text:
# Bitwa Warszawska
Bitwa Warszawska, zwyczajowo nazywana Cudem nad Wisłą – operacja wojskowa stoczona w dniach 13–25 sierpnia 1920 roku pomiędzy nacierającą na Warszawę i na północny zachód od niej Armią Czerwoną a Wojskiem Polskim, zgrupowanym nad Wisłą i Wieprzem; decydująca bitwa wojny polsko-bolszewickiej.
Znalazłszy się w krytycznej sytuacji, u progu spodziewanej przez wielu klęski, oddziały Wojska Polskiego zdołały odepchnąć i pokonać nacierające wojska Frontu Zachodniego Armii Czerwonej, dowodzone przez Michaiła Tuchaczewskiego. Zwycięstwo strony polskiej w bitwie radykalnie zmieniło przebieg wojny, pozwoliło zachować niepodległość odradzającej się Rzeczypospolitej, a także przekreśliło radzieckie plany ustanowienia w Polsce republiki sowieckiej, ofensywy na Europę Zachodnią oraz plany wywołania międzynarodowej rewolucji.
Kluczową rolę odegrała kontrofensywa Wojska Polskiego na lewe skrzydło nacierającej na Warszawę i na północ od niej Armii Czerwonej. Plan bitwy został opracowany według dyrektywy Naczelnego Wodza Józefa Piłsudskiego przy czynnym udziale szefa Sztabu Generalnego Wojska Polskiego Tadeusza Rozwadowskiego, a przeprowadzony przez Naczelnego Wodza Józefa Piłsudskiego, wyprowadzony znad Wieprza 16 sierpnia 1920, przy jednoczesnym związaniu głównych sił bolszewickich na przedpolach Warszawy.
Był to przełomowy moment dla strony polskiej, która od czasu zakończenia ofensywy na Kijów, została zmuszona przez wojska radzieckie do chaotycznego odwrotu na zachód. Na przełomie lipca i sierpnia 1920 roku sytuacja wojsk polskich stawała się krytyczna. Niepowodzeniem zakończyła się próba powstrzymania ofensywy sił bolszewickich na linii Bugu. Z początkiem sierpnia oddano twierdzę Brześć, a Armia Czerwona uzyskała otwartą drogę na Warszawę. Siły polskie wydawały się bliskie rozpadu, a obserwatorzy przewidywali decydujące zwycięstwo radzieckie. 6 sierpnia oddziały polskie otrzymały rozkaz cofnięcia się ku Wiśle celem przegrupowania sił, przygotowania kontruderzenia i zorganizowania obrony stolicy. Generał Józef Haller formował Armię Ochotniczą, a stanowisko Wojskowego Gubernatora Warszawy objął generał Franciszek Latinik .
Bitwa rozpoczęła się 13 sierpnia 1920, kiedy wojska Armii Czerwonej, dowodzone przez Michaiła Tuchaczewskiego, zbliżyły się do Warszawy. Walki toczyły się na obszarze sięgającym na południe po Włodawę nad Bugiem, na północ po Działdowo. Obronna faza bojów koncentrowała się na Froncie Północnym generała Józefa Hallera. 1 Armia generała Franciszka Latinika, choć początkowo zmuszona do ustąpienia w rejonie Radzymina na drugą linię obrony pomiędzy Nieporętem i Rembertowem, w końcu skutecznie zatrzymała radzieckie natarcie na przedmościu warszawskim , zaś 14 sierpnia polska 5 Armia generała Władysława Sikorskiego podjęła działania ofensywne nad Wkrą.
Decydujący cios Frontowi Północnemu Armii Czerwonej zadała grupa uderzeniowa Naczelnego Wodza Józefa Piłsudskiego, wyprowadzając 16 sierpnia kontruderzenie znad Wieprza, przełamując pozycje słabej Grupy Mozyrskiej pod Kockiem i Cycowem, a następnie wychodząc na tyły Armii Czerwonej, frontalnie atakującej Warszawę. Działania wojsk polskich wymusiły niezorganizowane cofanie się Armii Czerwonej na północny wschód. Armia Czerwona poniosła znaczne straty. Od tego momentu przez kolejne tygodnie Wojsko Polskie pozostawało w permanentnej ofensywie. Siły polskie przeszły do działań pościgowych, odnosząc kolejne zwycięstwa.
Zdaniem brytyjskiego polityka i dyplomaty Edgara D’Abernon bitwa warszawska była jedną z osiemnastu przełomowych bitew w historii świata. Przywódca bolszewików Włodzimierz Lenin nazwał ją „ogromną porażką” swoich sił. Strategiczna porażka Armii Czerwonej w wojnie polsko-bolszewickiej została przypieczętowana w zwycięskiej dla Wojska Polskiego bitwie nad Niemnem (20–28 września 1920), która ostatecznie przekreśliła plany wznowienia ofensywy Armii Czerwonej na Polskę.

## Nazwa
W polskiej historiografii najbardziej utrwaloną nazwą bitwy jest bitwa warszawska lub, zgodnie z zasadami ortografii, Bitwa Warszawska.
Istnieje również popularne określenie Cud nad Wisłą. Twórcą tego sformułowania był Stanisław Stroński, który 14 sierpnia 1920 przypomniał podobnie dramatyczne położenie Francji w czasie I wojny światowej we wrześniu 1914, kiedy to nieoczekiwane odrzucenie wojsk niemieckich z przedpola Paryża nazwano cudem nad Marną. Pierwszy raz w debacie publicznej użył go Wincenty Witos i było ono chętnie podnoszone przez politycznych przeciwników Piłsudskiego, kwestionujących zasługi marszałka w przygotowaniu i przeprowadzeniu tej operacji. Przy tym wszystkim sformułowanie to nabrało konotacji religijnej, ponieważ Kościół (również nieprzychylny Marszałkowi) bardzo szybko podchwycił określenie bitwy jako cud i postanowił rozstrzygający jej dzień przypadający na 16 sierpnia połączyć z obchodzonym dzień wcześniej, dniem Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny, Królowej Korony Polskiej.
Zarówno nazwie Bitwa Warszawska, jak i nazwie Cud nad Wisłą sprzeciwia się prof. Lech Wyszczelski, który zamiast nich proponuje określenie bitwa na przedpolach Warszawy. Jak podkreśla, to nie Warszawa była głównym celem wojsk radzieckich, nie spadł na nią żaden pocisk, a działania wojenne prowadzone były na przestrzeni 450 km.

## Sytuacja przed bitwą

### Armia Czerwona
Głównodowodzącym całej Armii Czerwonej był Siergiej Kamieniew, podlegający bezpośrednio komisarzowi wojny i marynarki (narkomwojenmorowi) Lwowi Trockiemu będącemu jednocześnie (podobnie jak Stalin) członkiem pięcioosobowego wówczas Biura Politycznego (politbiura) w składzie: Lenin, Trocki, Stalin, Zinowiew, Kamieniew jako pełni członkowie, Piatakow i Bucharin jako zastępcy członków.
Armia Czerwona nacierała siłami zgrupowanymi w dwa związki operacyjne:
Uczestniczący w bitwie warszawskiej Front Zachodni Michaiła Tuchaczewskiego z komisarzem politycznym Ivarem Smilgą:
- 3 Korpus Kawalerii Gaja-Chana (Gajka Bżyszkjana-Gaja),
- 4 Armia Jewgienija Siergiejewa (od 1 sierpnia Aleksandr Szuwajew),
- 15 Armia Augusta Korka,
- 3 Armia Władimira Łazariewicza,
- 16 Armia Nikołaja Sołłohuba,
- Grupa Mozyrska Tichona Chwiesina.

Niebiorący udziału w bitwie warszawskiej Front Południowo-Zachodni Aleksandra Jegorowa z komisarzem politycznym Józefem Stalinem:
- 14 Armia Mołkoczanowa,
- 1 Armia Konna Siemiona Budionnego z komisarzem politycznym Klimentem Woroszyłowem,
- 12 Armia Woskanowa.

Wojska obu frontów początkowo oddzielone były olbrzymim kompleksem bagien poleskich i współdziałały ze sobą nader luźno. W miarę ich postępu luka operacyjna w centrum ugrupowania, wypełniona tylko słabymi formacjami, poszerzała się jeszcze bardziej.
Następowało to wbrew dyspozycjom Naczelnego Dowództwa Armii Czerwonej z 3 i 11 sierpnia, nakazującym przesunięcie znacznych sił Frontu Południowo-Zachodniego (Armii Konnej Budionnego i 12 Armii Woskanowa) z małopolskiego i wołyńskiego obszaru działań wojennych na kierunek warszawski.
Prawe skrzydło wojsk Tuchaczewskiego (4 Armia Siergiejewa (Szuwajewa) i Korpus Gaja) otrzymało zadanie opanowania obszaru Grudziądza i Torunia oraz forsowania Wisły na odcinku od Dobrzynia po Włocławek. Polecenie forsowania Wisły (między Płockiem a Wyszogrodem) otrzymała również 15 Armia Korka.
Centrum sił Tuchaczewskiego skierowane zostało na Modlin (3 Armia Łazariewicza) i na Warszawę (16 Armia Sołłohuba).
Osłonę lewego skrzydła 16 Armii powierzono grupie mozyrskiej Tymoteusza Chwiesina, zbliżającej się od Włodawy nad Wisłę na północ od Dęblina.
Główne siły Frontu Południowo-Zachodniego znajdowały się natomiast nad rzeką Strypą (14 Armia Mołkoczanowa) oraz pod Brodami (Armia Konna Budionnego) i parły na Lwów, a 12 Armia Woskanowa forsowała Bug na południe od Włodawy.
Większość sił Frontu Zachodniego posuwała się zatem w kierunku północno-zachodnim – na północ od Warszawy, a gros sił Frontu Południowo-Zachodniego w kierunku południowo-zachodnim – na Lwów.
Łącznie w samej bitwie warszawskiej uczestniczyło ok. 104–114 tys. żołnierzy, 600 dział i ponad 2450 karabinów maszynowych.
- Michaił Tuchaczewski
- Gaj Dimitriewicz Gaj

### Wojsko Polskie
Pierwszym krokiem do wzmocnienia siły obronnej kraju było powołanie 3 lipca 1920 Rady Obrony Państwa. „Decyzja w sprawach, w których chodzi o byt i życie narodów, musi być tak samo szybka i piorunująca, jak decyzja tych, którzy śmierć niosą, obrońców kraju”. Na apel Rady zaczęły napływać liczne rzesze ochotników, wnosząc oprócz „siły liczebnej”, siłę moralną wynikającą z obowiązku obrony Ojczyzny. Liczba ochotników wynosiła około 80 tys. żołnierzy. Początkowo zamierzano sformować armię ochotniczą, ale Piłsudski zdecydował o tworzeniu batalionów i tylko jednej dywizji ochotniczej. Na apel odpowiedziały również kobiety polskie, tworząc Legię Kobiet, działającą głównie w służbach pomocniczych. Stworzono także grupę operacyjną kawalerii, a z Syberii przybyły resztki 5 Dywizji Syberyjskiej. W lipcu powołano do służby roczniki od 1890 do 1894 i w przełomowych momentach sierpnia 1920, pomimo ogromnych strat, liczebność wojska przekroczyła 900 tys. żołnierzy.
Armiom radzieckim Naczelne Dowództwo Wojska Polskiego przeciwstawiło siły zgrupowane w sześciu armiach i formacje dozorujące Wisłę od Torunia do Wyszogrodu (20 Dywizja Piechoty – dawna 2 Dywizja Litewsko-Białoruska) oraz bataliony zapasowe i ochotnicze.
Naczelnym Wodzem Polskich Sił Zbrojnych był Józef Piłsudski, a szefem Sztabu Generalnego Wojska Polskiego – Tadeusz Rozwadowski. Siły polskie zostały przez nich podzielone na trzy fronty:
Front Północny generała Józefa Hallera:
- 5 Armia generała Władysława Sikorskiego broniąca odcinka na północ od Warszawy na rubieży rzeki Wkry,
- 1 Armia generała Franciszka Latinika broniąca przedmościa Warszawy na odcinku od Zegrza do Karczewa,
- 2 Armia generała Bolesława Roi broniła przepraw na Wiśle po stronie zachodniej na odcinku od Karczewa do Dęblina.

Front Środkowy generała Edwarda Śmigłego-Rydza:
- 4 Armia generała Leonarda Skierskiego skoncentrowała się w rejonie Dęblin – Kock,
- 3 Armia generała Zygmunta Zielińskiego rozwinięta została od Kocka w kierunku wschodnim do Brodów.

Front Południowy generała Wacława Iwaszkiewicza (obsadził odcinek od Brodów do granicy rumuńskiej, nie brał udziału w bitwie warszawskiej):
- 6 Armia generała Władysława Jędrzejewskiego,
- Armia Ukraińskiej Republiki Ludowej generała Mychajła Omelianowicza-Pawlenki.

Strona polska posiadała do dyspozycji 29 dywizji piechoty, w tym jedną ochotniczą i jedną ukraińską, oraz trzy dywizje kawalerii.
W ostatnich dniach działań odwrotowych w toku walk obronnych na przedpolach Warszawy utworzone zostały w rejonie rzeki Wieprz dwie grupy uderzeniowe podporządkowane osobiście marsz. Józefowi Piłsudskiemu.
W ich skład weszły trzy dywizje z 4 Armii:
- 14 Dywizja Piechoty generała Daniela Konarzewskiego,
- 16 Dywizja Piechoty pułkownika Kazimierza Ładosia,
- 21 Dywizja Piechoty Górskiej generała Andrzeja Galicy,

oraz dwie dywizje z 3 Armii:
- 1 Dywizja Piechoty Legionów pułkownika Stefana Dąb-Biernackiego,
- 3 Dywizja Piechoty Legionów generała Leona Berbeckiego,

i brygada jazdy pułkownika Feliksa Jaworskiego.
Pierwsza grupa uderzeniowa ześrodkowała się w rejonie Dęblina. Przy tej grupie (przy 14 Dywizji generała Daniela Konarzewskiego) umieścił swoje stanowisko dowodzenia sam marszałek Piłsudski. Obok, przy 16 Dywizji, generał Skierski. Generał Edward Śmigły-Rydz stanął przy 1 Dywizji Piechoty Legionów. Dowódcy najwyższego szczebla znaleźli się przy dywizjach przede wszystkim po to, by w ten sposób podnieść morale wojska, ugruntować wiarę w powodzenie operacji.
Wojsko Polskie uczestniczące w bitwie warszawskiej liczyło 113–123 tys. żołnierzy, 500 dział i ponad 1780 karabinów maszynowych, 2 eskadry samolotów, kilkadziesiąt czołgów i samochodów pancernych i kilka pociągów pancernych.
Przez cały okres bitwy działało również Wojskowe Gubernatorstwo Warszawy, powołane 29 lipca 1920 roku przez ministra spraw wojskowych w celu zaprowadzenia porządku i bezpieczeństwa publicznego oraz organizacji obrony w oblężonym mieście. Gubernator łączył obowiązki dowódcy wojskowego i zwierzchnika administracji cywilnej. Na Wojskowego Gubernatora Warszawy został powołany generał Franciszek Latinik .
- Józef Piłsudski
- Tadeusz Rozwadowski
- Józef Haller
- Franciszek Latinik
- Edward Śmigły-Rydz
- Władysław Sikorski

