text:
# Jiyuan (1883)
Jiyuan (chiń. upr. 济远; chiń. trad. 濟遠; pinyin Jìyuàn), później Saien – chiński krążownik pancernopokładowy z końca XIX wieku, zbudowany w stoczni Vulcan w Szczecinie jako pojedynczy okręt. Znany także w literaturze pod nazwami w starszej transkrypcji: „Tsi Yuen” lub „Chi Yuen”. Zdobyty w czasie wojny chińsko-japońskiej, służył później we flocie japońskiej jako „Saien”. Zatonął w 1904 roku podczas wojny rosyjsko-japońskiej na minach.
Jego wyporność wynosiła ok. 2300 ton, a napędzały go maszyny parowe, pozwalające na rozwijanie prędkości 15 węzłów. Główne uzbrojenie stanowiły dwa ciężkie działa kalibru 210 mm we wspólnej barbecie i jedno działo kalibru 150 mm.

## Budowa
Na przełomie lat 70/80. XIX wieku Chiny zaczęły zamawiać nowoczesne okręty w stoczniach europejskich w związku z rozwojem chińskich sił zbrojnych w ramach polityki tzw. samoumocnienia. Początkowo były to przede wszystkim okręty przodujących na świecie stoczni brytyjskich, w tym najbardziej zaawansowane z nich dwa małe krążowniki typu Chaoyong projektu Rendela; szybkie i przenoszące ciężkie działa, lecz praktycznie nieopancerzone. Według wersji spotykanej w literaturze, Wielka Brytania, chcąc uniknąć zadrażnień z Rosją, była jednak niechętna wobec sprzedaży Chinom silniejszych jednostek, wobec czego swoją ofertę zaproponowały stocznie niemieckie. Nie potwierdzają tego jednak inne opracowania, według których stocznie brytyjskie były gotowe dalej budować okręty dla Chin, a przyczyny czasowej rezygnacji z oferty brytyjskiej i nawiązania współpracy z niemiecką stocznią Vulcan w Szczecinie są niejasne. W stoczni tej Chiny zamówiły najpierw w latach 1880–81 budowę dwóch pancerników typu Dingyuan. Z przyczyn finansowych, zamiast trzeciego pancernika, zamówiono następnie w tej samej stoczni budowę tańszego krążownika, który otrzymał nazwę „Jiyuan”. Nazwa okrętu oznaczała „niosący pomoc”. Spotykane są w literaturze starsze transkrypcje nazwy: najczęściej Tsi Yuen, także Chi Yuen, Chi Yuan, Ch′i-Yüan, Tche-Yuen.
Kontrakt na budowę chiński ambasador Li Fengbao podpisał ze stocznią 17 lutego 1883 roku. Oprócz ogólnego określenia wielkości i charakterystyk okrętu, opracowanie projektu powierzono stoczni Vulcan, której głównym projektantem był Rudolph Haack. W tym okresie koncepcja krążownika pancernopokładowego dopiero się kształtowała na świecie i pierwszym nowoczesnym okrętem tej klasy była budowana w tym czasie w Wielkiej Brytanii „Esmeralda”. Z braku wcześniejszego doświadczenia stoczni niemieckich w konstruowaniu okrętów tej klasy, wyrażane są opinie, że za punkt wyjścia do projektowania posłużył powiększony i wysmuklony projekt kanonierki pancernej typu Wespe, przy czym zastosowano inny schemat opancerzenia z pełnym pokładem pancernym. Skutkowało to między innymi niewielką jak na krążownik prędkością. Mimo to, był on pierwszym z nowoczesnych krążowników zbudowanych dla marynarki chińskiej, nie licząc dwóch wcześniejszych małych i słabo opancerzonych okrętów typu Chaoyong. Był on zarazem pierwszym krążownikiem z pełnym pokładem pancernym zbudowanym w Niemczech i wywarł wpływ na dalsze projektowanie niemieckich okrętów tej klasy, począwszy od „Irene”. Koszt okrętu wyniósł 686 204 taeli (3,117 mln marek).
Stępkę pod budowę okrętu położono 16 stycznia 1883 roku, na pochylni zwolnionej w listopadzie 1882 przez pancernik „Zhenyuan”. Kadłub zwodowano 1 grudnia 1883 roku. Okręt rozpoczął próby morskie 19 sierpnia 1884 roku. Mimo to, jeszcze prawie 10 miesięcy spędził w Niemczech na próbach i wyposażaniu, gdyż zgodnie z cichym porozumieniem z Francją, strona niemiecka wstrzymywała przekazanie Chińczykom okrętów, które mogły wpłynąć na przebieg wojny chińsko-francuskiej (1884–1885). Dopiero 22 czerwca 1885 roku krążownik wypłynął ze Szczecina do Kilonii, gdzie przeprowadzono próby prędkości.

## Opis

### Uzbrojenie
Okręt był krążownikiem pancernopokładowym, z silną i dobrze opancerzoną, lecz nieliczną artylerią główną. Zgodnie z ówczesną krótkotrwałą doktryną umieszczania możliwie największych dział na stosunkowo niewielkich jednostkach, był uzbrojony w parę odtylcowych armat Kruppa kalibru 21 cm (rzeczywisty kaliber 209,3 mm). Armaty umieszczone były we wspólnej pancernej barbecie na pokładzie dziobowym przed nadbudówką, zakrytej od góry lżejszą obrotową osłoną. Większość publikacji podaje długość ich luf jako 35 kalibrów (L/35), lecz były to prawdopodobnie lżejsze działa o długości lufy 22 kalibry (masa działa 10 ton) albo 30 kalibrów (masa 12,5 ton). Armata L/22 strzelała pociskami o masie 79 kg (burzące) lub 98,5 kg (przeciwpancerne).  Szybkostrzelność wynosiła około 1 strzał na 2 minuty.
Artyleria średnia ograniczała się do jednej odtylcowej armaty kalibru 15 cm Kruppa model 1880 umieszczonej na rufie. Było to działo odtylcowe typu BL – o niskiej szybkostrzelności. Długość lufy wynosiła L/35, masa działa 4,5 t, a masa pocisku 45,4–50,8 kg. Jej donośność wynosiła ok. 7 km, a szybkostrzelność 1,5 strz./min. Źródła są rozbieżne w zakresie artylerii pomocniczej, którą stanowiły pierwotnie tylko wielolufowe działka małokalibrowe (kartaczownice). W źródłach rosyjskich z lat 80. XIX wieku istniały informacje o 9 działkach wielolufowych – czterech 47 mm i pięciu 37 mm Hotchkiss, względnie tylko sześciu działkach 37 mm. Według almanachu Brassey’s z 1895 roku, dopiero po bitwie pod Pungdo okręt otrzymał dwa działa szybkostrzelne 50 mm Gruson, i łącznie z 9 niesprecyzowanymi kartaczownicami, taki był stan uzbrojenia podczas bitwy pod Jalu. Inne źródła z epoki mówią o czterech działach kalibru 50 mm i dwóch kartaczownicach (być może był to stan z chwili zdobycia przez Japończyków). Liczne późniejsze publikacje wymieniają na uzbrojeniu cztery działa kalibru 57 mm, 70 mm lub 75/76 mm.
Uzbrojenie uzupełniały cztery stałe wyrzutnie torpedowe kalibru 15 cali (381 mm): jedna podwodna w stewie dziobowej  i trzy nadwodne w kadłubie na samej rufie, w tym jedna skierowana do tyłu i dwie na burty. Według nielicznych autorów, wyrzutnie torped były jednak zapewne niemieckie, systemu Schwarzkopfa, kalibru 350 mm.

### Opancerzenie
Barbeta miała pancerz o grubości 250 mm (9,8 cala) typu compound (warstwowy stalowo–żelazny). Górna osłona dział miała grubość pancerza 51 mm (2 cale). Kadłub był chroniony tylko przez wewnętrzny pokład pancerny o kształcie skorupy grubości 75 mm. Ponadto opancerzona przeciw odłamkom pancerzem 30 mm była wieża dowodzenia.

### Konstrukcja
Wyporność normalna okrętu była określona na 2300 ton angielskich (2337 ton). Spotykana jest też wartość 2363 ton lub 2440 ton (być może w służbie japońskiej). Kadłub był stalowy. Długość między pionami wynosiła 236 stóp (71,9 m), na linii wodnej 246 stóp (75 m), natomiast całkowita jest nieznana. Szerokość wynosiła 34,5 stóp (10,5 m). Okręt był gładkopokładowy, z niewielką nadbudówką i pojedynczym kominem na śródokręciu, w przybliżeniu pośrodku długości. Stewa dziobowa była taranowa, a rufa w formie krążowniczej. Okręt miał jeden maszt z marsem bojowym i bomem do obsługi łodzi, usytuowany za kominem. Jedynie początkowo był wyposażony w dwa dodatkowe maszty i ożaglowanie pomocnicze, lecz zostały one usunięte po rejsie do Chin.

### Napęd
Napęd stanowiły dwie poziome maszyny parowe typu compound (podwójnego rozprężania), poruszające dwie śruby. Parę dostarczało sześć kotłów cylindrycznych, zwróconych paleniskami po trzy w stronę dziobu i rufy, z których spaliny odprowadzał wspólny komin (istniały rozbieżności w źródłach co do liczby kotłów). Moc kontraktowa wynosiła 2800 KM (indykowana), a prędkość 15 węzłów. Na próbach okręt rozwinął prędkość 16 węzłów. Zapas węgla wynosił około 230 t normalny i 400 t maksymalny. Zasięg podawany jest tylko jako przybliżony: 1000 Mm. Załoga podawana była w służbie chińskiej na 180 osób, a w służbie japońskiej na 200–254 lub 226, w tym 22 oficerów.

## Służba

### We flocie chińskiej
3 lipca 1885 roku, wraz z pancernikami, krążownik wyruszył do Chin z Kilonii z niemiecką załogą i pod niemiecką banderą handlową, przez Morze Śródziemne. Trzy tygodnie w sierpniu spędził na Malcie z powodu problemów z zasilaniem wodą kotłów, usuniętych z pomocą przysłanego inżyniera stoczni. 25 października przybył do Hongkongu, a 31 października do Szanghaju. Z końcem października został formalnie przekazany stronie chińskiej w Dagu i wszedł w skład floty Beiyang. Wobec nieukończenia portu w Lüshun okręty spędziły zimę w Szanghaju. Od czerwca do sierpnia 1886 roku „Jiyuan” w składzie eskadry głównych sił został wysłany w rejs propagandowy do Japonii, Korei i Władywostoku w Rosji. W 1889 roku okręt ćwiczył w składzie drugiego dywizjonu floty pod Weihai, po czym, po dokowaniu w Hongkongu w grudniu, na wiosnę 1890 roku wziął udział w kilkumiesięcznym rejsie z czterema innymi okrętami do Singapuru i Manili.
W czerwcu 1894 roku, wobec narastającego konfliktu z Japonią o Koreę, okręt został wysłany do eskortowania statków transportujących chińskie posiłki do Asanu. 25 lipca, niedługo po opuszczeniu Asan, w towarzystwie kanonierki torpedowej „Guangyi”, natknął się na trzy japońskie krążowniki („Yoshino”, „Naniwa” i „Akitsushima”). Nie jest do końca jasne czy „Jiyuan” słabo manewrował (być może uszkodzeniu uległa maszyna sterowa), czy rzeczywiście zachowywał się nazbyt agresywnie, ale jego manewry zostały odczytane jako próba ataku torpedowego i Japończycy otworzyli ogień, rozpoczynając pierwsze starcie wojny chińsko-japońskiej. Według powielanej później przez propagandę japońską wersji starcia, chiński krążownik miał wystrzelić pierwszy torpedę, co nie jest prawdopodobne.
Chiński okręt nie był gotowy do walki. Pierwsza salwa trafiła w słabo opancerzone stanowisko dowodzenia, zginęło dwóch oficerów, natomiast dowódca nie został ranny. Pocisk wybuchł pod barbetą, wyłączając z akcji jedno z dział 210 mm, po czym trafiona została sama barbeta, a jej obsada zginęła lub została ranna. Pozbawiony głównych dział, z rozbitymi nadbudówkami i kominem, komandor Fang Baiqian (według starszej transkrypcji Fang Pai-chien) podjął decyzję o wycofaniu się. Podczas ucieczki, pocisk z rufowego działa  trafił mostek krążownika „Yoshino”, nie wyrządzając większych szkód. Trafienie w jeden z krążowników zgłaszali też artylerzyści kanonierki „Guangyi”, co jest możliwe, bo „Yoshino” miał być trafiony dwukrotnie. Według referatu japońskiego lekarza, pocisk kalibru 150 mm, po uderzeniu w nadbudówkę wpadł do kotłowni, jednak nie wybuchł i nikogo nie ranił. Istniały też relacje o rozbiciu drugim pociskiem kabiny nawigacyjnej na „Yoshino”. „Jiyuan” dotarł do Weihaiwei poważnie postrzelany, mając na pokładzie 16 zabitych, w tym trzech oficerów, i 25 rannych. Za opuszczenie dwóch pozostałych okrętów chińskich kpt. Fang został skazany na śmierć, dano mu jednak szansę na wykazanie się w przyszłych starciach. Według jednak ówczesnych opinii, jego okręt nie mógł już skutecznie walczyć i zapewne zostałby zatopiony lub wpadł w ręce japońskie. Uszkodzenia okrętu, chociaż rozległe, ograniczały się do nadbudówek, burt i pomieszczeń nad pokładem pancernym, a podwodną część kadłuba i maszyny zabezpieczył pancerny pokład. Po naprawach w Lüshun krążownik był w stanie dołączyć do eskadry już 7 sierpnia. Prawdopodobnie wtedy także przemalowano go na jednolicie szary kolor. Według niektórych źródeł, dopiero wtedy okręt otrzymał dwa lekkie działa kalibru 50 mm.
17 września wrogie floty starły się u ujścia rzeki Jalu. „Jiyuanowi” wyznaczono skrajną pozycję na lewym skrzydle chińskim, ale zajmował ją niedługo, bo zaraz na początku uciekł z pola walki. Jedynym „osiągnięciem” okrętu było zderzenie się z płonącym  krążownikiem „Chaoyong”, zakończone jego zatonięciem na płytkiej wodzie. „Jiyuan” lekko uszkodzony, dotarł następnego dnia do Lüshun. Dowódca okrętu, po powrocie reszty floty, został powtórnie skazany i ścięty za tchórzostwo. Twierdził co prawda (w czym popierali go niektórzy oficerowie), że okręt był ciężko uszkodzony i nie nadawał się do akcji, lecz amerykański dowódca pancernika „Zhenyuan”, Philo McGiffin, zapisał, że jego osobista inspekcja krążownika wykazała uszkodzenie jedynie rufowego działa 150 mm. Na krążowniku było trzech zabitych podczas bitwy.

