[1981]]) – [[Francja|francuski]] [[Kierowca|kierowca wyścigowy]], wydawca i kolekcjoner sztuki. Założyciel muzeum Musée d'Art Naïf w [[Paryż]]u.

== Kariera wyścigowa ==
W swojej karierze wyścigowej Fourny poświęcił się startom w [[Wyścigi Grand Prix|wyścigach Grand Prix]] oraz w wyścigach samochodów sportowych. W latach [[Grand Prix Sezon 1931|1931]]–[[Grand Prix Sezon 1932|1932]] Francuz był klasyfikowany w [[Samochodowe Mistrzostwa Europy|Mistrzostwach Europy]] [[Fédération Internationale de l’Automobile|AIACR]]. W pierwszym sezonie startów z dorobkiem 21 punktów uplasował się na 24 pozycji w klasyfikacji generalnej. Rok później uzbierał łącznie 21 punktów, co mu dało szesnaste miejsce w końcowej klasyfikacji kierowców.

W latach [[24h Le Mans 1934|1934]]–[[24h Le Mans 1935|1935]] Foruny pojawiał się w stawce [[24h Le Mans|24-godzinnego wyścigu Le Mans]] w klasie 3. Jednak nie osiągał linii mety.

== Bibliografia ==
* [http://www.driverdb.com/drivers/max-fourny/ Max Fourny - driverdb.com]
* [http://www.kolumbus.fi/leif.snellman/df.htm#FOU Max Fourny - kolumbus.fi]
* [http://www.race-database.com/driver/career.php?driver_id=mfour1 Max Fourny - race-database.com]

{{Kontrola autorytatywna}}

{{SORTUJ:Fourny, Max}}
[[Kategoria:Urodzeni w 1904]]
[[Kategoria:Francuscy kierowcy Grand Prix]]
[[Kategoria:Francuscy kierowcy 24h Le Mans]]
[[Kategoria:Zmarli w 1981]]
[[Kategoria:Ludzie urodzeni w Amiens]]

title: Max Fourny

Państwo: Francja

Data i miejsce urodzenia: 4 sierpnia 1904 · Amiens

Data śmierci: 9 marca 1981


text:
# Grodziec Mały (przystanek kolejowy)
Grodziec Mały – przystanek kolejowy w miejscowości Grodziec Mały, w woj. dolnośląskim, w Polsce.

title: Grodziec Mały (przystanek kolejowy)

wikitext:
{{Stacja kolejowa infobox
 |nazwa                      = Grodziec Mały
 |nazwa oryginalna           =
 |zdjęcie                    = Grodziec Maly, PKP 2.3.1993.jpg
 |opis zdjęcia               = Budynek dworcowy (1993)
 |państwo                    = dolnośląskie
 |miejscowość                = [[Grodziec Mały]]
 |lokalizacja                =
 |zarządca                   =
 |data otwarcia              = 30 grudnia 1857
 |data zamknięcia            = 11 grudnia 2011
(przystanek nieczynny)
 |poprzednie nazwy           = Niederfeld, Klein Gräditz
(do 1945)
 |rodzaj                     = [[przystanek osobowy]]
 |rok liczby pasażerów       =
 |liczba pasażerów           =
 |liczba peronów             = 1 (dawniej 4)
 |liczba krawędzi peronowych = 1 (dawniej 4)
 |kasy                       = {{Nie}}
 |linie kolejowe             = * [[Linia kolejowa nr 14|14 Łódź Kaliska – Tuplice]]
* [[Linia kolejowa nr 305|305 Grodziec Mały – Kolsko]]
 |opis schematu              =
 |schemat                    =
 |kod mapy                   = Głogów (gmina wiejska)
 |współrzędne                = 51°41′13.02″N 16°4′49.03″E
 |commons                    = Category:Grodziec Mały train station
 |www                        =
}}
'''Grodziec Mały''' – [[Przystanek osobowy|przystanek kolejowy]] w miejscowości [[Grodziec Mały]], w [[województwo dolnośląskie|woj. dolnośląskim]], w [[Polska|Polsce]].

== Linki zewnętrzne ==
* {{Bazakolejowa.pl|stacja|219|Grodziec Mały}}

{{stacja kolejowa/sąsiednie
|stacja        = Grodziec Mały
|linia         = {{LK-linia|14}} [[Łódź Kaliska (stacja kolejowa)|Łódź Kaliska]] – [[Tuplice (stacja kolejowa)|Tuplice]]
|kilometr      = 277,195
|poprzedni     = [[Głogówko (przystanek kolejowy)|Głogówko]]
|poprzedni_km  = 5,644
|następny      = [[Głogów (stacja kolejowa)|Głogów]]
|następny_km   = 3,314
|inne          =
{{stacja kolejowa/sąsiednie wiersz
|stacja        = Grodziec Mały
|linia         = {{LK-linia|305}} Grodziec Mały – [[Kolsko (stacja kolejowa)|Kolsko]]
|kilometr      = 0,000
|poprzedni     =
|poprzedni_km  =
|następny      = [[Bogomice (przystanek kolejowy)|Bogomice]]
|następny_km   = 3,588
}}
}}

[[Kategoria:Stacje i przystanki kolejowe w powiecie głogowskim]]
[[Kategoria:Grodziec Mały]]

title: Grodziec Mały

Państwo: Polska

Województwo: dolnośląskie

Miejscowość: Grodziec Mały

Data otwarcia: 30 grudnia 1857

Data zamknięcia: 11 grudnia 2011 · (przystanek nieczynny)

Poprzednie nazwy: Niederfeld, Klein Gräditz · (do 1945)

Rodzaj: przystanek osobowy

Liczba peronów: 1 (dawniej 4)

Liczba krawędzi · peronowych: 1 (dawniej 4)

Kasy: N


text:
# Kijanka i wieloryb
Kijanka i wieloryb (ang. The Tadpole and the Whale, fr. La Grenouille et la baleine) – kanadyjski film z 1988 roku w reżyserii Jean-Claude'a Lorda.

## Obsada
- Fanny Lauzier
- Denis Forest
- Marina Orsini

## Nagrody
- Golden Screen Award[1][2]

## Wersja polska
Wersja wydana na kasetach VHS z angielskim dubbingiem  i polskim lektorem.
- Dystrybutor: Vision
- Lektor: Maciej Gudowski

Źródło:

title: Kijanka i wieloryb

wikitext:
{{Film infobox
 |tytuł            = Kijanka i wieloryb
 |oryginalny tytuł = The Tadpole and the Whale
 |grafika          =
 |opis grafiki     =
 |alt grafiki      =
 |gatunek          = [[Film familijny|familijny]], dla dzieci
 |rok produkcji    = [[1988 w filmie|1988]]
 |data premiery    = [[17 czerwca]] [[1988]]
 |kraj produkcji   = [[Kanada]]
 |język            = [[Język angielski|angielski]], [[Język francuski|francuski]]
 |czas trwania     = 91 min
 |reżyseria        = [[Jean-Claude Lord]]
 |scenariusz       = Jean-Claude Lord
Lise Thouin
Jacques Bobet
André Mélançon
 |główne role      =
 |muzyka           = Normand Dubé
Guy Trépanier
 |zdjęcia          = [[Michel Brault]]
Thomas Burstyn
 |scenografia      =
 |kostiumy         =
 |montaż           =
 |produkcja        = [[Rock Demers]]
 |wytwórnia        =
 |dystrybucja      = [[Vision (dystrybutor filmów)|Vision]]
 |budżet           =
 |przychody brutto =
 |poprzednik       =
 |kontynuacja      =
 |nagrody          =
 |commons          =
 |wikicytaty       =
 |www              =
}}
'''Kijanka i wieloryb''' ([[Język angielski|ang.]] ''The Tadpole and the Whale'', [[Język francuski|fr.]] ''La Grenouille et la baleine'') – [[Kanada|kanadyjski]] film z [[1988 w filmie|1988]] roku w reżyserii [[Jean-Claude Lord|Jean-Claude'a Lorda]].