## Planowanie operacji
W nocy z 5 na 6 sierpnia 1920 roku w Belwederze opracowywano ogólną koncepcję rozegrania bitwy. W rozważaniach powrócono do idei, które od końca lipca nurtowały umysły całego polskiego kierownictwa wojskowego. Zamierzano częścią sił zatrzymać uderzenie Armii Czerwonej przed Warszawą, a na prawym skrzydle odtworzyć odwody operacyjne i uderzyć nimi na południową flankę przeciwnika.
6 sierpnia nad ranem marszałek Piłsudski wybrał ostatecznie rejon koncentracji wojsk do przeciwuderzenia. Z zaproponowanych przez szefa Sztabu Generalnego, Tadeusza Rozwadowskiego okolic Garwolina lub Wieprza, marszałek zdecydował się na to drugie miejsce. Przedstawiciel francuskiej misji wojskowej generał Maxime Weygand preferował bliski Warszawy rejon koncentracji i płytki, mniej ryzykowny manewr oskrzydlający z możliwością pogłębienia obrony na kierunku stolicy. Marszałek zdecydował przesunąć grupę uderzeniową na południe, poza linię rzeki Wieprz i wykonać głęboki manewr nie tylko na skrzydła radzieckiego Frontu Zachodniego, ale także na jego tyły.
6 sierpnia po południu został wydany rozkaz nr 8358/III, który uruchamiał realizację planu operacji. Jest zatytułowany Rozkaz do przegrupowania i wydany przez Naczelne Dowództwo WP (Sztab Generalny) Oddz. III, a podpisany przez Szefa Sztabu Generalnego gen. por. Tadeusza Rozwadowskiego. Oto fragmenty tego rozkazu (pisownia oryginalna):
„Szybkie posuwanie się nieprzyjaciela w głąb kraju, oraz jego poważne próby przedarcia się przez Bug na Warszawę, skłaniają Naczelne Dowództwo do przeniesienia frontu północno-wschodniego na linię Wisły z jednoczesnym przyjęciem wielkiej bitwy pod Warszawą.
I.Jako zasadnicze linie obronne Naczelne Dowództwo wybrało: linię rzeki Orzyc-Narew, z przyczółkami mostowymi Pułtusk, przyczółek Warszawa-Wisła, przyczółek Dęblin-Wieprz i dalej na Seret lub Strypę. Linia ta pozwoli na ustawienie wojsk własnych w schody, dogodne do uderzenia na flanki i komunikację posuwających się grup nieprzyjacielskich.
Charakter terenu, ugrupowanie i cele nieprzyjaciela, oraz własne zadania dzielą ten front na trzy zasadnicze odcinki (fronty):
a) północny od granicy niemieckiej do przyczółka Dęblin włącznie,
b) środkowy od Dęblina włącznie po Brody wyłącznie,
c) południowy od Brodów włącznie do granicy południowej Państwa.
II.Przewodnią ideą operacyjną Naczelnego Dowództwa na najbliższy czas jest:
1. wiązać nieprzyjaciela na południu, przesłaniając Lwów i zagłębie naftowe,
2. na północy nie dopuścić do oskrzydlenia wzdłuż granicy niemieckiej, oraz osłabić nieprzyjaciela przez krwawe odbicie jego oczekiwanych na przyczółkach warszawskich ataków,
3. centrum ma zadanie ofensywne: szybkie zebranie na dolnym Wieprzu armii manewrowej, która by uderzyła następnie na flankę i tyły nieprzyjaciela, atakującego Warszawę, i rozbiła go; grupa wojsk na górnym Wieprzu, zebrana początkowo dla ochrony koncentracji armii manewrowej od wschodu i południowego wschodu, dołączyłaby się następnie do akcji armii manewrowej w kierunku północno-wschodnim. Wtedy też współdziałanie wojsk odcinka północnego jest brane pod uwagę. […]
III.Charakterystyka i zadania odcinków:
1. Północny pod dowództwem gen. broni Hallera najbardziej zagrożony ze względu na dążenie nieprzyjaciela do opanowania stolicy, bądź w uderzeniu czołowym, bądź przez ruch okrążający od północy, nie są też wykluczone próby sforsowania Wisły na południe od Warszawy. […]
2. Środkowy pod dowództwem gen. por. Rydza-Śmigłego ma być tą grupą manewrową, która, wykorzystawszy zmęczenie nieprzyjaciela wskutek ataków na przyczółek warszawski oraz skrzydłowe ugrupowanie, energicznym uderzeniem zada klęskę siłom głównym. […]
3. Południowy pod dowództwem gen. broni Dowbor-Muśnickiego ma za zadanie przesłonięcie wschodniej Małopolski w kierunku Hrubieszów – Rawa Ruska. […]
IV.Ogólne wytyczne.
1. Od nieprzyjaciela odłączać się na noc, w pierwszą noc wykonać od razu bardzo duży przemarsz, zostawiając tylko słabe ariergardy kawaleryjskie, lub piechotę na wózkach z karabinami maszynowymi […]
2. Tabory i zakłady od razu zacząć ewakuować, licząc się z tym, że ilość przepraw na Wiśle i Wieprzu jest ograniczona […]
6. Na Wiśle istnieją następujące przeprawy:
Mosty żelazne Modlin – Warszawa (adaptowane do ruchu kolejowego), Dęblin – Sandomierz,
most kołowy Warszawa – Dęblin,
most drewniany Puławy – Annopol,
most pontonowy ciężki Modlin;
w budowie:Warszawa most pontonowy lekki, będzie gotowy 12 sierpnia, Góra Kalwaria – most na berlinkach będzie gotowy 15 sierpnia;
promy parowe – Jabłonna i Góra Kalwaria będą czynne od 8 sierpnia. […]
V.Wykonanie:
a) Odwrót armii frontu północno-wschodniego rozpocznie się 7 sierpnia na noc. […]”
Mówiąc skrótowo, planowany manewr polegał na nagłym oderwaniu się wojsk polskich od wojsk radzieckich i dokonaniu w głębokiej tajemnicy przegrupowania polskich dywizji w taki sposób, by w oparciu o obronę na Wiśle, Narwi i Orzycu oraz przyczółku mostowym Modlin – Warszawa podjąć obronę stolicy, a zza Wieprza poprowadzić armią manewrową decydujące kontrnatarcie. Przeciwnatarcie to miało być wykonane pod osłoną wojsk stojących nad Bugiem i na południu.
W nocy z 8 na 9 sierpnia gen. Tadeusz Rozwadowski opracował rozkaz operacyjny specjalny nr 10 000, będący ostateczną modyfikacją planu bitwy warszawskiej. Zakładał on dodatkowe wzmocnienie Frontu Północnego i nakładał na 5 Armię gen. Sikorskiego poza zadaniami defensywnymi, również zadania ofensywne. Rozkaz kończył się słowami: nogami i męstwem piechura polskiego musimy wygrać tę bitwę.
12 sierpnia Józef Piłsudski opuścił Warszawę i udał się do Kwatery Głównej w Puławach. Przed wyjazdem złożył na ręce premiera Witosa dymisję z funkcji Naczelnika Państwa i Naczelnego Wodza. W liście do premiera zaznaczał, że jego zdaniem, skoro rozmowy pokojowe z bolszewikami nic nie dały, Polska musi liczyć na pomoc krajów Ententy, a te uzależniają ją od odejścia Marszałka. Witos jednak dymisji nie przyjął.
W pierwszych dniach sierpnia z Warszawy do Poznania wyjechał personel placówek dyplomatycznych, ewakuowano także ich archiwa. Szefowie misji dyplomatycznych opuścili miasto 14 sierpnia. W Warszawie pozostali jedynie nuncjusz Achilles Ratti (późniejszy papież Pius XI) oraz poseł Włoch.

## Przebieg bitwy

### Bój na przedmościu warszawskim
13 sierpnia, w pierwszym dniu bitwy, nastąpiło gwałtowne natarcie dwóch radzieckich związków taktycznych, jednej dywizji z 3 Armii Łazarewicza i jednej z 16 Armii Sołłohuba. Nacierały one na Warszawę z kierunku północno-wschodniego.
Dwie dywizje Armii Czerwonej, które w ostatnim czasie pokonały marszem przeszło 600 kilometrów, uderzyły pod Radzyminem, przełamały obronę 11 Dywizji pułkownika Bolesława Jaźwińskiego i zdobyły Radzymin. Następnie jedna z nich ruszyła na Pragę, a druga skręciła w prawo – na Nieporęt i Jabłonnę. Rozpoczęła się dramatyczna walka pod Radzyminem, która w polskiej legendzie mylnie uznawana jest niekiedy za „bitwę warszawską”.
Niepowodzenie to skłoniło dowódcę polskiego Frontu Północnego do wydania dyspozycji wcześniejszego rozpoczęcia działań zaczepnych przez 5 Armię generała Sikorskiego z obszaru Modlina, by tym samym odciążyć 1 Armię generała Latinika, osłaniającą Warszawę.
W dniu następnym, to jest 14 sierpnia, zacięte walki wywiązały się już wzdłuż wschodnich i południowo-wschodnich umocnień przedmościa warszawskiego – na odcinku od Wiązowny po rejon Radzymina. Siły polskie stawiały wszędzie twardy opór i nacierające wojska radzieckie nie uzyskały poważniejszych sukcesów. Bardziej stabilna sytuacja w rejonie przedmościa warszawskiego, miała miejsce w rejonie położonym na południe od Radzymina na odcinku od Starej Miłosny poprzez Wiązownę, Emów aż po Świerk, gdzie zacięty i skuteczny opór od 13 do 16 sierpnia stawiały oddziały XXIX Brygady Piechoty płk. Stanisława Wrzalińskiego.
15 sierpnia koncentryczne natarcie odwodowych dywizji polskich (10 Dywizji generała Żeligowskiego i 1 Dywizji Litewsko-Białoruskiej generała Jana Rządkowskiego), po całodziennych zażartych bojach przyniosło duży sukces. Odzyskany został Radzymin i polskie oddziały wróciły na pozycje utracone przed dwoma dniami. 16 sierpnia na liniach bojowych przedmościa warszawskiego toczyły się nadal intensywne walki, ale sytuacja wojsk polskich ulegała częściowej poprawie.
W strefie Modlina działania zbrojne początkowo nie dawały również wyraźnego rozstrzygnięcia.

### Walki nad Wkrą
5 Armia generała Sikorskiego, która na rozkaz dowódcy Frontu Północnego przeszła 14 sierpnia do natarcia w kierunku Nasielska, czyniła postępy. Były to jednak sukcesy o znaczeniu lokalnym.
Dopiero w dwa dni później, czyli 16 sierpnia, koncentryczne uderzenie armii Sikorskiego, wyprowadzone z południowo-wschodnich fortów Modlina i znad Wkry, doprowadziło do opanowania Nasielska. Dało możliwość kontynuowania dalszych działań na Serock i Pułtusk.
Na lewym skrzydle frontu polskiego zaznaczyła się przewaga Armii Czerwonej. 4 Armia Szuwajewa i 3 Korpus Kawalerii Gaja, parły na Płock, Włocławek i Brodnicę, a w rejonie Nieszawy rozpoczęły już forsowanie Wisły.

### Kontruderzenie znad Wieprza
Pod wpływem wiadomości napływających z rejonu Warszawy oraz Włocławka i Brodnicy, naczelny wódz Wojska Polskiego zdecydował się rozpocząć manewr zaczepny znad dolnego Wieprza.
Józef Piłsudski wyprowadził kontruderzenie znad Wieprza 16 sierpnia 1920 roku siłami 5 dywizji. 4 Armia, którą osobiście dowodził składała się z 14. Dywizji Poznańskiej, 16. Dywizji Pomorskiej i 21. Dywizji Podhalańskiej. Siły jej liczyły 27 500 żołnierzy piechoty, 950 kawalerzystów, 461 karabinów maszynowych i 90 dział polowych.
Dywizje grupy uderzeniowej, mające ogromną przewagę nad słabą radziecką Grupą Mozyrską, ruszyły szerokim frontem, by już w drugim dniu natarcia dotrzeć do szosy Warszawa-Brześć. Rokowało to wyjście na tyły wojsk radzieckich pod Warszawą. Prawe skrzydło natarcia osłaniała 3 Dywizja Piechoty Legionów maszerująca na Włodawę i Brześć. Pod Warszawą wojska radzieckie zostały związane energicznym zwrotem zaczepnym części sił polskich z przedmościa, wspartych czołgami atakującymi w kierunku na Mińsk Mazowiecki tzw. II grupa uderzeniowa Stanisława Wrzalińskiego.
Postępy uzyskane już w pierwszym dniu natarcia były znaczne. 3 Dywizja Piechoty Legionów zajęła Włodawę. 1 Dywizja Piechoty Legionów odcinek Wisznice – Wohyń, a 21 Dywizja Piechoty Górskiej oraz dywizje wielkopolskie 14 i 16 osiągnęły rubież rzeki Wilgi, zajęły Garwolin i wysunęły patrole pod Wiązowną. 2 Dywizja Piechoty Legionów, przerzucona z zachodniego brzegu Wisły, przejęła rolę odwodu grupy uderzeniowej.
17 sierpnia siły polskie osiągnęły linię Biała Podlaska – Międzyrzec – Siedlce – Kałuszyn – Mińsk Mazowiecki.
Piłsudski pojechał do Warszawy i 18 sierpnia wydał stosowne rozkazy do przegrupowania. Miało ono na celu stworzenie grupy pościgowej, która zwłaszcza na prawym skrzydle odciąć miała nieprzyjacielowi odwrót na linię Brześć nad Bugiem – Białystok – Osowiec, doprowadzając do jego osaczenia. W ramach frontu środkowego, pozostającego w dalszym ciągu pod osobistym dowództwem Naczelnego Wodza, utworzona została nowa 2 Armia pod dowództwem gen. Rydza-Śmigłego. W jej skład weszły: 1DP Leg., 3DP Leg., 4 BK, 21 DP, 1 DLit.-Biał. (z 1 Armii), 41 pp (z 5 Armii) oraz „jazda Jaworskiego”. Armia ta otrzymała rozkaz pościgu po osi Międzyrzec – Białystok z równoczesnym obsadzeniem Brześcia nad Bugiem. 4 Armia miała zadanie prowadzić pościg po osi Kałuszyn – Mazowieck. W kierunku północnym (północno-wschodnim), po osi Warszawa – Ostrów – Łomża, pościg miała prowadzić 1 Armia zmniejszona do 8 DP i 10 DP. 5 Armia miała za zadanie działać w kierunku Przasnysz – Mława i odciąć oraz ostatecznie rozprawić się z 4 i 15 Armią nieprzyjaciela oraz Korpusem Kawalerii Gaja. 3 Armia (7DP i 2 DP Leg.), przetransportowana koleją do Lublina, miała osłaniać operacje od wschodu. Można skrótowo powiedzieć, że myślą przewodnią Naczelnego Wodza było działanie, które „rzuci” nieprzyjaciela na granicę niemiecką i odetnie go od dróg wiodących na wschód. Jednak te wytyczne nie zostały w pełni zrealizowane, gdyż 1 Armia opóźniła swoje działanie, a w ostateczności skierowała się do miast w kierunku północno-wschodnim, w kierunku działania 5 Armii (północno-zachodnim), przez co umożliwiła 3 i 15 Armii radzieckiej odwrót na wschód.
Piłsudski w swej książce tak charakteryzuje ten końcowy okres bitwy: Nie marnego kontredansa, lecz wściekłego galopa rżnęła muzyka wojny! Nie dzień z dniem się rozmijał, lecz godzina z godziną! Kalejdoskop w takt wściekłego galopa nakręcony, nie pozwalał nikomu z dowodzących po stronie radzieckiej zatrzymać się na żadnej z tańczonych figur. Pękały one w jednej chwili, podsuwając pod przerażone oczy całkiem nowe postacie i nowe sytuacje, które przerastały całkowicie wszelkie przypuszczenia i czynione plany i zamiary.
W tym samym czasie reszta wojsk polskich przeszła do kontrofensywy na całej długości frontu. 5 Armia znad Wkry uderzyła na XV i III Armie bolszewickie. Wskutek (wyjaśnionego poniżej) braku łączności z dowództwem i zmęczenia żołnierzy, większa część wojsk radzieckich przeszła do nieskoordynowanego odwrotu. Część sił radzieckich, 3 Korpus Kawalerii Gaj-Chana (dwie dywizje) oraz część 4 i 15 Armii (6 dywizji), nie mogąc się przebić na wschód, 24 sierpnia 1920 roku przekroczyła granicę niemiecką i została internowana na terytorium Prus Wschodnich.
|  |  |

## Epizody na miarę zwycięstwa

### Złamanie szyfrów Armii Czerwonej
Według odnalezionych w ostatnich latach i ujawnionych w sierpniu 2005 dokumentów Centralnego Archiwum Wojskowego już we wrześniu 1919 szyfry Armii Czerwonej zostały złamane przez porucznika Jana Kowalewskiego. Manewr polskiej kontrofensywy udał się zatem między innymi dzięki znajomości planów i rozkazów strony radzieckiej i umiejętności wykorzystania tej wiedzy przez polskie dowództwo.
Jak napisał o pracy polskiego radiowywiadu w okresie omawianego konfliktu Mieczysław Ścieżyński, nieprzyjaciel sam informował dokładnie nasze dowództwo o swym stanie moralnym i materialnym, o swych stanach liczebnych i stratach, o swych ruchach, o osiągniętych zwycięstwach i poniesionych klęskach, o swych zamiarach i rozkazach, o miejscu postoju swych dowództw i rejonach dyslokacyjnych swych dywizji, brygad i pułków.
Jednym z najważniejszych sukcesów polskiego wywiadu w okresie bitwy warszawskiej było przechwycenie i odszyfrowanie radiodepeszy dowództwa XVI Armii z 13 sierpnia, dotyczącej zajęcia Warszawy:

Ze sztabu XVI Armii do sztabów podległych dywizji. 13 VIII 1920 r. Rozkaz operacyjny do wojsk XVI Armii.
Armie zachodniego frontu po walkach zajęły Mławę – Ciechanów – Pułtusk – Wyszków. 21 dywizji rozkazano dnia 13 VIII uderzyć na nieprzyjaciela działającego naprzeciw prawego skrzydła naszej armii z linii Zegrze – Załubice, w kierunku na Pragę.
Rozkazuję dywizjom kontynuować ofensywę i wieczorem dnia 14 VIII 1920 r. zawładnąć następującymi rejonami: 27 dywizja – Łajsk – Stacja Jabłonna – Nieporęt; 2 dywizja – Radzymin – Stanisławów – Pustelnik – (wyłącznie) – Helenów; 17 dywizja – Pustelnik – Marki – Turów – Wołomin; 10 dywizja – Mokrołok – Wawer – Jarosław – Okuniew; 8 dywizja – Karczew – Osieck – Kołbiel.
Zwiady dywizyjne do tego czasu powinny dotrzeć aż do linii rzeki Wisły, w granicach dywizyjnych odcinków wyznaczonych w punkcie pierwszym mojej dyrektywy nr 505.
Dowódca 27 dywizji ma współdziałać z 21 dywizją przy jej uderzeniu skierowanym na Pragę.
Dowódca 10 dywizji ma mieć na widoku, że zależnie od okoliczności jego dywizja może mieć główny kierunek na Pragę w celu sforsowania rzeki Wisły w granicach Warszawy, co wymaga skoncentrowania jednej brygady w rejonie Okuniewa.
O otrzymaniu niniejszego natychmiast zameldować.

### Mapa i rozkaz
Powodzenie planu operacji polegającej na wykonaniu tak głębokiego manewru w dużej mierze zależy od utrzymania jego treści w głębokiej tajemnicy.
Naczelne Dowództwo Armii Czerwonej już 13 sierpnia zdobyło pod Dubienką plan polskich działań. Zginął tam dowódca pułku ochotniczego im. Stefana Batorego – mjr Wacław Drohojowski. Znaleziono przy nim mapnik, a w nim rozkaz bojowy wraz z mapą. Rosjanie doszli jednak do wniosku, że jest to mistyfikacja polska, która ma w ten sposób zmusić ich do osłony lewego skrzydła zgrupowania uderzeniowego i tym samym powstrzymać natarcie na Warszawę.

### Zdobycie radiostacji
Jednym z ważniejszych epizodów bitwy warszawskiej było zdobycie przez kaliski 203. pułk ułanów dowodzony przez mjr Zygmunta Podhorskiego, sztabu 4. Armii radzieckiej w Ciechanowie 15 sierpnia, a wraz z nim – kancelarii armii, magazynów i jednej z dwóch radiostacji, służących tej armii do łączności z dowództwem w Mińsku. Polacy wiedzieli, że w tym czasie druga z radiostacji była wyłączona, ponieważ przemieszczała się w inne miejsce. W tym czasie dowódca frontu Michaił Tuchaczewski wydał 4 Armii rozkaz zawrócenia na południowy wschód i uderzenia na armię gen. Sikorskiego, który walczył pod Nasielskiem.
Szybkie i skuteczne rozszyfrowanie tego rozkazu przez Polaków umożliwiło przeanalizowanie sytuacji i doprowadziło do podjęcia błyskawicznej decyzji przestrojenia nadajnika warszawskiego na częstotliwość radzieckiej radiostacji i rozpoczęcie skutecznego zagłuszania znacznie odleglejszych nadajników z Mińska, dzięki czemu druga z radzieckich radiostacji, którą 4 Armia dysponowała, po jej uruchomieniu w nowym miejscu, wciąż nie była w stanie odebrać rozkazów Tuchaczewskiego. Warszawa bowiem na tej samej częstotliwości nadawała przez dwie doby bez przerwy teksty Pisma Świętego – jedyne dostatecznie obszerne teksty, które ad hoc udało się dowództwu Cytadeli, gdzie mieścił się polski nadajnik, dać radiotelegrafistom do nieustannego nadawania.
Rozważano również możliwość nadawania błądzącym na Pomorzu oddziałom radzieckim rozkazów fałszywych, ale od pomysłu tego odstąpiono, nie chcąc zdemaskować się ze złamaniem radzieckich szyfrów.
Doborowa 4 Armia straciwszy swój sztab oraz łączność z dowództwem frontu, straciła koordynację działań. Nie otrzymawszy z Mińska rozkazów (ściślej: nie będąc w stanie ich dosłyszeć) zmieniających kierunek jej operowania, armia ta ze swoimi sześcioma dywizjami posuwała się nadal wzdłuż linii wyznaczonej ostatnio otrzymanymi rozkazami, co zapędziło ją aż do obecnej wschodniej części Torunia (później niektórzy historycy wojskowi ironizowali, że armia ta w tym czasie walczyła nie z Polską, tylko z traktatem wersalskim). W ten sposób została wyeliminowana z bitwy o Warszawę.