### We flocie japońskiej
Po klęsce pod Yalu flota chińska udała się do bazy w Weihaiwei. Po dwutygodniowym oblężeniu twierdza poddała się w lutym 1895 roku, a okręty zostały przejęte przez flotę japońską. „Jiyuan”, przemianowany na „Saien” (zmiana dotyczyła wyłącznie sposobu odczytywania tych samych znaków chińskich), w 1895 roku zdołał jeszcze wziąć udział w ataku na Kaohsiung, będąc obecnym przy ostrzale tamtejszych baterii nadbrzeżnych.
Wartość bojowa zdobyczy oceniana była nisko. Przyporządkowany jako krążownik 3. klasy, około 1898 roku został zmodernizowany, lekką artylerię wymieniono na 8 dział 47 mm Hotchkiss, zmieniono też wyrzutnie torped na osiemnastocalowe (450 mm). Brał udział w blokadzie Port Artur podczas wojny rosyjsko-japońskiej. Był przydzielony do 7. Dywizjonu III Eskadry, grupującej starsze okręty. Dowódcą był komandor porucznik K. Tajima. 30 listopada 1904 roku wszedł na minę, postawioną tydzień wcześniej przez kuter z pancernika „Pierieswiet” lub „Pobieda” i zatonął na pozycji 38°51′N 121°05′E/38,850000 121,083333. Zginęło 38 członków załogi, w tym dowódca.

### Wrak
W 1982 roku nurkowie marynarki wojennej ChRL odnaleźli wrak „Saiena” i wydobyli rufowe działo 150 mm, ustawione następnie jako pomnik. Rozważano wydobycie całego okrętu, lecz nie okazało się to możliwe. W 1986 i 1988 roku wydobyto dalsze przedmioty, w tym działa 210 mm – łącznie 123 przedmioty przekazane do Muzeum Wojny Japońsko-Chińskiej w Weihai. Wrak leżał na głębokości 40 m, na pozycji 38°50′30″N 123°04′05″E/38,841667 123,068056.

title: Jiyuan (1883)

wikitext:
{{wyróżnienie|DA}}
{{Okręt infobox
 |nazwa                  = Jiyuan / Saien
 |grafika                = Japanese cruiser Saien in 1895.jpg
 |opis grafiki           = Saien (ex-Jiyuan) w 1895
 |klasa                  = [[krążownik pancernopokładowy]]
 |typ                    = pojedynczy okręt
 |projekt                =
 |oznaczenie NATO        =
 |stocznia               = [[AG Vulcan Stettin|Vulcan]], [[Szczecin]] {{państwo|Niemcy|1871}}
 |początek budowy        =
 |położenie stępki       = 16 stycznia 1883
 |wodowanie              = 1 grudnia 1883
 |1. bandera             = Chiny
 |1. wersja bandery      = 1890
 |1. nazwa               = '''Jiyuan'''
 |1. wejście do służby   = październik 1885
 |1. wycofanie ze służby =
 |2. bandera             = Japonia
 |2. wersja bandery      = wojenna-1869
 |2. nazwa               = '''Saien'''
 |2. wejście do służby   = 12 lutego 1895
 |2. wycofanie ze służby =
 |zatopiony              = 30 listopada 1904 na minie
 |zatonął                =
 |los okrętu             =
 |wyporność              = 2300 [[tona#Długa tona|ts]]
 |długość                = 75 m (na linii wodnej)
 |szerokość              = 10,5 m
 |zanurzenie             = 4,67 m
 |rodzaj kadłuba         = stal
 |materiał kadłuba       =
 |napęd                  = 2 [[Maszyna parowa|maszyny parowe]], moc 2800 [[Koń mechaniczny|KM]], 6 [[Kocioł okrętowy|kotłów parowych]], 2 [[Śruba napędowa|śruby]]
 |prędkość               = 15 [[Węzeł (jednostka prędkości)|węzłów]]
 |prędkość taktyczna     =
 |zasięg                 = ok. 1000 Mm
 |sensory                =
 |uzbrojenie             = 2 działa 210 mm (1 × II)
1 działo 150 mm
4 działa 50 mm
4 [[Wyrzutnia torpedowa|wyrzutnie torpedowe]] 380 mm
 |wyrzutnie torpedowe    =
 |opancerzenie           = barbeta 250 mm, pokład 76 mm, {{link-interwiki|wieża dowodzenia|Q=Q1187402}} 51 mm
 |wyposażenie            =
 |wyposażenie lotnicze   =
 |załoga                 = 180 (w służbie chińskiej)
254 (w służbie japońskiej)
 |commons                = Category:Jiyuan (ship, 1885)
}}
'''Jiyuan''' ({{chińskie|trad=濟遠|upr=济远|hp=Jìyuàn}}), później '''Saien''' – [[Historia Chin|chiński]] [[krążownik pancernopokładowy]] z końca XIX wieku, zbudowany w stoczni [[AG Vulcan Stettin|Vulcan]] w [[Szczecin]]ie jako pojedynczy okręt. Znany także w literaturze pod nazwami w starszej [[Transkrypcja (językoznawstwo)|transkrypcji]]: „Tsi Yuen” lub „Chi Yuen”. Zdobyty w czasie [[Wojna chińsko-japońska (1894–1895)|wojny chińsko-japońskiej]], służył później we [[Dai-Nippon Teikoku Kaigun|flocie japońskiej]] jako „Saien”. Zatonął w 1904 roku podczas wojny rosyjsko-japońskiej na [[Mina morska|minach]].

Jego [[wyporność]] wynosiła ok. 2300 ton, a napędzały go maszyny parowe, pozwalające na rozwijanie prędkości 15 [[Węzeł (jednostka prędkości)|węzłów]]. Główne uzbrojenie stanowiły dwa ciężkie działa kalibru 210 mm we wspólnej [[barbeta|barbecie]] i jedno działo kalibru 150 mm.

== Budowa ==
Na przełomie lat 70/80. XIX wieku Chiny zaczęły zamawiać nowoczesne okręty w stoczniach europejskich w związku z rozwojem chińskich sił zbrojnych w ramach polityki tzw. [[Ruch samoumocnienia|samoumocnienia]]{{odn|Olender|1992|s=8}}. Początkowo były to przede wszystkim okręty przodujących na świecie stoczni brytyjskich, w tym najbardziej zaawansowane z nich dwa małe krążowniki typu ''[[Chaoyong]]'' projektu Rendela; szybkie i przenoszące ciężkie działa, lecz praktycznie nieopancerzone{{odn|Wright|2001|s=47-50}}. Według wersji spotykanej w literaturze, Wielka Brytania, chcąc uniknąć zadrażnień z Rosją, była jednak niechętna wobec sprzedaży Chinom silniejszych jednostek, wobec czego swoją ofertę zaproponowały stocznie niemieckie{{odn|Wright|2001|s=50, 54}}. Nie potwierdzają tego jednak inne opracowania, według których stocznie brytyjskie były gotowe dalej budować okręty dla Chin, a przyczyny czasowej rezygnacji z oferty brytyjskiej i nawiązania współpracy z niemiecką stocznią [[AG Vulcan Stettin|Vulcan]] w [[Szczecin]]ie są niejasne{{odn|Kisieliow|2012|s=15-16}}. W stoczni tej Chiny zamówiły najpierw w latach 1880–81 budowę dwóch pancerników typu ''[[Pancerniki typu Dingyuan|Dingyuan]]''{{odn|Kisieliow|2012|s=15-16}}. Z przyczyn finansowych, zamiast trzeciego pancernika, zamówiono następnie w tej samej stoczni budowę tańszego krążownika, który otrzymał nazwę „Jiyuan”{{odn|Wright|2001|s=50, 53}}. Nazwa okrętu oznaczała „niosący pomoc”{{odn|Kisieliow|2012|s=17}}. Spotykane są w literaturze starsze [[Transkrypcja (językoznawstwo)|transkrypcje]] nazwy: najczęściej Tsi Yuen<ref>{{odn|''Brassey’s...''|1895|s=102|ref=nie}}, {{odn|Jane|1904|s=63-64|ref=nie}}, {{odn|Wright|2001|s=53|ref=nie}}, {{odn|Dodson|Nottelmann|2021|s=167|ref=nie}}</ref>, także Chi Yuen{{odn|Wright|2001|s=53}}, Chi Yuan{{odn|''Conway’s...''|1979|s=396}}, Ch′i-Yüan{{odn|Jentschura i in.|1976|s=99}}, Tche-Yuen{{odn|Jane|1904|s=64}}.

Kontrakt na budowę chiński ambasador Li Fengbao podpisał ze stocznią 17 lutego 1883 roku{{odn|Kisieliow|2012|s=17-18}}. Oprócz ogólnego określenia wielkości i charakterystyk okrętu, opracowanie projektu powierzono stoczni Vulcan, której głównym projektantem był [[Rudolph Haack]]{{odn|Dodson|Nottelmann|2021|s=167}}. W tym okresie koncepcja [[krążownik pancernopokładowy|krążownika pancernopokładowego]] dopiero się kształtowała na świecie i pierwszym nowoczesnym okrętem tej klasy była budowana w tym czasie w Wielkiej Brytanii „[[Esmeralda (1883)|Esmeralda]]”. Z braku wcześniejszego doświadczenia stoczni niemieckich w konstruowaniu okrętów tej klasy, wyrażane są opinie, że za punkt wyjścia do projektowania posłużył powiększony i wysmuklony projekt [[Kanonierka|kanonierki pancernej]] typu ''[[kanonierki pancernej typu Wespe|Wespe]]'', przy czym zastosowano inny schemat opancerzenia z pełnym pokładem pancernym{{odn|Kisieliow|2012|s=17-18}}. Skutkowało to między innymi niewielką jak na krążownik prędkością{{odn|Kisieliow|2012|s=17-18}}. Mimo to, był on pierwszym z nowoczesnych krążowników zbudowanych dla marynarki chińskiej, nie licząc dwóch wcześniejszych małych i słabo opancerzonych okrętów typu ''[[Chaoyong]]''{{odn|Wright|2001|s=48-50}}. Był on zarazem pierwszym krążownikiem z pełnym pokładem pancernym zbudowanym w Niemczech i wywarł wpływ na dalsze projektowanie niemieckich okrętów tej klasy, począwszy od {{link-interwiki|SMS Irene|tekst=„Irene”|Q=Q507136}}{{odn|Dodson|Nottelmann|2021|s=167}}. Koszt okrętu wyniósł 686 204 [[tael]]i (3,117 mln marek){{odn|Kisieliow|2012|s=17-18}}.

