text:
# Diocus semilunaris
Diocus semilunaris – gatunek widłonoga z rodziny Chondracanthidae. Opisali go w 1966 roku parazytolodzy Zbigniew Kabata i Aleksandr Władimirowicz Gusiew, nadając mu nazwę Parapharodes semilunaris.

title: Diocus semilunaris

wikitext:
{{Zwierzę infobox
 |nazwa łacińska         = ''Diocus semilunaris''
 |TSN                    =
 |zoolog                 = ([[Zbigniew Kabata|Kabata]] & [[Aleksandr Gusiew (parazytolog)|Gusev]], 1966)
 |okres istnienia        =
 |grafika                =
 |opis grafiki           =
 |typ                    = [[stawonogi]]
 |podtyp                 = [[skorupiaki]]
 |gromada                = [[Maxillopoda]]
 |podgromada             = [[widłonogi]]
 |nadrząd                = Podoplea
 |rząd                   = [[Cyclopoida]]
 |rodzina                = [[Chondracanthidae]]
 |rodzaj                 = ''[[Diocus]]''
 |gatunek                = ''Diocus semilunaris''
 |synonimy               = * ''Parapharodes semilunaris'' <small>Kabata & Gusev, 1966</small>
 |wikispecies            =
 |commons                =
}}
'''''Diocus semilunaris''''' – gatunek [[widłonogi|widłonoga]] z rodziny [[Chondracanthidae]]<ref name="worms">Walter, T.C.; Boxshall, G. (2024). World of Copepods Database. [https://www.marinespecies.org/aphia.php?p=taxdetails&id=358314 ''Diocus semilunaris'' (Kabata & Gusev, 1966)]. Accessed through: [[World Register of Marine Species]].</ref>. Opisali go w 1966 roku [[Parazytologia|parazytolodzy]] [[Zbigniew Kabata]] i {{link-interwiki|Aleksandr Gusiew (parazytolog)|Q=Q19371396|tekst=Aleksandr Władimirowicz Gusiew}}, nadając mu [[Binominalne nazewnictwo gatunków|nazwę]] ''Parapharodes semilunaris''{{r|worms}}.

== Przypisy ==
{{Przypisy}}

{{Kontrola autorytatywna}}

[[Kategoria:Diocus]]
[[Kategoria:Gatunki i podgatunki zwierząt nazwane w 1966 roku]]

title: Domena

Domena: eukarionty

Królestwo: zwierzęta

Typ: stawonogi

Podtyp: skorupiaki

Gromada: Maxillopoda

Podgromada: widłonogi

Nadrząd: Podoplea

Rząd: Cyclopoida

Rodzina: Chondracanthidae

Rodzaj: Diocus

Gatunek: Diocus semilunaris


text:
# Buddy Jeannette
Harry Edward „Buddy” Jeannette (ur. 15 września 1917 w New Kensington, zm. 11 marca 1998 w Nashua) – amerykański koszykarz, występujący na pozycji obrońcy, mistrz oraz MVP w wielu różnych ligach. Członek Koszykarskiej Galerii Sław.

## Osiągnięcia
NCAA
- Zaliczony do:
  - składu honorable mention All-America[2]
  - Pittsburgh Sun-Telegraph All-Star Team[2]
  - Akademickiej Galerii Sław Koszykówki (2006)[3]

ABL
- Wicemistrz ABL (1947 - zespół dotarł do finału, jednak zrezygnował z udziału w nim na korzyść najważniejszego wówczas w USA turnieju - World Professional Basketball)[4]

NBL
- 3-krotny mistrz NBL (1943–1945)[5]
- 2-krotny MVP turnieju World Professional Basketball (1941, 1945)[6]
- 3-krotny zwycięzca turnieju World Professional Basketball (1944-1946)[6]
- Zaliczony do:
  - I składu:
    - turnieju World Professional Basketball (1941–1943, 1945)[6]
    - NBL (1941, 1944-1946)[7]

  - II składu NBL (1943)[7]
  - składu najlepszych zawodników w historii ligi NBL (NBL All-Time Team)[8]

BAA/NBA
- Mistrz BAA (1948)[9]
- Wybrany do:
  - II składu BAA (1948)[10]
  - Koszykarskiej Galerii Sław (Naismith Memorial Basketball Hall Of Fame - 1994)[1]
- Lider:
  - sezonu zasadniczego w skuteczności rzutów z gry (1948)[11]
  - play-off w skuteczności rzutów:
    - z gry (1948)[12]
    - wolnych (1948)[13]

Trenerskie
- Mistrz BAA (1948)[9]

wikiname: plwiki

title: Buddy Jeannette

in_language: pl

wikitext:
{{Koszykarz infobox
 |imię i nazwisko         = Buddy Jeannette
 |imię i nazwisko org     =
 |grafika                 =
 |opis grafiki            =
 |numer                   = 26, 6, 14
 |klub                    =
 |pozycja                 = [[rozgrywający (koszykówka)|rozgrywający]]/[[rzucający obrońca]]
 |pełne imię i nazwisko   =
 |pseudonim               =
 |data urodzenia          = 15 września 1917
 |miejsce urodzenia       = [[New Kensington]]
 |data śmierci            = 11 marca 1998
 |miejsce śmierci         = [[Nashua (New Hampshire)|Nashua]]
 |obywatelstwo            =
 |wzrost                  = 180
 |masa ciała              = 79
 |aktywność               = 1938–1950
 |szkoła średnia          = New Kensington (New Kensington, Pensylwania)
 |college                 = Washington & Jefferson (1934–1938)
 |draft                   =
 |numer draftu            =
 |zespół draftu           =
 |kariera klubowa         =
{{Koszykarz infobox/lata|1938–1939|[[Cleveland White Horses]] (NBL)|}}
{{Koszykarz infobox/lata|1939–1941|[[Detroit Eagles]] (NBL)|}}
{{Koszykarz infobox/lata|1942–1943|[[Sheboygan Red Skins]] (NBL)|}}
{{Koszykarz infobox/lata|1943–1946|[[Detroit Pistons|Fort Wayne Pistons]] (NBL)|}}
{{Koszykarz infobox/lata|1946–1950|[[Baltimore Bullets (1944–1954)|Baltimore Bullets]] (ABL/[[National Basketball Association|BAA/NBA]])|}}
 |data1                   =
 |kariera reprezentacyjna =
 |data2                   =
 |kariera trenerska       =
{{Koszykarz infobox/lata|1946–1951|[[Baltimore Bullets (1944–1954)|Baltimore Bullets]] ([[National Basketball Association|BAA/NBA]])|}}
{{Koszykarz infobox/lata|1952–1956|[[Uniwersytet Georgetown|Georgetown University]] ([[National Collegiate Athletic Association|NCAA]])|}}
{{Koszykarz infobox/lata|1964–1967|[[Washington Wizards|Baltimore Bullets]]|}}
{{Koszykarz infobox/lata|1969–1970|[[Pittsburgh Pipers]] ([[American Basketball Association|ABA]])|}}
 |medale                  =
 |commons                 =
 |www                     =
}}
'''Harry Edward „Buddy” Jeannette''' (ur. [[15 września]] [[1917]] w [[New Kensington]], zm. [[11 marca]] [[1998]] w [[Nashua (New Hampshire)|Nashua]]) – [[Stany Zjednoczone|amerykański]] [[Koszykówka|koszykarz]], występujący na pozycji obrońcy, mistrz oraz [[Most valuable player|MVP]] w wielu różnych ligach. Członek [[Basketball Hall of Fame|Koszykarskiej Galerii Sław]]<ref name="hall" />.