== Obsada ==
* Fanny Lauzier
* Denis Forest
* Marina Orsini

== Nagrody ==
* [[Golden Screen Award (Kanada)|Golden Screen Award]]<ref>[https://books.google.pl/books?id=OwwjSEJSMHQC&pg=PA1443&dq=The+Tadpole+and+the+Whale+awards&hl=pl&sa=X&redir_esc=y#v=onepage&q=The%20Tadpole%20and%20the%20Whale%20awards&f=false Loren Ruth Lerner, ''Canadian Film and Video: A Bibliography and Guide to the Literature'', 1997, p. 1443.]</ref><ref>[http://www.thecanadianencyclopedia.com/en/article/golden-reel-award/ Golden Screen Awards], The Canadian Encyclopedia</ref>

== Wersja polska ==
Wersja wydana na kasetach [[VHS]] z angielskim dubbingiem  i polskim lektorem.
* Dystrybutor: [[Vision (dystrybutor filmów)|Vision]]
* Lektor: [[Maciej Gudowski]]
Źródło:<ref>[http://nevada.pl/article.php?id=855 Kijanka i wieloryb - Tadpole and The Whale (1987)], nevada.pl</ref>

== Przypisy ==
{{Przypisy}}

== Linki zewnętrzne ==
* {{IMDb|tytuł|0093117|Kijanka i wieloryb}}

[[Kategoria:Kanadyjskie filmy dla dzieci i młodzieży]]
[[Kategoria:Kanadyjskie filmy familijne]]
[[Kategoria:Kanadyjskie filmy z 1988 roku]]

title: Kijanka i wielorybThe Tadpole and the Whale

Gatunek: familijny, dla dzieci

Data premiery: 17 czerwca 1988

Kraj produkcji: Kanada

Język: angielski, francuski

Czas trwania: 91 min

Reżyseria: Jean-Claude Lord

Scenariusz: Jean-Claude Lord · Lise Thouin · Jacques Bobet · André Mélançon

Muzyka: Normand Dubé · Guy Trépanier

Zdjęcia: Michel Brault · Thomas Burstyn

Produkcja: Rock Demers

Dystrybucja: Vision


text:
# Pałac w Brzeźnicy (województwo lubuskie)
Pałac w Brzeźnicy – zabytkowy pałac w miejscowości Brzeźnica (powiat krośnieński).
Od 1863 wieś była własnością Karla von Riedel.
Pałac wybudowany w latach 1907-1908. Wejście główne w ścianie frontowej, poprzedzone schodami między dwoma pilastrami, które podtrzymują fronton z herbem budowniczego Karla von Riedel (dekoracją rzeźbiarską). Obiekt jest częścią zespołu pałacowego, w skład którego wchodzą jeszcze:
- oficyna, ul. Główna 2 A, z początku XX w.
- kompleks zabudowań gospodarczych wokół dziedzińca pałacowego z początku XX w. (stodoły, stajnia-wozownia, budynki inwentarskie), ul. Bobrzańska 1
- dom ogrodnika ze szklarnią i ogrodem warzywnym, ul. Bobrzańska 2 A z początku XX w.
- park z drugiej połowy XIX w., zmiany w XX w.[1]

- Fronton z herbem

wikitext:
{{Budynek infobox
 |nazwa                 = Pałac w Brzeźnicy
 |nazwa oryginalna      =
 |zabytek               = zespół: nr rej.: L-68 z 25.07.1978, z 13.03.2003 i z 10.04.2015
 |zdjęcie               = Brzeźnica_-_Zespół_pałacowy_(1907)_3.jpg
 |opis zdjęcia          = Pałac w Brzeźnicy
 |alt zdjęcia           =
 |państwo               = PL-LB
 |miejscowość           = [[Brzeźnica (powiat krośnieński)]]
 |adres                 =  ul. Bobrzańska 1
 |typ budynku           = pałac
 |styl architektoniczny =
 |architekt             =
 |inwestor              = Karl von Riedel
 |wysokość całkowita    =
 |wysokość do dachu     =
 |kondygnacje           =
 |powierzchnia użytkowa =
 |rozpoczęcie budowy    = 1907
 |ukończenie budowy     = 1908
 |przebudowy            =
 |zniszczono            =
 |odbudowano            =
 |pierwszy właściciel   = Karl von Riedel
 |kolejni właściciele   =
 |właściciel            =
 |plan budynku          =
 |kod mapy              = Dąbie (gmina w województwie lubuskim)
 |współrzędne           = 51°59′49″N 15°7′42″E
 |znak na mapie         = legenda dwor.svg
 |commons               = Category:Brzeźnica (powiat krośnieński)
 |www                   =
}}
'''Pałac w Brzeźnicy''' – zabytkowy<ref name=Zab>{{zabytek|lubuskie}}</ref> [[pałac]] w miejscowości [[Brzeźnica (powiat krośnieński)]].

Od 1863 wieś była własnością Karla von Riedel<ref name=Zab1>{{Cytuj stronę | url = https://www.lwkz.pl/web/monument/show/id/400 | tytuł = Brzeźnica - Pałac | data dostępu = 2023-12-31}}</ref>.

Pałac wybudowany w latach 1907-1908. Wejście główne w ścianie frontowej, poprzedzone schodami między dwoma [[pilaster|pilastrami]], które ''podtrzymują'' [[fronton]] z herbem budowniczego Karla von Riedel<ref>Otoczonego gałązkami z liśćmi</ref> (dekoracją rzeźbiarską)<ref name=Zab1/>. Obiekt jest częścią zespołu pałacowego, w skład którego wchodzą jeszcze:
* oficyna, ul. Główna 2 A, z początku XX w.
* kompleks zabudowań gospodarczych wokół dziedzińca pałacowego z początku XX w. (stodoły, stajnia-wozownia, budynki inwentarskie), ul. Bobrzańska 1
* dom ogrodnika ze szklarnią i ogrodem warzywnym, ul. Bobrzańska 2 A z początku XX w.
* park z drugiej połowy XIX w., zmiany w XX w.<ref name=Zab/>

<gallery class=center>
Brzeźnica_-_Zespół_pałacowy_%281907%29_2.jpg|Fronton z herbem
</gallery>

== Przypisy ==
{{Przypisy}}

{{Dwory, pałace i zamki województwa lubuskiego}}
{{Kontrola autorytatywna}}

{{SORTUJ:Pałac w Brzeźnicy}}
[[Kategoria:Pałace w województwie lubuskim|Pałace w województwie lubuskim]]
[[Kategoria:Dąbie (gmina w województwie lubuskim)]]

title: Pałac w Brzeźnicy

Województwo: lubuskie

Miejscowość: Brzeźnica (powiat krośnieński)

Adres: ul. Bobrzańska 1

Typ budynku: pałac

Inwestor: Karl von Riedel

Pierwszy właściciel: Karl von Riedel


text:
# Gian Luigi Polidoro
Gian Luigi Polidoro (ur. 4 lutego 1927 w Bassano del Grappa; zm. 7 września 2000 w Rzymie) – włoski reżyser i scenarzysta filmowy, specjalizujący się w lekkich komediach.
Od lat 50. do 90. nakręcił łącznie 15 filmów (w tym 12 fabularnych). Jego wczesny film Oeuverture (1959) nominowano do Oscara w kategorii najlepszy krótkometrażowy film dokumentalny.
Najgłośniejszy film fabularny Polidoro to komedia Szatan (1963) z Albertem Sordim w roli głównej. Za obraz ten reżyser zdobył Złotego Niedźwiedzia na 13. MFF w Berlinie. Rola Sordiego została także wyróżniona Złotym Globem dla najlepszego aktora komediowego w Stanach Zjednoczonych.

## Filmografia

### Reżyser
- 1959: Paese d'America - krótkometrażowy
- 1959: Oeuverture - krótkometrażowy dokumentalny
- 1959: Power Among Men - dokumentalny; współreżyser
- 1960: Le svedesi
- 1963: Szatan (Il diavolo)
- 1963: Hong Kong un addio
- 1965: Amerykańska żona (Una moglie americana)
- 1965: Thrilling - epizod Sadik
- 1968: La moglie giapponese
- 1969: Satyricon
- 1974: Fischia il sesso
- 1974: Permettete signora che ami vostra figlia?
- 1984: Rent Control
- 1987: Sottozero
- 1998: Hitler's Strawberries

title: Gian Luigi Polidoro

wikitext:
{{Filmowiec infobox
 |imię i nazwisko           = Gian Luigi Polidoro
 |imię i nazwisko org       =
 |grafika                   =
 |opis grafiki              =
 |alt grafiki               =
 |prawdziwe imię i nazwisko =
 |imię i nazwisko urodzenia =
 |data urodzenia            = [[4 lutego]] [[1927]]
 |miejsce urodzenia         = [[Bassano del Grappa]]
 |data śmierci              = [[7 września]] [[2000]]
 |miejsce śmierci           = [[Rzym]]
 |zawód                     = [[reżyser]], [[scenarzysta]]
 |współmałżonek             =
 |lata aktywności           = 1958-1998
 |odznaczenia               =
 |commons                   =
 |wikicytaty                =
 |www                       =
}}
'''Gian Luigi Polidoro''' (ur. [[4 lutego]] [[1927]] w [[Bassano del Grappa]]; zm. [[7 września]] [[2000]] w [[Rzym]]ie) – [[Włosi|włoski]] [[reżyser]] i [[scenarzysta]] filmowy, specjalizujący się w lekkich komediach.

Od lat 50. do 90. nakręcił łącznie 15 filmów (w tym 12 fabularnych). Jego wczesny film ''Oeuverture'' (1959) nominowano do Oscara w kategorii najlepszy krótkometrażowy [[film dokumentalny]].