[[Stępka|Stępkę]] pod budowę okrętu położono 16 stycznia 1883 roku, na pochylni zwolnionej w listopadzie 1882 przez pancernik „[[Zhenyuan]]”<ref group=uwaga>Data położenia stępki według {{odn|Wright|2001|s=53|ref=nie}} i {{odn|Dodson|Nottelmann|2021|s=167|ref=nie}}. Starsze publikacje często jedynie podają ogólnikowo sam błędny rok: 1880 ({{odn|''Conway’s...''|1979|s=396|ref=nie}}, {{odn|Suliga|1993|s=29|ref=nie}})</ref>. Kadłub [[Wodowanie|zwodowano]] 1 grudnia 1883 roku{{odn|Wright|2001|s=53}}. Okręt rozpoczął próby morskie 19 sierpnia 1884 roku{{odn|Dodson|Nottelmann|2021|s=167}}. Mimo to, jeszcze prawie 10 miesięcy spędził w Niemczech na próbach i wyposażaniu, gdyż zgodnie z cichym porozumieniem z Francją, strona niemiecka wstrzymywała przekazanie Chińczykom okrętów, które mogły wpłynąć na przebieg [[Wojna chińsko-francuska|wojny chińsko-francuskiej (1884–1885)]]{{odn|Wright|2001|s=53-54}}{{odn|Dodson|Nottelmann|2021|s=167}}. Dopiero 22 czerwca 1885 roku krążownik wypłynął ze Szczecina do Kilonii, gdzie przeprowadzono próby prędkości{{odn|Dodson|Nottelmann|2021|s=167}}.

== Opis ==
=== Uzbrojenie ===
[[Plik:Saien Janes.jpg|thumb|Schemat uzbrojenia i opancerzenia krążownika „Saien”]]
[[File:Jiyuan2.jpg|thumb|Działa 210 mm w barbecie od tyłu]]
[[File:Jiyuan5.jpg|thumb|Rufowe działo 150 mm]]
Okręt był [[Krążownik pancernopokładowy|krążownikiem pancernopokładowym]], z silną i dobrze opancerzoną, lecz nieliczną artylerią główną{{odn|Jane|1904|s=64}}. Zgodnie z ówczesną krótkotrwałą doktryną umieszczania możliwie największych dział na stosunkowo niewielkich jednostkach, był uzbrojony w parę odtylcowych armat [[Friedrich Krupp (przedsiębiorstwo)|Kruppa]] kalibru 21 cm (rzeczywisty kaliber 209,3 mm)<ref group=uwaga>Kaliber niemiecki 21 cm, podawany w literaturze jako 8,2 [[cal]]a ({{odn|Wright|2001|s=53, 195|ref=nie}}) lub 8,3 cala ({{odn|Jentschura i in.|1976|s=99|ref=nie}}), w rzeczywistości wynosił 209,3 mm ({{cytuj pismo |nazwisko =Pastuchow|imię =Aleksiej|nazwisko2=Patianin|imię2=Siergiej |tytuł = Chińskie krążowniki pancernopokładowe typu  „Zhiyuan”|czasopismo =Okręty Wojenne |oznaczenie = nr 1(111)/2012|strony=10}})</ref>. Armaty umieszczone były we wspólnej pancernej [[Barbeta|barbecie]] na pokładzie dziobowym przed [[Nadbudówka|nadbudówką]], zakrytej od góry lżejszą obrotową osłoną. Większość publikacji podaje długość ich luf jako 35 kalibrów (L/35), lecz były to prawdopodobnie lżejsze działa o długości lufy 22 kalibry (masa działa 10 ton) albo 30 kalibrów (masa 12,5 ton){{u|długość}}. Armata L/22 strzelała pociskami o masie 79 kg (burzące) lub 98,5 kg (przeciwpancerne){{u|pociski}}.  Szybkostrzelność wynosiła około 1 strzał na 2 minuty<ref>{{Cytuj|autor = Jan Gozdawa-Gołębiowski |tytuł = Od wojny krymskiej do bałkańskiej |data = 1985 |isbn = 83-215-3259-4 |miejsce = Gdańsk |wydawca = Wydawnictwo Morskie |s = 467}}</ref>.

Artyleria średnia ograniczała się do jednej odtylcowej armaty kalibru 15 cm Kruppa model 1880 umieszczonej na rufie{{odn|Kisieliow|2012|s=19}}<ref group=uwaga>Kaliber podawany jest w publikacjach na ogół jako 15 cm lub 5,9 cala ({{odn|Wright|2001|s=53, 195|ref=nie}}). Typowo niemieckie działa 15-centymetrowe miały faktyczny kaliber 149 mm.</ref>. Było to działo odtylcowe typu BL – o niskiej szybkostrzelności{{odn|Wright|2001|s=53, 195}}. Długość lufy wynosiła L/35, masa działa 4,5 t, a masa pocisku 45,4–50,8 kg{{odn|Wright|2001|s=195}}. Jej donośność wynosiła ok. 7 km, a szybkostrzelność 1,5 strz./min{{odn|Suliga|1993|s=29}}. Źródła są rozbieżne w zakresie artylerii pomocniczej, którą stanowiły pierwotnie tylko wielolufowe działka małokalibrowe ([[Kartaczownica (broń wielolufowa)|kartaczownice]]). W źródłach rosyjskich z lat 80. XIX wieku istniały informacje o 9 działkach wielolufowych – czterech [[Hotchkiss M1879|47 mm]] i pięciu [[Hotchkiss M1873|37 mm Hotchkiss]], względnie tylko sześciu działkach 37 mm<ref group=uwaga>Obie wersje według {{odn|Kisieliow|2012|s=19|ref=nie}}. {{odn|Dodson|Nottelmann|2021|s=167|ref=nie}} podają tylko sześć działek 37 mm Hotchkissa. {{odn|Wright|2001|s=53|ref=nie}} podaje  tylko pięć niesprecyzowanych lekkich dział Hotchkissa.</ref>. Według almanachu Brassey’s z 1895 roku, dopiero po bitwie pod Pungdo okręt otrzymał dwa działa szybkostrzelne 50 mm Gruson, i łącznie z 9 niesprecyzowanymi kartaczownicami, taki był stan uzbrojenia podczas bitwy pod Jalu{{u|gruson}}. Inne źródła z epoki mówią o czterech działach kalibru 50 mm i dwóch kartaczownicach (być może był to stan z chwili zdobycia przez Japończyków){{odn|Jane|1904|s=64}}. Liczne późniejsze publikacje wymieniają na uzbrojeniu cztery działa kalibru 57 mm, 70 mm lub 75/76 mm{{u|inne}}.

Uzbrojenie uzupełniały cztery stałe wyrzutnie torpedowe kalibru 15 cali (381 mm): jedna podwodna w [[stewa|stewie]] dziobowej  i trzy nadwodne w kadłubie na samej rufie, w tym jedna skierowana do tyłu i dwie na burty{{u|wt}}. Według nielicznych autorów, wyrzutnie torped były jednak zapewne niemieckie, systemu Schwarzkopfa, kalibru 350 mm{{odn|Kisieliow|2012|s=20}}{{odn|Olender|1992|s=10}}.

=== Opancerzenie ===
Barbeta miała pancerz o grubości 250 mm (9,8 cala) typu compound (warstwowy stalowo–żelazny)<ref group=uwaga>{{odn|Jentschura i in.|1976|s=99|ref=nie}}, {{odn|Dodson|Nottelmann|2021|s=167|ref=nie}}, {{odn|Suliga|1993|ref=nie|s=29}}. Niektóre publikacje anglosaskie podają, zapewne w zaokrągleniu, 10 cali (254 mm) ({{odn|Jane|1904|s=64|ref=nie}}, {{odn|Wright|2001|s=53|ref=nie}}). Według Wrighta op.cit. istnieją też relacje, że barbeta miała pancerz 15 cali (381 mm), lecz są mało prawdopodobne. {{odn|''Conway’s...''|1979|s=396|ref=nie}} natomiast podaje grubość 14 cali (356 mm).</ref>. Górna osłona dział miała grubość pancerza 51 mm (2 cale){{odn|Wright|2001|s=53}}. Kadłub był chroniony tylko przez wewnętrzny pokład pancerny o kształcie skorupy grubości 75 mm<ref group=uwaga>Tak według {{odn|Dodson|Nottelmann|2021|s=167|ref=nie}}. Publikacje anglosaskie podają na ogół pancerz w zaokrągleniu: 3 cale (76 mm), np. {{odn|Wright|2001|s=53|ref=nie}}, natomiast {{odn|''Conway’s...''|1979|s=396|ref=nie}} podaje błędnie 4 cale (102 mm). Przy tym, okręt budowany był według norm metrycznych.</ref>. Ponadto opancerzona przeciw odłamkom pancerzem 30 mm była {{link-interwiki|wieża dowodzenia|Q=Q1187402}}<ref group=uwaga>Pancerz wieży dowodzenia 30 mm według bardziej szczegółowego źródła {{odn|Dodson|Nottelmann|2021|s=167|ref=nie}}, „około 2 cale” (51 mm) według {{odn|Wright|2001|s=53|ref=nie}}, a 1½ cala (38 mm) według  {{odn|''Conway’s...''|1979|s=396|ref=nie}}.</ref>.

=== Konstrukcja ===
[[Wyporność]] normalna okrętu była określona na 2300 [[tona#Długa tona|ton angielskich]] (2337 ton){{odn|''Conway’s...''|1979|s=396}}{{odn|Wright|2001|s=53}}{{odn|Dodson|Nottelmann|2021|s=167}}. Spotykana jest też wartość 2363 ton{{odn|Dodson|Nottelmann|2021|s=286}} lub 2440 ton (być może w służbie japońskiej){{odn|Jentschura i in.|1976|s=99}}. Kadłub był stalowy{{odn|Wright|2001|s=53}}. [[Długość między pionami]] wynosiła 236 stóp (71,9 m), na linii wodnej 246 stóp (75 m), natomiast całkowita jest nieznana{{odn|Wright|2001|s=53}}{{odn|Jentschura i in.|1976|s=99}}. Szerokość wynosiła 34,5 stóp (10,5 m){{odn|Wright|2001|s=53}}. Okręt był gładkopokładowy, z niewielką nadbudówką i pojedynczym kominem na śródokręciu, w przybliżeniu pośrodku długości{{odn|''Conway’s...''|1979|s=396}}. Stewa dziobowa była [[Taran (okrętownictwo)|taranowa]], a rufa w formie krążowniczej{{odn|Kisieliow|2012|s=18}}. Okręt miał jeden maszt z [[Mars (żeglarstwo)|marsem]] bojowym i [[bom]]em do obsługi łodzi, usytuowany za kominem{{odn|Kisieliow|2012|s=18}}. Jedynie początkowo był wyposażony w dwa dodatkowe maszty i [[ożaglowanie]] pomocnicze, lecz zostały one usunięte po rejsie do Chin{{odn|Wright|2001|s=53}}{{odn|Kisieliow|2012|s=18}}.

=== Napęd ===
Napęd stanowiły dwie poziome maszyny parowe typu compound (podwójnego rozprężania), poruszające dwie [[śruba napędowa|śruby]]{{odn|Dodson|Nottelmann|2021|s=286}}. Parę dostarczało sześć kotłów cylindrycznych, zwróconych paleniskami po trzy w stronę dziobu i rufy, z których spaliny odprowadzał wspólny komin (istniały rozbieżności w źródłach co do liczby kotłów)<ref group=uwaga>Według {{odn|Wright|2001|s=53|ref=nie}} istniały rozbieżne informacje, czy okręt miał dwa czy cztery kotły, z czego cztery były bardziej prawdopodobne. Jednakże według {{odn|Kisieliow|2012|s=18|ref=nie}}, rosyjski [[attaché]] morski raportował o sześciu kotłach cylindrycznych, tak też podają {{odn|Dodson|Nottelmann|2021|s=286|ref=nie}}.</ref>. Moc kontraktowa wynosiła 2800 KM (indykowana), a prędkość 15 [[Węzeł (jednostka prędkości)|węzłów]]{{odn|Dodson|Nottelmann|2021|s=167, 286}}. Na próbach okręt rozwinął prędkość 16 węzłów{{odn|Dodson|Nottelmann|2021|s=167}}. Zapas węgla wynosił około 230 t normalny i 400 t maksymalny{{odn|Wright|2001|s=53}}. Zasięg podawany jest tylko jako przybliżony: 1000 [[Mila morska|Mm]]{{odn|Jane|1904|s=64}}. Załoga podawana była w służbie chińskiej na 180 osób{{odn|Wright|2001|s=53}}{{odn|Jane|1904|s=64}}, a w służbie japońskiej na 200–254{{odn|Jentschura i in.|1976|s=99}} lub 226, w tym 22 oficerów{{odn|Suliga|1993|s=29}}.