== Osiągnięcia ==
; NCAA
* Zaliczony do:
** składu honorable mention All-America<ref name="ncaa">{{cytuj stronę| url = https://archive.ph/20141026172244/http://gopresidents.com/hof.aspx?hof=27| tytuł = The Official Site Of Washingron & Jefferson College Athletics| data dostępu = 2014-07-02| opublikowany = gopresidents.com| język = en}}</ref>
** Pittsburgh Sun-Telegraph All-Star Team<ref name="ncaa" />
** [[National Collegiate Basketball Hall of Fame|Akademickiej Galerii Sław Koszykówki]] (2006)<ref>{{cytuj stronę| url = https://collegebasketballexperience.com/player-listing/?v=3a52f3c22ed6#2017| tytuł = National Collegiate Basketball Hall of Fame - Players| data dostępu = 2018-04-15 | opublikowany = collegebasketballexperience.com | język = en}}</ref>

; ABL
* Wicemistrz ABL (1947 - zespół dotarł do finału, jednak zrezygnował z udziału w nim na korzyść najważniejszego wówczas w USA turnieju - World Professional Basketball)<ref>{{cytuj stronę| url = http://www.apbr.org/abl2552.html| tytuł = AMERICAN BASKETBALL LEAGUE [1925-26 TO 1930-31, 1933-34 TO 1952-53]| data dostępu = 2014-07-02| opublikowany = apbr.org| język = en}}</ref>

; NBL
* 3-krotny mistrz NBL (1943–1945)<ref>{{cytuj stronę| url = http://www.apbr.org/nblstand.html| tytuł = NATIONAL BASKETBALL LEAGUE YEARLY STANDINGS| data dostępu = 2014-07-02| opublikowany = apbr.org| język = en}}</ref>
* 2-krotny [[Most valuable player|MVP]] turnieju World Professional Basketball (1941, 1945)<ref name="wpbt" />
* 3-krotny zwycięzca turnieju World Professional Basketball (1944-1946)<ref name="wpbt">{{cytuj stronę| url = http://www.apbr.org/tourney.html| tytuł = WORLD PROFESSIONAL BASKETBALL TOURNAMENT 1939-48| data dostępu = 2014-07-02| opublikowany = apbr.org| język = en}}</ref>
* Zaliczony do:
** I składu:
*** turnieju World Professional Basketball (1941–1943, 1945)<ref name="wpbt" />
*** NBL (1941, 1944-1946)<ref name="nbl">{{cytuj stronę| url = http://www.basketball-reference.com/nbl/players/j/jeannha01n.html| tytuł = Buddy Jeannette - NBL Statistics| data dostępu = 2014-07-02| opublikowany = basketball-reference.com| język = en}}</ref>
** II składu NBL (1943)<ref name="nbl" />
** składu najlepszych zawodników w historii ligi NBL (NBL All-Time Team)<ref>{{cytuj stronę| url = http://www.oocities.org/colosseum/Arena/6925/nbl.html| tytuł = National Basketball League (1937-1949)| data dostępu = 2014-07-02| opublikowany = oocities.org| język = en}}</ref>

; BAA/NBA
* [[Plik:NBA FINAL CHAMP.png]] [[Finały NBA|Mistrz BAA]] (1948)<ref name="final">{{cytuj stronę| url = http://www.landofbasketball.com/championships/year_by_year.htm| tytuł = NBA Championships: Year by Year Champions | data dostępu = 2014-07-02| opublikowany = landofbasketball.com| język = en}}</ref>
* Wybrany do:
** [[All-NBA Team|II składu BAA]] (1948)<ref>{{cytuj stronę| url = http://www.nba.com/history/awards_allnba.html| tytuł = All-NBA Teams | data dostępu = 2014-07-02| opublikowany = nba.com| język = en}}</ref>
** [[Basketball Hall of Fame|Koszykarskiej Galerii Sław]] (Naismith Memorial Basketball Hall Of Fame - 1994)<ref name="hall">{{cytuj stronę| url = http://www.hoophall.com/hall-of-famers/buddy-jeannette/| tytuł = Buddy Jeannette - Hall Of Famers| data dostępu = 2014-07-02| opublikowany = hoophall.com| język = en}}</ref>
* Lider:
** [[Lista liderów sezonu regularnego NBA w skuteczności rzutów z gry|sezonu zasadniczego w skuteczności rzutów z gry]] (1948)<ref>{{cytuj stronę| url = http://www.basketball-reference.com/leaders/fg_pct_yearly.html| tytuł = NBA & ABA Year-by-Year Leaders and Records for Field Goal Pct| data dostępu = 2014-07-02| opublikowany = basketball-reference.com| język = en}}</ref>
** [[play-off]] w skuteczności rzutów:
*** z gry (1948)<ref>{{cytuj stronę| url = https://www.basketball-reference.com/leaders/fg_pct_yearly_p.html| tytuł = NBA & ABA Year-by-Year Playoff Leaders and Records for Field Goal Pct| data dostępu = 2018-04-09| opublikowany = basketball-reference.com| język = en}}</ref>
*** wolnych (1948)<ref>{{cytuj stronę| url = https://www.basketball-reference.com/leaders/ft_pct_yearly_p.html| tytuł = NBA & ABA Year-by-Year Playoff Leaders and Records for Free Throw Pct | data dostępu = 2018-04-13| opublikowany = basketball-reference.com| język = en}}</ref>

; Trenerskie
* [[Finały NBA|Mistrz BAA]] (1948)<ref name="final" />

== Przypisy ==
{{Przypisy}}

== Linki zewnętrzne ==
* {{Cytuj stronę | url = http://stats.nba.com/playerProfile.html?PlayerID=77125 | tytuł = Profil na NBA.com | opublikowany = stats.nba.com | archiwum = https://web.archive.org/web/20141105090403/http://stats.nba.com/playerProfile.html?PlayerID=77125 | zarchiwizowano = 2014-11-05}} {{lang|en}}
* [http://www.basketball-reference.com/players/j/jeannbu01.html Statystyki na basketball-reference.com] {{lang|en}}
* [http://www.landofbasketball.com/nbaplayers/buddy_jeannette.htm Profil na landofbasketball.com] {{lang|en}}

{{Liderzy NBA w skuteczności z gry}}
{{NBL All-Time Team}}
{{Galeria Sław Koszykówki}}
{{Trenerzy Washington Wizards}}