Najgłośniejszy film fabularny Polidoro to komedia ''[[Szatan (film 1963)|Szatan]]'' (1963) z [[Alberto Sordi|Albertem Sordim]] w roli głównej. Za obraz ten reżyser zdobył [[Złoty Niedźwiedź|Złotego Niedźwiedzia]] na [[13. Międzynarodowy Festiwal Filmowy w Berlinie|13. MFF w Berlinie]]. Rola Sordiego została także wyróżniona [[Złoty Glob dla najlepszego aktora w filmie komediowym lub musicalu|Złotym Globem dla najlepszego aktora komediowego]] w [[Stany Zjednoczone|Stanach Zjednoczonych]].

== Filmografia ==
[[Plik:Una moglie americana.jpg|upright=1.1|right|thumb|[[Ugo Tognazzi]] i [[Rhonda Fleming]] w filmie ''[[Amerykańska żona]]'' (1965) Polidoro.]]
=== Reżyser ===
* [[1959 w filmie|1959]]: ''Paese d'America'' - krótkometrażowy
* [[1959 w filmie|1959]]: ''Oeuverture'' - krótkometrażowy dokumentalny
* [[1959 w filmie|1959]]: ''Power Among Men'' - dokumentalny; współreżyser
* [[1960 w filmie|1960]]: ''Le svedesi''
* [[1963 w filmie|1963]]: ''[[Szatan (film 1963)|Szatan]]'' (''Il diavolo'')
* [[1963 w filmie|1963]]: ''Hong Kong un addio''
* [[1965 w filmie|1965]]: ''[[Amerykańska żona]]'' (''Una moglie americana'')
* [[1965 w filmie|1965]]: ''Thrilling'' - epizod ''Sadik''
* [[1968 w filmie|1968]]: ''La moglie giapponese''
* [[1969 w filmie|1969]]: ''Satyricon''
* [[1974 w filmie|1974]]: ''Fischia il sesso''
* [[1974 w filmie|1974]]: ''Permettete signora che ami vostra figlia?''
* [[1984 w filmie|1984]]: ''Rent Control''
* [[1987 w filmie|1987]]: ''Sottozero''
* [[1998 w filmie|1998]]: ''Hitler's Strawberries''

== Linki zewnętrzne ==
* {{IMDb|osoba|0689121|Gian Luigi Polidoro}}

{{Kontrola autorytatywna}}

{{SORTUJ:Polidoro, Gian Luigi}}
[[Kategoria:Włoscy reżyserzy filmowi]]
[[Kategoria:Włoscy scenarzyści]]
[[Kategoria:Urodzeni w 1927]]
[[Kategoria:Zmarli w 2000]]
[[Kategoria:Ludzie urodzeni w Bassano del Grappa]]

title: Gian Luigi Polidoro

Data i miejsce urodzenia: 4 lutego 1927 · Bassano del Grappa

Data i miejsce śmierci: 7 września 2000 · Rzym

Zawód: reżyser, scenarzysta


text:
# Cricot 2
Cricot 2 – polski teatr awangardowy, jeden z najważniejszych światowych teatrów eksperymentalnych, założony przez Tadeusza Kantora i Marię Jaremę działający w latach 1955–1991 w Krakowie. Nazwa formacji pochodzi od wcześniej istniejącego teatru Cricot; obie nazwy były anagramem wyrażenia „to cyrk”. Od 1961 roku teatr działał w piwnicach Galerii Krzysztofory.

## Historia i cele teatru
Zespół teatralny został złożony z aktorów zawodowych, aktorów „niezawodowych” oraz z ludzi „wziętych wprost z życia”, których rola sceniczna pokrywa się w jakimś sensie z ich rolą życiową. Grupa aktorska powstała przy krakowskim Związku Polskich Artystów Plastyków. W zamiarze Cricot 2 było stworzenie teatru pomniejszonego o administracje, organizację i zaplecze techniczne. Zespół wychodził z założenia, iż scena i widownia są nie oddzielonymi, lecz przenikającymi się elementami. Kantor był autorem wielu tekstów definiujących dążenia artystyczne stworzonego przez siebie zespołu. Jednym z postulatów reżysera była konieczność wzięcia pod uwagę publiczności obecnej na spektaklach i traktowanie jej jak pełnoprawnego uczestnika wydarzenia – nie oznaczało to jednak zniesienia dystansu między aktorami a obserwatorami. Autonomiczna logika spektakli teatru miała na celu m.in. stworzenie nowego rodzaju relacji między artystami a publicznością.

Teatr Cricot 2 wysuwa ideę teatru kształtującego się w pełni jako dzieło sztuki, rządzące się swoimi własnymi prawami i usprawiedliwiające tylko własne istnienie, w przeciwieństwie do teatru pełniącego rolę służebną różnego gatunku, głównie w stosunku do literatury, staczającego się coraz bardziej w bezmyślną reprodukcję stanów życiowych, tracącego bezpowrotnie instynkt teatru, poczucie wolności tworzenia i siłę własnego wyrazu i działania

Inscenizacje były początkowo oparte na dramatach Witkacego, późniejsze przedstawienia były natomiast autorskimi kreacjami Tadeusza Kantora. Reżyser wprowadził w swoim teatrze rodzaj widowiska zwanego teatrem plastycznym, którego cechą charakterystyczną była przewaga obrazu nad słowem, który przejawiał się w rozmaitych mediach plastycznych, takich jak: rzeźba, manekiny, kukły, collage, ambalaż, asamblaż, happening. W teatrze Cricot 2, Tadeusz Kantor wyeliminował konwencjonalne elementy teatru; przedmioty charakteryzowała cecha przedmiotów biednych – wziętych z rzeczywistości, które zajęły miejsce „przedmiotu artystycznego”, przedmioty najprostsze, prymitywne, stare, z jaskrawymi śladami zużycia. Kantor zastosował inne formy gry aktorskiej, niż znane z teatru klasycznego: spotęgowanie ekspresji wypowiedzi i gestu, niezacieranie w grze aktora procesu metamorfozy, stosowanie metafor, ostrych kontrastów momentów pantomimicznych, groteski i ekspresji postulował w trzech tomach tekstów Pism.
Na uwagę w działalności teatru Cricot 2 zasługuje Maria Jarema – czołowa postać myśli awangardowej w polskiej sztuce. Jej zetknięcie z teatrem Kantor nazywał po prosu „czystym”, gdyż w miejsce swojego profesjonalizmu, postawiła na stosunek pełen żywiołowości, świeżego uroku, wielkiej przygody i świetnej zabawy. Miała wyostrzony instynkt teatralny (który wtedy uchodził za unikat), nie znosiła machiny teatru, wprowadzała do spektakli nowoczesność, liryzm, sens i wspomnianą wcześniej „czystość”.
Teatr Cricot 2 występował w Polsce i za granicą. Największą popularność i uznanie zdobył realizacjami, które zapoczątkował spektakl Umarła klasa z 1975 roku. Ta opowieść o niemożności powrotu do przeszłości to pierwsza realizacja kantorowskiej idei teatru śmierci.
Tadeusz Kantor w swoich tekstach wyjaśniał pojęcie Cricotage: Cricotage jest rodzajem działania, wywodzącego się z doświadczeń Teatru Cricot 2 i z metody gry aktorskiej przez ten teatr odkrytej i praktykowanej. Nazwy Cricotage użył po raz pierwszy jako tytuł happeningu w 1965 roku. Większość z cricotages (Ślub, Bardzo krótka lekcja, Cicha noc) powstały w trakcie spotkań z młodymi ludźmi teatru, którzy mieli wpływ na ich kształt. W Ślubie to oni wymyślili fabułę, w pozostałych byli twórcami postaci i niektórych scen. Te spektakle były kilkakrotnie pokazywane publiczności, jako efekt pracy Tadeusza Kantora i jego uczniów.
Centrum dokumentacji teatru znajduje się w Cricotece.