== Służba ==
=== We flocie chińskiej ===
[[File:Chiyuan.jpg|thumb|„Jiyuan” z pomocniczym ożaglowaniem, 1884–1885]]
3 lipca 1885 roku, wraz z pancernikami, krążownik wyruszył do Chin z [[Kilonia|Kilonii]] z niemiecką załogą i pod niemiecką banderą handlową, przez [[Morze Śródziemne]]{{odn|Wright|2001|s=66}}. Trzy tygodnie w sierpniu spędził na Malcie z powodu problemów z zasilaniem wodą kotłów, usuniętych z pomocą przysłanego inżyniera stoczni{{odn|Dodson|Nottelmann|2021|s=167}}. 25 października przybył do Hongkongu, a 31 października do Szanghaju{{odn|Dodson|Nottelmann|2021|s=167}}. Z końcem października został formalnie przekazany stronie chińskiej w [[Forty Dagu|Dagu]] i wszedł w skład [[Flota Beiyang|floty Beiyang]]{{odn|Wright|2001|s=66}}. Wobec nieukończenia portu w [[Lüshunkou|Lüshun]] okręty spędziły zimę w [[Szanghaj]]u{{odn|Wright|2001|s=66}}. Od czerwca do sierpnia 1886 roku „Jiyuan” w składzie eskadry głównych sił został wysłany w rejs propagandowy do Japonii, Korei i [[Władywostok]]u w Rosji<ref name=dingyuan>{{cytuj pismo |nazwisko =Pastuchow|imię =Aleksiej|tytuł = Pancerniki typu „Dingyuan”|czasopismo =Okręty Wojenne |oznaczenie = nr specjalny 48. ''Z dziejów floty chińskiej''|rok=2014|strony=25}}</ref>. W 1889 roku okręt ćwiczył w składzie drugiego dywizjonu floty pod [[Weihai]], po czym, po dokowaniu w [[Hongkong]]u w grudniu, na wiosnę 1890 roku wziął udział w kilkumiesięcznym rejsie z czterema innymi okrętami do [[Singapur]]u i [[Manila|Manili]]{{odn|Wright|2001|s=83}}.

W czerwcu 1894 roku, wobec narastającego konfliktu z [[Japonia|Japonią]] o [[Korea|Koreę]], okręt został wysłany do eskortowania statków transportujących chińskie posiłki do [[Asan]]u. 25 lipca, niedługo po opuszczeniu Asan, w towarzystwie kanonierki torpedowej „[[Guangyi]]”, natknął się na trzy japońskie krążowniki („[[Yoshino (1892)|Yoshino]]”, „[[Naniwa (1885)|Naniwa]]” i „[[Akitsushima]]”). Nie jest do końca jasne czy „Jiyuan” słabo manewrował (być może uszkodzeniu uległa [[maszyna sterowa]]<ref name="jane" />), czy rzeczywiście zachowywał się nazbyt agresywnie, ale jego manewry zostały odczytane jako próba ataku torpedowego i Japończycy otworzyli ogień, rozpoczynając [[Bitwa pod Pungdo|pierwsze starcie]] wojny chińsko-japońskiej{{odn|Wright|2001|s=88}}. Według powielanej później przez propagandę japońską wersji starcia, chiński krążownik miał wystrzelić pierwszy torpedę, co nie jest prawdopodobne{{odn|Wilson|1896|s=68}}<ref name="jane" />.

Chiński okręt nie był gotowy do walki. Pierwsza salwa trafiła w słabo opancerzone stanowisko dowodzenia, zginęło dwóch oficerów, natomiast dowódca nie został ranny{{odn|Wilson|1896|s=68}}. Pocisk wybuchł pod barbetą, wyłączając z akcji jedno z dział 210 mm, po czym trafiona została sama barbeta, a jej obsada zginęła lub została ranna{{odn|Wilson|1896|s=68}}<ref group=uwaga>Nie są jasne w literaturze okoliczności drugiego trafienia – publikacje wskazują, że gruby pancerz barbety nie mógł być przebity ({{odn|Jane|1904|s=64-65|ref=nie}}); być może trafienie było w górną osłonę, a obsadę poraziły dodatkowo jej odłamki ({{odn|Wright|2001|s=89|ref=nie}})</ref>. Pozbawiony głównych dział, z rozbitymi nadbudówkami i kominem, komandor Fang Baiqian (według starszej transkrypcji Fang Pai-chien{{odn|Wright|2001|s=87}}) podjął decyzję o wycofaniu się. Podczas ucieczki, pocisk z rufowego działa  trafił mostek krążownika „Yoshino”, nie wyrządzając większych szkód<ref name="jane"/>. Trafienie w jeden z krążowników zgłaszali też artylerzyści kanonierki „[[Guangyi]]”{{odn|Wright|2001|s=88}}, co jest możliwe, bo „Yoshino” miał być trafiony dwukrotnie{{odn|Suzuki|1899|s=67}}. Według referatu japońskiego lekarza, pocisk kalibru 150 mm, po uderzeniu w nadbudówkę wpadł do kotłowni, jednak nie wybuchł i nikogo nie ranił{{odn|Suzuki|1899|s=70}}. Istniały też relacje o rozbiciu drugim pociskiem kabiny nawigacyjnej na „Yoshino”{{odn|Wilson|1896|s=69}}. „Jiyuan” dotarł do [[Weihai]]wei poważnie postrzelany, mając na pokładzie 16 zabitych, w tym trzech oficerów, i 25 rannych<ref name="jane"/>. Za opuszczenie dwóch pozostałych okrętów chińskich kpt. Fang został skazany na śmierć, dano mu jednak szansę na wykazanie się w przyszłych starciach{{odn|Wilson|1896|s=71}}. Według jednak ówczesnych opinii, jego okręt nie mógł już skutecznie walczyć i zapewne zostałby zatopiony lub wpadł w ręce japońskie<ref name="jane"/>{{odn|Wilson|1896|s=71}}. Uszkodzenia okrętu, chociaż rozległe, ograniczały się do nadbudówek, burt i pomieszczeń nad pokładem pancernym, a podwodną część kadłuba i maszyny zabezpieczył pancerny pokład. Po naprawach w [[Lüshunkou|Lüshun]] krążownik był w stanie dołączyć do eskadry już 7 sierpnia{{odn|Wright|2001|s=89}}. Prawdopodobnie wtedy także przemalowano go na jednolicie szary kolor{{odn|Wright|2001|s=89}}. Według niektórych źródeł, dopiero wtedy okręt otrzymał dwa lekkie działa kalibru 50 mm{{odn|''Brassey’s...''|1895|s=96, 98, 109}}.

17 września wrogie floty [[Bitwa u ujścia Jalu|starły się u ujścia rzeki Jalu]]. „Jiyuanowi” wyznaczono skrajną pozycję na lewym skrzydle chińskim, ale zajmował ją niedługo, bo zaraz na początku uciekł z pola walki. Jedynym „osiągnięciem” okrętu było zderzenie się z płonącym  krążownikiem „[[Chaoyong]]”, zakończone jego zatonięciem na płytkiej wodzie{{odn|''Brassey’s...''|1895|s=111}}<ref group="uwaga">H.H. Wilson, s. 100, twierdzi, że okrętem, z którym zderzył się „Jiyuan”, był raczej „[[Yangwei]]”.</ref>. „Jiyuan” lekko uszkodzony, dotarł następnego dnia do Lüshun. Dowódca okrętu, po powrocie reszty floty, został powtórnie skazany i ścięty za tchórzostwo{{odn|Wright|2001|s= 91}}. Twierdził co prawda (w czym popierali go niektórzy oficerowie), że okręt był ciężko uszkodzony i nie nadawał się do akcji{{odn|Wilson|1896|s=100}}, lecz amerykański dowódca pancernika „Zhenyuan”, Philo McGiffin, zapisał, że jego osobista inspekcja krążownika wykazała uszkodzenie jedynie rufowego działa 150 mm<ref name="griffin" />. Na krążowniku było trzech zabitych podczas bitwy{{odn|''Brassey’s...''|1895|s=114}}.

=== We flocie japońskiej ===
[[File:Jiyuan1.jpg|thumb|„Saien” w Kure]]
Po klęsce pod Yalu flota chińska udała się do bazy w Weihaiwei. Po [[Oblężenie Weihaiwei|dwutygodniowym oblężeniu]] twierdza poddała się w lutym 1895 roku, a okręty zostały przejęte przez flotę japońską. „Jiyuan”, przemianowany na „Saien” (zmiana dotyczyła wyłącznie sposobu odczytywania tych samych [[Pismo chińskie|znaków chińskich]]), w 1895 roku zdołał jeszcze wziąć udział w ataku na [[Kaohsiung]], będąc obecnym przy ostrzale [[Fort Qihou|tamtejszych baterii nadbrzeżnych]]<ref name="davidson" /><ref group="uwaga">J.W. Davidson błędnie określa krążownik jako okręt stoczni Armstronga.</ref>.

Wartość bojowa zdobyczy oceniana była nisko{{odn|Jane|1904|s=168}}. Przyporządkowany jako krążownik 3. klasy, około 1898 roku został zmodernizowany, lekką artylerię wymieniono na 8 dział 47 mm Hotchkiss, zmieniono też wyrzutnie torped na osiemnastocalowe (450 mm){{odn|Jentschura i in.|1976|s=99}}. Brał udział w [[Obrona Port Artur|blokadzie Port Artur]] podczas [[Wojna rosyjsko-japońska|wojny rosyjsko-japońskiej]]. Był przydzielony do 7. Dywizjonu III Eskadry, grupującej starsze okręty{{odn|Suliga|1993|s=3}}. Dowódcą był komandor porucznik K. Tajima{{odn|Suliga|1993|s=3}}. 30 listopada 1904 roku wszedł na minę, postawioną tydzień wcześniej przez kuter z pancernika „[[Pierieswiet (1898)|Pierieswiet]]” lub „[[Pobieda (1900)|Pobieda]]”<ref>{{cytuj książkę|nazwisko= Krestjaninow|imię=Władimir|nazwisko2= Mołodcow|imię2=Siergiej|tytuł= Bronienoscy tipa «Pierieswiet». «Bogatyrskaja tragiedija»|seria=Midiel-Szpangout |rok=2013|wydawca=Jauza, Eksmo, Gangut|miejsce= Moskwa|język=ru|isbn=978-5-699-64278-6|strony=116}}</ref> i zatonął na pozycji {{Współrzędne|38°51′N 121°05′E|umieść=w tekście}}{{odn|Jentschura i in.|1976|s=99}}. Zginęło 38 członków załogi, w tym dowódca{{odn|Suliga|1993|s=29}}.

=== Wrak ===
W 1982 roku nurkowie marynarki wojennej ChRL odnaleźli wrak „Saiena” i wydobyli rufowe działo 150 mm, ustawione następnie jako pomnik{{odn|Kisieliow|2012|s=28-29}}. Rozważano wydobycie całego okrętu, lecz nie okazało się to możliwe{{odn|Kisieliow|2012|s=28-29}}. W 1986 i 1988 roku wydobyto dalsze przedmioty, w tym działa 210 mm – łącznie 123 przedmioty przekazane do Muzeum Wojny Japońsko-Chińskiej w Weihai{{odn|Kisieliow|2012|s=28-29}}. Wrak leżał na głębokości 40 m, na pozycji {{współrzędne|38 50 30 N 123 04 5 E|umieść=w tekście}}{{odn|Kisieliow|2012|s=28-29}}.