### Węgierska pomoc materiałowa – amunicja
Sojusznicza pomoc z Francji nie docierała z powodu blokady dostaw przez Niemcy, Austrię i Czechosłowację, która 28 lipca 1920 zajęła Zaolzie. II Międzynarodówka Socjalistyczna, popierając bolszewików, agitowała dokerów i marynarzy do blokowania przeładunku zaopatrzenia docierającego do Polski drogą morską przez port w Gdańsku. W początkach lipca 1920 rząd Węgier premiera Pála Telekiego podjął decyzję o udzieleniu pomocy Polsce, przekazując nieodpłatnie i dostarczając w krytycznym momencie wojny na własny koszt drogą przez Rumunię, a dalej linią kolejową Czerniowce-Kołomyja-Stryj zaopatrzenie wojskowe: 48 milionów naboi karabinowych Mausera, 13 milionów naboi Mannlichera, amunicję artyleryjską, 30 tysięcy karabinów Mauser i kilka milionów części zapasowych, 440 kuchni polowych, 80 pieców polowych. 12 sierpnia 1920 do Skierniewic dotarł tą drogą transport m.in. 22 milionów naboi do Mausera z fabryki Manfréda Weissa w Czepel.

Łącznie w latach 1919–1921 rząd Królestwa Węgier przekazał Polsce blisko 100 milionów pocisków karabinowych, ogromne ilości amunicji artyleryjskiej, sprzętu i materiałów wojennych.

{{Cytat}} Linki zewnętrzne: "źródło".

## Epilog
W wyniku bitwy warszawskiej (i następującej po niej niemeńskiej) 15 października delegacje polskie i radzieckie zawarły w Rydze zawieszenie broni, a w marcu 1921 na jego bazie zawarty został traktat pokojowy, który do agresji ZSRR na Polskę 17 września 1939 na osiemnaście i pół roku uregulował stosunki polsko-radzieckie i wytyczył polską granicę wschodnią.

### Straty
Straty strony polskiej wyniosły: ok. 4,5 tys. zabitych, 22 tys. rannych i 10 tys. zaginionych. Szkody wyrządzone sowietom nie są znane. Przyjmuje się, że ok. 25 tys. bolszewików poległo, 60 tys. trafiło do polskiej niewoli, zaś 45 tys. zostało internowanych przez Niemców.

### Kontrowersje

#### Radzieckie
Za klęskę wojsk rosyjskich w bitwie warszawskiej Tuchaczewski obciążał Józefa Stalina. Twierdził on, że dyrektywa Kamieniewa, dotycząca przekazania z Frontu Południowo-Zachodniego 1 Armii Konnej i 12 Armii pod jego rozkazy zablokowana została właśnie przez Stalina.
Inni twierdzili (Szaposznikow, Budionny, Tuleniew, Golikow, Timoszenko, Woroszyłow), że rzeczywista odpowiedzialność spada na Tuchaczewskiego, który źle zorganizował operację zdobycia Warszawy.
Znamienne jest, że wszyscy ww. oficerowie przeżyli rok 1937, dosłużyli się wysokich stopni i dożyli długich lat. Ci zaś, którzy wskazywali, że winien jest Stalin, zakończyli swój żywot wraz z marszałkiem Tuchaczewskim w 1937 w ramach tzw. wielkiej czystki.

#### Polskie
W 1920 w Polsce rozgorzał spór o autorstwo planu bitwy warszawskiej i miano zwycięzcy. Z czysto technicznego punktu widzenia autorem planu jest gen. Rozwadowski, jednak marszałek Piłsudski, jako Wódz Naczelny, uważał siebie za konstruktora warszawskiego zwycięstwa. Również wielu historyków przyznaje, że koncepcja bitwy należała do marszałka, którą później na papier przelał gen. Rozwadowski. Istnieje jednak szereg dowodów potwierdzających fatalną kondycję psychiczną Piłsudskiego.
Na wszystkich rozkazach operacyjnych od 12 do 16 sierpnia widnieje podpis gen. Rozwadowskiego, który przez część historyków uważany jest za głównego architekta zwycięstwa nad bolszewikami. Dodatkowo kontrowersje wzbudza fakt, że Piłsudski 12 sierpnia złożył dymisję z piastowanych stanowisk na ręce premiera Witosa i udał się w nocy z 12 na 13 sierpnia do majątku Bobowa do swoich córek i przyszłej żony Aleksandry. Trzeba jednak zaznaczyć, że 13 sierpnia o 10.00 był już w Dęblinie, gdzie przeprowadził odprawę z generałami Śmigłym-Rydzem i Skierskim, a 14 i 15 sierpnia spędził na inspekcjonowaniu pułków Frontu Środkowego.
Opozycja jeszcze bardziej komplikowała sytuację, wysuwając w celu zdyskredytowania Piłsudskiego wielu kandydatów, którym to Polacy mieli zawdzięczać zwycięstwo w bitwie warszawskiej, obok Rozwadowskiego m.in. Hallera, Weyganda czy Sikorskiego. Służyło temu też podkreślanie „cudowności” zwycięstwa nad Wisłą.
Dziś z całą pewnością można powiedzieć, że pozostaje dwóch autorów zwycięstwa: Rozwadowski i Piłsudski; niestety brakuje obiektywnego spojrzenia na cały spór, który budzi wiele kontrowersji i zawiera sporo nieścisłości. Same rozkazy operacyjne, wykształcenie, umiejętność planowania przemawiają za Rozwadowskim, jednak list z 15 sierpnia wskazywałby na Piłsudskiego. Nie zmienia to faktu, że Polska odniosła zwycięstwo dzięki zgodnej współpracy naczelnego dowództwa, które w czasie krytycznym dla kraju potrafiło schować urazy i osobiste niechęci.
W historii sztuki wojennej Bitwa Warszawska jest jednak przykładem rozstrzygającego manewru, którego efekt końcowy osiągnięty został myślą przewodnią dowódcy, rzetelną pracą sztabu oraz wysokimi umiejętnościami oficerów i żołnierzy na polu walki.
Simon Goodough – popularyzator historii wojen i wojskowości – w wydanej w 1979 r. książce Tactical Genius in Battle, postawił Józefa Piłsudskiego w kręgu zwycięzców 27 największych bitew w dziejach świata. Wymienił go w szeregu takich strategów jak Temistokles, Aleksander Wielki, Cezar, Gustaw Adolf czy Kondeusz.

## Znaczenie bitwy warszawskiej dla Europy
Znaczenie bitwy warszawskiej jest wciąż obiektem badań historycznych. Ambasador brytyjski w przedwojennej Polsce – lord Edgar Vincent D’Abernon nazwał ją już w tytule swej książki „Osiemnastą decydującą bitwą w dziejach świata”. W jednym z artykułów opublikowanych w sierpniu 1930 r. pisał: Współczesna historia cywilizacji zna mało wydarzeń posiadających znaczenie większe od bitwy pod Warszawą w roku 1920. Nie zna zaś ani jednego, które by było mniej docenione… Gdyby bitwa pod Warszawą zakończyła się zwycięstwem bolszewików, nastąpiłby punkt zwrotny w dziejach Europy, nie ulega bowiem wątpliwości, iż z upadkiem Warszawy środkowa Europa stanęłaby otworem dla propagandy komunistycznej i dla radzieckiej inwazji (…). Zadaniem pisarzy politycznych… jest wytłumaczenie europejskiej opinii publicznej, że w roku 1920 Europę zbawiła Polska.
Polski historyk i ekspert stosunków polsko-rosyjskich, prof. Andrzej Nowak, w swej książce Klęska imperium zła. Rok 1920 udowadnia tezę, że polskie zwycięstwo uratowało Europę zachodnią przed rewolucją komunistyczną: W korespondencji Lenina ze Stalinem z końca lipca 1920 r. przewija się systematycznie jeden motyw: jak dobijemy Polskę, zdobędziemy Lwów – to była perspektywa Stalina, który ugrzązł ze swoim frontem nie na bohaterskiej obronie Warszawy, lecz Lwowa. Otóż Stalin mówił, że zdobędą najpierw rzeczony Lwów, a potem cała Galicja aż po Kraków będzie bolszewicka i Rosjanie pójdą dalej, rozbiją Czechy, Węgry i Rumunię, wejdą do Wiednia, a w końcu zsowietyzują także Włochy. Stalin wymienia te konkretne kraje, które miały paść ofiarą postępującej ofensywy radzieckiej już w roku 1920. Te ambitne plany podboju praktycznie całego kontynentu europejskiego legły w gruzach. Legły w gruzach, bo zatrzymała je Polska.
Francuski generał Louis Faury w jednym z artykułów w 1928 r. porównał bitwę warszawską do bitwy pod Wiedniem: Przed dwustu laty Polska pod murami Wiednia uratowała świat chrześcijański od niebezpieczeństwa tureckiego; nad Wisłą i nad Niemnem szlachetny ten naród oddał ponownie światu cywilizowanemu usługę, którą nie dość oceniono.
Z kolei brytyjski historyk J.F.C. Fuller napisał w książce Bitwa pod Warszawą 1920: Osłaniając centralną Europę od zarazy marksistowskiej, Bitwa Warszawska cofnęła wskazówki bolszewickiego zegara (…), zatamowała potencjalny wybuch niezadowolenia społecznego na Zachodzie, niwecząc prawie eksperyment bolszewików.

## Struktury wojsk
| Front Zachodni Michaił Tuchaczewski      |
| ---------------------------------------- |
| 3 Korpus Kawalerii Gaja Dimitriewicz Gaj |
| 4 Armia Aleksandr Szuwajew               |
| 15 Armia August Kork                     |
| 3 Armia Władimir Łazariewicz             |
| 16 Armia Nikołaj Sołłohub                |

| Front Północny Józef Haller | Front Środkowy Edward Śmigły-Rydz | Front Południowy Wacław Iwaszkiewicz |
| 5 Armia Władysław Sikorski  | 4 Armia Leonard Skierski          | 6 Armia Władysław Jędrzejewski       |
| 1 Armia Franciszek Latinik  | 3 Armia Zygmunt Zieliński         | Armia Ukraińska Mychajło Pawlenko    |
| 2 Armia Bolesław Roja       |                                   |                                      |

## Upamiętnienie
W 1930 został wybity medal upamiętniający o treści W dziesiątą rocznicę Cudu nad Wisłą (rewers) i Ojciec św. Pius XI w 1920 r. nie opuścił Warszawy (awers), wydany przez Mennicę Warszawską, a zaprojektowany przez Stefana Rufina Koźbielewskiego.
Z okazji rocznicy 100-lecia Bitwy Warszawskiej zarówno uchwałą Sejmu RP VIII kadencji z 13 czerwca 2019, jak i uchwałą Senatu RP IX kadencji z 18 października 2019, rok 2020 został ustanowiony Rokiem Bitwy Warszawskiej. Patronom roku 2020 poświęcono wydanie specjalne Kroniki Sejmowej.
21 sierpnia 2020, w ramach obchodów setnej rocznicy bitwy warszawskiej, na budynku Resursy Obywatelskiej przy ul. Krakowskie Przedmieście 64 w Warszawie została odsłonięta tablica upamiętniająca działalność Wojskowego Gubernatorstwa Warszawy oraz gubernatora Franciszka Latinika w czasie bitwy warszawskiej w sierpniu 1920 roku.
W 2020 roku w związku ze 100-leciem Bitwy Warszawskiej Narodowy Bank Polski wprowadził do obiegu banknot kolekcjonerski 20 złotych 100-lecie Bitwy Warszawskiej. Z tej samej okazji Poczta Polska wyemitowała 15 sierpnia 2020 roku serię 4 znaczków pocztowych o nominale 3,30 złotych oraz bloczek o nominale 6,60 złotych ze scenami z bitwy. Autorem projektu znaczków był Roch Stefaniak, który inspirował się obrazem Jerzego Kossaka Cud nad Wisłą ze zbiorów Zamku Królewskiego w Warszawie. Druk wykonano techniką offsetową na papierze fluorescencyjnym. Każdy ze znaczków wydano w nakładzie 108 tys. sztuk. Wydano również 100 tys. bloków.
W Ossowie, gdzie miał miejsce jeden z etapów bitwy, budowane jest muzeum upamiętniające Bitwę Warszawską.
W kolarstwie szosowym rozgrywany jest upamiętniający bitwę wyścig Tour Bitwa Warszawska 1920.

title: Bitwa Warszawska

wikitext:
{{Inne znaczenia|wydarzeń z XX w.|[[Bitwa pod Warszawą]] – konflikty związane z Warszawą}}
{{Przekierowanie|Cud nad Wisłą|przekierowania=Cud nad Wisłą (ujednoznacznienie)}}
{{Wojna infobox
 |nazwa        = Bitwa Warszawska
 |epoka        = czasy najnowsze
 |konflikt     = [[Wojna polsko-bolszewicka]]
 |grafika      = Battle of Warsaw 1920.png
 |opis grafiki = Od górnego lewego rogu, zgodnie z ruchem wskazówek zegara: polska piechota podczas marszu; posiłek na polu bitwy; bateria [[120 mm armata mle 1878 De Bange|dział 120 mm]] ostrzeliwuje rosyjskie pozycje; gniazdo [[Karabin maszynowy Maxim|karabinu maszynowego Maxim]]; [[Armia Ochotnicza|polscy ochotnicy]] w drodze na front; polscy żołnierze ze zdobytymi [[sztandar]]ami bolszewickimi
 |czas         = 13–25 sierpnia 1920
 |miejsce      = [[Mazowsze]]
 |terytorium   = [[II Rzeczpospolita|Polska]]
 |przyczyna    = ofensywa [[Armia Czerwona|Armii Czerwonej]] na Warszawę
 |wynik        = decydujące zwycięstwo Polski
 |strona1      = {{państwo|POL|1918}}
 |strona2      = {{państwo|RUS|1918}}
 |dowódca1     = [[Józef Piłsudski]]
[[Tadeusz Rozwadowski]]
[[Józef Haller]]
[[Franciszek Latinik]]
[[Edward Rydz-Śmigły|Edward Śmigły-Rydz]]
[[Władysław Sikorski]]
[[Bolesław Roja]]
[[Leonard Skierski]]
[[Zygmunt Zieliński (generał broni)|Zygmunt Zieliński]]
[[Wacław Iwaszkiewicz-Rudoszański|Wacław Iwaszkiewicz]]
 |dowódca2     = [[Michaił Tuchaczewski]]
[[Gaja Gaj]]
[[Aleksandr Szuwajew]]
[[August Kork]]
[[Władimir Łazariewicz]]
[[Nikołaj Sołłohub]]
[[Tichon Chwiesin]]
 |siły1        = 113–123 tys.,
500 dział,
1780 karabinów maszynowych,
2 eskadry samolotów
 |siły2        = 104–114 tys.,
600 dział,
2450 karabinów maszynowych
 |straty1      = 4,5 tys. poległych,
22 tys. rannych,
10 tys. zaginionych
 |straty2      = 25 tys. poległych,
65 tys. jeńców
 |kod mapy     = pusta
 |wariant mapy =
 |współrzędne  =
 |commons      = Category:Battle of Warsaw (1920)
 |wikicytaty   = Wojna polsko-bolszewicka#Bitwa warszawska
}}
'''Bitwa Warszawska'''<ref group="uwaga" name="zasada ortograficzna" />, zwyczajowo nazywana '''Cudem nad Wisłą'''<ref group="uwaga" name="zasada ortograficzna">Nazwa pisana wielkimi literami stanowiąca wyjątek w pisowni nazw wydarzeń historycznych. Zob. {{Cytuj książkę |nazwisko = Polański (red.) |imię = Edward |tytuł = Wielki Słownik Ortograficzny PWN |wydawca = Wydawnictwo Naukowe PWN |miejsce = Warszawa |data = 2011 |strony = 58 |isbn = 978-83-01-16405-8}}</ref> – [[operacja wojskowa]] stoczona w dniach 13–25 sierpnia 1920 roku pomiędzy nacierającą na Warszawę i na północny zachód od niej [[Armia Czerwona|Armią Czerwoną]] a [[Wojsko Polskie (II RP)|Wojskiem Polskim]], zgrupowanym nad [[Wisła|Wisłą]] i [[Wieprz (rzeka)|Wieprzem]]; decydująca bitwa [[Wojna polsko-bolszewicka|wojny polsko-bolszewickiej]].

Znalazłszy się w krytycznej sytuacji, u progu spodziewanej przez wielu klęski, oddziały Wojska Polskiego zdołały odepchnąć i pokonać nacierające wojska [[Front Zachodni (I radziecki)|Frontu Zachodniego]] Armii Czerwonej, dowodzone przez [[Michaił Tuchaczewski|Michaiła Tuchaczewskiego]]. Zwycięstwo strony polskiej w bitwie radykalnie zmieniło przebieg wojny, pozwoliło zachować niepodległość odradzającej się [[II Rzeczpospolita|Rzeczypospolitej]], a także przekreśliło radzieckie plany ustanowienia w Polsce [[republika radziecka|republiki sowieckiej]], ofensywy na Europę Zachodnią oraz plany wywołania międzynarodowej rewolucji<ref name="pwn">{{encyklopedia PWN|id = 3994081|tytuł=Bitwa warszawska|data dostępu=15 czerwca 2020}}</ref>.

Kluczową rolę odegrała [[Kontruderzenie znad Wieprza|kontrofensywa Wojska Polskiego]] na lewe skrzydło nacierającej na Warszawę i na północ od niej Armii Czerwonej. Plan bitwy został opracowany według dyrektywy Naczelnego Wodza [[Józef Piłsudski|Józefa Piłsudskiego]] przy czynnym udziale szefa [[Sztab Generalny Wojska Polskiego|Sztabu Generalnego Wojska Polskiego]] [[Tadeusz Rozwadowski|Tadeusza Rozwadowskiego]]<ref>{{cytuj stronę |url = https://dzieje.pl/aktualnosci/dr-m-patelski-gen-rozwadowski-nie-ujawnial-swojej-roli-w-planowaniu-bitwy-warszawskiej |tytuł = Dr M. Patelski: Gen. Rozwadowski nie ujawniał swojej roli w planowaniu Bitwy Warszawskiej |cytat = Wydany został słynny Rozkaz Specjalny 10 000, który zmieniał pierwotną koncepcję bitwy przewidującą jedno uderzenie z południa. W nowym planie Rozwadowskiego zastosowano manewr kanneński, czyli oskrzydlenie wojsk bolszewickich z północy i południa oraz wzmocniono armię Sikorskiego broniącą się nad Wisłą, którą atakowały trzy armie wroga. |opublikowany = dzieje.pl |data = 14 lipca 2016 |data dostępu = 2020-06-15}}</ref><ref>{{Cytuj książkę |nazwisko = Patelski |imię = Mariusz |tytuł = Generał broni Tadeusz Jordan Rozwadowski. Żołnierz i dyplomata |miejsce = Warszawa |data = 2002}}</ref>, a przeprowadzony przez [[Naczelny Dowódca Sił Zbrojnych (Polska)|Naczelnego Wodza]] Józefa Piłsudskiego, wyprowadzony znad [[Wieprz (rzeka)|Wieprza]] 16 sierpnia 1920, przy jednoczesnym związaniu głównych sił bolszewickich na przedpolach [[Warszawa|Warszawy]].