## Program artystyczny
Teatr Cricot 2, mimo nawiązywania do tradycji formacji Cricot, miał w pełni określony program oddzielający go od jakichkolwiek klasycznych form teatralnych. Pierwszą premierą Cricot 2 była Mątwa wg Witkiewicza (1956), w której po raz pierwszy pojawiły się elementy charakterystyczne dla teatralnego stylu Kantora – techniki budowy scen rodem z niemego filmu oraz aktorzy poruszający się i grający niczym kukły. W pierwszym spektaklu teatru Cricot 2 twórca wykorzystał zderzenie wysublimowanego tekstu i przedmiotów zastanych z prymitywnym otoczeniem kawiarnianej widowni.
W drugim przedstawieniu Cricot 2 – Cyrku wg dramatu malarza i członka zespołu Kazimierza Mikulskiego odnaleźć można było kolejny rozpoznawalny element ówczesnych widowisk Kantora – ambalaż, w tym wypadku czarne plastikowe worki, którymi szczelnie opakowywał aktorów. Ambalaż miał pozbawiać aktorów i przedmioty właściwego im kształtu, czynić z nich niezróżnicowaną materię. Kolejnym krokiem od ambalażu było przejście do teatru informel (1960–1962) – teatru automatycznego, poddającego się przypadkowi, ruchowi materii.
We wczesnym etapie działalności Cricot 2 Kantor często sięgał po dzieła Witkacego. Postacie i fabuła witkacowskich dramatów były dla niego raczej pretekstem do ukazania idei sztuki zdefiniowanej przez artystę w manifestach: W małym dworku (1961) teatru informel; Wariat i zakonnica (1963) – teatru zerowego (pozbawionego akcji dziania się); Kurka Wodna przynależała z kolei do teatru happeningowego, zaś Nadobnisie i koczkodany (1973) – teatru niemożliwego (ostatecznie przeciwstawiającego się iluzji). Aktorzy w przedstawieniu W małym dworku wg Witkiewicza (1961) byli traktowani na równi z przedmiotami, zostali całkowicie pozbawieni indywidualności.
W listopadzie 1975 roku w krakowskiej Galerii Krzysztofory odbyła się premiera spektaklu Kantora Umarła klasa. Rozpoczęła wieloletnie, triumfalne tournee Teatru Cricot 2 po całym świecie. Sztuka była grana ponad tysiąc pięćset razy w wielu krajach, w 1976 roku została okrzyknięta przez amerykański tygodnik Newsweek najlepszym spektaklem teatralnym świata.
Premiera spektaklu Wielopole, Wielopole miała miejsce we Florencji 23 czerwca 1980 roku. Śmierć jest w tym przedstawieniu wszechobecna. Miejscem akcji jest „Pokoik Wyobraźni”, w którym nakładają się na siebie obrazy z życia rodziny, wspomnienia wojenne i sceny nawiązujące do męki Chrystusa.
Niech sczezną artyści (1985) rozpoczyna serię teatralnych refleksji Kantora o jego własnych dokonaniach. Tytuł wiązał się z anegdotą, często opowiadaną przez Kantora: sąsiedzi paryskiej galerii nie chcieli wyrazić zgody na jej przebudowę. To właśnie jedna z sąsiadek miała krzyknąć: „Niech zdechną artyści!”. Spektakl nosił podtytuł Rewia. Mieszały się w nim wspomnienia z dzieciństwa, obrazy przeszłości, sceny umierania, pogrzebu oraz nawiązania do Wita Stwosza.
Nigdy tu już nie powrócę (1988) jest kolażem scen, postaci i użytych niegdyś w teatrze Kantora rekwizytów. Na scenę wdzierają się widma z poprzednich spektakli. Przepychają się i komentują obecność tego, który kiedyś powołał ich do scenicznego życia.
Premiera ostatniego spektaklu Dziś są moje urodziny teatru Cricot 2 odbyła się w styczniu 1991 roku w Tuluzie po śmierci Kantora 8 grudnia 1990 roku. Reżyser miał grać w nim rolę Właściciela Biednego Pokoju Wyobraźni, który obchodzi siedemdziesiąte piąte urodziny. Po śmierci Kantora teatr Cricot 2 zaprzestał działalności.

## Zespół aktorski
- Tadeusz Kantor
- Maria Stangret-Kantor
- Maria Jarema
- Andrzej Wełmiński
- Maria Górecka
- Roman Siwulak
- Czesław Łodyński
- Lila Krasicka
- Jan Książek
- Zbigniew Gostomski
- Krzysztof Miklaszewski
- Stanisław Rychlicki
- Jadwiga Marso
- Jerzy Nowak
- Marian Słojkowski
- Maria Ciesielska
- Stanisław Gronkowski
- Wanda Kruszewska
- Andrzej Pawłowski
- Stanisława Górniak
- Barbara Schmidt
- Krzysztof Pankiewicz
- Jan Güntner
- Anna Szymańska
- Barbara Kober
- Mira Rychlicka
- Zofia Kalińska
- Maria Zającówna
- Zbigniew Bednarczyk
- Tadeusz Kwinta
- bliźniacy Lesław i Wacław Janiccy
- Jacek Stokłosa
- Adam Marszalik
- Wiesław Borowski
- Bogdan Grzybowicz
- kelnerzy: Balewicz, Nagórski i Kula[1].

## Spis spektakli
- Mątwa, 1956
- Cyrk, 1957
- W małym dworku, 1961
- Wariat i zakonnica, 1963
- Kurka wodna, 1967
- Nadobnisie i koczkodany, 1973
- Umarła klasa, 1975
- Wielopole, Wielopole, 1980
- Niech sczezną artyści, 1985
- Nigdy tu już nie powrócę, 1988
- Dziś są moje urodziny, 1991

title: Cricot 2

wikitext:
{{Teatr infobox
 |nazwa                    = Cricot 2
 |nazwa oryginalna         =
 |grafika                  = Ławiki i manekiny Umarła klasa Tadeusz Kantor 05.JPG
 |opis grafiki             = Ławki szkolne i manekiny – fragment stałej ekspozycji do spektaklu ''[[Umarła klasa]]'' Tadeusza Kantora na wystawie w Muzeum Literatury im. Adama Mickiewicza w Warszawie
 |alt grafiki              =
 |pełna nazwa              = Ośrodek Dokumentacji Sztuki Tadeusza Kantora Cricoteka w Krakowie
 |typ teatru               = [[Teatr alternatywny|Teatr eksperymentalny]], [[teatr plastyczny]]
 |założyciel               = [[Maria Jarema]], [[Tadeusz Kantor]]
 |kierownictwo artystyczne = [[Tadeusz Kantor]]
 |data powstania           = 1955
 |data zamknięcia          = 1991
 |państwo                  = Polska
 |lokalizacja              = Kraków
 |spektakle                = ''Mątwa'', ''Cyrk'', ''W małym dworku'', ''Wariat i zakonnica'', ''Kurka wodna'', ''Nadobnisie i koczkodany'', ''[[Umarła klasa]]'', ''[[Wielopole, Wielopole]]'',
''Niech sczezną artyści'', ''Nigdy tu już nie powrócę'', ''Dziś są moje urodziny''
 |aktorzy                  =
 |współrzędne              =
 |commons                  =
 |www                      =
}}
[[Plik:Cricot 2 theater Cracow 2.jpg|mały|200px|Krakowska siedziba teatru w [[Dom kapitulny przy ulicy Kanoniczej w Krakowie|domu kapitulnym]] przy ulicy Kanoniczej]]
[[Plik:Cricot 2 theater Cracow 1.jpg|mały|200px|Krakowska siedziba teatru – wejście]]
'''Cricot 2''' – polski [[teatr]] [[Awangarda (sztuka)|awangardowy]], jeden z najważniejszych światowych teatrów eksperymentalnych, założony przez [[Tadeusz Kantor|Tadeusza Kantora]] i [[Maria Jarema|Marię Jaremę]] działający w latach 1955–1991 w [[Kraków|Krakowie]]. Nazwa formacji pochodzi od wcześniej istniejącego teatru [[Cricot]]; obie nazwy były [[anagram]]em wyrażenia „to cyrk”. Od 1961 roku teatr działał w piwnicach [[Galeria Krzysztofory|Galerii Krzysztofory]].

== Historia i cele teatru ==
Zespół teatralny został złożony z aktorów zawodowych, aktorów „niezawodowych” oraz z ludzi „wziętych wprost z życia”, których rola sceniczna pokrywa się w jakimś sensie z ich rolą życiową<ref name=":1">Tadeusz Kantor, ''Metamorfozy. Teksty o latach 1934–1974'', wybór i opracowanie Krzysztof Pleśniarowicz, Cricoteka, Księgarnia Akademicka, Kraków 2000, s. 161–163.</ref>. Grupa aktorska powstała przy krakowskim [[Związek Polskich Artystów Plastyków|Związku Polskich Artystów Plastyków]]. W zamiarze Cricot 2 było stworzenie teatru pomniejszonego o administracje, organizację i zaplecze techniczne. Zespół wychodził z założenia, iż scena i widownia są nie oddzielonymi, lecz przenikającymi się elementami. Kantor był autorem wielu tekstów definiujących dążenia artystyczne stworzonego przez siebie zespołu<ref name=":0" />. Jednym z postulatów reżysera była konieczność wzięcia pod uwagę publiczności obecnej na spektaklach i traktowanie jej jak pełnoprawnego uczestnika wydarzenia – nie oznaczało to jednak zniesienia dystansu między aktorami a obserwatorami. Autonomiczna logika spektakli teatru miała na celu m.in. stworzenie nowego rodzaju relacji między artystami a publicznością.