== Uwagi ==
{{Uwagi|
<ref name=długość>Publikacje na ogół podają długość lufy L/35 ({{odn|Jentschura i in.|1976|s=99|ref=nie}}, {{odn|''Conway’s...''|1979|s=396|ref=nie}}, {{odn|Olender|1992|s=10|ref=nie}}, {{odn|Dodson|Nottelmann|2021|s=167|ref=nie}}), natomiast monografia historyczna floty chińskiej {{odn|Wright|2001|s=53|ref=nie}} – „prawdopodobnie” L/22. Almanach {{odn|''Brassey’s...''|1895|s=97|ref=nie}} z epoki podaje z kolei długość L/19,6, lecz masy pocisków (174/217 funtów) odpowiadające podanym przez Wrighta dla działa L/22. Według Wrighta (s. 195), w ogóle w Chinach nie były używane armaty L/35 tego kalibru, natomiast drugim rodzajem działa Kruppa 21 cm we flocie chińskiej było działo 12,5-tonowe o długości lufy L/30 (takie armaty podaje jako uzbrojenie okrętu {{odn|Suliga|1993|s=29|ref=nie}}).</ref>

<ref name=pociski>{{odn|Wright|2001|s=195|ref=nie}}. Informacje o pociskach burzących i przeciwpancernych według {{odn|''Brassey’s...''|1895|s=97|ref=nie}}. Armata L/30 tego kalibru strzelała pociskami o masie 140 kg (Wright s.195).</ref>

<ref name=gruson>{{odn|''Brassey’s...''|1895|s=96, 98, 102|ref=nie}} podaje szczegółowe informacje o zamontowaniu dwóch dział 4-funtowych (1,97" – 50 mm) Gruson po bitwie pod Pungdo. Natomiast {{odn|Jane|1904|s=64|ref=nie}} podaje cztery działa 4-funtowe Gruson (być może był to stan w chwili zdobycia przez Japończyków).</ref>

<ref name=inne>{{odn|Olender|1992|s=10|ref=nie}} podaje 4 działa 57 mm oraz 6 działek rewolwerowych 37 mm i 4 km; {{odn|Jentschura i in.|1976|s=99|ref=nie}}: 4 działa 57 mm i 9 km; {{odn|''Conway’s...''|1979|s=396|ref=nie}}: 4 działa 3-calowe (76 mm); {{odn|Suliga|1993|ref=nie|s=29}}: 4 działa 75 mm L/30 Krupp i 6 dział 37 mm (może to dotyczyć służby japońskiej). Według jednak {{odn|Wright|2001|s=196|ref=nie}}, działa kalibrów 57 mm, 75 lub 76 mm były używane we flocie chińskiej dopiero po 1900 roku. {{odn|Kisieliow|2012|s=19|ref=nie}} podaje informacje o zainstalowaniu czterech brązowych dział kalibru 70 mm wyprodukowanych przez arsenał w Nankinie.</ref>

<ref name=wt>{{odn|''Conway’s...''|1979|s=396|ref=nie}} podaje cztery wyrzutnie torped kalibru 15 cali (381 mm), w tym jedna podwodna w dziobie, dwie na dolnym pokładzie (niesprecyzowane) i jedna w rufie. Podobnie {{odn|Dodson|Nottelmann|2021|s=286|ref=nie}} wymieniają cztery wyrzutnie tego kalibru, w tym jedna podwodna i trzy nadwodne. Na oryginalnym planie okrętu zamieszczonym tamże (s. 168) widoczna jest podwodna wyrzutnia w stewie dziobowej i jeden przedział torpedowy na samej rufie (z nieznanym ustawieniem wyrzutni). W kontekście tego, {{odn|Suliga|1993|s=29|ref=nie}} błędnie pokazuje na szkicu cztery wyrzutnie torped w burtach w części dziobowej i rufowej, strzelające na burty.</ref>

}}

== Przypisy ==
{{Przypisy|
<ref name="davidson">{{cytuj książkę|nazwisko=Davidson|imię=James W.|tytuł=The Island of Formosa, Past and Present|wydawca=Macmillian & Co|miejsce=London|data=1903|strony=357–8|język=en}}</ref>
<ref name="griffin">{{cytuj stronę|url=http://www.navyandmarine.org/ondeck/1894YaluBattle.htm| tytuł=The Battle of the Yalu. Personal Recollections by the Commander Chinese Ironclad “Chen Yuen.”| nazwisko=McGiffin| imię=Philo Norton |data=maj-październik 1895| praca=Century Illustrated Monthly Magazine| język=en| data dostępu=2010-08-22}}</ref>
<ref name="jane">{{odn|Jane|1904|s=105–106|ref=nie}}</ref>
}}

== Bibliografia ==
* {{cytuj książkę|nazwisko=Wright|imię=Richard N.J.|tytuł=The Chinese Steam Navy, 1862-1945|wydawca=Chatham Publishing| miejsce=Londyn| data=2001| isbn=1-86176-144-9|język=en|odn=tak}}
*{{cytuj książkę|nazwisko=Wilson|imię=Herbert Wrigley|tytuł=Ironclads in Action; a Sketch of Naval Warfare from 1855 to 1895| url=https://openlibrary.org/books/OL7170418M/Ironclads_in_action|wydawca=S. Low| miejsce=London| data=1896| język=en|odn=tak}}
* {{Cytuj książkę | tytuł = Brassey's Naval Annual | wydawca = J. Griffin and Co. | miejsce = Portsmouth | data = 1895 |  inni = T.A. Brassey (red.) | url = https://archive.org/details/CASGA_120402/page/n9/mode/1up|język=en|odn={{odn/id|''Brassey’s...''|1895}}}}
*{{Cytuj książkę |nazwisko=Dodson|imię=Aidan|nazwisko2=Nottelmann|imię2=Dirk |tytuł=The Kaiser's Cruisers. 1871–1918|wydawca=Seaforth Publishing|rok=2021|isbn=978-1-5267-6576-5 |język=en |odn=tak}}
*{{cytuj książkę|nazwisko=Jane|imię=Fred. T.|autor link = John Frederic Thomas Jane| tytuł=The Imperial Japanese Navy|url=https://openlibrary.org/works/OL895082W/The_Imperial_Japanese_Navy?edition=cu31924030895795 |wydawca=W. Thacker & Co.|miejsce=Londyn|data=1904|język=en|odn=tak}}
*{{cytuj książkę|nazwisko=Jentschura| imię=Hansgeorg| tytuł=Warships of the Imperial Japanese Navy, 1869–1945|wydawca= Naval Institute Press |język=en| data=1976| strony=99| isbn=087021893X| nazwisko2=Jung| imię2=Dieter| nazwisko3=Mickel| imię3=Peter|odn={{odn/id|Jentschura i in.|1976}}}}
* {{Cytuj książkę|tytuł=Conway’s All The World’s Fighting Ships 1860–1905|inni=Robert Gardiner, Roger Chesneau, Eugene Kolesnik (red.)|wydawca=Conway Maritime Press|rok=1979|miejsce=Londyn|isbn=0-85177-133-5|język=en|odn={{odn/id|''Conway’s...''|1979}}}}
*{{cytuj książkę|nazwisko= Suliga|imię=Siergiej|tytuł= Japonskij fłot. Korabli Russko-Japonskoj wojny 1904–1905. Wypusk 2 |rok=1993|wydawca=Askold|miejsce= Moskwa|język=ru|isbn=5-85259-077-0|odn=tak}}
*{{Cytuj książkę | tytuł =  Comptes-rendus du XIIe Congrès international de médecine (Moscou, 7 (19)-14 (26) août 1897). Section 1 | wydawca = S.P. Yakovlev | miejsce = Moscou | data = 1899 | inni =  Wilhelm Roth (red.) | tom = X | tytuł tomu = Medicine miltaire | rozdział = Note on wounded in Naval Battles between Japan and China during 1894—95 | imię r = S. | nazwisko r = Suzuki | url = http://catalogue.bnf.fr/ark:/12148/cb33317232c|strony=67-77| odn =tak}}
* {{cytuj pismo|imię=Piotr|nazwisko=Olender|tytuł=Flota chińska w okresie polityki samoumacniania 1861-1894|czasopismo=Okręty Wojenne |oznaczenie=nr 3/92|rok=1992|miejsce=Tarnowskie Góry|odn=tak}}
* {{cytuj pismo |nazwisko = Kisieliow|imię =Dmitrij |tytuł = Krążownik pancernopokładowy „Jiyuan”|czasopismo =Okręty Wojenne |oznaczenie = nr 3/2012 |wydanie =113 |wolumin=XIX|rok = 2012|miesiąc=maj–czerwiec|miejsce =Tarnowskie Góry|issn=1231-014X|odn=tak}}

[[Kategoria:Chińskie okręty z okresu wojny chińsko-japońskiej]]
[[Kategoria:Chińskie okręty z okresu XIX wieku]]
[[Kategoria:Japońskie krążowniki]]
[[Kategoria:Japońskie okręty z okresu wojny rosyjsko-japońskiej]]
[[Kategoria:Japońskie okręty zatopione przez miny]]
[[Kategoria:Japońskie okręty zatopione w czasie wojny rosyjsko-japońskiej]]
[[Kategoria:Okręty zbudowane w AG Vulcan Stettin]]
[[Kategoria:Statki i okręty zatopione na Morzu Żółtym]]
[[Kategoria:Zatopione japońskie krążowniki]]

title: Jiyuan / Saien

Klasa: krążownik pancernopokładowy

Typ: pojedynczy okręt

Stocznia: Vulcan, Szczecin Cesarstwo Niemieckie

Położenie stępki: 16 stycznia 1883

Wodowanie: 1 grudnia 1883

Nazwa: Jiyuan Saien

Wejście do służby:
październik 1885
12 lutego 1895

Zatopiony: 30 listopada 1904 na minie

Długość: 75 m (na linii wodnej)

Rodzaj kadłuba: stal

Prędkość: 15 węzłów

Załoga: 180 (w służbie chińskiej) · 254 (w służbie japońskiej)


text:
# Chrysophyllum revolutum
Chrysophyllum revolutum – gatunek drzew z rodziny sączyńcowatych. Jest endemitem Peru w Ameryce Południowej.

wikiname: plwiki

title: Chrysophyllum revolutum

in_language: pl

wikitext:
{{Takson infobox
 |nazwa                = ''Chrysophyllum revolutum''
 |grafika              =
 |opis grafiki         =
 |alt grafiki          =
 |systematyka ref      = <ref name="ruggiero" /><ref name="apweb" />
 |domena               = [[eukarionty]]
 |królestwo            = [[rośliny]]
 |podkrólestwo         = [[rośliny zielone]]
 |nadgromada           = [[rośliny telomowe]]
 |gromada              = [[rośliny naczyniowe]]
 |podgromada           = [[rośliny nasienne]]
 |nadklasa             = [[okrytonasienne]]
 |klasa                = ''[[Magnoliopsida]]''
 |nadrząd              = [[astropodobne]]
 |rząd                 = [[wrzosowce]]
 |rodzina              = [[sączyńcowate]]
 |rodzaj               = [[złotoliść]]
 |gatunek              = ''Chrysophyllum revolutum''
 |nazwa łacińska       = Chrysophyllum revolutum
 |autor                = Mart. & Eichler ex Miq.
 |cytat                = Fl. Bras. 7: 104 1863{{r|tpl}}
 |synonimy             =
* ''Cynodendron revolutum'' (Mart. & Eichler ex Miq.) Bernardi
 |IUCN id              = 35390
 |status IUCN          = VU
 |wikispecies          =
 |commons              =
}}
'''''Chrysophyllum revolutum''''' – [[gatunek (biologia)|gatunek]] drzew z rodziny [[sączyńcowate|sączyńcowatych]]. Jest [[endemit]]em [[Peru]] w [[Ameryka Południowa|Ameryce Południowej]]{{r|iucn|tro|gbif}}.
== Przypisy ==
{{Przypisy|
<ref name="ruggiero">{{Ruggiero |data dostępu = 2020-02-20}}</ref>
* <ref name="gbif">{{cytuj stronę | url = http://www.gbif.org/species/7582362 | tytuł = Global Biodiversity Information Facility - Chrysophyllum revolutum | data dostępu = 2011-08-09| autor = GBIF| opublikowany = | praca = | data = | język =en }}</ref>
* <ref name="tpl">{{cytuj stronę|url= http://www.theplantlist.org/tpl/record/kew-40267 |tytuł=Chrysophyllum revolutum|praca=The Plant List|opublikowany=Kew Gardens|język=en|data dostępu=2011-08-09}}</ref>
* <ref name="iucn">{{IUCN |id = 35390 |nazwa = Chrysophyllum revolutum |autor = World Conservation Monitoring Centre |data dostępu = 2011-08-09}}</ref>
* <ref name="tro">{{cytuj stronę | url = http://www.tropicos.org/Name/28700516?tab=distribution | tytuł = Tropicos.org - Chrysophyllum revolutum | data dostępu = 2011-08-09| autor = Missouri Botanical Garden| opublikowany = | praca = | data =2011 | język =en }}</ref>
* <ref name=apweb>{{Angiosperm Phylogeny Website |data dostępu = 2011-08-09}}</ref>
}}

{{Kontrola autorytatywna}}

[[Kategoria:Sączyńcowate]]

title: Chrysophyllum revolutum

Domena: eukarionty

Królestwo: rośliny

Podkrólestwo: rośliny zielone

Nadgromada: rośliny telomowe

Gromada: rośliny naczyniowe

Podgromada: rośliny nasienne

Nadklasa: okrytonasienne

Klasa: Magnoliopsida

Nadrząd: astropodobne

Rząd: wrzosowce

Rodzina: sączyńcowate

Rodzaj: złotoliść

Gatunek: Chrysophyllum revolutum

title: Synonimy

Synonimy:
Kategoria zagrożenia (CKGZ)
· narażony na wyginięcie


text:
# Zygmunt Krzyżanowski
Zygmunt Krzyżanowski (ros. Сигизмунд Доминикович Кржижановский, Sigizmund Dominikowicz Krżyżanowski, ur. 11 lutego 1887 w Kijowie, zm. 28 grudnia 1950 w Moskwie) – radziecki pisarz, eseista i tłumacz polskiego pochodzenia.