{{SORTUJ:Jeannette, Buddy}}
[[Kategoria:Amerykańscy koszykarze]]
[[Kategoria:Koszykarze Fort Wayne Pistons]]
[[Kategoria:Koszykarze Baltimore Bullets (1944–1954)]]
[[Kategoria:Koszykarze Sheboygan Red Skins]]
[[Kategoria:Amerykańscy trenerzy koszykarscy]]
[[Kategoria:Trenerzy Baltimore Bullets]]
[[Kategoria:Członkowie Basketball Hall of Fame]]
[[Kategoria:Członkowie Akademickiej Galerii Sław Koszykówki]]
[[Kategoria:Urodzeni w 1917]]
[[Kategoria:Zmarli w 1998]]

title: · Buddy Jeannette

Data i miejsce urodzenia: 15 września 1917 · New Kensington

Data i miejsce śmierci: 11 marca 1998 · Nashua

Masa ciała: 79 kg

College: Washington & Jefferson (1934–1938)

Lata:
Kluby · Wyst.
Drużyna

Cleveland White Horses (NBL)

Detroit Eagles (NBL)

Sheboygan Red Skins (NBL)

Fort Wayne Pistons (NBL)

Baltimore Bullets (ABL/BAA/NBA)

Baltimore Bullets (BAA/NBA)

Georgetown University (NCAA)

Baltimore Bullets

Pittsburgh Pipers (ABA)


text:
# Riva degli Schiavoni
Riva degli Schiavoni (dosł. Nabrzeże Słowiańskie) – nabrzeże oraz ulica o tej samej nazwie przy Kanale św. Marka, znajdujące się w dzielnicy Wenecji Castello nad Laguną Wenecką.
Ulica ciągnie się od mostu Ponte della Paglia w pobliżu Pałacu Dożów do Rio di Ca' di Dio przy arsenale. Nabrzeże było integralną częścią głównego portu handlowego Wenecji oraz główną przystanią gondoli.
Swoją nazwę nabrzeże bierze od słowa Schiavoni, dalmatyńskich niewolników i kupców, którzy w czasach Republiki Weneckiej przybywali tu na swoich statkach oraz prowadzili stoiska handlowe. Nabrzeże na podstawie źródeł archeologicznych zostało wybudowane w IX wieku. Znaczące modernizacje miały tu miejsce w wieku XVI oraz w latach 1780–1782.
Istotne znaczenie tego miejsca podkreśla bezpośrednia bliskość z Placem Świętego Marka będącego jednocześnie centrum weneckiej władzy politycznej.
Przy nabrzeżu wzdłuż ulicy od pałacu dożów do arsenału znajdują się budynki o szczególnym znaczeniu historycznym i architektonicznym, pałace i kościoły oraz kilka mostków.
Według Jána Kollára słowo gondola (wen. gondoła) ma pochodzenie słowiańskie.

title: Riva degli Schiavoni

wikitext:
[[Plik:0 Venise, Bacino di San Marco, Castello et Riva degli Schiavoni.JPG|thumb|Panorama Riva degli Schiavoni]]
[[Plik:0 Venise, Molo San Marco, palais des Doges et basilique Santa Maria della Salute.JPG|thumb| Riva degli Schiavoni i molo widziane w nocy]]
[[Plik:Canaletto (II) 031.jpg|thumb|"Riva degli Schiavoni" [[Giovanni Antonio Canal|Canaletto]] (1730)]]
[[Plik:Canaletto - Bucentaur's return to the pier by the Palazzo Ducale - Google Art Project.jpg|thumb| Uroczystości Wniebowstąpienia Pańskiego przy Riva degli Schiavoni [[Giovanni Antonio Canal|Canaletto]] (1730)]]
[[Plik:1994-07-16 Benátky (Venezia) - (10).jpg|thumb|Współczesny widok na nabrzeże i lagunę wenecką]]
'''Riva degli Schiavoni''' (dosł. ''Nabrzeże Słowiańskie'') – nabrzeże oraz ulica o tej samej nazwie przy Kanale św. Marka, znajdujące się w dzielnicy [[Wenecja|Wenecji]] Castello nad Laguną Wenecką.

Ulica ciągnie się od mostu Ponte della Paglia w pobliżu [[Pałac Dożów|Pałacu Dożów]] do Rio di Ca' di Dio przy arsenale. Nabrzeże było integralną częścią głównego portu handlowego Wenecji oraz główną przystanią [[Gondola|gondoli]].

Swoją nazwę nabrzeże bierze od słowa [[Schiavoni]], [[Dalmacja|dalmatyńskich]] niewolników<ref>"na nie zatartym jeszcze napisie daje się odczytać inna nazwa, a mianowicie - Riva degli Slavi, czyli Wybrzeże Słowian w: Przegląd humanistyczny t. 13 s. 28, 1969</ref> i kupców, którzy w czasach [[Republika Wenecka|Republiki Weneckiej]] przybywali tu na swoich statkach oraz prowadzili stoiska handlowe<ref>Norbert Mappes-Niediek: Kroatien. Das Land hinter der Adria-Kulisse. 2009, s. 36</ref>. Nabrzeże na podstawie źródeł archeologicznych zostało wybudowane w IX wieku. Znaczące modernizacje miały tu miejsce w wieku XVI oraz w latach 1780–1782.

Istotne znaczenie tego miejsca podkreśla bezpośrednia bliskość z [[Plac św. Marka w Wenecji|Placem Świętego Marka]] będącego jednocześnie centrum weneckiej władzy politycznej.

Przy nabrzeżu wzdłuż ulicy od pałacu dożów do arsenału znajdują się budynki o szczególnym znaczeniu historycznym i architektonicznym, pałace i kościoły oraz kilka mostków.

Według [[Ján Kollár|Jána Kollára]] słowo [[gondola]] (wen. ''gondoła'') ma pochodzenie słowiańskie<ref>Biblioteka warszawska, t. 3 ''Podróż Jana Kollara do północnych Włoch, Tyrolu i Bawarii'', 1845</ref>.

== Przypisy ==
{{Przypisy}}
{{Commonscat|Riva degli Schiavoni (Venice)|Riva degli Schiavoni}}

[[Kategoria:Wenecja]]


text:
# Tsholingkhar
Tsholingkhar – gewog w dystrykcie Cirang, w Bhutanie. Według danych z 2017 roku liczył 1745 mieszkańców.

title: Tsholingkhar

wikitext:
{{Jednostka administracyjna infobox
 |nazwa                           = Tsholingkhar
 |nazwa oryginalna                =
 |dopełniacz nazwy                =
 |jednostka                       = gewog
 |zdjęcie                         =
 |opis zdjęcia                    =
 |alt zdjęcia                     =
 |herb                            =
 |flaga                           =
 |hymn                            =
 |dewiza                          =
 |państwo                         = BTN
 |siedziba                        =
 |powierzchnia                    =
 |rok                             = 2017
 |liczba ludności                 = 1745
 |gęstość zaludnienia             =
 |numer kierunkowy                =
 |kod pocztowy                    =
 |tablice rejestracyjne           =
 |adres urzędu                    =
 |plan                            =
 |mapa                            =
 |nazwa mapy                      =
 |współrzędne                     =
 |commons                         =
 |www                             =
}}
'''Tsholingkhar''' – [[Podział administracyjny Bhutanu|gewog]] w dystrykcie [[Cirang]], w [[Bhutan|Bhutanie]]. Według danych z 2017 roku liczył 1745 mieszkańców<ref>[https://www.nsb.gov.bt/download/5042/ Population and housing census 2017 - Tsirang] nsb.gov.bt [dostęp 2023-02-03]</ref>.