{{Cytat
 |treść = Teatr Cricot 2 wysuwa ideę teatru kształtującego się w pełni jako ''dzieło sztuki'', rządzące się swoimi własnymi prawami i usprawiedliwiające tylko własne istnienie, w przeciwieństwie do teatru pełniącego rolę służebną różnego gatunku, głównie w stosunku do literatury, staczającego się coraz bardziej w bezmyślną reprodukcję stanów życiowych, tracącego bezpowrotnie instynkt teatru, poczucie wolności tworzenia i siłę własnego wyrazu i działania
 |autor =
 |źródło = ''[[Tadeusz Kantor]]'', Metamorfozy. Teksty o latach 1934–1974<ref>Tadeusz Kantor, ''Metamorfozy. Teksty o latach 1934–1974'', wybór i opracowanie Krzysztof Pleśniarowicz, Cricoteka, Księgarnia Akademicka, Kraków 2000, s. 147.</ref>
 |styl = środek
}}

Inscenizacje były początkowo oparte na dramatach [[Stanisław Ignacy Witkiewicz|Witkacego]], późniejsze przedstawienia były natomiast autorskimi kreacjami Tadeusza Kantora. Reżyser wprowadził w swoim teatrze rodzaj widowiska zwanego [[Teatr plastyczny|teatrem plastycznym]], którego cechą charakterystyczną była przewaga obrazu nad słowem, który przejawiał się w rozmaitych mediach plastycznych, takich jak: rzeźba, manekiny, kukły, [[Kolaż|collage]], [[ambalaż]], [[asamblaż]], [[happening]]. W teatrze Cricot 2, Tadeusz Kantor wyeliminował konwencjonalne elementy teatru; przedmioty charakteryzowała cecha przedmiotów biednych – wziętych z rzeczywistości, które zajęły miejsce „przedmiotu artystycznego”, przedmioty najprostsze, prymitywne, stare, z jaskrawymi śladami zużycia<ref>Tadeusz Kantor, ''Metamorfozy. Teksty o latach 1934–1974'', wybór i opracowanie Krzysztof Pleśniarowicz, Cricoteka, Księgarnia Akademicka, Kraków 2000, s. 128.</ref>. Kantor zastosował inne formy gry aktorskiej, niż znane z teatru klasycznego: spotęgowanie ekspresji wypowiedzi i gestu, niezacieranie w grze aktora procesu metamorfozy, stosowanie metafor, ostrych kontrastów momentów pantomimicznych, groteski i ekspresji postulował w trzech tomach tekstów ''Pism''<ref name=":0">Tadeusz Kantor, ''Metamorfozy. Teksty o latach 1934–1974'',
Tadeusz Kantor, ''Teatr Śmierci 1975–1984'', Tadeusz Kantor, ''Dalej już nic... 1985–1990'', wybór i opracowanie Krzysztof Pleśniarowicz, Cricoteka, Księgarnia Akademicka, Kraków 2000.</ref>.

Na uwagę w działalności teatru Cricot 2 zasługuje [[Maria Jarema]] – czołowa postać myśli awangardowej w polskiej sztuce. Jej zetknięcie z teatrem Kantor nazywał po prosu „czystym”, gdyż w miejsce swojego profesjonalizmu, postawiła na stosunek pełen żywiołowości, świeżego uroku, wielkiej przygody i świetnej zabawy. Miała wyostrzony instynkt teatralny (który wtedy uchodził za unikat), nie znosiła machiny teatru, wprowadzała do spektakli nowoczesność, liryzm, sens i wspomnianą wcześniej „czystość”<ref>Tadeusz Kantor, ''Metamorfozy. Teksty o latach 1934–1974'', wybór i opracowanie Krzysztof Pleśniarowicz, Cricoteka, Księgarnia Akademicka, Kraków 2000, s. 134.</ref>.

Teatr Cricot 2 występował w Polsce i za granicą. Największą popularność i uznanie zdobył realizacjami, które zapoczątkował spektakl ''[[Umarła klasa]]'' z 1975 roku. Ta opowieść o niemożności powrotu do przeszłości to pierwsza realizacja kantorowskiej idei ''teatru śmierci''<ref name=teatr>{{Cytuj |tytuł = Teatr śmierci Kantora w pięciu odsłonach |czasopismo = Culture.pl |data dostępu = 2018-11-20 |url = https://culture.pl/pl/artykul/teatr-smierci-kantora-w-pieciu-odslonach}}</ref>.

Tadeusz Kantor w swoich tekstach wyjaśniał pojęcie ''Cricotage''<ref>[https://culture.pl/en/work/cricotage-tadeusz-kantor Cricotage]. Culture.pl.</ref>: ''Cricotage jest rodzajem działania, wywodzącego się z doświadczeń Teatru Cricot 2 i z metody gry aktorskiej przez ten teatr odkrytej i praktykowanej''<ref>{{Cytuj |autor = Anna Halczak |tytuł = Ostatnie cricotages Tadeusza Kantora |czasopismo = Didaskalia |data = grudzień 2000 |url = https://web.archive.org/web/20181130030339/http://www.cricoteka.pl/old/pl/main.php?d=teatr&kat=2&id=153&str=1}}</ref>. Nazwy Cricotage użył po raz pierwszy jako tytuł happeningu w 1965 roku. Większość z cricotages (''Ślub'', ''Bardzo krótka lekcja'', ''Cicha noc'') powstały w trakcie spotkań z młodymi ludźmi teatru, którzy mieli wpływ na ich kształt. W ''Ślubie'' to oni wymyślili fabułę, w pozostałych byli twórcami postaci i niektórych scen. Te spektakle były kilkakrotnie pokazywane publiczności, jako efekt pracy Tadeusza Kantora i jego uczniów.

Centrum dokumentacji teatru znajduje się w [[Cricoteka|Cricotece]].

== Program artystyczny ==
Teatr Cricot 2, mimo nawiązywania do tradycji formacji Cricot, miał w pełni określony program oddzielający go od jakichkolwiek klasycznych form teatralnych. Pierwszą premierą Cricot 2 była ''Mątwa'' wg [[Stanisław Ignacy Witkiewicz|Witkiewicza]] (1956), w której po raz pierwszy pojawiły się elementy charakterystyczne dla teatralnego stylu Kantora – techniki budowy scen rodem z [[Film niemy|niemego filmu]] oraz aktorzy poruszający się i grający niczym kukły. W pierwszym spektaklu teatru Cricot 2 twórca wykorzystał zderzenie wysublimowanego tekstu i przedmiotów zastanych z prymitywnym otoczeniem kawiarnianej widowni.

W drugim przedstawieniu Cricot 2 – ''Cyrku'' wg dramatu malarza i członka zespołu [[Kazimierz Mikulski|Kazimierza Mikulskiego]] odnaleźć można było kolejny rozpoznawalny element ówczesnych widowisk Kantora – [[ambalaż]], w tym wypadku czarne plastikowe worki, którymi szczelnie opakowywał aktorów. Ambalaż miał pozbawiać aktorów i przedmioty właściwego im kształtu, czynić z nich niezróżnicowaną materię. Kolejnym krokiem od ambalażu było przejście do ''teatru informel'' (1960–1962) – teatru automatycznego, poddającego się przypadkowi, ruchowi materii.

We wczesnym etapie działalności Cricot 2 Kantor często sięgał po dzieła [[Stanisław Ignacy Witkiewicz|Witkacego]]. Postacie i fabuła witkacowskich dramatów były dla niego raczej pretekstem do ukazania idei sztuki zdefiniowanej przez artystę w manifestach: ''[[W małym dworku]]'' (1961) ''teatru'' ''informel''; ''Wariat i zakonnica'' (1963) – ''teatru zerowego'' (pozbawionego akcji dziania się)<ref>{{Cytuj |autor = Katarzyna Tokarska-Stangret |tytuł = Czy w tym szaleństwie jest metoda? „Wariat i zakonnica” Stanisława Ignacego Witkiewicza w ujęciu Tadeusza Kantora |czasopismo = Rocznik Towarzystwa Literackiego imienia Adama Mickiewicza |data = 2007 |numer = 42 |s = 241–254}}</ref>; ''Kurka Wodna'' przynależała z kolei do ''[[Happening|teatru happeningowego]]''<ref>[http://tadeuszkantor.com.pl/items/browse?advanced%5B0%5D%5Belement_id%5D=52&advanced%5B0%5D%5Btype%5D=is+exactly&advanced%5B0%5D%5Bterms%5D=Kurka+Wodna&type=19&ref=projects&id=16 Kurka Wodna]. tadeuszkantor.com.pl.</ref>, zaś ''[[Nadobnisie i koczkodany]]'' (1973) – ''teatru niemożliwego'' (ostatecznie przeciwstawiającego się iluzji). Aktorzy w przedstawieniu ''W małym dworku'' wg Witkiewicza (1961) byli traktowani na równi z przedmiotami, zostali całkowicie pozbawieni indywidualności<ref>Tadeusz Kantor, ''Metamorfozy. Teksty o latach 1938–1974'', wybór i opracowanie Krzysztof Pleśniarowicz, Cricoteka, Księgarnia Akademicka, Kraków 2000, s. 203.</ref>.