## Życiroys
Urodził się pod Kijowem w rodzinie polskich katolików, jako najmłodszy z piątki rodzeństwa. Jego ojcem był Dominik Krzyżanowski, księgowy w podkijowskich cukrowniach, a matką, Fabiana Krzyżanowska z domu Maciejowska. Ukończył studia na wydziale prawa oraz filologię klasyczną i języki nowożytne (posługiwał się siedmioma językami) na uniwersytecie w Kijowie. W latach 1912–1914 odbył edukacyjną podróż po Francji, Szwajcarii, Niemczech i Włoszech. Po wybuchu I wojny światowej Krzyżanowski wrócił do Kijowa, w którym związał się ze środowiskiem artystycznym. W 1922 przeniósł się do Moskwy na zaproszenie Teatru Kameralnego Aleksandra Tairowa.
Krzyżanowski pisał opowiadania, powieści, scenariusze filmowe, pisma filozoficzne i krytyczne, które rzadko publikował. Proza Krzyżanowskiego nie przystawała do socrealistycznego nurtu w sztuce. Po latach, jako pisarz jest porównywany z Kafką. Za życia opublikował jedynie tekst o sztuce epigrafu, kilka szkiców o Szekspirze i Bernardzie Shaw. Pierwsze wydanie wyboru jego utworów miało miejsce dopiero w 1989 roku.

## Polskie przekłady
- Trzynasta kategoria rozsądku, wybór i przekład Walentyna Mikołajczyk-Trzcińska, Instytut Adama Mickiewicza i Oficyna Wydawnicza STON 2, Kielce 2004.
- Niemożliwe do przewidzenia, Oficyna Wydawnicza STON 2, Kielce 2004.
- Trzynasta kategoria rozsądku, Oficyna Wydawnicza STON 2, Kielce 2005.
- Powrót Münchhausena, Wydawnictwo BoSz, 2006.
- Most przez Styks. Wybór opowiadań, PIW, 2008.
- Klub morderców liter, Wydawnictwo Adam Marszałek, 2010.

title: Zygmunt Krzyżanowski

wikitext:
{{inne znaczenia|pisarza|[[Zygmunt Krzyżanowski (trener)|Zygmunt Krzyżanowski – trener]]}}
{{Artysta infobox
 |imię i nazwisko      = Zygmunt Krzyżanowski
 |imię i nazwisko org  = Сигизмунд Доминикович Кржижановский
 |pełne imię i nazwisko org =
 |pseudonim            =
 |grafika              = Sigizmund Krzhizhanovsky.jpg
 |opis grafiki         =
 |pełne imię i nazwisko =
 |alt grafiki          =
 |data urodzenia       = [[11 lutego]] [[1887]]
 |miejsce urodzenia    = [[Kijów]]
 |data śmierci         = [[28 grudnia]] [[1950]]
 |miejsce śmierci      = [[Moskwa]]
 |narodowość           = [[Ukraina]]
[[ZSRR]]
 |język                = [[język rosyjski|rosyjski]]
 |Alma Mater           =
 |dziedzina sztuki     = [[literatura]]
 |epoka                =
 |muzeum artysty       =
 |ważne dzieła         =
 |faksymile            =
 |opis faksymile       =
 |odznaczenia          =
 |nagrody              =
 |commons              = Category:Sigizmund Krzhizhanovsky
 |wikiźródła           =
 |wikicytaty           =
 |www                  =
}}
'''Zygmunt Krzyżanowski''' ([[język rosyjski|ros.]] ''Сигизмунд Доминикович Кржижановский'', Sigizmund Dominikowicz Krżyżanowski, ur. [[11 lutego]] [[1887]] w [[Kijów|Kijowie]], zm. [[28 grudnia]] [[1950]] w [[Moskwa|Moskwie]]) – radziecki pisarz, eseista i tłumacz polskiego pochodzenia.

== Życiroys ==
Urodził się pod Kijowem w rodzinie polskich katolików, jako najmłodszy z piątki rodzeństwa. Jego ojcem był Dominik Krzyżanowski, księgowy w podkijowskich cukrowniach, a matką, Fabiana Krzyżanowska z domu Maciejowska. Ukończył studia na wydziale prawa oraz filologię klasyczną i języki nowożytne (posługiwał się siedmioma językami) na uniwersytecie w Kijowie. W latach 1912–1914 odbył edukacyjną podróż po [[Francja|Francji]], Szwajcarii, Niemczech i Włoszech. Po wybuchu [[I wojna światowa|I wojny światowej]] Krzyżanowski wrócił do Kijowa, w którym związał się ze środowiskiem artystycznym. W 1922 przeniósł się do Moskwy na zaproszenie Teatru Kameralnego [[Aleksander Tairow|Aleksandra Tairowa]].

Krzyżanowski pisał opowiadania, powieści, scenariusze filmowe, pisma filozoficzne i krytyczne, które rzadko publikował. Proza Krzyżanowskiego nie przystawała do socrealistycznego nurtu w sztuce. Po latach, jako pisarz jest porównywany z Kafką. Za życia opublikował jedynie tekst o sztuce epigrafu, kilka szkiców o Szekspirze i [[Bernard Shaw|Bernardzie Shaw]]. Pierwsze wydanie wyboru jego utworów miało miejsce dopiero w 1989 roku.

== Polskie przekłady ==
* ''Trzynasta kategoria rozsądku'', wybór i przekład Walentyna Mikołajczyk-Trzcińska, Instytut Adama Mickiewicza i Oficyna Wydawnicza STON 2, Kielce 2004.
* ''Niemożliwe do przewidzenia'', Oficyna Wydawnicza STON 2, Kielce 2004.
* ''Trzynasta kategoria rozsądku'', Oficyna Wydawnicza STON 2, Kielce 2005.
* ''Powrót Münchhausena'', [[Wydawnictwo BoSz]], 2006.
* ''Most przez Styks. Wybór opowiadań'', PIW, 2008.
* ''Klub morderców liter'', Wydawnictwo Adam Marszałek, 2010.

{{Kontrola autorytatywna}}

{{SORTUJ:Krzyżanowski, Zygmunt}}
[[Kategoria:Rosyjscy eseiści]]
[[Kategoria:Rosyjscy pisarze]]
[[Kategoria:Urodzeni w 1887]]
[[Kategoria:Zmarli w 1950]]

title: Zygmunt KrzyżanowskiСигизмунд Доминикович Кржижановский

Data i miejsce urodzenia: 11 lutego 1887 · Kijów

Data i miejsce śmierci: 28 grudnia 1950 · Moskwa

Narodowość: Ukraina ZSRR

Język: rosyjski

Dziedzina sztuki: literatura


text:
# Radio Alfa
Radio Alfa – regionalna, krakowska rozgłośnia radiowa, istniejąca od 1993 do 2013 roku.
W ostatnich latach istnienia stacja nadawała na częstotliwości 102,40 MHz z anten nadawczych zamontowanych na wyższym kominie Elektrociepłowni Kraków w Łęgu. Swoim zasięgiem obejmowała Kraków oraz okoliczne miejscowości.
Grupę docelową Radia Alfa stanowili głównie radiosłuchacze w wieku 25-45 lat, przede wszystkim z wykształceniem średnim i wyższym. Format radia stanowiła głównie muzyka ostatniego trzydziestolecia XX wieku oraz najnowsze utwory muzyczne.
12 listopada 2013 po godz. 10.00 wyłączono sygnał Radia Alfa. W południe zostało włączone nowe radio – KRK.fm.

## Wybraneaudycjei ichgospodarze
(aktualizowano 29 stycznia 2013)
- "Alfaranek" - poniedziałek  - piątek 07:00 - 10:00
Przegląd prasy, informacje lokalne, ciekawostki, serwis kulturalny, pogoda co 30 minut, wiadomości drogowe oraz konkursy.

- "Audycja Improwizowana" - Mateusz Magierowski, poniedziałek 20:00 - 21:00
Audycja muzyczna, tworzona przez słuchaczy.

- "Balkanera" - Urszula Nowak, poniedziałek 18:00-20:00
Program z muzyką bałkańską.

- "Muzykalnia" - Agnieszka Prokop, wtorek 20:00 - 22:00

- "Mały Leksykon Wielkich Zespołów" – Artur Chachlowski. środa 20:00 - 22:00
Audycja muzyczna, prezentująca rock progresywny.

- "Piosenki na życzenie" - Piotr Marek, czwartek 15:00 - 17:00
Audycja muzyczna, tworzona przez słuchaczy zamawiających swoje ulubione utwory.

- "Godzina Gminy Zielonki" - audycja współtworzona z Gminą Zielonki. sobota 11:00. Wojciech Kwarciak

- "Priorytety Kobiety" - rozmowy z Kobietami sukcesu. Cecylia Brzezińska. sobota 13:00

- "Polska Lista Przebojów" - Wojciech Brewczyński, wtorek 16:00 - 18:00
Audycja muzyczna, tworzona przez słuchaczy.

- "Zagraniczna Lista Przebojów" - Wojciech Brewczyński, piątek 18:00 - 20:00

Audycja muzyczna, tworzona przez słuchaczy.
- "Program Bez Nazwy" - Grażyna Tworek, Waldek Wojtas i goście..., piątek 20:00 - 22:00

Program rozrywkowy.
- "Sportowe podsumowanie tygodnia" - Tomasz Stawiarz, Piotr Rapciak, Wojciech Batko, poniedziałek 20:00 - 22:00
- "Mroczna podróż w głąb dźwięku" – Agnieszka Szuba, 2000 – 2002, zmienne godziny, czwartek 22:00 - 00.00  Audycja muzyczna z muzyką niezależną – dark wave, cold wave, gothic, synthpop, world, neo classic, indie, prezentująca niezależne zespoły i wytwórnie.

title: Radio Alfa

wikitext:
{{Stacja radiowa infobox
 |nazwa                     = Radio Alfa<ref name="konc">{{cytuj stronę|url=http://web.archive.org/web/20080729021246/http://www.krrit.gov.pl/bip/Nadawcy/Nadawcykoncesjonowani/Koncesjeradiowe/tabid/216/Default.aspx|tytuł=Koncesje na rozpowszechnianie drogą naziemną programów radiowych|opublikowany=[[Krajowa Rada Radiofonii i Telewizji|KRRiTV]]|język=pl|data dostępu=2010-05-13}}</ref>
 |grafika                   =
 |opis grafiki              =
 |alt grafiki               =
 |państwo                   = POL
 |siedziba                  =
 |język                     = polski
 |data założenia            = [[1993]]
 |data likwidacji           = [[2013]]
 |inne nazwy                =
 |właściciel                = Wojciech Jaworski
 |prezes                    =
 |redaktor naczelny         =
 |format                    = [[Adult contemporary|AC]]/[[Oldies]]
 |częstotliwości w miastach = [[Kraków]] 102,4 MHz
 |dab                       =
 |dab+                      =
 |zastąpił                  =
 |zastąpiony                =
 |commons                   =
 |wikinews                  =
 |wikicytaty                =
 |www                       = http://www.radioalfa.pl
}}
'''Radio Alfa''' – regionalna, [[Kraków|krakowska]] [[Radio|rozgłośnia radiowa]], istniejąca od [[1993]] do [[2013]] roku.