Był to przełomowy moment dla strony polskiej, która od czasu zakończenia [[Wyprawa kijowska (1920)|ofensywy na Kijów]], została zmuszona przez wojska radzieckie do chaotycznego odwrotu na zachód. Na przełomie lipca i sierpnia 1920 roku sytuacja wojsk polskich stawała się krytyczna<ref name="marszalek" />. Niepowodzeniem zakończyła się próba powstrzymania ofensywy sił bolszewickich na linii [[Bug]]u. Z początkiem sierpnia oddano [[Twierdza Brzeska|twierdzę Brześć]], a Armia Czerwona uzyskała otwartą drogę na Warszawę<ref name="marszalek" />. Siły polskie wydawały się bliskie rozpadu, a obserwatorzy przewidywali decydujące zwycięstwo radzieckie. 6 sierpnia oddziały polskie otrzymały rozkaz cofnięcia się ku [[Wisła|Wiśle]] celem przegrupowania sił, przygotowania kontruderzenia i zorganizowania obrony stolicy<ref name="marszalek" />. Generał [[Józef Haller]] formował [[Armia Ochotnicza (II RP)|Armię Ochotniczą]], a stanowisko [[Wojskowe Gubernatorstwo Warszawy (1920)|Wojskowego Gubernatora Warszawy]] objął generał [[Franciszek Latinik]]<ref name="marszalek" />{{odn|Latinik|1931}}.

Bitwa rozpoczęła się 13 sierpnia 1920, kiedy wojska Armii Czerwonej, dowodzone przez [[Michaił Tuchaczewski|Michaiła Tuchaczewskiego]], zbliżyły się do Warszawy<ref name="pwn" />. Walki toczyły się na obszarze sięgającym na południe po [[Włodawa|Włodawę]] nad Bugiem, na północ po [[Działdowo]]<ref name="pwn" />. Obronna faza bojów koncentrowała się na [[Front Północny (1920)|Froncie Północnym]] generała Józefa Hallera. [[1 Armia (II RP)|1 Armia]] generała Franciszka Latinika, choć początkowo zmuszona do [[Bitwa pod Radzyminem (1920)|ustąpienia w rejonie Radzymina]]<ref name="pwn" /><ref>{{cytuj stronę |url = http://www.wojsko-polskie.pl/articles/view/15467/obchody-90-rocznicy-bitwy-pod-radzyminem.html |tytuł = Bitwa pod Radzyminem |nazwisko = Najczuk |imię = Ryszard |data = 16 sierpnia 2010 |praca = wojsko-polskie.pl |archiwum = https://web.archive.org/web/20120403025849/http://www.wojsko-polskie.pl/articles/view/15467/obchody-90-rocznicy-bitwy-pod-radzyminem.html |zarchiwizowano = 3 kwietnia 2012 |data dostępu = 2011-10-29}}</ref> na drugą linię obrony pomiędzy [[Nieporęt]]em i [[Rembertów|Rembertowem]]<ref name="pwn" />, w końcu skutecznie zatrzymała radzieckie [[Bitwa o przedmoście warszawskie|natarcie na przedmościu warszawskim]]{{odn|Cisek|Paduszek|Rawski|2010|s=57}}{{odn|Odziemkowski|1990|s=68}}{{odn|Latinik|1931}}, zaś 14 sierpnia polska [[5 Armia (II RP)|5 Armia]] generała [[Władysław Sikorski|Władysława Sikorskiego]] podjęła działania ofensywne [[Bitwa nad Wkrą|nad Wkrą]]{{odn|Sikorski|2015|s=168}}.

Decydujący cios [[Front Północny (1920)|Frontowi Północnemu]] Armii Czerwonej zadała grupa uderzeniowa Naczelnego Wodza [[Józef Piłsudski|Józefa Piłsudskiego]], wyprowadzając 16 sierpnia [[kontruderzenie znad Wieprza]]{{odn|Wyszczelski|1995|s=193}}, przełamując pozycje słabej [[Grupa Mozyrska|Grupy Mozyrskiej]] pod [[Kock]]iem i [[Cyców|Cycowem]], a następnie wychodząc na tyły Armii Czerwonej, frontalnie atakującej Warszawę. Działania wojsk polskich wymusiły niezorganizowane cofanie się Armii Czerwonej na północny wschód. Armia Czerwona poniosła znaczne straty<ref name="pwn" />{{r|Szczepanski}}. Od tego momentu przez kolejne tygodnie Wojsko Polskie pozostawało w permanentnej ofensywie{{odn|Żeligowski|1990|s=116}}. Siły polskie przeszły do działań pościgowych, odnosząc kolejne zwycięstwa<ref name="pwn" />.

Zdaniem brytyjskiego polityka i dyplomaty [[Edgar Vincent D’Abernon|Edgara D’Abernon]] bitwa warszawska była jedną z osiemnastu [[Przełomowe bitwy w historii świata|przełomowych bitew w historii świata]]. Przywódca bolszewików [[Włodzimierz Lenin]] nazwał ją „ogromną porażką” swoich sił<ref>{{cytuj książkę |nazwisko = Snyder |imię = Timothy |tytuł = Sketches from a Secret War |url = https://books.google.com/books?id=PKrjew-H0JMC&printsec=frontcover&dq=timothy+snyder |wydawca = Yale University Press |rok = 2007 |strony = 11}}</ref>. Strategiczna porażka Armii Czerwonej w [[Wojna polsko-bolszewicka|wojnie polsko-bolszewickiej]] została przypieczętowana w zwycięskiej dla Wojska Polskiego [[Bitwa nad Niemnem|bitwie nad Niemnem]] (20–28 września 1920), która ostatecznie przekreśliła plany wznowienia ofensywy Armii Czerwonej na Polskę.

== Nazwa ==
W polskiej historiografii najbardziej utrwaloną nazwą bitwy jest ''bitwa warszawska'' lub, zgodnie z zasadami ortografii, ''Bitwa Warszawska''<ref>{{Cytuj książkę |nazwisko = Polański (red.) |imię = Edward |tytuł = Wielki Słownik Ortograficzny PWN |wydawca = Wydawnictwo Naukowe PWN |miejsce = Warszawa |data = 2011 |strony = 58, 71 |isbn = 978-83-01-16405-8}}</ref>.

Istnieje również popularne określenie ''Cud nad Wisłą''<ref>{{Cytuj książkę |nazwisko = Polański (red.) |imię = Edward |tytuł = Wielki Słownik Ortograficzny PWN |wydawca = Wydawnictwo Naukowe PWN |miejsce = Warszawa |data = 2011 |strony = 58, 127 |isbn = 978-83-01-16405-8}}</ref>. Twórcą tego sformułowania był [[Stanisław Stroński]], który 14 sierpnia 1920 przypomniał podobnie dramatyczne położenie [[Francja|Francji]] w czasie [[I wojna światowa|I wojny światowej]] we wrześniu 1914, kiedy to nieoczekiwane odrzucenie wojsk niemieckich z przedpola [[Paryż]]a nazwano [[I bitwa nad Marną|cudem nad Marną]]. Pierwszy raz w debacie publicznej użył go [[Wincenty Witos]] i było ono chętnie podnoszone przez politycznych przeciwników Piłsudskiego, kwestionujących zasługi marszałka w przygotowaniu i przeprowadzeniu tej operacji. Przy tym wszystkim sformułowanie to nabrało konotacji religijnej, ponieważ Kościół (również nieprzychylny Marszałkowi) bardzo szybko podchwycił określenie bitwy jako cud i postanowił rozstrzygający jej dzień przypadający na 16 sierpnia połączyć z obchodzonym dzień wcześniej, dniem [[Wniebowzięcie Najświętszej Maryi Panny|Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny, Królowej Korony Polskiej]].

Zarówno nazwie ''Bitwa Warszawska'', jak i nazwie ''Cud nad Wisłą'' sprzeciwia się prof. [[Lech Wyszczelski]], który zamiast nich proponuje określenie ''bitwa na przedpolach Warszawy''. Jak podkreśla, to nie Warszawa była głównym celem wojsk radzieckich, nie spadł na nią żaden pocisk, a działania wojenne prowadzone były na przestrzeni 450 km{{r|wojna}}.

== Sytuacja przed bitwą ==
[[Plik:Polish-soviet propaganda poster 1920.jpg|thumb|''[[Oto czym kończą się pańskie pomysły]]'' – radziecki plakat propagandowy z 1920]]

=== Armia Czerwona ===
Głównodowodzącym całej Armii Czerwonej był [[Siergiej Kamieniew]], podlegający bezpośrednio komisarzowi wojny i marynarki (narkomwojenmorowi) [[Lew Trocki|Lwowi Trockiemu]] będącemu jednocześnie (podobnie jak Stalin) członkiem pięcioosobowego wówczas [[Biuro Polityczne KC KPZR|Biura Politycznego]] (politbiura) w składzie: [[Włodzimierz Lenin|Lenin]], [[Lew Trocki|Trocki]], [[Józef Stalin|Stalin]], [[Grigorij Zinowjew|Zinowiew]], [[Lew Kamieniew|Kamieniew]] jako pełni członkowie, [[Jurij Piatakow|Piatakow]] i [[Nikołaj Bucharin|Bucharin]] jako zastępcy członków{{r|Lech Wyszczelski1991-s14}}.

Armia Czerwona nacierała siłami zgrupowanymi w dwa [[Związek operacyjny|związki operacyjne]]:

Uczestniczący w ''bitwie warszawskiej'' [[Front Zachodni (I radziecki)|Front Zachodni]] [[Michaił Tuchaczewski|Michaiła Tuchaczewskiego]] z [[Politruk|komisarzem politycznym]] [[Ivar Smilga|Ivarem Smilgą]]:
* [[III Korpus Kawalerii|3 Korpus Kawalerii]] [[Gaja Gaj|Gaja-Chana (Gajka Bżyszkjana-Gaja)]],
* [[4 Armia (RFSRR)|4 Armia]] [[Jewgienij Siergiejew|Jewgienija Siergiejewa]] (od 1 sierpnia [[Aleksandr Szuwajew]]),
* [[15 Armia (RFSRR)|15 Armia]] [[August Kork|Augusta Korka]],
* [[3 Armia (RFSRR)|3 Armia]] [[Władimir Łazariewicz|Władimira Łazariewicza]],
* [[16 Armia (RFSRR)|16 Armia]] [[Nikołaj Sołłohub|Nikołaja Sołłohuba]],
* [[Grupa Mozyrska]] [[Tichon Chwiesin|Tichona Chwiesina]].

Niebiorący udziału w ''bitwie warszawskiej'' [[Front Południowo-Zachodni (I radziecki)|Front Południowo-Zachodni]] [[Aleksandr Jegorow|Aleksandra Jegorowa]] z [[Politruk|komisarzem politycznym]] [[Józef Stalin|Józefem Stalinem]]:
* [[14 Armia (RFSRR)|14 Armia]] Mołkoczanowa,
* [[1 Armia Konna]] [[Siemion Budionny|Siemiona Budionnego]] z [[Politruk|komisarzem politycznym]] [[Klimient Woroszyłow|Klimentem Woroszyłowem]],
* [[12 Armia (RFSRR)|12 Armia]] Woskanowa.
Wojska obu frontów początkowo oddzielone były olbrzymim kompleksem [[Polesie|bagien poleskich]] i współdziałały ze sobą nader luźno. W miarę ich postępu luka operacyjna w centrum ugrupowania, wypełniona tylko słabymi formacjami, poszerzała się jeszcze bardziej.

Następowało to wbrew dyspozycjom Naczelnego Dowództwa [[Armia Czerwona|Armii Czerwonej]] z 3 i 11 sierpnia, nakazującym przesunięcie znacznych sił [[Front Południowo-Zachodni (II radziecki)|Frontu Południowo-Zachodniego]] ([[1 Armia Konna|Armii Konnej]] [[Siemion Budionny|Budionnego]] i 12 Armii Woskanowa) z małopolskiego i wołyńskiego obszaru działań wojennych na kierunek warszawski.

Prawe skrzydło wojsk [[Michaił Tuchaczewski|Tuchaczewskiego]] (4 Armia [[Jewgienij Siergiejew|Siergiejewa]] ([[Dmitrij Szuwajew|Szuwajewa]]) i Korpus [[Gaja Gaj|Gaja]]) otrzymało zadanie opanowania obszaru [[Grudziądz]]a i [[Toruń|Torunia]] oraz forsowania [[Wisła|Wisły]] na odcinku od [[Dobrzyń (województwo mazowieckie)|Dobrzynia]] po [[Włocławek]]. Polecenie forsowania Wisły (między [[Płock]]iem a [[Wyszogród (województwo mazowieckie)|Wyszogrodem]]) otrzymała również 15 Armia [[August Kork|Korka]].

Centrum sił [[Michaił Tuchaczewski|Tuchaczewskiego]] skierowane zostało na [[Twierdza Modlin|Modlin]] (3 Armia [[Władimir Łazariewicz|Łazariewicza]]) i na Warszawę (16 Armia [[Nikołaj Sołłohub|Sołłohuba]]).

Osłonę lewego skrzydła 16 Armii powierzono grupie mozyrskiej Tymoteusza Chwiesina, zbliżającej się od [[Włodawa|Włodawy]] nad Wisłę na północ od [[Dęblin]]a.

Główne siły Frontu Południowo-Zachodniego znajdowały się natomiast nad rzeką [[Strypa (dopływ Dniestru)|Strypą]] (14 Armia Mołkoczanowa) oraz pod [[Brody (obwód lwowski)|Brodami]] ([[1 Armia Konna|Armia Konna]] [[Siemion Budionny|Budionnego]]) i parły na [[Lwów]], a 12 Armia Woskanowa forsowała [[Bug]] na południe od [[Włodawa|Włodawy]].

Większość sił [[Front Zachodni (I radziecki)|Frontu Zachodniego]] posuwała się zatem w kierunku północno-zachodnim – na północ od Warszawy, a gros sił Frontu Południowo-Zachodniego w kierunku południowo-zachodnim – na [[Lwów]].

Łącznie w samej ''bitwie warszawskiej'' uczestniczyło ok. {{nowrap|104–114 tys.}} żołnierzy, 600 [[Działo|dział]] i ponad 2450 [[Karabin maszynowy|karabinów maszynowych]]{{r|Szczepanski}}.

<gallery>
Plik:М.Н. Тухачевский.jpg|[[Michaił Tuchaczewski]]
Plik:Gayk Bzhishkyan.jpg|[[Gaja Gaj|Gaj Dimitriewicz Gaj]]
</gallery>

=== Wojsko Polskie ===
[[Plik:Bij Bolszewika.jpg|thumb|Polski plakat propagandowy z 1920]]
[[Plik:Polish-soviet propaganda poster 1920 Polish.jpg|thumb|Polski plakat rekrutacyjny z 1920]]
Pierwszym krokiem do wzmocnienia siły obronnej kraju było powołanie 3 lipca 1920 [[Rada Obrony Państwa|Rady Obrony Państwa]]. „Decyzja w sprawach, w których chodzi o byt i życie narodów, musi być tak samo szybka i piorunująca, jak decyzja tych, którzy śmierć niosą, obrońców kraju”. Na apel Rady zaczęły napływać liczne rzesze ochotników, wnosząc oprócz „siły liczebnej”, siłę moralną wynikającą z obowiązku obrony Ojczyzny. Liczba ochotników wynosiła około 80 tys. żołnierzy. Początkowo zamierzano sformować armię ochotniczą, ale Piłsudski zdecydował o tworzeniu batalionów i tylko jednej dywizji ochotniczej. Na apel odpowiedziały również kobiety polskie, tworząc Legię Kobiet, działającą głównie w służbach pomocniczych. Stworzono także grupę operacyjną kawalerii, a z Syberii przybyły resztki [[5 Dywizja Strzelców Polskich (WP na Wschodzie)|5 Dywizji Syberyjskiej]]. W lipcu powołano do służby roczniki od 1890 do 1894 i w przełomowych momentach sierpnia 1920, pomimo ogromnych strat, liczebność wojska przekroczyła 900 tys. żołnierzy{{r|A Przybylski Wojna Polska}}.

Armiom radzieckim [[Naczelne Dowództwo Wojska Polskiego (1919)|Naczelne Dowództwo Wojska Polskiego]] przeciwstawiło siły zgrupowane w sześciu armiach i formacje dozorujące Wisłę od Torunia do Wyszogrodu ''([[20 Dywizja Piechoty (II RP)|20 Dywizja Piechoty]] – dawna [[2 Dywizja Litewsko-Białoruska]])'' oraz bataliony zapasowe i ochotnicze.

[[Naczelny Dowódca Sił Zbrojnych (Polska)|Naczelnym Wodzem Polskich Sił Zbrojnych]] był [[Józef Piłsudski]], a [[Szef sztabu|szefem]] [[Sztab Generalny Wojska Polskiego|Sztabu Generalnego Wojska Polskiego]] – [[Tadeusz Rozwadowski]]. Siły polskie zostały przez nich podzielone na trzy fronty:

[[Front Północny (1920)|Front Północny]] generała [[Józef Haller|Józefa Hallera]]:
* [[5 Armia (II RP)|5 Armia]] generała [[Władysław Sikorski|Władysława Sikorskiego]] broniąca odcinka na północ od [[Warszawa|Warszawy]] na rubieży rzeki [[Wkra (dopływ Narwi)|Wkry]],
* [[1 Armia (II RP)|1 Armia]] generała [[Franciszek Latinik|Franciszka Latinika]] broniąca przedmościa Warszawy na odcinku od [[Zegrze|Zegrza]] do [[Karczew]]a,
* [[2 Armia (II RP)|2 Armia]] generała [[Bolesław Roja|Bolesława Roi]] broniła przepraw na [[Wisła|Wiśle]] po stronie zachodniej na odcinku od [[Karczew]]a do [[Dęblin]]a.

[[Front Środkowy (1920)|Front Środkowy]] generała [[Edward Rydz-Śmigły|Edwarda Śmigłego-Rydza]]:
* [[4 Armia (II RP)|4 Armia]] generała [[Leonard Skierski|Leonarda Skierskiego]] skoncentrowała się w rejonie [[Dęblin]] – [[Kock]],
* [[3 Armia (II RP)|3 Armia]] generała [[Zygmunt Zieliński (generał broni)|Zygmunta Zielińskiego]] rozwinięta została od [[Kock]]a w kierunku wschodnim do [[Brody (obwód lwowski)|Brodów]].