== Przypisy ==
{{Przypisy}}

[[Kategoria:Dystrykt Cirang]]

title: Tsholingkhar

Państwo: Bhutan


text:
# Straszyk diabelski
Straszyk diabelski (Peruphasma schultei) – gatunek owada z rodziny Pseudophasmatidae, popularny jako zwierzę domowe.

## Występowanie
Gatunek ten jest endemitem. Zamieszkuje tereny niewielkiego pasma górskiego Cordillera del Cóndor w Peru, na wysokościach od 900 do 1800 m n.p.m. Szacuje się, że obszar występowania wynosi mniej niż 25 km². Liczebność populacji P. schultei nie jest znana. Przypuszcza się, że jest ona malejąca. Wpływ na to ma utrata naturalnych siedlisk poprzez ich przekształcanie pod plantację kawy i bananów oraz pastwisk dla bydła. Również rozdrobnienie populacji owada przez ograniczony obszar występowania rośliny pokarmowej, jaką jest drzewo z rodzaju Schinus, negatywnie w pływa na jej liczebność.
Nazwa gatunku wywodzi się od nazwiska Rainera Schulte'a, który zebrał naturalne okazy straszyka diabelskiego.

## Morfologia
Ciało straszyków pokrywa matowy, czarny oskórek. Jego wygląd wynika z obecności w powłoce ciała dwóch rodzajów mikrostruktur kutykularnych rozpraszających światło. Ponadto jego budowa wpływa na hydrofobowe właściwości oskórka, jak również zwiększa adsorpcję ciepła przez owady.
Długość ciała około 5,5 cm. Wyraźny dymorfizm płciowy, samice są znacznie większe i masywniejsze od samców. Wśród obu płci u imago występują dwie pary zredukowanych skrzydeł. Pierwsza para czarna, długości około 4 milimetrów, z wyraźnym użyłkowaniem. Druga para skrzydeł jaskrawo czerwona, o wielkości około 6 milimetrów. Głowa duża, o wydłużonym kształcie. Anteny długie i grube o barwie czarno-brązowej, zakończone białą plamką. Na czułkach widoczne ponadto poprzeczne żółte pasy. Oczy wydatne o żółtej barwie. Aparat gębowy jasnoczerwony. Tułów masywny, w jego obrębie znajdują się gruczoły obronne. Odnóża stosunkowo długie, o względnie mocnej budowie.

## Zachowanie
Gatunek monofagiczny, owady te żerują w nocy na liściach schinusu. W ciągu dnia straszyki chowają się u podstawy dużych liści oplątwy. Zaniepokojone osobniki, zarówno dorosłe jak i nimfy, w sytuacji zagrożenia zawijają odwłok; posiadają także zdolność rozpylania drażniącej substancji (peruphasmal). Imago rozkładają dodatkowo jaskrawoczerwone skrzydła jako sygnał ostrzegawczy.

## Rozmnażanie
Jaja owalne o długości zbliżonej do 4 milimetrów. Po około 2-5 miesiącach (w niewoli czas ten może się znaczenie wydłużyć) wykluwają się młode przy wskaźniku klucia wynoszącym niemalże 100%. Mające ok. 1 cm długości larwy przypominają wyglądem imago, jednakże są mniejsze, mniej masywne oraz pozbawione skrzydeł. Młode potrafią bardzo szybko się poruszać. Po około 4-5 miesiącach osobniki osiągają stadium imago. Kopulacja u straszyków diabelskich trwa bardzo długo, nawet kilka dni, podczas których samiec nieustannie trzyma się grzbietu partnerki. Długość życia wynosi 6-7 miesięcy w przypadku samic oraz około 8 miesięcy u samców.
W niewoli występują także osobniki o bladoróżowych skrzydłach i żółtym aparacie gębowym. Podobnie żółtko ich jaj zabarwione jest na jasnożółto, w przeciwieństwie do wyłącznie czerwonego żółtka w jajach składanych przez samice dzikie. Badania naukowe sugerują, że gen warunkujący krwistoczerwoną barwę niektórych narządów P. schultei ma swój locus na chromosomie X, na co wskazywałaby częstość występowania fenotypu zależnego od recesywnej mutacji u osobników męskich. Tak jak u większości owadów występuje u nich system determinacji płci X0.

## Hodowla
Owady te od czasu odkrycia stały się bardzo popularnymi okazami hodowlanymi na całym świecie, ze względu na ich łatwość w hodowli oraz niezwykły wygląd.
W niewoli jako pokarm należy podawać liście ligustru jako alternatywę dla rzadko dostępnych okazów schinusu.

title: Straszyk diabelski

wikitext:
{{Zwierzę infobox
 |nazwa zwyczajowa       = Straszyk diabelski
 |nazwa łacińska         = ''Peruphasma schultei''
 |TSN                    =
 |zoolog                 = Conle & Hennemann, 2005
 |okres istnienia        =
 |grafika                = Peruphasma schultei 3 Luc Viatour.jpg
 |opis grafiki           =
 |typ                    = [[stawonogi]]
 |gromada                = [[owady]]
 |rząd                   = [[straszyki]]
 |rodzina                = [[Pseudophasmatidae]]
 |podrodzina             = [[Pseudophasmatinae]]
 |plemię                 = [[Anisomorphini]]
 |rodzaj                 = ''[[Peruphasma]]''
 |gatunek                = '''Straszyk diabelski'''
 |synonimy               =
 |status IUCN            = CR
 |IUCN id                = 127947407
 |mapa występowania      = Peruphasma schultei distribution map.png
 |opis mapy występowania =
 |wikispecies            = Peruphasma schultei
 |commons                = Peruphasma schultei
}}
'''Straszyk diabelski''' (''Peruphasma schultei'') – gatunek owada z rodziny [[Pseudophasmatidae]], popularny jako zwierzę domowe.