W ostatnich latach istnienia stacja nadawała na częstotliwości 102,40 M[[herc|Hz]] z anten nadawczych zamontowanych na wyższym kominie [[Elektrociepłownia Kraków|Elektrociepłowni Kraków]] w [[Łęg (Kraków)|Łęgu]]. Swoim zasięgiem obejmowała [[Kraków]] oraz okoliczne miejscowości.

[[grupa docelowa|Grupę docelową]] Radia Alfa stanowili głównie [[radiosłuchacz]]e w wieku 25-45 lat, przede wszystkim z wykształceniem średnim i wyższym. [[format radiowy|Format]] radia stanowiła głównie muzyka ostatniego trzydziestolecia [[XX wiek]]u oraz najnowsze utwory muzyczne.

12 listopada 2013 po godz. 10.00 wyłączono sygnał Radia Alfa. W południe zostało włączone nowe radio – [[KRK.fm]].

== Wybrane [[audycja radiowa|audycje]] i ich [[prezenter|gospodarze]] ==
(aktualizowano 29 stycznia 2013)

* "Alfaranek" - poniedziałek  - piątek 07:00 - 10:00
*: Przegląd [[prasa (media)|prasy]], informacje lokalne, ciekawostki, serwis kulturalny, pogoda co 30 minut, wiadomości drogowe oraz konkursy.

* "Audycja Improwizowana" - Mateusz Magierowski, poniedziałek 20:00 - 21:00
*: Audycja muzyczna, tworzona przez słuchaczy.

* "Balkanera" - Urszula Nowak, poniedziałek 18:00-20:00
*: Program z muzyką bałkańską.

* "Muzykalnia" - Agnieszka Prokop, wtorek 20:00 - 22:00

* "Mały Leksykon Wielkich Zespołów" – Artur Chachlowski. środa 20:00 - 22:00
*: Audycja muzyczna, prezentująca [[rock progresywny]].

* "Piosenki na życzenie" - Piotr Marek, czwartek 15:00 - 17:00
*: Audycja muzyczna, tworzona przez słuchaczy zamawiających swoje ulubione utwory.

* "Godzina Gminy Zielonki" - audycja współtworzona z Gminą Zielonki. sobota 11:00. Wojciech Kwarciak

* "Priorytety Kobiety" - rozmowy z Kobietami sukcesu. Cecylia Brzezińska. sobota 13:00

* "Polska Lista Przebojów" - Wojciech Brewczyński, wtorek 16:00 - 18:00
*: Audycja muzyczna, tworzona przez słuchaczy.

* "Zagraniczna Lista Przebojów" - Wojciech Brewczyński, piątek 18:00 - 20:00
: Audycja muzyczna, tworzona przez słuchaczy.
* "Program Bez Nazwy" - Grażyna Tworek, Waldek Wojtas i goście..., piątek 20:00 - 22:00
: Program rozrywkowy.
* "Sportowe podsumowanie tygodnia" - Tomasz Stawiarz, Piotr Rapciak, Wojciech Batko, poniedziałek 20:00 - 22:00
* "Mroczna podróż w głąb dźwięku" – Agnieszka Szuba, 2000 – 2002, zmienne godziny, czwartek 22:00 - 00.00  Audycja muzyczna z muzyką niezależną – dark wave, cold wave, gothic, synthpop, world, neo classic, indie, prezentująca niezależne zespoły i wytwórnie.

== Przypisy ==
{{Przypisy}}

== Linki zewnętrzne ==
* [http://www.radioalfa.pl Strona internetowa Radia Alfa]

{{SORTUJ:Alfa}}
[[Kategoria:Rozgłośnie radiowe w Krakowie]]

title: Radio Alfa

Państwo: Polska

Język: polski

Właściciel: Wojciech Jaworski

Format stacji: AC/Oldies

Częstotliwości · w miastach: Kraków 102,4 MHz


text:
# Viettel
Viettel – wietnamski dostawca usług telekomunikacyjnych z siedzibą w Hanoi. Przedsiębiorstwo zostało założone w 1989 roku.
Jest właścicielem największej sieci telefonii 3G w Wietnamie.

title: Viettel

wikitext:
{{Przedsiębiorstwo infobox
 |nazwa             = Viettel
 |nazwa oryginalna  =
 |logo              = Viettel logo 2021.svg
 |grafika           =
 |opis grafiki      =
 |państwo           = Wietnam
 |siedziba          = [[Hanoi]]
 |adres             =
 |data założenia    = 1 czerwca 1989<ref name="GoogleBooks" />
 |data likwidacji   =
 |forma prawna      =
 |prezes            =
 |dyrektor          =
 |przewodniczący RN =
 |udziałowcy        =
 |rejestr           =
 |numer rejestru    =
 |zatrudnienie      =
 |giełda            =
 |ISIN              =
 |symbol akcji      =
 |rok               =
 |przychody         =
 |wynik operacyjny  =
 |wynik netto       =
 |aktywa            =
 |kapitał własny    =
 |kapitał zakładowy =
 |współrzędne       =
 |commons           =
 |wikinews          =
 |www               = https://viettel.com.vn
}}
'''Viettel''' – [[wietnam]]ski [[Przedsiębiorca telekomunikacyjny|dostawca usług telekomunikacyjnych]] z siedzibą w [[Hanoi]]. Przedsiębiorstwo zostało założone w 1989 roku<ref name="GoogleBooks" />.

Jest właścicielem największej sieci [[3G|telefonii 3G]] w Wietnamie<ref name="GoogleBooks" />.

== Przypisy ==
<references>
<ref name="GoogleBooks">{{Cytuj | autor r = Khandoker Mahmudur Rahman | rozdział = [http://books.google.com/books?id=DnnBDQAAQBAJ&pg=PA87 Strategic Planning and Marketing Models] | redaktor = Syed Saad Andaleeb, Khalid Hasan | tytuł = Strategic Marketing Management in Asia: Case Studies and Lessons across Industries | data = 2017 | s = 87 | miejsce = Bingley | wydawca = Emerald Group Publishing | isbn = 978-1-78635-745-8 | data dostępu = 2021-10-31 | język = en}}</ref>
</references>

== Linki zewnętrzne ==
* [https://viettel.com.vn Oficjalna strona przedsiębiorstwa] {{lang|vi|en}}

{{Kontrola autorytatywna}}

[[Kategoria:Przedsiębiorstwa w Wietnamie]]
[[Kategoria:Operatorzy telekomunikacyjni]]
[[Kategoria:Hanoi]]

title: Viettel

Państwo: Wietnam

Siedziba: Hanoi

Data założenia: 1 czerwca 1989

title: brak współrzędnych

brak współrzędnych: Strona internetowa


text:
# Bošice
Bošice – miejscowość i gmina (obec) w Czechach, w kraju południowoczeskim, w powiecie Prachatice. W 2022 roku liczyła 351 mieszkańców.
W miejscowości jest stacja kolejowa Bošice.

title: Bošice

wikitext:
{{Jednostka administracyjna infobox
 |nazwa                           = Bošice
 |nazwa oryginalna                =
 |dopełniacz nazwy                =
 |jednostka                       = [[gmina]]
 |zdjęcie                         =
 |opis zdjęcia                    =
 |alt zdjęcia                     =
 |herb                            =
 |flaga                           =
 |hymn                            =
 |dewiza                          =
 |państwo                         = kraj południowoczeski
 |1. jednostka administracyjna    =
 |2. jednostka administracyjna    = [[Powiat Prachatice|Prachatice]]
 |siedziba                        =
 |kod statystyczny                = CZ0315 550124
 |powierzchnia                    =
 |rok                             = 2022
 |liczba ludności                 = 351
 |gęstość zaludnienia             =
 |numer kierunkowy                =
 |kod pocztowy                    =
 |tablice rejestracyjne           =
 |adres urzędu                    =
 |plan                            =
 |mapa                            =
 |nazwa mapy                      =
 |współrzędne                     =
 |commons                         =
 |www                             =
}}
'''Bošice''' – [[miejscowość]] i [[gmina]] ([[obec]]) w [[Czechy|Czechach]], w [[Kraj południowoczeski|kraju południowoczeskim]], w [[Powiat Prachatice|powiecie Prachatice]]. W 2022 roku liczyła 351 mieszkańców<ref name="Počet obyvatel v obcích České" />.

W miejscowości jest stacja kolejowa [[Bošice (stacja kolejowa)|Bošice]].

== Przypisy ==
<references>
<ref name="Počet obyvatel v obcích České">{{cytuj stronę | url = https://www.czso.cz/documents/10180/165603907/1300722203.pdf/de05fcca-74d5-40b6-bfa0-6a9825cfe369?version=1.1 | archiwum = https://web.archive.org/web/20230301145701/https://www.czso.cz/documents/10180/165603907/1300722203.pdf/de05fcca-74d5-40b6-bfa0-6a9825cfe369?version=1.1 | tytuł = Počet obyvatel v obcích České republiky k 1. 1. 2022 | opublikowany = Český statistický úřad | język = cs | data dostępu = 2022-12-17}}</ref>
</references>

== Linki zewnętrzne ==
* [https://vdp.cuzk.cz/vdp/ruian/obce/550124 Státní správa zeměměřictví a katastru] {{lang|cs}}

{{Powiat Prachatice}}

{{kontrola autorytatywna}}

[[Kategoria:Miejscowości w kraju południowoczeskim]]
[[Kategoria:Gminy w powiecie Prachatice]]

title: Bošice

Herb: Flaga

Państwo: Czechy

Kraj: południowoczeski

Powiat: Prachatice


text:
# Bitwa pod Narwą
Bitwa pod Narwą – starcie zbrojne, które miało miejsce 30 listopada 1700 roku podczas wielkiej wojny północnej.
Bitwa stoczona została 30 listopada 1700 w pobliżu twierdzy Narwa pomiędzy wojskami rosyjskimi (generał Charles Eugène de Croy) a szwedzkimi (król Szwecji Karol XII). Była pierwszą bitwą stoczoną podczas III wojny północnej. Świetne zwycięstwo Szwedów wróżyło szybkie i pomyślne zakończenie wojny. Stało się jednak inaczej – dopiero co rozpoczęta wojna miała trwać ponad 20 lat i odebrać Szwecji rangę mocarstwa. Natomiast pokonani pod Narwą Rosjanie wyszli z wojny północnej jako jedno z najpotężniejszych mocarstw europejskich.

## Wstęp
Jeszcze przed zawarciem pokoju z Turcją car Piotr I Wielki postanowił otworzyć sobie okno do Europy zdobywając choćby niewielką część posiadłości szwedzkich nad Bałtykiem. Szwecja była wówczas jednym z najpotężniejszych mocarstw, toteż wymagało to intensywnych przygotowań dyplomatycznych i zmontowania odpowiednio potężnej koalicji. Udało się zawrzeć przymierze z elektorem Saksonii Augustem Mocnym, który był jednocześnie władcą Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Do układu przystąpiła także Dania.
Dnia 29 października zakończona została koncentracja armii rosyjskiej, której zadaniem miało być zdobycie Narwy, bronionej przez garnizon pułkownika Horna (1 300 piechoty, 200 jazdy). Karol XII po błyskawicznym pokonaniu Danii przerzucił wszystkie siły jakie miał pod ręką do Estonii i ruszył na Narwę. Dnia 29 listopada Piotr Wielki opuścił oblegającą Narwę armię zostawiając dowództwo w rękach generała de Croya.