W listopadzie 1975 roku w krakowskiej [[Galeria Krzysztofory|Galerii Krzysztofory]] odbyła się premiera spektaklu Kantora ''Umarła klasa''. Rozpoczęła wieloletnie, triumfalne [[Trasa koncertowa|tournee]] Teatru Cricot 2 po całym świecie. Sztuka była grana ponad tysiąc pięćset razy w wielu krajach, w 1976 roku została okrzyknięta przez amerykański tygodnik [[Newsweek]] najlepszym spektaklem teatralnym świata<ref name=teatr />.

Premiera spektaklu ''[[Wielopole, Wielopole]]'' miała miejsce we Florencji 23 czerwca 1980 roku. Śmierć jest w tym przedstawieniu wszechobecna. Miejscem akcji jest „Pokoik Wyobraźni”, w którym nakładają się na siebie obrazy z życia rodziny, wspomnienia wojenne i sceny nawiązujące do męki Chrystusa<ref>{{Cytuj |tytuł = Tadeusz Kantor, „Wielopole, Wielopole” |czasopismo = Culture.pl |data dostępu = 2018-11-20 |url = https://culture.pl/pl/dzielo/tadeusz-kantor-wielopole-wielopole |język = en}}</ref>.

''Niech sczezną artyści'' (1985) rozpoczyna serię teatralnych refleksji Kantora o jego własnych dokonaniach. Tytuł wiązał się z [[Anegdota|anegdotą]], często opowiadaną przez Kantora: sąsiedzi paryskiej galerii nie chcieli wyrazić zgody na jej przebudowę. To właśnie jedna z sąsiadek miała krzyknąć: „Niech zdechną artyści!”. Spektakl nosił podtytuł ''Rewia''. Mieszały się w nim wspomnienia z dzieciństwa, obrazy przeszłości, sceny umierania, pogrzebu oraz nawiązania do [[Wit Stwosz|Wita Stwosza]]<ref>{{Cytuj |tytuł = Tadeusz Kantor, „Niech sczezną artyści” |czasopismo = Culture.pl |data dostępu = 2018-11-20 |url = https://culture.pl/pl/dzielo/tadeusz-kantor-niech-sczezna-artysci |język = en}}</ref>.

''Nigdy tu już nie powrócę'' (1988) jest kolażem scen, postaci i użytych niegdyś w teatrze Kantora rekwizytów. Na scenę wdzierają się widma z poprzednich spektakli. Przepychają się i komentują obecność tego, który kiedyś powołał ich do scenicznego życia<ref>{{Cytuj |tytuł = Tadeusz Kantor, „Nigdy tu już nie powrócę” |czasopismo = Culture.pl |data dostępu = 2018-11-20 |url = https://culture.pl/pl/dzielo/tadeusz-kantor-nigdy-tu-juz-nie-powroce |język = en}}</ref>.

Premiera ostatniego spektaklu ''Dziś są moje urodziny'' teatru Cricot 2 odbyła się w styczniu 1991 roku w Tuluzie po śmierci Kantora 8 grudnia 1990 roku. Reżyser miał grać w nim rolę Właściciela Biednego Pokoju Wyobraźni, który obchodzi siedemdziesiąte piąte urodziny. Po śmierci Kantora teatr Cricot 2 zaprzestał działalności<ref>{{Cytuj |tytuł = Tadeusz Kantor, „Dziś są moje urodziny” |czasopismo = Culture.pl |data dostępu = 2018-11-20 |url = https://culture.pl/pl/dzielo/tadeusz-kantor-dzis-sa-moje-urodziny |język = en}}</ref>.

== Zespół aktorski ==
* [[Tadeusz Kantor]]
* [[Maria Stangret-Kantor]]
* [[Maria Jarema]]
* Andrzej Wełmiński
* Maria Górecka
* Roman Siwulak
* Czesław Łodyński
* Lila Krasicka
* [[Jan Książek]]
* [[Zbigniew Gostomski]]
* Krzysztof Miklaszewski
* Stanisław Rychlicki
* Jadwiga Marso
* [[Jerzy Nowak (aktor)|Jerzy Nowak]]
* Marian Słojkowski
* [[Maria Ciesielska]]
* [[Stanisław Gronkowski]]
* [[Wanda Kruszewska]]
* [[Andrzej Pawłowski (reżyser)|Andrzej Pawłowski]]
* Stanisława Górniak
* Barbara Schmidt
* Krzysztof Pankiewicz
* [[Jan Güntner]]
* Anna Szymańska
* Barbara Kober
* [[Mira Rychlicka]]
* [[Zofia Kalińska]]
* Maria Zającówna
* Zbigniew Bednarczyk
* [[Tadeusz Kwinta]]
* bliźniacy [[Lesław i Wacław Janiccy]]
* Jacek Stokłosa
* [[Adam Marszalik]]
* Wiesław Borowski
* Bogdan Grzybowicz
* kelnerzy: Balewicz, Nagórski i Kula<ref name=":1" />.

== Spis spektakli ==
* ''Mątwa'', 1956
* ''Cyrk'', 1957
* ''W małym dworku'', 1961
* ''Wariat i zakonnica'', 1963
* ''Kurka wodna'', 1967
* ''Nadobnisie i koczkodany'', 1973
* ''[[Umarła klasa]]'', 1975
* ''[[Wielopole, Wielopole]]'', 1980
* ''Niech sczezną artyści'', 1985
* ''Nigdy tu już nie powrócę'', 1988
* ''Dziś są moje urodziny'', 1991

== Przypisy ==
{{Przypisy}}

== Bibliografia ==
* Tadeusz Kantor, ''Metamorfozy. Teksty o latach 1934–1974'', wybór i opracowanie Krzysztof Pleśniarowicz, Cricoteka, [[Księgarnia Akademicka]], Kraków 2000
* Tadeusz Kantor, ''Metamorfozy. Teatr śmierci 1975 – 1984'', wybór i opracowanie Krzysztof Pleśniarowicz, Cricoteka, Księgarnia Akademicka, Kraków 2000
* Tadeusz Kantor, ''Metamorfozy. Dalej już nic... 1985 – 1990'', wybór i opracowanie Krzysztof Pleśniarowicz, Cricoteka, Księgarnia Akademicka, Kraków 2000
* ''Cricot 2 – lata 50., Tadeusz Kantor i początki Teatru Cricot 2, 1955-1958,'' Józef Chrobak, Marek Wilk, Crioteka 2008
* ''An interview with the director of Cricot 2 Tadeusz Kantor,'' rozm. przepr. Uri Hertz, w: „Third Rail” 1985/86, nr 7
* ''Cricot 2,'' ''Immagine di un teatro'', [fot.] Romano Martinis, Le Parole Gelate, Roma 1982
* ''Tadeusz Kantor – Cricot 2'', [fot.] Romano Martinis (red.) Silvia Parlagreco, Oedipus Edizioni, Milano 2001 (zawiera teksty T. Kantora)
* ''Tadeusz Kantor i Artyści Teatru Cricot 2'' (Dokumenty i materiały), t. I (red.) Józef Chrobak, Justyna Michalik, Cricoteka, Kraków 2009
* ''Le opere di Tadeusz Kantor i pittori di Cricot 2…,'' Palazzo Reale, Mediolan 1979
* ''La Troupe Cricot 2 et son Avant-garde'', Centre Georges Pompidou, Paryż 1983
* ''Ośrodek Teatru Cricot 2 – Cricoteka'', tekst Anna Halczak, Biblioteka Narodowa, Warszawa 2005
* „Pipirijaina”, Wielopole, ''Wielopole de Tadeusz Kantor Cricot 2 (Polonia)'' 1981, październik, nr 19-20
* „Teatr Cricot 2. Informator 1986” / „Cricot 2 Theatre. Information Guide 1986”, wybór i opracowanie: Anna Halczak. Ośrodek Teatru Cricot 2, Kraków 1988
* „Teatr Cricot 2. Informator 1987-1988” / „Cricot 2 Theatre. Information Guide 1987-1988”, wybór i opracowanie: Anna Halczak. Ośrodek Teatru Cricot 2 – Cricoteka, Kraków 1989
* „Teatr Cricot 2. Informator 1989-1990” / „Cricot 2 Theatre – Information Guide 1989-1990”, wybór i opracowanie: Anna Halczak, Cricoteka, Kraków 2003

== Linki zewnętrzne ==
* Ośrodek Dokumentacji Sztuki Tadeusza Kantora [http://www.cricoteka.com.pl Cricoteka] inscenizacje Teatru TV
* ''[https://ninateka.pl/kolekcja-teatralna/material/wielopole-wielopole-tadeusz-kantor Wielopole, Wielopole]'', ninateka.pl
* ''[https://ninateka.pl/kolekcja-teatralna/material/umarla-klasa-tadeusz-kantor Umarła klasa]'', ninateka.pl
* ''[https://ninateka.pl/kolekcja-teatralna/material/dzis-sa-moje-urodziny-tadeusz-kantor Dziś są moje urodziny]'', ninateka.pl
* ''[https://ninateka.pl/kolekcja-teatralna/material/niech-sczezna-artysci-tadeusz-kantor Niech sczezną artyści]'', ninateka.pl
* ''[https://ninateka.pl/kolekcja-teatralna/material/nigdy-juz-tu-nie-powroce-tadeusz-kantor Nigdy tu już nie powrócę]'', ninateka.pl