== Występowanie ==
Gatunek ten jest [[endemit]]em. Zamieszkuje tereny niewielkiego pasma górskiego [[Cordillera del Cóndor]] w [[Peru]], na wysokościach od 900 do 1800 m n.p.m. Szacuje się, że obszar występowania wynosi mniej niż 25 km². Liczebność populacji ''P. schultei'' nie jest znana. Przypuszcza się, że jest ona malejąca. Wpływ na to ma utrata naturalnych siedlisk poprzez ich przekształcanie pod plantację kawy i bananów oraz pastwisk dla bydła. Również rozdrobnienie populacji owada przez ograniczony obszar występowania rośliny pokarmowej, jaką jest drzewo z rodzaju ''[[Schinus]],'' negatywnie w pływa na jej liczebność<ref>{{Cytuj |autor = Rainer Schulte , David Allen |tytuł = IUCN Red List of Threatened Species: Peruphasma schultei |data = 2018-05-04 |data dostępu = 2021-09-07 |opublikowany = IUCN Red List of Threatened Species |url = https://www.iucnredlist.org/en}}</ref>.

Nazwa gatunku wywodzi się od nazwiska Rainera Schulte'a, który zebrał naturalne okazy straszyka diabelskiego<ref>{{Cytuj |autor = Conle, O. V.; Hennemann, F. H. |tytuł = Studies on neotropical Phasmatodea I: A remarkable new species of Peruphasma Conle & Hennemann, 2002 from Northern Peru (Phasmatodea: Pseudophasmatidae: Pseudophasmatinae) |czasopismo = Zootaxa |data = 2005 |wolumin = 1068(1) |s = s. 59-68}}</ref>.

== Morfologia ==
[[Plik:Peruphasma schultei, pair.JPG|lewo|mały|187x187px|Kopulująca para]]
[[Plik:Peruphasma schultei - nymph.jpg|lewo|mały|187x187px|Młoda nimfa]]
Ciało straszyków pokrywa matowy, czarny [[oskórek]]. Jego wygląd wynika z obecności w powłoce ciała dwóch rodzajów mikrostruktur kutykularnych rozpraszających światło. Ponadto jego budowa wpływa na hydrofobowe właściwości oskórka, jak również zwiększa adsorpcję ciepła przez owady<ref>{{Cytuj |autor = Doris L. Maurer, Tobias Kohl, Michael J. Gebhardt |tytuł = Cuticular microstructures turn specular black into matt black in a stick insect |czasopismo = Arthropod Structure & Development |data = Marzec 2017 |wydanie = 2. |wolumin = tom 46. |s = s. 147-155}}</ref>.

Długość ciała około 5,5 cm. Wyraźny [[dymorfizm płciowy]], samice są znacznie większe i masywniejsze od samców. Wśród obu płci u [[imago]] występują dwie pary zredukowanych skrzydeł. Pierwsza para czarna, długości około 4 milimetrów, z wyraźnym użyłkowaniem. Druga para skrzydeł jaskrawo czerwona, o wielkości około 6 milimetrów. Głowa duża, o wydłużonym kształcie. [[Czułki|Anteny]] długie i grube o barwie czarno-brązowej, zakończone białą plamką. Na czułkach widoczne ponadto poprzeczne żółte pasy. Oczy wydatne o żółtej barwie. [[Aparat gębowy]] jasnoczerwony. Tułów masywny, w jego obrębie znajdują się gruczoły obronne. Odnóża stosunkowo długie, o względnie mocnej budowie<ref name=":0">{{Cytuj |autor = Oskar V. Conle, Frank H. Hennemann |tytuł = Studies on neotropical Phasmatodea I: A remarkable new species of Peruphasma Conle & Hennemann, 2002 from Northern Peru (Phasmatodea: Pseudophasmatidae: Pseudophasmatinae) |data = 2005}}</ref>.

== Zachowanie ==
[[Monofagizm|Gatunek monofagiczny]], owady te żerują w nocy na liściach schinusu. W ciągu dnia straszyki chowają się u podstawy dużych liści [[Oplątwa|oplątwy]]. Zaniepokojone osobniki, zarówno dorosłe jak i [[Nimfa (larwa)|nimfy]], w sytuacji zagrożenia zawijają odwłok; posiadają także zdolność rozpylania drażniącej substancji (peruphasmal). Imago rozkładają dodatkowo jaskrawoczerwone skrzydła jako sygnał ostrzegawczy<ref name=":0" />.

== Rozmnażanie ==
[[Plik:Peruphasma schultei, eggs.JPG|lewo|mały|187x187px|Jaja straszyka diabelskiego]]
[[Jajo (biologia)|Jaja]] owalne o długości zbliżonej do 4 milimetrów. Po około 2-5 miesiącach (w niewoli czas ten może się znaczenie wydłużyć) wykluwają się młode przy wskaźniku klucia wynoszącym niemalże 100%. Mające ok. 1 cm długości larwy przypominają wyglądem imago, jednakże są mniejsze, mniej masywne oraz pozbawione skrzydeł. Młode potrafią bardzo szybko się poruszać. Po około 4-5 miesiącach osobniki osiągają stadium imago<ref name=":0" />. [[Kopulacja]] u straszyków diabelskich trwa bardzo długo, nawet kilka dni, podczas których samiec nieustannie trzyma się grzbietu partnerki<ref>{{Cytuj stronę |tytuł = STRASZYK DIABELSKI. Owad. Zwierzę - straszyk diabelski |data dostępu = 2021-09-07 |opublikowany = www.ekologia.pl |url = https://www.ekologia.pl/wiedza/zwierzeta/straszyk-diabelski}}</ref>. Długość życia wynosi 6-7 miesięcy w przypadku samic oraz około 8 miesięcy u samców<ref>{{Cytuj stronę|autor = Bartosz Rom |tytuł = Peruphasma schultei - straszyk diabelski |data = 2019-04-01 |data dostępu = 2021-09-07 |opublikowany = Terrarium |url = https://www.terrarium.com.pl/peruphasma-schultei-straszyk-diabelski}}</ref>.

W niewoli występują także osobniki o bladoróżowych skrzydłach i żółtym [[Aparat gębowy|aparacie gębowym]]<ref>{{Cytuj |autor = Thomas Liehr, Olesya Buleu, Tatyana Karamysheva, Alexander Bugrov, Nikolai Rubtsov |tytuł = New Insights into Phasmatodea Chromosomes |data = 2017}}</ref>. Podobnie [[żółtko]] ich jaj zabarwione jest na jasnożółto, w przeciwieństwie do wyłącznie czerwonego żółtka w jajach składanych przez samice dzikie. Badania naukowe sugerują, że gen warunkujący krwistoczerwoną barwę niektórych narządów ''P. schultei'' ma swój [[locus]] na chromosomie X, na co wskazywałaby częstość występowania fenotypu zależnego od recesywnej mutacji u osobników męskich<ref>{{Cytuj |autor = Thomas van de Kamp |tytuł = The “pink wing” morph of Peruphasma schultei Conle & Hennemann, 2005 (Phasmatodea: Pseudophasmatidae) |data = 2011}}</ref>. Tak jak u większości owadów występuje u nich system determinacji płci X0.

== Hodowla ==
Owady te od czasu odkrycia stały się bardzo popularnymi okazami hodowlanymi na całym świecie, ze względu na ich łatwość w hodowli oraz niezwykły wygląd.

W niewoli jako pokarm należy podawać [[liść|liście]] [[ligustr]]u jako alternatywę dla rzadko dostępnych okazów schinusu<ref name=":0" />.