## Przebieg bitwy
Dnia 30 listopada 1700 król Karol XII, dowodzący 8140 żołnierzy, stoczył bitwę z rosyjską armią oblegającą szwedzką twierdzę Narwa, bronioną przez garnizon liczący 1500 żołnierzy. Rosyjska armia miała znaczną przewagę liczebną – 37 000 żołnierzy i 145 dział, rozciągnięta była jednak na długiej linii umocnień liczącej 7200 metrów.
Armią szwedzką dowodził osobiście król Szwecji Karol XII, a wspomagał go generał Carl Gustaf Rehnskiöld. Armia rosyjska pod nieobecność Piotra Wielkiego dowodzona była przez generała de Croya.
Armia szwedzka zaatakowała o godzinie 14 podczas zamieci śnieżnej, która oślepiała wojska rosyjskie oblegające twierdzę Narwa. Atak szwedzki przeprowadzony został głównie z pomocą piechoty wspieranej przez artylerię ostrzeliwującą rosyjskie centrum. Skrzydła rosyjskie związane zostały walką ze szwedzką kawalerią. Szwedzi przełamali rosyjskie linie, po czym skupili się na prawym skrzydle rosyjskim. Wśród wojsk rosyjskich doszło do paniki. Pod uciekającymi żołnierzami rosyjskimi załamał się pływający most, będący jedyną drogą odwrotu. Wielu uciekających potonęło w Narwie. Około godziny 20 wojska szwedzkie zdobyły obóz nieprzyjaciela. Pozostałe oddziały rosyjskie, nie mogąc się wycofać, skapitulowały, oddając wyposażenie i broń. Na prawym skrzydle, pod osłoną taboru, broniły się do rana doborowe pułki rosyjskie. Równie długi opór stawiała na lewym skrzydle dywizja Weidego. Nad ranem generałowie rosyjscy podpisali akt kapitulacji.
Między rosyjskimi oddziałami szwankowała komunikacja z powodu bardzo rozciągniętych szyków. Do tego doszły jeszcze problemy komunikacyjne pomiędzy cudzoziemskimi (głównie francuskimi) oficerami i rosyjskimi żołnierzami, pochodzącymi głównie ze stanu chłopskiego. Te czynniki, w połączeniu z warunkami pogodowymi, ułatwiły Szwedom zwycięstwo nad znacznie liczniejszymi wojskami rosyjskimi. Szwedzi stracili tylko 667 ludzi, podczas gdy Rosjanie około 15 000 ludzi, 145 dział, 28 moździerzy i wszystkie chorągwie pułkowe. Ponadto Szwedzi wzbogacili się o ponad 20 000 muszkietów. Ponieważ jeńców rosyjskich (około 12 000) było więcej niż Szwedów, Karol XII wypuścił wszystkich, zatrzymując tylko oficerów.

## Konsekwencje
Szwedzi wygrali bitwę, ale nie wojnę. Wielka klęska w bitwie pod Narwą była jednym z powodów wprowadzenia przez Piotra Wielkiego programu intensywnej modernizacji armii, dzięki czemu kilka lat później była ona znacznie twardszym i trudniejszym do pokonania przeciwnikiem. Z drugiej strony Karol XII całkowicie zmarnował swoje zwycięstwo, gdyż zamiast zniszczyć głównego wroga, czyli Rosjan, zwrócił się przeciwko niepragnącej wojny Rzeczypospolitej, gdzie ugrzązł na kilka lat, dając czas Rosjanom na realizację ich programu unowocześniania armii. W tym czasie do Rosji ściągnięto zagraniczną broń wraz z niemieckimi oficerami, którzy mieli szkolić odbudowywane wojsko. Piotr I rozwinął również przemysł zbrojeniowy i od podstaw zbudował marynarkę wojenną. W rezultacie tego doszło do pokonania armii szwedzkiej w bitwie pod Połtawą, która odwróciła cały przebieg wojny. Wojna ta na koniec doprowadziła do zmiany całego dotychczasowego układu sił w Europie i wyniosła Rosję z rangi mocarstwa wschodnioeuropejskiego do rangi mocarstwa światowego.

title: Bitwa pod Narwą

wikitext:
{{Wojna infobox
 |nazwa        = Bitwa pod Narwą
 |epoka        = nowożytność
 |konflikt     = [[III wojna północna]]
 |grafika      = Narva (Gustaf Cederström) - Nationalmuseum - 18638.tif
 |opis grafiki = ''[[Narva (obraz Gustafa Cederströma)|Narva]]'' – obraz [[Gustaf Cederström|Gustafa Cederströma]]
 |czas         = 19 listopada 1700 ([[kalendarz juliański]])
20 listopada 1700 ([[kalendarz szwedzki]])
30 listopada 1700 ([[kalendarz gregoriański]])
 |miejsce      = blisko [[Narwa (miasto)|Narwy]], północna [[Estonia]]
 |terytorium   =
 |przyczyna    =
 |wynik        = zdecydowane zwycięstwo [[Szwecja|Szwecji]]
 |strona1      = [[Szwecja]]
 |strona2      = [[Carstwo Rosyjskie]]
 |dowódca1     = [[Karol XII]], król Szwecji
 |dowódca2     = [[Charles Eugène de Croy]]
 |siły1        = 10 537
 |siły2        = około 37 000
145 dział
 |straty1      = 667 zabitych
 |straty2      = około 6000 zabitych, rannych i zmarłych z powodu głodu, 20 000 jeńców, wszystkie działa<ref>Беспалов А. В. Северная война. Карл XII и шведская армия. Путь от Копенгагена до Переволочной. 1700-1709. - М: Рейтар, 1998. С.43</ref>
 |kod mapy     = Estonia
 |współrzędne  =
 |commons      = Category:Battle of Narva (1700)
}}
'''Bitwa pod Narwą''' – starcie zbrojne, które miało miejsce [[30 listopada]] [[1700]] roku podczas [[III wojna północna|wielkiej wojny północnej]].

Bitwa stoczona została 30 listopada 1700 w pobliżu twierdzy [[Narwa (miasto)|Narwa]] pomiędzy wojskami rosyjskimi (generał [[Charles Eugène de Croy]]) a szwedzkimi (król Szwecji [[Karol XII]]). Była pierwszą bitwą stoczoną podczas III wojny północnej. Świetne zwycięstwo Szwedów wróżyło szybkie i pomyślne zakończenie wojny. Stało się jednak inaczej – dopiero co rozpoczęta wojna miała trwać ponad 20 lat i odebrać Szwecji rangę mocarstwa. Natomiast pokonani pod Narwą Rosjanie wyszli z wojny północnej jako jedno z najpotężniejszych mocarstw europejskich.

== Wstęp ==
Jeszcze przed zawarciem pokoju z Turcją car [[Piotr I Wielki]] postanowił otworzyć sobie okno do Europy zdobywając choćby niewielką część posiadłości szwedzkich nad Bałtykiem. Szwecja była wówczas jednym z najpotężniejszych mocarstw, toteż wymagało to intensywnych przygotowań dyplomatycznych i zmontowania odpowiednio potężnej koalicji. Udało się zawrzeć przymierze z elektorem [[Saksonia|Saksonii]] [[August II Mocny|Augustem Mocnym]], który był jednocześnie władcą [[Rzeczpospolita Obojga Narodów|Rzeczypospolitej Obojga Narodów]]. Do układu przystąpiła także Dania.

Dnia 29 października zakończona została koncentracja armii rosyjskiej, której zadaniem miało być zdobycie Narwy, bronionej przez garnizon pułkownika Horna (1 300 piechoty, 200 jazdy). Karol XII po błyskawicznym pokonaniu Danii przerzucił wszystkie siły jakie miał pod ręką do Estonii i ruszył na Narwę. Dnia 29 listopada Piotr Wielki opuścił oblegającą Narwę armię zostawiając dowództwo w rękach generała [[Charles Eugène de Croy|de Croya]].

== Przebieg bitwy ==
Dnia 30 listopada 1700 król Karol XII, dowodzący 8140 żołnierzy, stoczył bitwę z rosyjską armią oblegającą szwedzką twierdzę Narwa, bronioną przez garnizon liczący 1500 żołnierzy. Rosyjska armia miała znaczną przewagę liczebną – 37 000 żołnierzy i 145 dział, rozciągnięta była jednak na długiej linii umocnień liczącej 7200 metrów.

Armią szwedzką dowodził osobiście król Szwecji Karol XII, a wspomagał go generał [[Carl Gustaf Rehnskiöld]]. Armia rosyjska pod nieobecność Piotra Wielkiego dowodzona była przez generała [[Charles Eugène de Croy|de Croya]].

Armia szwedzka zaatakowała o godzinie 14 podczas zamieci śnieżnej, która oślepiała wojska rosyjskie oblegające twierdzę [[Narwa (miasto)|Narwa]]. Atak szwedzki przeprowadzony został głównie z pomocą piechoty wspieranej przez artylerię ostrzeliwującą rosyjskie centrum. Skrzydła rosyjskie związane zostały walką ze szwedzką kawalerią. Szwedzi przełamali rosyjskie linie, po czym skupili się na prawym skrzydle rosyjskim. Wśród wojsk rosyjskich doszło do paniki. Pod uciekającymi żołnierzami rosyjskimi załamał się pływający most, będący jedyną drogą odwrotu. Wielu uciekających potonęło w Narwie. Około godziny 20 wojska szwedzkie zdobyły obóz nieprzyjaciela. Pozostałe oddziały rosyjskie, nie mogąc się wycofać, skapitulowały, oddając wyposażenie i broń. Na prawym skrzydle, pod osłoną taboru, broniły się do rana doborowe pułki rosyjskie. Równie długi opór stawiała na lewym skrzydle dywizja Weidego. Nad ranem generałowie rosyjscy podpisali akt kapitulacji.

Między rosyjskimi oddziałami szwankowała komunikacja z powodu bardzo rozciągniętych szyków. Do tego doszły jeszcze problemy komunikacyjne pomiędzy cudzoziemskimi (głównie francuskimi) oficerami i rosyjskimi żołnierzami, pochodzącymi głównie ze stanu chłopskiego. Te czynniki, w połączeniu z warunkami pogodowymi, ułatwiły Szwedom zwycięstwo nad znacznie liczniejszymi wojskami rosyjskimi. Szwedzi stracili tylko 667 ludzi, podczas gdy Rosjanie około 15 000 ludzi, 145 dział, 28 moździerzy i wszystkie chorągwie pułkowe. Ponadto Szwedzi wzbogacili się o ponad 20 000 muszkietów. Ponieważ jeńców rosyjskich (około 12 000) było więcej niż Szwedów, Karol XII wypuścił wszystkich, zatrzymując tylko oficerów.

== Konsekwencje ==
Szwedzi wygrali bitwę, ale nie wojnę. Wielka klęska w bitwie pod Narwą była jednym z powodów wprowadzenia przez [[Piotr I Wielki|Piotra Wielkiego]] programu intensywnej modernizacji armii, dzięki czemu kilka lat później była ona znacznie twardszym i trudniejszym do pokonania przeciwnikiem. Z drugiej strony Karol XII całkowicie zmarnował swoje zwycięstwo, gdyż zamiast zniszczyć głównego wroga, czyli Rosjan, zwrócił się przeciwko niepragnącej wojny Rzeczypospolitej, gdzie ugrzązł na kilka lat, dając czas Rosjanom na realizację ich programu unowocześniania armii. W tym czasie do Rosji ściągnięto zagraniczną broń wraz z niemieckimi oficerami, którzy mieli szkolić odbudowywane wojsko. Piotr I rozwinął również przemysł zbrojeniowy i od podstaw zbudował marynarkę wojenną. W rezultacie tego doszło do pokonania armii szwedzkiej w [[Bitwa pod Połtawą|bitwie pod Połtawą]], która odwróciła cały przebieg wojny. Wojna ta na koniec doprowadziła do zmiany całego dotychczasowego układu sił w Europie i wyniosła Rosję z rangi mocarstwa wschodnioeuropejskiego do rangi mocarstwa światowego.

== Przypisy ==
{{Przypisy}}

== Bibliografia ==
* {{Cytuj|autor = [[Leszek Podhorodecki]]; |tytuł = Rapier i koncerz |data = 1985 |isbn = 83-05-11452-X |miejsce = Warszawa |wydawca = „Książka i Wiedza” |s = 403 |oclc = 176976102 }}
* ''Mała Encyklopedia Wojskowa'', 1967, Wydanie I.

{{III wojna północna}}

{{Kontrola autorytatywna}}

{{SORTUJ:Narwa}}
[[Kategoria:Bitwy w historii Rosji]]
[[Kategoria:Bitwy w historii Szwecji]]
[[Kategoria:Bitwy III wojny północnej]]
[[Kategoria:Wydarzenia 1700|Bitwa pod Narwą]]
[[Kategoria:Narwa]]
[[Kategoria:Historyczne wydarzenia meteorologiczne]]
[[Kategoria:Bitwy w XVII wieku]]

title: Bitwa pod Narwą

Czas: 19 listopada 1700 (kalendarz juliański) · 20 listopada 1700 (kalendarz szwedzki) · 30 listopada 1700 (kalendarz gregoriański)

Miejsce: blisko Narwy, północna Estonia

Wynik: zdecydowane zwycięstwo Szwecji

title: Strony konfliktu

Szwecja: Carstwo Rosyjskie

title: Dowódcy

Karol XII, król Szwecji: Charles Eugène de Croy

title: Siły

około 37 000 · 145 dział

title: Straty