{{Nagroda Witkacego – Nagroda Sekcji Krytyków Teatralnych}}

{{Kontrola autorytatywna}}

[[Kategoria:Teatry offowe]]
[[Kategoria:Teatry w Krakowie]]
[[Kategoria:Laureaci Nagrody im. Stanisława Ignacego Witkiewicza]]
[[Kategoria:Hasła kanonu polskiej Wikipedii]]

title: Cricot 2

Typ teatru: Teatr eksperymentalny, teatr plastyczny

Założyciel: Maria Jarema, Tadeusz Kantor

Kierownictwo · artystyczne: Tadeusz Kantor

Lokalizacja: Kraków

Spektakle: Mątwa, Cyrk, W małym dworku, Wariat i zakonnica, Kurka wodna, Nadobnisie i koczkodany, Umarła klasa, Wielopole, Wielopole, Niech sczezną artyści, Nigdy tu już nie powrócę, Dziś są moje urodziny


text:
# Kosów (Białoruś)
Kosów (biał. Косава, Kosawa; ros. Коссово, Kossowo; hist. Kosów Poleski) – miasto na Białorusi, w obwodzie brzeskim, w rejonie iwacewickim, 15 km od Iwacewicz, ok. 2 tys. mieszkańców (2010).

## Przynależność
Miejscowość po raz pierwszy występuje w dokumentach około 1492. Miasto magnackie położone było w końcu XVIII wieku w powiecie słonimskim województwa nowogródzkiego. Od III rozbioru Polski (1795) w składzie Rosji. W okresie II Rzeczypospolitej siedziba starostwa powiatowego i powiatu kosowskiego w województwie poleskim. Od 1945 w granicach Białoruskiej SRR. Od 1991 miejscowość należy do niepodległej Białorusi, rejonu iwacewickiego obwodu brzeskiego.

## Historia
W X–XI w. był tu gród otoczony wałem. Dobra kosowskie od XV w. przechodziły  przez ręce możnych rodów - Chreptowiczów, Sanguszków, Sapiehów, Flemingów, Czartoryskich. W pierwszej połowie XIX w. były w rękach Pusłowskich, którzy na przełomie XIX i XX w. sprzedali dobra Rosjanom. Po I wojnie światowej majątek rozparcelowano.
W roku 1838 polski przemysłowiec, hrabia Wandalin Pusłowski wybudował w miejscowości pałac, przejęty po powstaniu styczniowym w ramach represji przez rosyjskich magnatów. W czasie I wojny światowej Kosów został częściowo zniszczony. Za II Rzeczypospolitej miejscowość była siedzibą wiejskiej gminy Kosów.
Po agresji ZSRR na Polskę w dniu 17 września 1939 miejscowa ludność została poddana represjom a niektóre obiekty zabytkowe uszkodzone – obecnie IPN prowadzi śledztwo w sprawie zamordowania w dniach 17–20 września 25 Polaków nieopodal Kosowa.
Podczas okupacji hitlerowskiej, w październiku 1941 roku Niemcy utworzyli getto dla żydowskich mieszkańców. Przebywało w nim około 1500 osób. W lipcu 1942 roku Niemcy zlikwidowali getto, a Żydów zamordowano.

## Zabytki
- Pałac Pusłowskich – zbudowany w 1838 r. przez Wandalina, neogotycki o imponującej fasadzie (120 m) usytuowany na wzgórzu o spłaszczonym wierzchołku. W okresie międzywojennym był siedzibą starostwa kosowskiego. W 1942 r. spalony przez partyzantów radzieckich i doszczętnie zdewastowany, a rozległy otaczający go park wycięty (teraz rośnie bór sosnowy). Od 2007 r. trwa rozległy remont i rewaloryzacja pałacu. Aktualnie (2020 r.) można już go zwiedzać.
- Cerkiew prawosławna pw. św. Antoniego Wielkiego z 1868 r. (w miejscu poprzedniej z 1597 r.), parafialna[4].
- Kościół katolicki pod wezwaniem Przenajświętszej Trójcy, wybudowany w stylu neoromańskim w 1878 – w znajdującym się na jego miejscu kościółku został w 1746 ochrzczony Tadeusz Kościuszko, urodzony w odległej o pół kilometra od Kosowa Mereczowszczyźnie.

## Ludzie związani z Kosowem
- Leopold Bieńkowski – polski działacz społeczny,
- Bohdan Drozdowski – polski poeta, prozaik, publicysta, tłumacz, autor sztuk scenicznych,
- Eugeniusz Iwaniec – historyk i rusycysta, nauczyciel akademicki Uniwersytetu Łódzkiego, badacz dziejów starowierców
- Tadeusz Kościuszko – generał, polski bohater narodowy, Najwyższy Naczelnik Siły Zbrojnej Narodowej w insurekcji 1794,
- Wandalin Pusłowski – polski hrabia, inicjator budowy tutejszego pałacu.
- Antoni Kamiński – pułkownik Wojska Polskiego, osadnik wojskowy w Kosowie Poleskim
- Jan Roszkowski – polski polityk, samorządowiec

## Galeria
- Ulica Fabryczna w dwudziestoleciu międzywojennym
- Dworek Sapiehów w 1930 (nie istnieje)
- Kościół rzymskokatolicki Świętej Trójcy
- Cerkiew prawosławna św. Antoniego Wielkiego
- Zrekonstruowany dwór, w którym urodził się Tadeusz Kościuszko
- Zbiorowa mogiła ponad 3 tysiący Żydów z kosowskiego getta zamordowanych w Mereczowszczyźnie w 1942 r.
- Pomnik w uroczysku Jałowasta upamiętniający 200 Żydów z Kosowa zamordowanych w 1942 r.
- Kaplica na cmentarzu katolickim
- Mogiła powstańców styczniowych na cmentarzu katolickim
- Szkoła wybudowana w 1958 r. na miejscu jednego z cmentarzy żydowskich przy ulicy 3 lutego

title: Kosów (Białoruś)

wikitext:
{{inne znaczenia|miasta na Białorusi|[[Kosów]]}}
{{Miejscowość infobox
|nazwa        = Kosów
|nazwa oryginalna     = Косава
|zdjęcie      = Дворец Пусловских 2 2020.jpg
|opis zdjęcia = [[Pałac Pusłowskich w Kosowie]]
|alt zdjęcia  =
|herb         = Coat of Arms of Kosava, Belarus.png
|flaga        =
|dopełniacz nazwy     = Kosowa
|państwo      = BY-BR
|1. jednostka administracyjna =
|2. jednostka administracyjna = [[rejon iwacewicki|iwacewicki]]
|powierzchnia =
|wysokość     =
|rok          = 2010
|liczba ludności      = 2000<ref>{{Cytuj stronę|url= http://belstat.gov.by/homep/ru/publications/population/2010/sbornik_population_2010.rar |tytuł        = Численность населения по Республике Беларусь, областям и г. Минску (тысяч человек) на 1 января 2010 года |opublikowany= belstat.gov.by |archiwum= https://web.archive.org/web/20100918054456/http://belstat.gov.by/homep/ru/publications/population/2010/sbornik_population_2010.rar |zarchiwizowano= 2010-09-18 |język=ru}}</ref>
|gęstość zaludnienia  =
|numer kierunkowy     =
|kod pocztowy         =
|tablice rejestracyjne=
|kod mapy     = BY-BR
|współrzędne  = 52°45′N 25°9′E
|commons      = Category:Kosava
|www  =
}}
{{ISG|Kossowo|Kossowo}}
'''Kosów''' ({{w języku|be|''Косава''}}, ''Kosawa''; {{w języku|ru|''Коссово''}}, ''Kossowo''; hist. ''Kosów Poleski'') – [[miasto]] na [[Białoruś|Białorusi]], w [[obwód brzeski|obwodzie brzeskim]], w [[rejon iwacewicki|rejonie iwacewickim]], 15 km od [[Iwacewicze|Iwacewicz]], ok. 2 tys. mieszkańców (2010).