== Zobacz też ==
* [[straszyk nowogwinejski]]
* [[patyczak czerwonoskrzydły]]
* [[patyczak indyjski]]
* [[patyczak peruwiański]]
* [[patyczak skrzydlaty]]
* [[straszyk australijski]]

== Przypisy ==
{{Przypisy}}

{{Kontrola autorytatywna}}

[[Kategoria:Pseudophasmatidae]]
[[Kategoria:Straszyki Ameryki Południowej]]
[[Kategoria:Gatunki i podgatunki zwierząt nazwane w 2005 roku]]
[[Kategoria:Fauna endemiczna Peru]]

title: Straszyk diabelski

Gromada: owady

Rząd: straszyki

Rodzina: Pseudophasmatidae

Podrodzina: Pseudophasmatinae

Plemię: Anisomorphini

Rodzaj: Peruphasma

Gatunek: Straszyk diabelski


text:
# Cryptocephalus biondii
Cryptocephalus biondii – gatunek chrząszcza z rodziny stonkowatych i podrodziny Cryptocephalinae.
Gatunek ten został opisany w 1998 roku przez Davide Sassiego i Renato Regalina.
Występuje wyłącznie na Korsyce i Sardynii.

title: Cryptocephalus biondii

wikitext:
{{tytuł kursywą}}
{{Zwierzę infobox
 |nazwa łacińska         = ''Cryptocephalus biondii''
 |TSN                    =
 |zoolog                 = [[Davide Sassi|Sassi]] et [[Renato Regalin|Regalin]], 1998
 |okres istnienia        =
 |grafika                =
 |opis grafiki           =
 |typ                    = [[stawonogi]]
 |gromada                = [[owady]]
 |rząd                   = [[chrząszcze]]
 |podrząd                = [[chrząszcze wielożerne]]
 |rodzina                = [[stonkowate]]
 |podrodzina             = [[Cryptocephalinae]]
 |plemię                 = [[Cryptocephalini]]
 |podplemię              = [[Cryptocephalina]]
 |rodzaj                 = ''[[Cryptocephalus]]''
 |podrodzaj              = ''[[Cryptocephalus (Cryptocephalus)|(Cryptocephalus)]]''
 |gatunek                = ''Cryptocephalus biondii''
 |synonimy               =
 |wikispecies            =
 |commons                =
}}
'''''Cryptocephalus biondii''''' – gatunek [[chrząszcze|chrząszcza]] z [[Rodzina (biologia)|rodziny]] [[stonkowate|stonkowatych]] i podrodziny [[Cryptocephalinae]].

Gatunek ten został opisany w 1998 roku przez [[Davide Sassi|Davide Sassiego]] i [[Renato Regalin|Renato Regalina]]{{r|jh|Scholler}}.

Występuje wyłącznie na [[Korsyka|Korsyce]] i [[Sardynia|Sardynii]]{{r|Scholler}}.

== Przypisy ==
{{Przypisy|
<ref name=jh>{{Cytuj stronę |autor=Joel Hallan |url=https://insects.tamu.edu/research/collection/hallan/test/Arthropoda/Insects/Coleoptera/Family/CryptocephalinaeWeb1.txt |tytuł=Synopsis of the Described Chrysomelidae of the World: Cryptocephalinae |data=2008-12-13 |praca=Joel Hallan's Biology Catalog |opublikowany=Texas A&M University |data dostępu=2014-10-20 |archiwum=https://web.archive.org/web/20141020083713/https://insects.tamu.edu/research/collection/hallan/test/Arthropoda/Insects/Coleoptera/Family/CryptocephalinaeWeb1.txt |zarchiwizowano=2014-10-20 |język=en}}</ref>
<ref name="Scholler">{{Cytuj pismo | autor = Matthias Schöller | tytuł = Taxonomy of Cryptocephalus Geoffroy: what do we know? (Coleoptera: Chrysomelidae: Cryptocephalinae) | czasopismo = Mitteilungen internationaler entomologischer Verein | wydanie = 27 | strony = 59-76 | data = 2002 | url = https://web.archive.org/web/20160304090733/http://www.b.shuttle.de/tricho/Cryptoce.htm}}</ref>
}}

{{Kontrola autorytatywna}}

[[Kategoria:Stonkowate]]
[[Kategoria:Chrząszcze Europy]]
[[Kategoria:Gatunki i podgatunki zwierząt nazwane w 1998 roku]]

Rząd: chrząszcze

Podrząd: chrząszcze wielożerne

Rodzina: stonkowate

Podrodzina: Cryptocephalinae

Plemię: Cryptocephalini

Podplemię: Cryptocephalina

Rodzaj: Cryptocephalus

Podrodzaj: (Cryptocephalus)

Gatunek: Cryptocephalus biondii


text:
# Gwendalina
Gwendalina, Gwendolina – imię żeńskie pochodzenia walijskiego, oznaczające "biały pierścień", złożone z elementów gwen – "biała, prawidłowa, błogosławiona" i dolen – "pierścień". Patronką tego imienia jest św. Gwendalina (VI wiek). Zdrobnieniami imienia są Gwen, Winnie i Wendy.
Gwendalina imieniny obchodzi 14 października.

## Znane osoby
- Gwendolyn Brooks

title: Gwendalina

wikitext:
'''Gwendalina''', '''Gwendolina''' – [[imię]] żeńskie pochodzenia [[język walijski|walijskiego]], oznaczające "biały pierścień", złożone z elementów ''gwen'' – "biała, prawidłowa, błogosławiona" i ''dolen'' – "pierścień". Patronką tego imienia jest św. Gwendalina ([[VI wiek]]). Zdrobnieniami imienia są Gwen, Winnie i Wendy.

'''Gwendalina''' [[imieniny]] obchodzi [[14 października]].

== Znane osoby ==
* [[Gwendolyn Brooks]]
{{Imiona}}

[[Kategoria:Żeńskie imiona celtyckie]]


text:
# Manakot
Manakot (nepalski: मानाकोट) – gaun wikas samiti w zachodniej części Nepalu w strefie Seti w dystrykcie Bajura. Według nepalskiego spisu powszechnego z 2011 roku liczył on 490 gospodarstw domowych i 2688 mieszkańców (1397 kobiet i 1291 mężczyzn).