[[Front Południowy (1920)|Front Południowy]] generała [[Wacław Iwaszkiewicz-Rudoszański|Wacława Iwaszkiewicza]] (obsadził odcinek od [[Brody (obwód lwowski)|Brodów]] do granicy rumuńskiej, nie brał udziału w ''bitwie warszawskiej''):
* [[6 Armia (II RP)|6 Armia]] generała [[Władysław Jędrzejewski (generał)|Władysława Jędrzejewskiego]],
* [[Armia Czynna Ukraińskiej Republiki Ludowej|Armia Ukraińskiej Republiki Ludowej]] generała [[Mychajło Omelianowycz-Pawlenko|Mychajła Omelianowicza-Pawlenki]].

Strona polska posiadała do dyspozycji 29 [[Dywizja|dywizji]] piechoty, w tym jedną ochotniczą i jedną ukraińską, oraz trzy dywizje kawalerii.

W ostatnich dniach działań odwrotowych w toku walk obronnych na przedpolach Warszawy utworzone zostały w rejonie rzeki [[Wieprz (rzeka)|Wieprz]] dwie grupy uderzeniowe podporządkowane osobiście [[Marszałek (stopień wojskowy)|marsz.]] [[Józef Piłsudski|Józefowi Piłsudskiemu]].

W ich skład weszły trzy dywizje z [[4 Armia (II RP)|4 Armii]]:
* [[14 Wielkopolska Dywizja Piechoty|14 Dywizja Piechoty]] generała [[Daniel Konarzewski|Daniela Konarzewskiego]],
* [[16 Pomorska Dywizja Piechoty|16 Dywizja Piechoty]] pułkownika [[Kazimierz Ładoś|Kazimierza Ładosia]],
* [[21 Dywizja Piechoty Górskiej]] generała [[Andrzej Galica|Andrzeja Galicy]],
oraz dwie dywizje z [[3 Armia (II RP)|3 Armii]]:
* [[1 Dywizja Piechoty Legionów]] pułkownika [[Stefan Dąb-Biernacki|Stefana Dąb-Biernackiego]],
* [[3 Dywizja Piechoty Legionów]] generała [[Leon Berbecki|Leona Berbeckiego]],

i brygada jazdy pułkownika Feliksa Jaworskiego.

Pierwsza grupa uderzeniowa ześrodkowała się w rejonie [[Dęblin]]a. Przy tej grupie (przy [[14 Wielkopolska Dywizja Piechoty|14 Dywizji]] generała [[Daniel Konarzewski|Daniela Konarzewskiego]]) umieścił swoje stanowisko dowodzenia sam marszałek Piłsudski. Obok, przy [[16 Pomorska Dywizja Piechoty|16 Dywizji]], generał [[Leonard Skierski|Skierski]]. Generał [[Edward Rydz-Śmigły|Edward Śmigły-Rydz]] stanął przy [[1 Dywizja Piechoty Legionów|1 Dywizji Piechoty Legionów]]. Dowódcy najwyższego szczebla znaleźli się przy dywizjach przede wszystkim po to, by w ten sposób podnieść [[morale]] wojska, ugruntować wiarę w powodzenie operacji.

Wojsko Polskie uczestniczące w bitwie warszawskiej liczyło {{nowrap|113–123 tys.}} żołnierzy, 500 dział i ponad 1780 [[Karabin maszynowy|karabinów maszynowych]], 2 [[Eskadra (lotnictwo)|eskadry samolotów]], kilkadziesiąt [[czołg]]ów i [[Samochód pancerny|samochodów pancernych]] i kilka [[Pociąg pancerny|pociągów pancernych]]{{r|Szczepanski}}.

Przez cały okres bitwy działało również [[Wojskowe Gubernatorstwo Warszawy (1920)|Wojskowe Gubernatorstwo Warszawy]], powołane 29 lipca 1920 roku przez ministra spraw wojskowych w celu zaprowadzenia porządku i bezpieczeństwa publicznego oraz organizacji obrony w oblężonym mieście. Gubernator łączył obowiązki dowódcy wojskowego i zwierzchnika administracji cywilnej. Na Wojskowego Gubernatora Warszawy został powołany generał [[Franciszek Latinik]]{{odn|Latinik|1931}}.

{{Osobny artykuł|Wojskowe Gubernatorstwo Warszawy (1920)}}

<gallery>
Plik:Jozef Pilsudski1.jpg|[[Józef Piłsudski]]
Plik:Tadeusz Rozwadowski.jpg|[[Tadeusz Rozwadowski]]
Plik:Generał Józef Haller.jpg|[[Józef Haller]]
Plik:FranciszekKsaweryLatinik.jpg|[[Franciszek Latinik]]
Plik:Marshal Rydz-Smigly LOC hec 27123.jpg|[[Edward Rydz-Śmigły|Edward Śmigły-Rydz]]
Plik:Sikor.jpg|[[Władysław Sikorski]]
</gallery>

== Planowanie operacji ==
[[Plik:Piłsudski bitwa warszawska.jpg|thumb|200px|Józef Piłsudski nad mapą w okresie bitwy warszawskiej]]
{{Grafika rozwinięta
| opis = Szyfrogramy Armii Czerwonej przechwycone i odczytane przez kryptologów Oddziału II Sztabu Generalnego Wojska Polskiego w sierpniu 1920
| szerokość = 160
| grafika1 = Szyfrogram sowiecki 1920.jpg
| grafika2 = Kowalewski 1920.jpg}}
[[Plik:Sikorski 1920 5 Armia Wkra.jpg|thumb|200px|Gen. [[Władysław Sikorski]] ze sztabem [[5 Armia (II RP)|5 Armii]] podczas bitwy warszawskiej]]
[[Plik:MWP Warsaw ROS.JPG|thumb|Pamiątkowa odznaka Rady Obrony Stolicy, wydana jej weteranom po bitwie warszawskiej 1920 roku]]
[[Plik:PBW August 1920.png|thumb|Linia frontu w sierpniu 1920]]
[[Plik:Bitwa warszawska - piechota polska.jpg|thumb|200px|Piechota polska w marszu na front przed bitwą warszawską]]
[[Plik:Polish-soviet war 1920 Polish defences near Milosna, August.jpg|thumb|200px|Polskie pozycje pod Miłosną, sierpień 1920]]
[[Plik:Sikorski 1920 Wkra.jpg|thumb|200px|Gen. [[Władysław Sikorski]] z żołnierzami 5 Armii nad Wkrą, sierpień 1920]]
[[Plik:Bitwa warszawska - piechota polska w tyralierze.jpg|thumb|200px|Bitwa warszawska – piechota polska w [[Tyraliera|tyralierze]]]]
[[Plik:AGAD Rozkaz nr 71 gen Rozwadowskiego z 14 sierpnia 1920.png|thumb|240px|Rozkaz nr 71 gen. Tadeusza Rozwadowskiego z 14 sierpnia 1920 roku odczytany przed frontem wszystkich polskich oddziałów, z archiwum Centralnego Archiwum Wojskowego]]
W nocy z 5 na 6 sierpnia 1920 roku w [[Belweder w Warszawie|Belwederze]] opracowywano ogólną koncepcję rozegrania bitwy. W rozważaniach powrócono do idei, które od końca lipca nurtowały umysły całego polskiego kierownictwa wojskowego. Zamierzano częścią sił zatrzymać uderzenie Armii Czerwonej przed Warszawą, a na prawym skrzydle odtworzyć [[Odwód|odwody operacyjne]] i uderzyć nimi na południową flankę [[przeciwnik]]a.

6 sierpnia nad ranem marszałek Piłsudski wybrał ostatecznie rejon koncentracji wojsk do [[Przeciwuderzenie|przeciwuderzenia]]. Z zaproponowanych przez szefa [[Sztab Generalny Wojska Polskiego|Sztabu Generalnego]], [[Tadeusz Rozwadowski|Tadeusza Rozwadowskiego]] okolic Garwolina lub Wieprza, marszałek zdecydował się na to drugie miejsce. Przedstawiciel francuskiej misji wojskowej generał [[Maxime Weygand]] ''preferował bliski Warszawy rejon koncentracji i płytki, mniej ryzykowny [[Oskrzydlenie|manewr oskrzydlający]] z możliwością pogłębienia obrony na kierunku stolicy''. Marszałek zdecydował przesunąć grupę uderzeniową na południe, poza linię rzeki [[Wieprz (rzeka)|Wieprz]] i wykonać [[Obejście (wojsko)|głęboki manewr]] nie tylko na skrzydła radzieckiego [[Front Zachodni (1919)|Frontu Zachodniego]], ale także na jego tyły.

6 sierpnia po południu został wydany rozkaz nr 8358/III, który uruchamiał realizację planu operacji. Jest zatytułowany ''Rozkaz do przegrupowania'' i wydany przez Naczelne Dowództwo WP (Sztab Generalny) Oddz. III, a podpisany przez Szefa Sztabu Generalnego gen. por. Tadeusza Rozwadowskiego. Oto fragmenty tego rozkazu (pisownia oryginalna){{r|Władysław Sikorski1928-s40-45}}:

„Szybkie posuwanie się nieprzyjaciela w głąb kraju, oraz jego poważne próby przedarcia się przez Bug na Warszawę, skłaniają Naczelne Dowództwo do przeniesienia frontu północno-wschodniego na linię Wisły z jednoczesnym przyjęciem wielkiej bitwy pod Warszawą.
I.Jako zasadnicze linie obronne Naczelne Dowództwo wybrało: linię rzeki Orzyc-Narew, z przyczółkami mostowymi [[Pułtusk]], przyczółek Warszawa-Wisła, przyczółek Dęblin-Wieprz i dalej na [[Seret (dopływ Dniestru)|Seret]] lub [[Strypa (dopływ Dniestru)|Strypę]]. Linia ta pozwoli na ustawienie wojsk własnych w schody, dogodne do uderzenia na flanki i komunikację posuwających się grup nieprzyjacielskich.
Charakter terenu, ugrupowanie i cele nieprzyjaciela, oraz własne zadania dzielą ten front na trzy zasadnicze odcinki (fronty):
a) północny od granicy niemieckiej do przyczółka Dęblin włącznie,
b) środkowy od Dęblina włącznie po Brody wyłącznie,
c) południowy od Brodów włącznie do granicy południowej Państwa.
II.Przewodnią ideą operacyjną Naczelnego Dowództwa na najbliższy czas jest:
1. wiązać nieprzyjaciela na południu, przesłaniając Lwów i zagłębie naftowe,
2. na północy nie dopuścić do oskrzydlenia wzdłuż granicy niemieckiej, oraz osłabić nieprzyjaciela przez krwawe odbicie jego oczekiwanych na przyczółkach warszawskich ataków,
3. centrum ma zadanie ofensywne: szybkie zebranie na dolnym Wieprzu armii manewrowej, która by uderzyła następnie na flankę i tyły nieprzyjaciela, atakującego Warszawę, i rozbiła go; grupa wojsk na górnym Wieprzu, zebrana początkowo dla ochrony koncentracji armii manewrowej od wschodu i południowego wschodu, dołączyłaby się następnie do akcji armii manewrowej w kierunku północno-wschodnim. Wtedy też współdziałanie wojsk odcinka północnego jest brane pod uwagę. […]
III.Charakterystyka i zadania odcinków:
1. Północny pod dowództwem gen. broni Hallera najbardziej zagrożony ze względu na dążenie nieprzyjaciela do opanowania stolicy, bądź w uderzeniu czołowym, bądź przez ruch okrążający od północy, nie są też wykluczone próby sforsowania Wisły na południe od Warszawy. […]
2. Środkowy pod dowództwem gen. por. Rydza-Śmigłego ma być tą grupą manewrową, która, wykorzystawszy zmęczenie nieprzyjaciela wskutek ataków na przyczółek warszawski oraz skrzydłowe ugrupowanie, energicznym uderzeniem zada klęskę siłom głównym. […]
3. Południowy pod dowództwem gen. broni Dowbor-Muśnickiego ma za zadanie przesłonięcie wschodniej Małopolski w kierunku Hrubieszów – Rawa Ruska. […]
IV.Ogólne wytyczne.
1. Od nieprzyjaciela odłączać się na noc, w pierwszą noc wykonać od razu bardzo duży przemarsz, zostawiając tylko słabe ariergardy kawaleryjskie, lub piechotę na wózkach z karabinami maszynowymi […]
2. Tabory i zakłady od razu zacząć ewakuować, licząc się z tym, że ilość przepraw na Wiśle i Wieprzu jest ograniczona […]
6. Na Wiśle istnieją następujące przeprawy:
Mosty żelazne Modlin – Warszawa (adaptowane do ruchu kolejowego), Dęblin – Sandomierz,
most kołowy Warszawa – Dęblin,
most drewniany Puławy – Annopol,
most pontonowy ciężki Modlin;
w budowie:Warszawa most pontonowy lekki, będzie gotowy 12 sierpnia, Góra Kalwaria – most na berlinkach będzie gotowy 15 sierpnia;
promy parowe – Jabłonna i Góra Kalwaria będą czynne od 8 sierpnia. […]
V.Wykonanie:
a) Odwrót armii frontu północno-wschodniego rozpocznie się 7 sierpnia na noc. […]”

Mówiąc skrótowo, planowany manewr polegał na nagłym oderwaniu się wojsk polskich od wojsk radzieckich i dokonaniu w głębokiej tajemnicy przegrupowania polskich dywizji w taki sposób, by w oparciu o obronę na Wiśle, Narwi i Orzycu oraz przyczółku mostowym Modlin – Warszawa podjąć obronę stolicy, a zza Wieprza poprowadzić armią manewrową decydujące kontrnatarcie. Przeciwnatarcie to miało być wykonane pod osłoną wojsk stojących nad Bugiem i na południu.

W nocy z 8 na 9 sierpnia gen. [[Tadeusz Rozwadowski]] opracował ''[[Tadeusz Rozwadowski#Rozkaz operacyjny specjalny nr 10 000|rozkaz operacyjny specjalny nr 10 000]]'', będący ostateczną modyfikacją planu bitwy warszawskiej. Zakładał on dodatkowe wzmocnienie Frontu Północnego i nakładał na [[5 Armia (II RP)|5 Armię]] gen. [[Władysław Sikorski|Sikorskiego]] poza zadaniami defensywnymi, również zadania ofensywne. Rozkaz kończył się słowami: ''nogami i męstwem piechura polskiego musimy wygrać tę bitwę''{{r|A Przybylski Wojna Polska2}}.

12 sierpnia Józef Piłsudski opuścił Warszawę i udał się do Kwatery Głównej w [[Puławy|Puławach]]. Przed wyjazdem złożył na ręce [[premier]]a [[Wincenty Witos|Witosa]] dymisję z funkcji [[Naczelnik Państwa|Naczelnika Państwa]] i Naczelnego Wodza. W liście do premiera zaznaczał, że jego zdaniem, skoro rozmowy pokojowe z bolszewikami nic nie dały, Polska musi liczyć na pomoc krajów [[Ententa|Ententy]], a te uzależniają ją od odejścia Marszałka. Witos jednak dymisji nie przyjął.

W pierwszych dniach sierpnia z Warszawy do [[Poznań|Poznania]] wyjechał personel placówek dyplomatycznych, ewakuowano także ich archiwa. Szefowie misji dyplomatycznych opuścili miasto 14 sierpnia. W Warszawie pozostali jedynie [[Przedstawiciele Stolicy Apostolskiej w Polsce|nuncjusz]] [[Pius XI|Achilles Ratti]] (późniejszy papież Pius XI) oraz poseł [[Włochy|Włoch]]<ref>{{Cytuj książkę |nazwisko = Pałyga |imię = Edward J. |tytuł = Warszawski korpus dyplomatyczny, [w:] Warszawa II Rzeczypospolitej 1918–1939 |wydawca = Państwowe Wydawnictwo Naukowe |miejsce = Warszawa |data = 1973 |strony = 263}}</ref>.

[[Plik:Cemetery Chapel commemorating battle of Radzymin 1920.JPG|thumb|Kaplica cmentarna-pomnik upamiętniający bitwę pod Radzyminem 1920 roku, na szczycie kaplicy fresk przedstawiający żołnierzy polskich broniących Warszawy]]

[[Plik:Allegory of the Polish Victory 1920, Forward Warsaw!.PNG|thumb|Alegoria zwycięstwa w 1920 roku; Warszawo naprzód, obraz [[Zdzisław Jasiński|Zdzisława Jasińskiego]]]]
[[Plik:Henryk Grombecki Polish painter (1883-1933) Year 1920, painting of 1920, illustr.No.26, p.53.jpg|thumb|''Rok [[1920]]'' – [[Rysunek]] [[Kreda (technika artystyczna)|kredą]], [[Henryk Grombecki|Henryka Grombeckiego]] wykonany w [[1920]] roku w [[Warszawa|Warszawie]]]]

== Przebieg bitwy ==
=== Bój na przedmościu warszawskim ===
{{Osobny artykuł|Bitwa o przedmoście warszawskie}}
13 sierpnia, w pierwszym dniu bitwy, nastąpiło gwałtowne natarcie dwóch radzieckich [[Związek taktyczny|związków taktycznych]], jednej dywizji z 3 Armii Łazarewicza i jednej z 16 Armii [[Nikołaj Sołłohub|Sołłohuba]]. Nacierały one na Warszawę z kierunku północno-wschodniego.

Dwie dywizje Armii Czerwonej, które w ostatnim czasie pokonały marszem przeszło 600 kilometrów, uderzyły pod [[Radzymin]]em, przełamały obronę [[11 Karpacka Dywizja Piechoty|11 Dywizji]] pułkownika [[Bolesław Jaźwiński|Bolesława Jaźwińskiego]] i zdobyły Radzymin. Następnie jedna z nich ruszyła na [[Praga (Warszawa)|Pragę]], a druga skręciła w prawo – na [[Nieporęt]] i [[Jabłonna (powiat legionowski)|Jabłonnę]]. Rozpoczęła się dramatyczna [[Bitwa pod Radzyminem (1920)|walka pod Radzyminem]], która w polskiej legendzie mylnie uznawana jest niekiedy za „bitwę warszawską”.

Niepowodzenie to skłoniło dowódcę polskiego [[Front Północny (1920)|Frontu Północnego]] do wydania dyspozycji wcześniejszego rozpoczęcia [[Natarcie|działań zaczepnych]] przez [[5 Armia (II RP)|5 Armię]] generała [[Władysław Sikorski|Sikorskiego]] z obszaru [[Twierdza Modlin|Modlina]], by tym samym odciążyć [[1 Armia (II RP)|1 Armię]] generała [[Franciszek Latinik|Latinika]], osłaniającą Warszawę.