== Przynależność ==
Miejscowość po raz pierwszy występuje w dokumentach około 1492. Miasto [[Magnateria w Polsce|magnackie]] położone było w końcu XVIII wieku w [[powiat słonimski (I Rzeczpospolita)|powiecie słonimskim]] [[województwo nowogródzkie (I Rzeczpospolita)|województwa nowogródzkiego]]<ref>Вялікі гістарычны атлас Беларусі Т.2, Mińsk 2013, s. 108.</ref>. Od [[III rozbiór Polski|III rozbioru Polski]] (1795) w składzie [[Rosja|Rosji]]. W okresie [[II Rzeczpospolita|II Rzeczypospolitej]] siedziba [[Starosta|starostwa]] powiatowego i [[Powiat kosowski (województwo poleskie)|powiatu kosowskiego]] w [[województwo poleskie|województwie poleskim]]. Od 1945 w granicach [[Białoruska Socjalistyczna Republika Radziecka|Białoruskiej SRR]]. Od 1991 miejscowość należy do niepodległej [[Białoruś|Białorusi]], [[rejon iwacewicki|rejonu iwacewickiego]] [[obwód brzeski|obwodu brzeskiego]].

== Demografia ==
<timeline>
ImageSize  = width:300 height:220
PlotArea   = left:70 right:40 top:20 bottom:20
TimeAxis   = orientation:vertical
AlignBars  = justify
Colors =
  id:gray1 value:gray(0.9)
DateFormat = yyyy
Period     = from:0 till:2433
ScaleMajor = unit:year increment:1000 start:0 gridcolor:gray1
PlotData =
  bar:1921 color:gray1 width:1
   from:0 till:2433 width:15 text:2433 textcolor:red  fontsize:8px
  bar:2004 color:gray1 width:1
   from:0 till:2400  width:15  text:2400 textcolor:red  fontsize:8px
  bar:2010 color:gray1 width:1
   from:0 till:2000  width:15  text:2000 textcolor:red  fontsize:8px
</timeline>

== Historia ==
W X–XI w. był tu gród otoczony wałem. Dobra kosowskie od XV w. przechodziły  przez ręce możnych rodów - Chreptowiczów, Sanguszków, Sapiehów, Flemingów, Czartoryskich. W pierwszej połowie XIX w. były w rękach Pusłowskich, którzy na przełomie XIX i XX w. sprzedali dobra Rosjanom. Po I wojnie światowej majątek rozparcelowano.

W roku 1838 polski przemysłowiec, hrabia [[Wandalin Pusłowski]] wybudował w miejscowości pałac, przejęty po [[Powstanie styczniowe|powstaniu styczniowym]] w ramach represji przez rosyjskich magnatów. W czasie [[I wojna światowa|I wojny światowej]] Kosów został częściowo zniszczony. Za [[II Rzeczpospolita|II Rzeczypospolitej]] miejscowość była siedzibą wiejskiej [[Kosów (gmina w województwie poleskim)|gminy Kosów]].

Po [[Agresja ZSRR na Polskę|agresji ZSRR na Polskę]] w dniu 17 września 1939 miejscowa ludność została poddana represjom a niektóre obiekty zabytkowe uszkodzone – obecnie [[Instytut Pamięci Narodowej|IPN]] prowadzi śledztwo w sprawie zamordowania w dniach 17–20 września 25 Polaków nieopodal Kosowa.

Podczas okupacji hitlerowskiej, w październiku 1941 roku Niemcy utworzyli getto dla żydowskich mieszkańców. Przebywało w nim około 1500 osób. W lipcu 1942 roku Niemcy zlikwidowali getto, a Żydów zamordowano<ref>{{Cytuj |redaktor = Geoffrey P. Megargee |tytuł = Encyclopedia of camps and ghettos, 1933-1945 |wolumin = II, part B |s = 1216}}</ref>.

== Zabytki ==
[[Plik:Kosaŭ, Maračoŭščyna. Косаў, Марачоўшчына (N. Orda, 1875).jpg|thumb|290px|[[Napoleon Orda]], ''Pałac P. Wandalina Pusłowskiego i dom w którym się urodził Tadeusz Kościuszko 4 Lutego 1746 r'']]
* [[Pałac Pusłowskich w Kosowie|Pałac Pusłowskich]] – zbudowany w 1838 r. przez Wandalina, neogotycki o imponującej fasadzie (120 m) usytuowany na wzgórzu o spłaszczonym wierzchołku. W okresie międzywojennym był siedzibą starostwa kosowskiego. W 1942 r. spalony przez partyzantów radzieckich i doszczętnie zdewastowany, a rozległy otaczający go park wycięty (teraz rośnie bór sosnowy). Od 2007 r. trwa rozległy remont i rewaloryzacja pałacu. Aktualnie (2020 r.) można już go zwiedzać.
* [[Cerkiew św. Antoniego Wielkiego w Kosowie|Cerkiew prawosławna pw. św. Antoniego Wielkiego]] z 1868 r. (w miejscu poprzedniej z 1597 r.), parafialna<ref>{{Cytuj stronę|url= https://hram.by/%D0%90%D0%BD%D1%82%D0%BE%D0%BD%D1%96%D0%B5%D1%9E%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D1%86%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%B2%D0%B0_%D0%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%B2%D0%B0_%D0%86%D0%B2%D0%B0%D1%86%D1%8D%D0%B2%D1%96%D1%86%D0%BA%D1%96_%D0%A0%D0%B0%D1%91%D0%BD |autor= |tytuł= Брэсцкая Вобласць {{!}} Івацэвіцкі Раён {{!}} Косава {{!}} Антоніеўская царква |opublikowany= hram.by |data=|język=be |data dostępu=2020-10-07}}</ref>.
* Kościół [[Katolicyzm|katolicki]] pod wezwaniem Przenajświętszej Trójcy, wybudowany w [[Neoromanizm|stylu neoromańskim]] w 1878 – w znajdującym się na jego miejscu kościółku został w [[1746]] [[chrzest|ochrzczony]] [[Tadeusz Kościuszko]], urodzony w odległej o pół kilometra od Kosowa [[Mereczowszczyzna|Mereczowszczyźnie]].

== Ludzie związani z Kosowem ==
* [[Leopold Bieńkowski]] – polski działacz społeczny,
* [[Bohdan Drozdowski]] – polski poeta, prozaik, publicysta, tłumacz, autor sztuk scenicznych,
* [[Eugeniusz Iwaniec]] – historyk i rusycysta, nauczyciel akademicki Uniwersytetu Łódzkiego, badacz dziejów [[Starowiercy|starowierców]]
* [[Tadeusz Kościuszko]] – generał, polski bohater narodowy, [[Najwyższy Naczelnik Siły Zbrojnej Narodowej]] w insurekcji 1794,
* [[Wandalin Pusłowski]] – polski hrabia, inicjator budowy [[Pałac Pusłowskich w Kosowie|tutejszego pałacu]].
* [[Antoni Kamiński (pułkownik)|Antoni Kamiński]] – pułkownik Wojska Polskiego, osadnik wojskowy w Kosowie Poleskim
* [[Jan Roszkowski (polityk)|Jan Roszkowski]] – polski polityk, samorządowiec

== Zobacz też ==
* [[Mereszowszczyzna]]

== Przypisy ==
{{Przypisy}}

== Linki zewnętrzne ==
* {{SgKP|IV|473|Kossów}}

== Galeria ==
<gallery widths=200 perrow=5>
Plik:Kosaŭ, Fabryčnaja. Косаў, Фабрычная (1919-39).jpg|Ulica Fabryczna w dwudziestoleciu międzywojennym
Plik:Kosaŭ, Sapieha. Косаў, Сапега (1930).jpg|Dworek Sapiehów w 1930 (nie istnieje)
Plik:KosavaKasciol018.JPG|Kościół rzymskokatolicki Świętej Trójcy
Plik:Сьвята-Антоніеўская царква (Косава) 004.Jpeg|Cerkiew prawosławna św. Antoniego Wielkiego
Plik:DomKasciuszki117.JPG|Zrekonstruowany dwór, w którym urodził się Tadeusz Kościuszko
Plik:Ghetto Kossovo 1c-1.jpg|Zbiorowa mogiła ponad 3 tysiący Żydów z kosowskiego getta zamordowanych w Mereczowszczyźnie w 1942 r.
Plik:Ghetto Kossovo 2a.jpg|Pomnik w uroczysku Jałowasta upamiętniający 200 Żydów z Kosowa zamordowanych w 1942 r.
Plik:Косава. Капліца.jpg|Kaplica na cmentarzu katolickim
Plik:Косава. Каталіцкія могілкі. Магіла паўстанцаў (01).jpg|Mogiła [[powstanie styczniowe|powstańców styczniowych]] na cmentarzu katolickim
Plik:Jewish cemeteries in Kossovo 2b.jpg|Szkoła wybudowana w 1958 r. na miejscu jednego z cmentarzy żydowskich przy ulicy 3 lutego
</gallery>
{{Rejon iwacewicki}}
{{Powiat słonimski}}
{{Powiat kosowski (województwo poleskie)}}
{{Powiat iwacewicki}}

[[Kategoria:Kosów Poleski| ]]
[[Kategoria:Prywatne miasta Czartoryskich herbu Pogoń Litewska]]
[[Kategoria:Miasta magnackie I Rzeczypospolitej (województwo nowogródzkie)]]

title: KosówКосава

Państwo: Białoruś

Obwód: brzeski

Rejon: iwacewicki