title: Manakot

wikitext:
{{Jednostka administracyjna infobox
 |nazwa                           = Manakot
 |nazwa oryginalna                = {{k|ne|मानाकोट}}
 |dopełniacz nazwy                =
 |jednostka                       = [[gaun wikas samiti]]
 |zdjęcie                         =
 |opis zdjęcia                    =
 |alt zdjęcia                     =
 |herb                            =
 |flaga                           =
 |hymn                            =
 |dewiza                          =
 |państwo                         = Nepal
 |1. jednostka administracyjna    =
 |2. jednostka administracyjna    = [[Seti (strefa)|Seti]]
 |3. jednostka administracyjna    = [[Bajura (dystrykt)|Bajura]]
 |siedziba                        =
 |ISO 3166-2                      =
 |powierzchnia                    =
 |rok                             = 2011
 |liczba ludności                 = 2688{{r|pop}}
 |gęstość zaludnienia             =
 |numer kierunkowy                =
 |kod pocztowy                    =
 |tablice rejestracyjne           =
 |adres urzędu                    =
 |plan                            =
 |mapa                            =
 |nazwa mapy                      =
 |współrzędne                     = 29°28′N 81°23′E
 |commons                         =
 |www                             =
}}
'''Manakot''' ([[Język nepalski|nepalski]]: मानाकोट) – [[gaun wikas samiti]] w [[Sudur-Paśćimańćal Wikas Kszetr|zachodniej]] części [[Nepal]]u w strefie [[Seti (strefa)|Seti]] w dystrykcie [[Bajura (dystrykt)|Bajura]]<ref>{{cytuj stronę|tytuł=Index of Geographical names of Nepal - Far-Western Development Region - Volume V|url=http://web.archive.org/web/20150609034746/http://ngiip.gov.np:80/download.php?mod=mydoc&f=document/vol5bajura.pdf |opublikowany=National Geographic Information Infrastructure Programme |język=en|data dostępu=2010-09-27}}</ref>. Według nepalskiego [[spis statystyczny|spisu powszechnego]] z 2011 roku liczył on 490 gospodarstw domowych i 2688 [[Nepalczycy|mieszkańców]] (1397 kobiet i 1291 mężczyzn)<ref name=pop>{{Cytuj stronę|url=http://web.archive.org/web/20160202182818/http://cbs.gov.np/image/data/Population/VDC-Municipality%20in%20detail/VDC_Municipality.pdf|tytuł=National Population and Housing Census 2011 (Village Development Committee/Municipality)|opublikowany=Government of Nepal. National Planning Commission Secretariat. Central Bureau of Statistics|data=listopad 2012|język=en|data dostępu=2020-05-25|strony=98}}</ref>.

== Przypisy ==
{{Przypisy}}

{{Dystrykt Bajura}}

[[Kategoria:Dystrykt Bajura|Manakot]]

title: Manakotमानाकोट

Państwo: Nepal

Strefa: Seti

Dystrykt: Bajura


text:
# Zmienne sprzężone (termodynamika)
Zmienne sprzężone – w termodynamice pary zmiennych wielkości fizycznych, których iloczyny wyrażają zmiany energii.
Energia wewnętrzna i pozostałe potencjały termodynamiczne układu wyrażone są za pomocą par sprzężonych zmiennych takich jak ciśnienie/objętość, temperatura/entropia. Dla wszystkich układów mechanicznych, niewielki przyrost energii jest iloczynem siły i niewielkiego przesunięcia. Podobna sytuacja ma miejsce w termodynamice. Przyrost energii układu termodynamicznego może być wyrażony jako suma działania pewnych „sił uogólnionych” i odpowiadających im „uogólnionych przesunięć”. Iloczyn tych dwóch wielkości stanowi przepływ energii jako rezultat oddziaływania. Te „siły” i związane z nimi „przemieszczenia” nazywane są zmiennymi sprzężonymi. Termodynamiczna „siła” jest zawsze zmienną intensywną, natomiast „przesunięcie” jest zawsze zmienną ekstensywną. Wynikiem jest ekstensywna zmiana energii (praca lub ciepło). Zmienna intensywna („siła”) jest pochodną energii wewnętrznej po zmiennej ekstensywnej („przesunięcie”) przy stałych pozostałych zmiennych intensywnych.
Najczęściej używanymi w termodynamice zmiennymi sprzężonymi są (obok podano jednostki układu SI):
Zmienne sprzężone parametrów mechanicznych:
- ciśnienie: p  (Pa = J m−3)
- objętość: V  (m³ = J Pa−1)

lub bardziej ogólnie
- naprężenie: {\displaystyle \sigma _{ij}} (Pa = J m−3)
- V × odkształcenie: {\displaystyle V\times \varepsilon _{ij}} (m³ = J Pa−1)

Zmienne sprzężone parametrów temperaturowych:
- temperatura: T  (K)
- entropia: S  (J K−1)

Zmienne sprzężone parametrów materiałowych:
- potencjał chemiczny: μ (J)
- liczność materii: N lub n (wyrażona jako liczba cząstek lub moli)

## Przykład
Dla układu z dwoma różnymi rodzajami cząstek, zmiana energii wewnętrznej jest wyrażona przez:
{\displaystyle \mathrm {d} U\leqslant T\mathrm {d} S-P\mathrm {d} V+\mu _{1}\mathrm {d} N_{1}+\mu _{2}\mathrm {d} N_{2},}
gdzie:
- {\displaystyle U} – energia wewnętrzna,
- {\displaystyle T} – temperatura,
- {\displaystyle S} – entropia,
- {\displaystyle p} – ciśnienie,
- {\displaystyle V} – objętość,
- {\displaystyle \mu _{i}} – potencjał chemiczny cząstek rodzaju {\displaystyle i,}
- {\displaystyle N_{i}} – liczb cząstek rodzaju {\displaystyle i} w układzie.

W powyższym równaniu równość zachodzi dla procesu odwracalnego.
Dla odwracalnego procesu termodynamicznego i mieszaniny i substancji chemicznych, bilans energii wyrażony jest przez:
{\displaystyle \mathrm {d} U=T\mathrm {d} S-P\mathrm {d} V+\sum _{i}\mu _{i}\mathrm {d} N_{i}.}

## Sprzężenie ciśnienie/objętość i naprężenie/odkształcenie
Jako przykład rozważmy parę zmiennych sprzężonych pV. W tym przykładzie, ciśnienie działa jak „siła uogólniona” – różnica ciśnień wymusza zmianę objętości. Iloczyn tych wielkości stanowi energię jaką traci układ w wyniku wykonania pracy mechanicznej. Ciśnienie jest siłą wymuszającą, zmiana objętości jest wielkością towarzyszącą temu wymuszeniu. Obydwie wielkości tworzą tzw. zmienne sprzężone.
Powyższe jest prawdziwe tylko dla płynów o zerowej lepkości. W przypadku płynów lepkich, plastycznych oraz elastycznych ciał stałych, ciśnienie jest uogólnione do tensora naprężenia, a zmiana objętości jest uogólniona do objętości pomnożonej przez tensor odkształcenia. Te wielkości również tworzą parę zmiennych sprzężonych. Jeśli {\displaystyle \sigma _{ij}} jest {\displaystyle ij} składnikiem tensora naprężenia, a {\displaystyle \varepsilon _{ij}} jest {\displaystyle ij} składnikiem tensora odkształcenia, wykonana praca mechaniczna jest wynikiem wymuszenia przez naprężenie odpowiadającego odkształcenia.
{\displaystyle \delta w=-V\sum _{ij}\sigma _{ij}d\varepsilon _{ij}}
lub, używając notacji Einsteina dla tensorów, dla których zakłada się powtarzanie się wskaźników:
{\displaystyle \delta w=-V\sigma _{ij}d\varepsilon _{ij}.}
W przypadku czystego ściskania (bez sił ścinających), tensor naprężenia jest ujemną wielkością ciśnienia pomnożoną przez tensor jednostek – tak więc:
{\displaystyle \delta w=-V\,(-P\delta _{ij})\,d\varepsilon _{ij}=PVd\varepsilon _{kk}.}
Ślad macierzy tensora odkształcenia {\displaystyle (\varepsilon _{kk})} jest ułamkową zmianą objętości, tak więc powyższe równanie redukuje się do {\displaystyle \delta w=PdV.}