W dniu następnym, to jest 14 sierpnia, zacięte walki wywiązały się już wzdłuż wschodnich i południowo-wschodnich umocnień przedmościa warszawskiego – na odcinku od [[Wiązowna|Wiązowny]] po rejon [[Radzymin]]a. Siły polskie stawiały wszędzie twardy opór i nacierające wojska radzieckie nie uzyskały poważniejszych sukcesów. Bardziej stabilna sytuacja w rejonie przedmościa warszawskiego, miała miejsce w rejonie położonym na południe od Radzymina na odcinku od [[Wesoła (Warszawa)|Starej Miłosny]] poprzez [[Wiązowna|Wiązownę]], [[Emów]] aż po [[Świerk (Otwock)|Świerk]], gdzie zacięty i skuteczny opór od 13 do 16 sierpnia stawiały oddziały [[XXIX Brygada Piechoty (II RP)|XXIX Brygady Piechoty]] płk. [[Stanisław Wrzaliński|Stanisława Wrzalińskiego]].

15 sierpnia koncentryczne natarcie odwodowych dywizji polskich ''([[10 Dywizja Piechoty (II RP)|10 Dywizji]] generała [[Lucjan Żeligowski|Żeligowskiego]] i [[1 Dywizja Litewsko-Białoruska|1 Dywizji Litewsko-Białoruskiej]] generała [[Jan Rządkowski|Jana Rządkowskiego]])'', po całodziennych zażartych bojach przyniosło duży sukces. Odzyskany został Radzymin i polskie oddziały wróciły na pozycje utracone przed dwoma dniami. 16 sierpnia na liniach bojowych przedmościa warszawskiego toczyły się nadal intensywne walki, ale sytuacja wojsk polskich ulegała częściowej poprawie.

W strefie [[Twierdza Modlin|Modlina]] działania zbrojne początkowo nie dawały również wyraźnego rozstrzygnięcia.

=== Walki nad Wkrą ===
{{Osobny artykuł|Bitwa nad Wkrą}}[[Plik:Modlin koszary.jpg|thumb|200px|[[Twierdza Modlin]] stała się głównym punktem obrony 5. Armii generała [[Władysław Sikorski|Władysława Sikorskiego]] na linii Wkry]]
[[5 Armia (II RP)|5 Armia]] generała [[Władysław Sikorski|Sikorskiego]], która na rozkaz dowódcy [[Front Północny (1920)|Frontu Północnego]] przeszła 14 sierpnia do natarcia w kierunku [[Nasielsk]]a, czyniła postępy. Były to jednak sukcesy o znaczeniu lokalnym.

Dopiero w dwa dni później, czyli 16 sierpnia, koncentryczne uderzenie armii Sikorskiego, wyprowadzone z południowo-wschodnich [[Twierdza Modlin|fortów Modlina]] i znad [[Wkra (dopływ Narwi)|Wkry]], doprowadziło do [[Bitwa o Nasielsk|opanowania Nasielska]]. Dało możliwość kontynuowania dalszych działań na [[Serock]] i [[Pułtusk]].

Na lewym skrzydle frontu polskiego zaznaczyła się przewaga Armii Czerwonej. 4 Armia [[Aleksandr Szuwajew|Szuwajewa]] i [[III Korpus Kawalerii|3 Korpus Kawalerii]] [[Gaja Gaj|Gaja]], parły na [[Płock]], [[Włocławek]] i [[Brodnica|Brodnicę]], a w rejonie [[Nieszawa|Nieszawy]] rozpoczęły już forsowanie Wisły.

=== Kontruderzenie znad Wieprza ===
{{Osobny artykuł|Kontruderzenie znad Wieprza}}

Pod wpływem wiadomości napływających z rejonu Warszawy oraz Włocławka i [[Brodnica|Brodnicy]], naczelny wódz Wojska Polskiego zdecydował się rozpocząć manewr zaczepny znad dolnego [[Wieprz (rzeka)|Wieprza]].

Józef Piłsudski wyprowadził [[kontruderzenie znad Wieprza]] 16 sierpnia 1920 roku siłami 5 dywizji. [[4 Armia (II RP)|4 Armia]], którą osobiście dowodził składała się z [[14 Wielkopolska Dywizja Piechoty|14. Dywizji Poznańskiej]], [[16 Pomorska Dywizja Piechoty|16. Dywizji Pomorskiej]] i [[21 Dywizja Piechoty Górskiej|21. Dywizji Podhalańskiej]]. Siły jej liczyły 27 500 żołnierzy piechoty, 950 kawalerzystów, 461 karabinów maszynowych i 90 dział polowych<ref>Adam Zamoyski, Warszawa 1920. Nieudany podbój Europy. Klęska Lenina, Kraków 2009, s. 188.</ref>.

Dywizje grupy uderzeniowej, mające ogromną przewagę nad słabą radziecką [[Grupa Mozyrska|Grupą Mozyrską]], ruszyły szerokim frontem, by już w drugim dniu natarcia dotrzeć do szosy Warszawa-[[Brześć]]. Rokowało to wyjście na tyły wojsk radzieckich pod Warszawą. Prawe skrzydło natarcia osłaniała [[3 Dywizja Piechoty Legionów]] maszerująca na [[Włodawa|Włodawę]] i Brześć. Pod Warszawą wojska radzieckie zostały związane energicznym zwrotem zaczepnym części sił polskich z przedmościa, wspartych czołgami atakującymi w kierunku na [[Mińsk Mazowiecki]] tzw. II grupa uderzeniowa [[Stanisław Wrzaliński|Stanisława Wrzalińskiego]]<ref>[[Mariusz Robert Dzienio]]: ''Działania wojenne na terenie powiatu mińskiego w dniach 16–17 VIII 1920'' s. 49, [w:] „Rocznik Mińsko-Mazowiecki” nr 6, Mińsk Mazowiecki 2000.</ref>.

Postępy uzyskane już w pierwszym dniu natarcia były znaczne. [[3 Dywizja Piechoty Legionów]] zajęła [[Włodawa|Włodawę]]. [[1 Dywizja Piechoty Legionów]] odcinek [[Wisznice]] – [[Wohyń]], a [[21 Dywizja Piechoty Górskiej]] oraz dywizje wielkopolskie [[14 Wielkopolska Dywizja Piechoty|14]] i [[16 Pomorska Dywizja Piechoty|16]] osiągnęły rubież rzeki [[Wilga (rzeka w województwie mazowieckim)|Wilgi]], zajęły [[Garwolin]] i wysunęły patrole pod [[Wiązowna|Wiązowną]]. [[2 Dywizja Piechoty Legionów]], przerzucona z zachodniego brzegu Wisły, przejęła rolę odwodu grupy uderzeniowej.

17 sierpnia siły polskie osiągnęły linię [[Biała Podlaska]] – [[Międzyrzec Podlaski|Międzyrzec]] – [[Siedlce]] – [[Kałuszyn]] – [[Mińsk Mazowiecki]].

Piłsudski pojechał do Warszawy i 18 sierpnia wydał stosowne rozkazy do przegrupowania. Miało ono na celu stworzenie grupy pościgowej, która zwłaszcza na prawym skrzydle odciąć miała nieprzyjacielowi odwrót na linię Brześć nad Bugiem – Białystok – Osowiec, doprowadzając do jego osaczenia. W ramach frontu środkowego, pozostającego w dalszym ciągu pod osobistym dowództwem Naczelnego Wodza, utworzona została nowa 2 Armia pod dowództwem gen. Rydza-Śmigłego. W jej skład weszły: 1DP Leg., 3DP Leg., 4 BK, 21 DP, 1 DLit.-Biał. (z 1 Armii), 41 pp (z 5 Armii) oraz [[Brygada Jazdy Ochotniczej|„jazda Jaworskiego”]]. Armia ta otrzymała rozkaz pościgu po osi [[Międzyrzec Podlaski|Międzyrzec]] – [[Białystok]] z równoczesnym obsadzeniem Brześcia nad Bugiem. 4 Armia miała zadanie prowadzić pościg po osi Kałuszyn – [[Wysokie Mazowieckie|Mazowieck]]. W kierunku północnym (północno-wschodnim), po osi Warszawa – [[Ostrów Mazowiecka|Ostrów]] – [[Łomża]], pościg miała prowadzić 1 Armia zmniejszona do 8 DP i 10 DP. 5 Armia miała za zadanie działać w kierunku Przasnysz – Mława i odciąć oraz ostatecznie rozprawić się z 4 i 15 Armią nieprzyjaciela oraz Korpusem Kawalerii Gaja. 3 Armia (7DP i 2 DP Leg.), przetransportowana koleją do Lublina, miała osłaniać operacje od wschodu. Można skrótowo powiedzieć, że myślą przewodnią Naczelnego Wodza było działanie, które „rzuci” nieprzyjaciela na granicę niemiecką i odetnie go od dróg wiodących na wschód. Jednak te wytyczne nie zostały w pełni zrealizowane, gdyż 1 Armia opóźniła swoje działanie, a w ostateczności skierowała się do miast w kierunku północno-wschodnim, w kierunku działania 5 Armii (północno-zachodnim), przez co umożliwiła 3 i 15 Armii radzieckiej odwrót na wschód.

Piłsudski w swej książce tak charakteryzuje ten końcowy okres bitwy{{r|A Przybylski Wojna Polska3}}: ''Nie marnego kontredansa, lecz wściekłego galopa rżnęła muzyka wojny! Nie dzień z dniem się rozmijał, lecz godzina z godziną! Kalejdoskop w takt wściekłego galopa nakręcony, nie pozwalał nikomu z dowodzących po stronie radzieckiej zatrzymać się na żadnej z tańczonych figur. Pękały one w jednej chwili, podsuwając pod przerażone oczy całkiem nowe postacie i nowe sytuacje, które przerastały całkowicie wszelkie przypuszczenia i czynione plany i zamiary''.

W tym samym czasie reszta wojsk polskich przeszła do kontrofensywy na całej długości frontu. [[5 Armia (II RP)|5 Armia]] znad [[Wkra (dopływ Narwi)|Wkry]] uderzyła na XV i III Armie bolszewickie. Wskutek (wyjaśnionego poniżej) braku łączności z dowództwem i zmęczenia żołnierzy, większa część wojsk radzieckich przeszła do nieskoordynowanego odwrotu. Część sił radzieckich, 3 Korpus Kawalerii [[Gaja Gaj|Gaj-Chana]] (dwie dywizje) oraz część 4 i 15 Armii (6 dywizji), nie mogąc się przebić na wschód, 24 sierpnia 1920 roku przekroczyła granicę [[Niemcy|niemiecką]] i została [[Internowanie|internowana]] na terytorium [[Prusy Wschodnie|Prus Wschodnich]].

{| style="margin:1em auto 0 auto;"
|- style="vertical-align:top;"
| [[Plik:Battle of Warsaw - Phase 1 - en.svg|thumb|250px|Rozmieszczenie sił przed bitwą.]]
| [[Plik:Battle of Warsaw - Phase 2.png|thumb|250px|Druga faza bitwy – kontratak Wojska Polskiego]]
|}

== Epizody na miarę zwycięstwa ==
=== Złamanie szyfrów Armii Czerwonej ===
Według odnalezionych w ostatnich latach i ujawnionych w sierpniu 2005 dokumentów [[Centralne Archiwum Wojskowe|Centralnego Archiwum Wojskowego]] już we wrześniu 1919 [[szyfr]]y [[Armia Czerwona|Armii Czerwonej]] zostały złamane przez porucznika [[Jan Kowalewski|Jana Kowalewskiego]]. Manewr polskiej [[Kontruderzenie znad Wieprza|kontrofensywy]] udał się zatem między innymi dzięki znajomości planów i rozkazów strony radzieckiej i umiejętności wykorzystania tej wiedzy przez polskie dowództwo.

Jak napisał o pracy polskiego radiowywiadu w okresie omawianego konfliktu Mieczysław Ścieżyński, ''nieprzyjaciel sam informował dokładnie nasze dowództwo o swym stanie moralnym i materialnym, o swych stanach liczebnych i stratach, o swych ruchach, o osiągniętych zwycięstwach i poniesionych klęskach, o swych zamiarach i rozkazach, o miejscu postoju swych dowództw i rejonach dyslokacyjnych swych dywizji, brygad i pułków''<ref name="M Ścieżyński Radiotelegrafista" />.

Jednym z najważniejszych sukcesów polskiego wywiadu w okresie bitwy warszawskiej było przechwycenie i odszyfrowanie radiodepeszy dowództwa XVI Armii z 13 sierpnia, dotyczącej zajęcia Warszawy:

{{Cytat
 |treść =
''Ze sztabu XVI Armii do sztabów podległych dywizji. 13 VIII 1920 r. Rozkaz operacyjny do wojsk XVI Armii.''

''Armie zachodniego frontu po walkach zajęły Mławę – Ciechanów – Pułtusk – Wyszków. 21 dywizji rozkazano dnia {{nowrap|13 VIII}} uderzyć na nieprzyjaciela działającego naprzeciw prawego skrzydła naszej armii z linii Zegrze – Załubice, w kierunku na Pragę.''

''Rozkazuję dywizjom kontynuować ofensywę i wieczorem dnia {{nowrap|14 VIII 1920 r.}} zawładnąć następującymi rejonami: 27 dywizja – Łajsk – Stacja Jabłonna – Nieporęt; 2 dywizja – Radzymin – Stanisławów – Pustelnik – (wyłącznie) – Helenów; 17 dywizja – Pustelnik – Marki – Turów – Wołomin; 10 dywizja – Mokrołok – Wawer – Jarosław – Okuniew; 8 dywizja – Karczew – Osieck – Kołbiel.''

''Zwiady dywizyjne do tego czasu powinny dotrzeć aż do linii rzeki Wisły, w granicach dywizyjnych odcinków wyznaczonych w punkcie pierwszym mojej dyrektywy nr 505.''

''Dowódca 27 dywizji ma współdziałać z 21 dywizją przy jej uderzeniu skierowanym na Pragę.''

''Dowódca 10 dywizji ma mieć na widoku, że zależnie od okoliczności jego dywizja może mieć główny kierunek na Pragę w celu sforsowania rzeki Wisły w granicach Warszawy, co wymaga skoncentrowania jednej brygady w rejonie Okuniewa.''

''O otrzymaniu niniejszego natychmiast zameldować.''
 |autor = Dowódca XVI Armii, Sołohub, członek Rady Rewolucyjnej, Piatakow, Komisarz sztabu armii, Batorskij.
 |źródło = w: L. Żeligowski, ''Wojna w roku 1920. Wspomnienia i rozważania'', Warszawa 1990, s. 82–83.
 |styl = środek
}}

[[Plik:Polish-bolshevik war cemetery in Ossów.JPG|thumb|166px|Obelisk na [[Cmentarz Poległych w Bitwie Warszawskiej w Ossowie|Cmentarzu Poległych w Bitwie Warszawskiej w Ossowie]]]]

=== Mapa i rozkaz ===
Powodzenie planu operacji polegającej na wykonaniu tak głębokiego manewru w dużej mierze zależy od utrzymania jego treści w głębokiej tajemnicy.

Naczelne Dowództwo Armii Czerwonej już 13 sierpnia zdobyło pod [[Dubienka|Dubienką]] plan polskich działań{{odn|Odziemkowski|2004|s=104}}. Zginął tam dowódca pułku ochotniczego im. Stefana Batorego – mjr Wacław Drohojowski. Znaleziono przy nim mapnik, a w nim [[rozkaz bojowy]] wraz z mapą. Rosjanie doszli jednak do wniosku, że jest to mistyfikacja polska, która ma w ten sposób zmusić ich do osłony lewego skrzydła zgrupowania uderzeniowego i tym samym powstrzymać natarcie na Warszawę.

=== Zdobycie radiostacji ===
{{osobny artykuł|Zagon na Ciechanów}}
Jednym z ważniejszych epizodów bitwy warszawskiej było zdobycie przez kaliski [[27 Pułk Ułanów|203. pułk ułanów]] dowodzony przez mjr [[Zygmunt Podhorski|Zygmunta Podhorskiego]], sztabu 4. Armii radzieckiej w [[Ciechanów|Ciechanowie]] 15 sierpnia, a wraz z nim – kancelarii armii, magazynów i jednej z dwóch radiostacji, służących tej armii do łączności z dowództwem w [[Mińsk]]u. Polacy wiedzieli, że w tym czasie druga z radiostacji była wyłączona, ponieważ przemieszczała się w inne miejsce. W tym czasie dowódca frontu [[Michaił Tuchaczewski]] wydał 4 Armii rozkaz zawrócenia na południowy wschód i uderzenia na armię [[Władysław Sikorski|gen. Sikorskiego]], który walczył pod [[Nasielsk]]iem.

[[Plik:Żoliborz - Zespół cytadeli - działobitnia - zaplecze.jpg|thumb|left|Działobitnia Cytadeli pomiędzy III i IV Bastionem, gdzie znajdowały się maszty radiostacji przy Cytadeli]]
Szybkie i skuteczne rozszyfrowanie tego rozkazu przez Polaków umożliwiło przeanalizowanie sytuacji i doprowadziło do podjęcia błyskawicznej decyzji przestrojenia nadajnika warszawskiego na częstotliwość radzieckiej radiostacji i rozpoczęcie skutecznego zagłuszania znacznie odleglejszych nadajników z Mińska, dzięki czemu druga z radzieckich radiostacji, którą 4 Armia dysponowała, po jej uruchomieniu w nowym miejscu, wciąż nie była w stanie odebrać rozkazów Tuchaczewskiego. Warszawa bowiem na tej samej częstotliwości nadawała przez dwie doby bez przerwy teksty [[Biblia|Pisma Świętego]] – jedyne dostatecznie obszerne teksty, które ''ad hoc'' udało się dowództwu [[Cytadela Warszawska|Cytadeli]], gdzie mieścił się polski nadajnik, dać [[Telegrafia|radiotelegrafistom]] do nieustannego nadawania.

Rozważano również możliwość nadawania błądzącym na [[Pomorze|Pomorzu]] oddziałom radzieckim rozkazów fałszywych, ale od pomysłu tego odstąpiono, nie chcąc zdemaskować się ze złamaniem radzieckich szyfrów.

Doborowa 4 Armia straciwszy swój sztab oraz łączność z dowództwem frontu, straciła koordynację działań. Nie otrzymawszy z Mińska rozkazów (ściślej: nie będąc w stanie ich dosłyszeć) zmieniających kierunek jej operowania, armia ta ze swoimi sześcioma dywizjami posuwała się nadal wzdłuż linii wyznaczonej ostatnio otrzymanymi rozkazami, co zapędziło ją aż do obecnej wschodniej części [[Toruń|Torunia]] (później niektórzy historycy wojskowi ironizowali, że armia ta w tym czasie walczyła nie z Polską, tylko z [[Traktat wersalski|traktatem wersalskim]]). W ten sposób została wyeliminowana z bitwy o Warszawę.

=== Węgierska pomoc materiałowa – amunicja ===
Sojusznicza pomoc z Francji nie docierała z powodu blokady dostaw przez Niemcy, Austrię i Czechosłowację, która 28 lipca 1920 zajęła [[Zaolzie]]. II Międzynarodówka Socjalistyczna, popierając bolszewików, agitowała dokerów i marynarzy do blokowania przeładunku zaopatrzenia docierającego do Polski drogą morską przez port w [[Gdańsk]]u. W początkach lipca 1920 rząd [[Królestwo Węgier|Węgier]] premiera [[Pál Teleki|Pála Telekiego]] podjął decyzję o udzieleniu pomocy Polsce, przekazując nieodpłatnie i dostarczając w krytycznym momencie wojny na własny koszt drogą przez Rumunię, a dalej linią kolejową [[Czerniowce]]-[[Kołomyja]]-[[Stryj (miasto)|Stryj]] zaopatrzenie wojskowe: 48 milionów naboi karabinowych [[Karabin Mauser Gew98|Mausera]], 13 milionów naboi [[Karabin Mannlicher M1895|Mannlichera]], amunicję artyleryjską, 30 tysięcy karabinów Mauser i kilka milionów części zapasowych, 440 kuchni polowych, 80 pieców polowych. 12 sierpnia 1920 do [[Skierniewice|Skierniewic]] dotarł tą drogą transport m.in. 22 milionów naboi do Mausera z fabryki Manfréda Weissa w [[Czepel]]{{r|Walaszczyk2011}}. {{Cytat
 |treść = Łącznie w latach 1919–1921 rząd Królestwa Węgier przekazał Polsce blisko 100 milionów pocisków karabinowych, ogromne ilości amunicji artyleryjskiej, sprzętu i materiałów wojennych.
 |autor =
 |źródło = [http://archive.is/DF60 Tablica upamiętniająca węgierską pomoc dla Polski za: Prezydent.pl]
 |styl = środek
}}

== Epilog ==
[[Plik:Powazki 1920.JPG|thumb|Groby poległych na warszawskich Powązkach]]
[[Plik:Powazki Pomnik poleglym 1920.jpg|thumb|Pomnik na Powązkach poległym w 1920]]
[[Plik:Mogiła żołnierzy poległych w 1920.jpg|thumb|Mogiła żołnierzy poległych pod [[Radzymin]]em w 1920 (1 listopada 1932 r. uroczystości na miejscowym cmentarzu)]]
[[Plik:Piłsudski pomnik Wawer 1.jpg|thumb|Pomnik Józefa Piłsudskiego oraz poległych w latach 1918–1920, [[Wawer]], Warszawa]]

W wyniku bitwy warszawskiej (i następującej po niej [[Bitwa nad Niemnem|niemeńskiej]]) 15 października delegacje polskie i radzieckie zawarły w [[Ryga|Rydze]] zawieszenie broni, a w marcu 1921 na jego bazie zawarty został [[Traktat ryski (1921)|traktat pokojowy]], który do [[Agresja ZSRR na Polskę|agresji ZSRR na Polskę 17 września 1939]] na osiemnaście i pół roku uregulował stosunki polsko-radzieckie i wytyczył polską granicę wschodnią.

=== Straty ===
Straty strony polskiej wyniosły: ok. {{nowrap|4,5 tys.}} zabitych, {{nowrap|22 tys.}} rannych i {{nowrap|10 tys.}} zaginionych. Szkody wyrządzone sowietom nie są znane. Przyjmuje się, że ok. {{nowrap|25 tys.}} bolszewików poległo, {{nowrap|60 tys.}} trafiło do [[Jeńcy sowieccy w niewoli polskiej (1919–1921)|polskiej niewoli]], zaś {{nowrap|45 tys.}} zostało internowanych przez Niemców<ref name="Szczepanski" />.

=== Kontrowersje ===
==== Radzieckie ====
Za klęskę wojsk rosyjskich w bitwie warszawskiej Tuchaczewski obciążał [[Józef Stalin|Józefa Stalina]]. Twierdził on, że dyrektywa Kamieniewa, dotycząca przekazania z Frontu Południowo-Zachodniego 1 Armii Konnej i 12 Armii pod jego rozkazy zablokowana została właśnie przez Stalina.

Inni twierdzili (Szaposznikow, Budionny, Tuleniew, Golikow, Timoszenko, Woroszyłow), że rzeczywista odpowiedzialność spada na Tuchaczewskiego, który źle zorganizował operację zdobycia Warszawy.

Znamienne jest, że wszyscy ww. oficerowie przeżyli rok 1937, dosłużyli się wysokich stopni i dożyli długich lat. Ci zaś, którzy wskazywali, że winien jest Stalin, zakończyli swój żywot wraz z marszałkiem Tuchaczewskim w 1937 w ramach tzw. [[Wielki terror (ZSRR)|wielkiej czystki]].

==== Polskie ====
[[Plik:Józef Piłsudski and Józef Haller after victory in battle of Warsaw in 1920.png|thumb|Józef Piłsudski i Józef Haller, w czasie przeglądu wojsk powracających ze zwycięskiej operacji]]
W 1920 w Polsce rozgorzał spór o autorstwo planu bitwy warszawskiej i miano zwycięzcy. Z czysto technicznego punktu widzenia autorem planu jest gen. Rozwadowski, jednak marszałek Piłsudski, jako Wódz Naczelny, uważał siebie za konstruktora warszawskiego zwycięstwa. Również wielu historyków przyznaje, że koncepcja bitwy należała do marszałka, którą później na papier przelał gen. Rozwadowski. Istnieje jednak szereg dowodów potwierdzających fatalną kondycję psychiczną Piłsudskiego<ref name="A Piłsudska Wspomnienia Warszawa" />.

Na wszystkich rozkazach operacyjnych od 12 do 16 sierpnia widnieje podpis gen. Rozwadowskiego, który przez część historyków uważany jest za głównego architekta zwycięstwa nad bolszewikami. Dodatkowo kontrowersje wzbudza fakt, że Piłsudski 12 sierpnia złożył dymisję z piastowanych stanowisk na ręce premiera Witosa i udał się w nocy z 12 na 13 sierpnia do majątku [[Bobowa]] do swoich córek i przyszłej żony Aleksandry. Trzeba jednak zaznaczyć, że 13 sierpnia o 10.00 był już w Dęblinie, gdzie przeprowadził odprawę z generałami Śmigłym-Rydzem i Skierskim, a 14 i 15 sierpnia spędził na inspekcjonowaniu pułków Frontu Środkowego.

Opozycja jeszcze bardziej komplikowała sytuację, wysuwając w celu zdyskredytowania Piłsudskiego wielu kandydatów, którym to Polacy mieli zawdzięczać zwycięstwo w bitwie warszawskiej, obok Rozwadowskiego m.in. Hallera, Weyganda czy Sikorskiego. Służyło temu też podkreślanie „cudowności” zwycięstwa nad Wisłą.

Dziś z całą pewnością można powiedzieć, że pozostaje dwóch autorów zwycięstwa: Rozwadowski i Piłsudski; niestety brakuje obiektywnego spojrzenia na cały spór, który budzi wiele kontrowersji i zawiera sporo nieścisłości. Same rozkazy operacyjne, wykształcenie, umiejętność planowania przemawiają za Rozwadowskim, jednak list z 15 sierpnia wskazywałby na Piłsudskiego. Nie zmienia to faktu, że Polska odniosła zwycięstwo dzięki zgodnej współpracy naczelnego dowództwa, które w czasie krytycznym dla kraju potrafiło schować urazy i osobiste niechęci.

W historii sztuki wojennej Bitwa Warszawska jest jednak przykładem rozstrzygającego [[manewr]]u, którego efekt końcowy osiągnięty został myślą przewodnią dowódcy, rzetelną pracą sztabu oraz wysokimi umiejętnościami [[Oficer (wojsko)|oficerów]] i żołnierzy na polu walki.

[[Simon Goodough]] – popularyzator historii wojen i wojskowości – w wydanej w {{nowrap|1979 r.}} książce ''Tactical Genius in Battle'', postawił Józefa Piłsudskiego w kręgu zwycięzców 27 największych bitew w dziejach świata. Wymienił go w szeregu takich strategów jak [[Temistokles]], [[Aleksander Macedoński|Aleksander Wielki]], [[Gajusz Juliusz Cezar|Cezar]], [[Gustaw II Adolf|Gustaw Adolf]] czy [[Ludwik II de Bourbon-Condé|Kondeusz]].

== Znaczenie bitwy warszawskiej dla Europy ==
Znaczenie bitwy warszawskiej jest wciąż obiektem badań historycznych. Ambasador brytyjski w przedwojennej Polsce – lord [[Edgar Vincent D’Abernon]] nazwał ją już w tytule swej książki „Osiemnastą decydującą bitwą w dziejach świata”. W jednym z artykułów opublikowanych w sierpniu 1930 r. pisał: ''Współczesna historia cywilizacji zna mało wydarzeń posiadających znaczenie większe od bitwy pod Warszawą w roku 1920. Nie zna zaś ani jednego, które by było mniej docenione… Gdyby bitwa pod Warszawą zakończyła się zwycięstwem bolszewików, nastąpiłby punkt zwrotny w [[Historia Europy|dziejach Europy]], nie ulega bowiem wątpliwości, iż z upadkiem Warszawy środkowa Europa stanęłaby otworem dla propagandy komunistycznej i dla radzieckiej inwazji (…). Zadaniem pisarzy politycznych… jest wytłumaczenie europejskiej opinii publicznej, że w roku 1920 Europę zbawiła Polska''.

Polski historyk i ekspert stosunków polsko-rosyjskich, prof. [[Andrzej Nowak (historyk)|Andrzej Nowak]], w swej książce ''Klęska imperium zła. Rok 1920''<ref>{{Cytuj |autor = Andrzej Nowak |tytuł = Klęska imperium zła. Rok 1920 |data = 2020-04-28 |url = https://bialykruk.pl/ksiegarnia/ksiazki/kleska-imperium-zla-rok-1920}}</ref> udowadnia tezę, że polskie zwycięstwo uratowało Europę zachodnią przed rewolucją komunistyczną: ''W korespondencji [[Włodzimierz Lenin|Lenina]] ze [[Józef Stalin|Stalinem]] z końca lipca 1920 r. przewija się systematycznie jeden motyw: jak dobijemy Polskę, zdobędziemy [[Lwów]] – to była perspektywa Stalina, który ugrzązł ze swoim frontem nie na bohaterskiej obronie [[Warszawa|Warszawy]], lecz Lwowa. Otóż Stalin mówił, że zdobędą najpierw rzeczony Lwów, a potem cała [[Galicja (Europa Środkowa)|Galicja]] aż po [[Kraków]] będzie [[Bolszewicy|bolszewicka]] i Rosjanie pójdą dalej, rozbiją [[Pierwsza Republika Czechosłowacka|Czechy]], [[Królestwo Węgier|Węgry]] i [[Królestwo Rumunii|Rumunię]], wejdą do [[Wiedeń|Wiednia]], a w końcu zsowietyzują także [[Włochy]]. Stalin wymienia te konkretne kraje, które miały paść ofiarą postępującej ofensywy radzieckiej już w roku 1920. Te ambitne plany podboju praktycznie całego kontynentu europejskiego legły w gruzach. Legły w gruzach, bo zatrzymała je Polska''<ref>{{Cytuj |autor = Andrzej Nowak |tytuł = Klęska imperium zła. Rok 1920 |data = 2020-04-28 |url = https://www.youtube.com/watch?v=NBxoVxBSae8&t=}}</ref>.

Francuski generał [[Louis Faury]] w jednym z artykułów w 1928 r. porównał bitwę warszawską do [[Bitwa pod Wiedniem|bitwy pod Wiedniem]]: ''Przed dwustu laty Polska pod murami Wiednia uratowała świat chrześcijański od niebezpieczeństwa tureckiego; nad Wisłą i nad Niemnem szlachetny ten naród oddał ponownie światu cywilizowanemu usługę, którą nie dość oceniono''.

Z kolei brytyjski historyk [[J.F.C. Fuller]] napisał w książce ''Bitwa pod Warszawą 1920'': ''Osłaniając centralną Europę od zarazy marksistowskiej, Bitwa Warszawska cofnęła wskazówki bolszewickiego zegara (…), zatamowała potencjalny wybuch niezadowolenia społecznego na Zachodzie, niwecząc prawie [[komunizm|eksperyment bolszewików]]''.

== Struktury wojsk ==
{| border=0 cellpadding=3 style="margin: 0; noborder; border-collapse: collapse; width: 80%; background: #ffffff;"
|- valign=top
|width=50%|
{| border=0 cellspacing=0 cellpadding=2 style="text-align:center; border:1px solid #ccc;"
|+ style="font-weight:bold;"| [[Armia Czerwona]]
|- valign=top style="background:lightcoral;"
!width=300 style="font-weight:normal;"| [[Front Zachodni (1919)|Front Zachodni]]
[[Michaił Tuchaczewski]]
|- valign=top
| [[III Korpus Kawalerii|3 Korpus Kawalerii]]
[[Gaja Gaj|Gaja Dimitriewicz Gaj]]
|- valign=top style="background:#eee;"
| [[4 Armia (RFSRR)|4 Armia]]
[[Aleksandr Szuwajew]]
|- valign=top
| [[15 Armia (RFSRR)|15 Armia]]
[[August Kork]]
|- valign=top style="background:#eee;"
| [[3 Armia (RFSRR)|3 Armia]]
[[Władimir Łazariewicz]]
|- valign=top
| [[16 Armia (RFSRR)|16 Armia]]
[[Nikołaj Sołłohub]]
|}
|width=50%|
{| border=0 cellspacing=0 cellpadding=2 style="text-align:center; border:1px solid #ccc;"
|+ style="font-weight:bold;"| [[Wojsko Polskie (II RP)|Wojsko Polskie]]
|- valign=top style="background:#3399FF;"
!width=110 style="font-weight:normal;"| [[Front Północny (1920)|Front Północny]]
[[Józef Haller]] !!width=110 style="font-weight:normal;"| [[Front Środkowy (1920)|Front Środkowy]]
[[Edward Rydz-Śmigły|Edward Śmigły-Rydz]]
| [[Front Południowy (1920)|Front Południowy]]
[[Wacław Iwaszkiewicz-Rudoszański|Wacław Iwaszkiewicz]]
|- valign=top
| [[5 Armia (II RP)|5 Armia]]
[[Władysław Sikorski]] || [[4 Armia (II RP)|4 Armia]]
[[Leonard Skierski]] || [[6 Armia (II RP)|6 Armia]]
[[Władysław Jędrzejewski (generał)|Władysław Jędrzejewski]]
|- valign=top style="background:#eee;"
| [[1 Armia (II RP)|1 Armia]]
[[Franciszek Latinik]] || [[3 Armia (II RP)|3 Armia]]
[[Zygmunt Zieliński (generał broni)|Zygmunt Zieliński]] || [[Armia Czynna Ukraińskiej Republiki Ludowej|Armia Ukraińska]]
[[Mychajło Omelianowycz-Pawlenko|Mychajło Pawlenko]]
|- valign=top
| [[2 Armia (II RP)|2 Armia]]
[[Bolesław Roja]] ||
|
|}
|}

== Upamiętnienie ==
[[Plik:Tablica Wojskowe Gubernatorstwo Warszawy Resursa Obywatelska 2022.jpg|thumb|right|200px|Tablica upamiętniająca [[Wojskowe Gubernatorstwo Warszawy (1920)|Wojskowe Gubernatorstwo Warszawy]] i generała [[Franciszek Latinik|Franciszka Latinika]] na [[Resursa Obywatelska w Warszawie|budynku Resursy Obywatelskiej]] przy ul. Krakowskie Przedmieście 64 w Warszawie]]
W 1930 został wybity medal upamiętniający o treści ''W dziesiątą rocznicę Cudu nad Wisłą'' (rewers) i ''Ojciec św. [[Pius XI]] w 1920 r. nie opuścił Warszawy'' (awers), wydany przez Mennicę Warszawską, a zaprojektowany przez Stefana Rufina Koźbielewskiego<ref>{{Cytuj książkę |autor = [[Andrzej Romaniak]] |tytuł = Medale, medaliony, plakiety. Katalog zbiorów |wydawca = [[Muzeum Historyczne w Sanoku]] |miejsce = Sanok |data = 2005 |strony = 54 |isbn = 83-919305-8-0}}</ref>.

Z okazji rocznicy 100-lecia Bitwy Warszawskiej zarówno [[Patronat roku ustanowiony przez Sejm Rzeczypospolitej Polskiej|uchwałą]] [[Sejm Rzeczypospolitej Polskiej|Sejmu RP]] [[Sejm Rzeczypospolitej Polskiej VIII kadencji|VIII kadencji]] z 13 czerwca 2019<ref>{{Monitor Polski|2019|604}}.</ref>, jak i [[Patronat roku ustanowiony przez Senat Rzeczypospolitej Polskiej|uchwałą]] [[Senat Rzeczypospolitej Polskiej|Senatu RP]] [[Senat Rzeczypospolitej Polskiej IX kadencji|IX kadencji]] z 18 października 2019<ref>{{Monitor Polski|2019|1035}}.</ref>, rok [[2020]] został ustanowiony Rokiem Bitwy Warszawskiej. Patronom roku 2020 poświęcono wydanie specjalne [[Kronika Sejmowa|Kroniki Sejmowej]]<ref>{{Cytuj |tytuł = Kronika Sejmowa 10 (915) |url = https://orka.sejm.gov.pl/kronika.nsf/0/85402E7AC9631AC5C12585B6004A7179/%24File/kronika010_9.pdf}}</ref>.

21 sierpnia 2020, w ramach obchodów setnej rocznicy bitwy warszawskiej, na budynku Resursy Obywatelskiej przy ul. Krakowskie Przedmieście 64 w Warszawie została odsłonięta tablica upamiętniająca działalność [[Wojskowe Gubernatorstwo Warszawy (1920)|Wojskowego Gubernatorstwa Warszawy]] oraz gubernatora [[Franciszek Latinik|Franciszka Latinika]] w czasie bitwy warszawskiej w sierpniu 1920 roku<ref>{{cytuj stronę |url = http://www.um.warszawa.pl/aktualnosci/tablica-upami-tniaj-ca-dzia-anie-wojskowego-gubernatorstwa-warszawy-ods-oni-ta |tytuł = Tablica upamiętniająca działanie Wojskowego Gubernatorstwa Warszawy odsłonięta |data = 21 sierpnia 2020 |opublikowany = Urząd m.st. Warszawy |archiwum = https://web.archive.org/web/20201127112252/http://www.um.warszawa.pl/aktualnosci/tablica-upami-tniaj-ca-dzia-anie-wojskowego-gubernatorstwa-warszawy-ods-oni-ta |zarchiwizowano = 27 listopada 2020 |data dostępu = 2020-08-21}}</ref><ref>{{cytuj stronę |url = https://tvn24.pl/tvnwarszawa/najnowsze/warszawa-na-krakowskim-przedmiesciu-upamietniono-wojskowe-gubernatorstwo-warszawy-4671884 |tytuł = Na Krakowskim Przedmieściu upamiętniono Wojskowe Gubernatorstwo Warszawy |data = 22 sierpnia 2020 |opublikowany = tvn24.pl |data dostępu = 2020-08-22}}</ref><ref>{{cytuj stronę |url = https://warszawa.tvp.pl/49508397/odslonieto-tablice-dowodcy-odpowiedzialnego-za-przygotowanie-miasta-na-atak-bolszewikow |tytuł = Odsłonięto tablicę dowódcy, odpowiedzialnego za przygotowanie miasta na atak bolszewików |data = 21 sierpnia 2020 |opublikowany = TVP Warszawa |data dostępu = 2020-08-22}}</ref>.

W 2020 roku w związku ze 100-leciem Bitwy Warszawskiej [[Narodowy Bank Polski]] wprowadził do obiegu banknot kolekcjonerski [[20 złotych Bitwa Warszawska 1920|20 złotych 100-lecie Bitwy Warszawskiej]]<ref>{{Cytuj |tytuł = Narodowy Bank Polski – Internetowy Serwis Informacyjny |data dostępu = 2021-03-02 |opublikowany = nbp.pl |url = https://www.nbp.pl/home.aspx?f=/banknoty_i_monety/banknoty_kolekcjonerskie/2020_bitwa_warszawska_20zl.html |język = pl}}</ref>. Z tej samej okazji [[Poczta Polska]] wyemitowała 15 sierpnia 2020 roku serię 4 [[znaczek pocztowy|znaczków pocztowych]] o nominale 3,30 złotych oraz bloczek o nominale 6,60 złotych ze scenami z bitwy. Autorem projektu znaczków był Roch Stefaniak, który inspirował się obrazem [[Jerzy Kossak|Jerzego Kossaka]] ''Cud nad Wisłą'' ze zbiorów [[Zamek Królewski w Warszawie|Zamku Królewskiego]] w Warszawie. Druk wykonano [[Offset (poligrafia)|techniką offsetową]] na papierze fluorescencyjnym. Każdy ze znaczków wydano w nakładzie 108 tys. sztuk. Wydano również 100 tys. bloków<ref>{{Cytuj książkę |autor = Urszula Skwarkowska-Żak |autor2 = Michał Kazimierczuk |autor3 = Seweryn Leszczyński |tytuł = Księga znaczków pocztowych 2020 |rozdział = 100. rocznica Bitwy Warszawskiej |wydawca = PWPW • Poczta Polska |miejsce = Warszawa |rok = 2021 |strony = 8–9 |isbn =}}</ref>.

W [[Ossów|Ossowie]], gdzie miał miejsce jeden z etapów bitwy, budowane jest muzeum upamiętniające Bitwę Warszawską<ref>{{Cytuj |tytuł = Muzeum w budowie {{!}} SAMORZĄDOWA INSTYTUCJA KULTURY „PARK KULTUROWY OSSÓW WROTA BITWY WARSZAWSKIEJ 1920 ROKU” |data dostępu = 2022-11-20 |url = https://ossow1920.pl/muzeum-w-budowie/ |język = pl}}</ref>.

W kolarstwie szosowym rozgrywany jest upamiętniający bitwę wyścig [[Tour Bitwa Warszawska 1920]]<ref>{{Cytuj |autor = Kacper Krawczyk |tytuł = Tour Bitwa Warszawska wraca do kalendarza UCI! |data = 2024-01-10 |data dostępu = 2024-08-23 |url = https://naszosie.pl/2024/01/10/tour-bitwa-warszawska-wraca-do-kalendarza-uci/ |język = pl}}</ref>.

== Uwagi ==
{{Uwagi}}

== Przypisy ==
<references>
<ref name="marszalek">{{cytuj pismo |nazwisko = Marszałek |imię = Piotr Krzysztof |autor link = Piotr Krzysztof Marszałek |tytuł = Wojskowy Gubernator Warszawy. Sierpień–wrzesień 1920 roku |url = https://pbn.nauka.gov.pl/sedno-webapp/getFile/32557 |czasopismo = Acta Universitatis Wratislaviensis |wolumin = 2616 |miejsce = Wrocław |rok = 2004 |strony = 237–260}}</ref>
<ref name="A Piłsudska Wspomnienia Warszawa">[[Aleksandra Piłsudska|A. Piłsudska]], ''Wspomnienia'', Warszawa 2004; [[Maciej Rataj|M. Rataj]], ''Pamiętniki'', Warszawa 1965; M. Kycia, ''Notatki z pamiętnika'', Londyn 1970; [[Wincenty Witos|W. Witos]], ''[[Moje wspomnienia]]'', Warszawa 1990.</ref>
<ref name="A Przybylski Wojna Polska">A. Przybylski ''Wojna polska 1918–1921'', Wojskowy Instytut Naukowo-Wydawniczy, Warszawa 1930, s. 174.</ref>
<ref name="A Przybylski Wojna Polska2">A. Przybylski ''Wojna polska 1918–1921'', Wojskowy Instytut Naukowo-Wydawniczy, Warszawa 1930, s. 186.</ref>
<ref name="A Przybylski Wojna Polska3">A. Przybylski ''Wojna polska 1918–1921'', Wojskowy Instytut Naukowo-Wydawniczy, Warszawa 1930, s. 194, 195.</ref>
<ref name="Lech Wyszczelski1991-s14">{{cytuj książkę |autor = [[Lech Wyszczelski]] |tytuł = Niemen 1920 |wydawca = [[Bellona (wydawnictwo)|Bellona]] |miejsce = Warszawa |rok = 1991 |seria = [[Historyczne bitwy|HB]] |isbn = 83-11-07908-0 |strony = 14}}</ref>
<ref name="M Ścieżyński Radiotelegrafista">M. Ścieżyński, ''Radiotelegrafista jako źródło wiadomości o nieprzyjacielu'', Przemyśl 1928, cyt. za A. Pepłoński, ''Wywiad w wojnie polsko-bolszewickiej 1919–1920'', Warszawa 1999, s. 227.</ref>
<ref name="Szczepanski">{{cytuj pismo |autor = [[Janusz Szczepański]] |tytuł = Kontrowersje wokół Bitwy Warszawskiej 1920 roku |url = http://web.archive.org/web/20030519005339/http://www.mowiawieki.pl/artykul.html?id_artykul=404 |czasopismo = [[Mówią Wieki]] |wolumin = 8 |data = sierpień 2002 |miejsce = Warszawa |issn = 1230-4018}}</ref>
<ref name="Walaszczyk2011">{{cytuj pismo |nazwisko = Walaszczyk |imię = Maciej |tytuł = Najpierw pomnik dla bolszewików pod Ossowem, a teraz strach przed zawieszeniem tablicy upamiętniającej węgierską pomoc w wojnie z Sowietami – Zniewaga pod węgierską tablicą |url = http://stary.naszdziennik.pl/index.php?dat=20110324&typ=po&id=po02.txt |czasopismo = [[Nasz Dziennik]] |data = 2011-03-24 |miejsce = Warszawa |issn = 1429-4834}}</ref>
<ref name="wojna">{{cytuj książkę |autor = [[Lech Wyszczelski]] |tytuł = Wojna polsko-rosyjska 1919–1920 |wydanie = I |wydawca = [[Bellona (wydawnictwo)|Bellona]] |miejsce = Warszawa |rok = 2010 |strony = 15 |isbn = 978-83-11-11934-5}}</ref>
<ref name="Władysław Sikorski1928-s40-45">{{cytuj książkę |autor = [[Władysław Sikorski]] |tytuł = [[Nad Wisłą i Wkrą. Studium do polsko-rosyjskiej wojny 1920 roku]] |wydawca = [[Zakład Narodowy im. Ossolińskich|Ossolineum]] |miejsce = Lwów |rok = 1928 |strony = 40–45}}</ref>
</references>

== Bibliografia ==
* {{cytuj książkę |nazwisko = Cisek |imię = Janusz |nazwisko2 = Paduszek |imię2 = Konrad |nazwisko3 = Rawski |imię3 = Tadeusz |tytuł = Wojna polsko-sowiecka 1919–1921 |wydawca = Wojskowe Centrum Edukacji Obywatelskiej |data = 2010 |miejsce = Warszawa |odn = tak}}
* {{Cytuj |tytuł = Bitwa Warszawska 13–28 VIII 1920. Dokumenty operacyjne. Część II (17–28 VIII) |data = 1996 |isbn = 83-86678-37-2 |inni = Andrzej Bartnik (oprac.); Marek Tarczyński (red.) |miejsce = Warszawa |wydawca = Rytm |oclc = 69617731}}
* [[Edgar Vincent D’Abernon]]: ''The Eighteenth Decisive Battle of the World, Warsaw 1920''. Hyperion Press, Westport Conn 1977. {{ISBN|0-88355-429-1}}.
* [[Norman Davies]]: ''God’s Playground. A History of Poland.'' Bd 1. The Origins to 1795; Bd 2. 1795 to the Present. Oxford University Press, Oxford 2005. {{ISBN|0-19-925339-0}}, {{ISBN|0-19-925340-4}}.
* {{Cytuj |autor = [[Norman Davies]]; |tytuł = White Eagle, Red Star, the Polish-Soviet War, 1919-20 |data = 2003 |isbn = 0-7126-0694-7 |miejsce = London |wydawca = Pimlico |oclc = 751048857}}
* [[J.F.C. Fuller|John Frederick Charles Fuller]], ''The Decisive Battles of the Western World''. Eyre & Spottiswoode, London 1954, Cassell, London 2001. {{ISBN|0-304-35868-1}}.
* Jeremy Keenan: ''The Pole: the Heroic Life of Józef Piłsudski''. Duckworth, London 2004. {{ISBN|0-7156-3210-8}}.
* {{cytuj książkę |nazwisko = Kopański |imię = Tadeusz |tytuł = Lotnictwo polskie w Bitwie Warszawskiej 1920 |wydawca = Polska Zbrojna. Magazyn tygodniowy nr 34(150) |miejsce = Warszawa |rok = |strony = 2 |odn = tak}}
* {{cytuj książkę |nazwisko = Kopański |imię = Tadeusz |tytuł = W wojnie polsko-bolszewickiej |wydawca = Polska Zbrojna Magazyn tygodniowy |miejsce = Warszawa |rok = 1995 |strony = 4 |odn = tak}}
* {{Cytuj |autor = [[Marian Kukiel]]; |tytuł = Bitwa Warszawska |data = 2005 |isbn = 83-89700-36-0 |inni = Krzysztof Filipow (oprac.); Zbigniew Wawer (oprac.) |miejsce = Warszawa |wydawca = Polski Instytut Wydawniczy |oclc = 69468733}}
* Grzegorz Łukomski, Elżbieta Szumiec-Zielińska, ''Zwycięstwo Polski, ocalenie Europy! Bitwa Warszawska 1920 na tle wojny polsko-bolszewickiej 1919–1921'', Łomianki 2020.
* {{cytuj książkę |nazwisko = Latinik |imię = Franciszek |autor link = Franciszek Latinik |tytuł = Bój o Warszawę. Rola wojskowego gubernatora i 1-ej armii w bitwie pod Warszawą w 1920 r. |url = https://polona.pl/item/boj-o-warszawe-rola-wojskowego-gubernatora-i-1-szej-armji-w-bitwie-pod-warszawa-w-1920,OTgwNzY5MjA/ |miejsce = Bydgoszcz |rok = 1931 |odn = tak}}
* [[Andrzej Nowak (historyk)|Andrzej Nowak]], ''Ojczyzna Ocalona. Wojna sowiecko-polska 1919–1920, ''Biały Kruk, Kraków 2012.
* {{cytuj pismo |autor = [[Janusz Szczepański]] |tytuł = Kontrowersje wokół Bitwy Warszawskiej 1920 roku |url = http://web.archive.org/web/20030519005339/http://www.mowiawieki.pl/artykul.html?id_artykul=404 |czasopismo = [[Mówią Wieki]] |wolumin = 8 |wydanie = |strony = |data = sierpień 2002 |miejsce = Warszawa |issn = 1230-4018}}
* {{Cytuj książkę |nazwisko = Odziemkowski |imię = Janusz |autor link = Janusz Odziemkowski |tytuł = Bitwa warszawska 1920 roku |data = 1990 |wydawca = Wydawnictwo Geologiczne |miejsce = Warszawa |odn = tak}}
* {{Cytuj książkę |nazwisko = Odziemkowski |imię = Janusz |autor link = Janusz Odziemkowski |tytuł = Leksykon wojny polsko-rosyjskiej 1919–1920 |data = 2004 |wydawca = Oficyna Wydawnicza „Rytm” |miejsce = Warszawa |isbn = 8373990968 |odn = tak}}
* [[Richard Pipes]]: ''Russia under the Bolshevik Regime.'' Random House, New York 1994. {{ISBN|0-394-50242-6}}.
* Józef Piłsudski: ''Pisma zbiorowe''. Warszawa 1937, Krajowa Agencja Wydawnicza, Warszawa 1991, {{ISBN|83-03-03059-0}}.
* [[Marek Tarczyński]]: ''Bitwa Warszawska 1920'', Wyd. Rytm, 1996, {{ISBN|83-86678-37-2}}.
* {{Cytuj książkę |nazwisko = Sikorski |imię = Władysław |autor link = Władysław Sikorski |tytuł = Nad Wisłą i Wkrą. Studium do polsko-rosyjskiej wojny 1920 roku |rok = 2015 |wydawca = [[Zakład Narodowy im. Ossolińskich|Wydawnictwo Zakładu Narodowego im. Ossolińskich]]. Reprint: Wydawnictwo 2 Kolory |miejsce = Lwów – Warszawa |isbn = 9788364649165 |odn = tak}}
* {{cytuj książkę |nazwisko = Urbanowicz (red.) |imię = Józef |autor link = Józef Urbanowicz |tytuł = Mała encyklopedia wojskowa. Tom 2 |wydawca = Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej |miejsce = Warszawa |rok = 1970 |strony = 206–207}}
* {{Cytuj |autor = [[Richard M. Watt|Richard M Watt]]; |tytuł = Bitter Glory, Poland and Its Fate, 1918–1939 |data = 1998 |isbn = 0-7818-0673-9 |miejsce = New York |wydawca = Hippocrene Books |oclc = 830250452}}
* {{cytuj książkę |nazwisko = Wyszczelski |imię = Lech |autor link = Lech Wyszczelski |tytuł = Bitwa na przedpolach Warszawy |wydawca = Dom Wydawniczy Bellona |miejsce = Warszawa |rok = 2008 |strony = 100}}
* {{cytuj książkę |nazwisko = Wyszczelski |imię = Lech |autor link = Lech Wyszczelski |tytuł = Warszawa 1920 |wydawca = Wydawnictwo Bellona |miejsce = Warszawa |rok = 1995 |isbn = 8311083991 |odn = tak}}
* [[Adam Zamoyski (historyk)|Adam Zamoyski]]: ''Warszawa 1920. Nieudany podbój Europy. Klęska Lenina'', Wydawnictwo Literackie, Warszawa 2009, {{ISBN|978-83-08-04402-5}}.
* {{Cytuj książkę |nazwisko = Żeligowski |imię = Lucjan |autor link = Lucjan Żeligowski |tytuł = Wojna w roku 1920. Wspomnienia i rozważania |miejsce = Warszawa |data = 1990 |isbn = 9788311166912 |odn = tak}}

== Linki zewnętrzne ==
* [http://bitwawarszawska.pl Strona www o Bitwie Warszawskiej]
* [http://www.idg.pl/ftp/pc_6677/Wplyw.kryptografii.na.historie.XX.wieku...Red..Boguslaw. Woloszanski..html Wykład Bogusława Wołoszańskiego o wpływie kryptografii na Bitwę Warszawską (audio)]
* {{Cytuj stronę |url = http://serwisy.gazeta.pl/df/1,34467,2856516.html |tytuł = Znaczenie i zakres deszyfracji depesz bolszewickich w latach 1919–1920 – wywiad z Grzegorzem Nowikiem Gazeta Wyborcza 7.08.2005 |opublikowany = serwisy.gazeta.pl |archiwum = https://web.archive.org/web/20201007172921/http://serwisy.gazeta.pl/df/1,34467,2856516.html |zarchiwizowano = 2020-10-07}}
* {{Cytuj stronę |url = http://www.warszawa.ap.gov.pl/bitwawarszawska.html |tytuł = Apel Archiwum Państwowego m.st. Warszawy o przekazywanie dokumentów dotyczących bitwy warszawskiej |opublikowany = warszawa.ap.gov.pl |archiwum = https://web.archive.org/web/20130615091620/http://www.warszawa.ap.gov.pl/bitwawarszawska.html |zarchiwizowano = 2013-06-15}}
* [http://www.rybnik.pl/bsip/publik/CudBitwa.pps Prezentacja multimedialna]
* {{Cytuj stronę |url = https://dzieje.pl/aktualnosci/zapomniani-bohaterowie-rola-polskiego-wywiadu-wojskowego-w-bitwie-warszawskiej |tytuł = Zapomniani bohaterowie. Rola polskiego wywiadu wojskowego w Bitwie Warszawskiej – artykuł prof. Andrzeja Pepłońskiego |archiwum = http://archive.is/CYID6}}
* [https://wbh.wp.mil.pl/pl/pages/zdigitalizowane-teczki-polskiego-radiowywiadu-wojskowego-z-1920-roku-wpisanego-na-swiatowa-liste-unesco-pamiec-swiata-2020-06-17-kaf5/ ''Zdigitalizowane teczki polskiego radiowywiadu wojskowego z 1920 roku wpisanego na światową listę UNESCO Pamięć Świata'']
* {{otwarty dostęp}} [[Karolina Głowacka]] i [[Janusz Odziemkowski]], ''[https://www.youtube.com/watch?v=pyrsQEucbac Bitwa Warszawska 1920 r. – jakim cudem Polska zatrzymała bolszewików?]'', kanał „Radio Naukowe” na [[YouTube]], 14 sierpnia 2025 [dostęp 2025-08-14].

{{Wojna polsko-sowiecka}}

{{Kontrola autorytatywna}}

{{SORTUJ:Warszawska}}
[[Kategoria:Bitwa Warszawska| ]]
[[Kategoria:Hasła kanonu polskiej Wikipedii]]

title: Bitwa Warszawska

Czas: 13–25 sierpnia 1920

Miejsce: Mazowsze

Terytorium: Polska

Przyczyna: ofensywa Armii Czerwonej na Warszawę

Wynik: decydujące zwycięstwo Polski

title: Strony konfliktu

Polska: Rosyjska FSRR

title: Dowódcy

Michaił Tuchaczewski · Gaja Gaj · Aleksandr Szuwajew · August Kork · Władimir Łazariewicz · Nikołaj Sołłohub · Tichon Chwiesin

title: Siły

104–114 tys., · 600 dział, · 2450 karabinów maszynowych

title: Straty

4,5 tys. poległych, · 22 tys. rannych, · 10 tys. zaginionych: 25 tys. poległych, · 65 tys. jeńców