## Sprzężenie temperatura/entropia
W podobny sposób różnica temperatur pociąga za sobą zmianę entropii. Iloczyn tych wielkości stanowi przepływ energii w postaci ciepła. Sprzężenie temperatury i entropii daje w rezultacie nie pracę, ale ciepło, jest to jedyny wyjątek. Iloczyn wszystkich pozostałych zmiennych sprzężonych daje w wyniku pracę.

## Sprzężenie potencjał chemiczny/liczba cząstek
Potencjał chemiczny działa jak „siła” powodująca wzrost liczby cząstek. W przypadku mieszanin chemicznych lub substancji o różnych stanach fazowych, wykorzystanie takiego sprzężenia jest bardzo użyteczne. Na przykład układ zbiornika zawierającego wodę i parę wodną jest nośnikiem potencjału chemicznego (o wartości ujemnej) dla cieczy, kiedy cząstki cieczy przechodzą do stanu pary (parowanie). Analogicznie można określić potencjał chemiczny dla pary, kiedy jej cząstki przechodzą do cieczy (kondensacja). Kiedy te dwie przeciwne „siły” zrównoważą się, następuje stan równowagi.

## Inne zmienne sprzężone
Istnieje wiele innych, poza termodynamiką, par zmiennych sprzężonych – zależnych od rodzaju pracy i rodzaju układu. Istnieje różnorodna notacja takich zmiennych. Najczęściej jest ona wspólna dla niżej przedstawionych par sprzężonych:
1. praca elektryczna: Sde (S – siła elektromotoryczna; de – przyrost ładunku elektrycznego)
2. praca w polu magnetycznym MdH (M – moment magnetyczny; dH – zmiana natężenia pola magnetycznego)
3. praca napięcia powierzchniowego: γdA (γ – napięcie powierzchniowe; dA – przyrost powierzchni)
4. praca odkształcenia sprężystego: FdL (F – siła; dL – odkształcenie)
5. praca w polu grawitacyjnym: ψdm (ψ – potencjał grawitacyjny; dm = zmiana masy)

title: Zmienne sprzężone (termodynamika)

wikitext:
'''Zmienne sprzężone''' – w [[Termodynamika|termodynamice]] pary [[Zmienna (matematyka)|zmiennych]] [[Wielkość fizyczna|wielkości fizycznych]], których [[Mnożenie|iloczyny]] wyrażają zmiany [[energia (fizyka)|energii]].

[[Energia wewnętrzna]] i pozostałe [[potencjały termodynamiczne]] układu wyrażone są za pomocą par '''sprzężonych zmiennych''' takich jak ciśnienie/objętość, temperatura/entropia. Dla wszystkich układów mechanicznych, niewielki przyrost energii jest iloczynem siły i niewielkiego przesunięcia. Podobna sytuacja ma miejsce w termodynamice. Przyrost energii układu termodynamicznego może być wyrażony jako suma działania pewnych „sił uogólnionych” i odpowiadających im „uogólnionych przesunięć”. Iloczyn tych dwóch wielkości stanowi przepływ energii jako rezultat oddziaływania. Te „siły” i związane z nimi „przemieszczenia” nazywane są '''zmiennymi sprzężonymi'''. Termodynamiczna „siła” jest zawsze [[zmienna intensywna|zmienną intensywną]], natomiast „przesunięcie” jest zawsze [[zmienna ekstensywna|zmienną ekstensywną]]. Wynikiem jest ekstensywna zmiana energii ([[praca (fizyka)|praca]] lub [[ciepło]]). Zmienna intensywna („siła”) jest pochodną energii wewnętrznej po zmiennej ekstensywnej („przesunięcie”) przy stałych pozostałych zmiennych intensywnych.

Najczęściej używanymi w termodynamice '''zmiennymi sprzężonymi''' są (obok podano jednostki [[Układ SI|układu SI]]):

: '''Zmienne sprzężone parametrów mechanicznych:'''
:* [[ciśnienie]]: ''p''  ([[Paskal|Pa]] = J m−3)
:* [[objętość]]: ''V''  (m³ = J Pa−1)

:: lub bardziej ogólnie
:* [[naprężenie]]: <math>\sigma_{ij}</math> ([[Paskal|Pa]] = J m−3)
:* V × [[odkształcenie]]: <math>V\times\varepsilon_{ij}</math> (m³ = J Pa−1)
: '''Zmienne sprzężone parametrów temperaturowych:'''
:* [[temperatura]]: ''T''  ([[kelwin|K]])
:* [[entropia]]: ''S''  (J K−1)
: '''Zmienne sprzężone parametrów materiałowych:'''
:* [[potencjał chemiczny]]: ''μ'' (J)
:* [[liczność materii]]: ''N'' lub ''n'' (wyrażona jako liczba [[Cząstka|cząstek]] lub [[mol]]i)

== Przykład ==
Dla układu z dwoma różnymi rodzajami cząstek, zmiana energii wewnętrznej jest wyrażona przez:
: <math>\mathrm{d}U\leqslant T\mathrm{d}S - P\mathrm{d}V + \mu_1\mathrm{d}N_1 + \mu_2\mathrm{d}N_2,</math>

gdzie:
* <math>U</math> – energia wewnętrzna,
* <math>T</math> – temperatura,
* <math>S</math> – entropia,
* <math>p</math> – ciśnienie,
* <math>V</math> – objętość,
* <math>\mu_i</math> – potencjał chemiczny cząstek rodzaju <math>i,</math>
* <math>N_i</math> – liczb cząstek rodzaju <math>i</math> w układzie.

W powyższym równaniu równość zachodzi dla procesu odwracalnego.

Dla odwracalnego procesu termodynamicznego i mieszaniny ''i'' substancji chemicznych, bilans energii wyrażony jest przez:
: <math>\mathrm{d}U=T\mathrm{d}S - P\mathrm{d}V + \sum_i \mu_i \mathrm{d}N_i.</math>

== Sprzężenie ciśnienie/objętość i naprężenie/odkształcenie ==
Jako przykład rozważmy parę zmiennych sprzężonych pV. W tym przykładzie, [[ciśnienie]] działa jak „siła uogólniona” – różnica ciśnień wymusza zmianę [[objętość|objętości]]. Iloczyn tych wielkości stanowi energię jaką traci układ w wyniku wykonania pracy mechanicznej. Ciśnienie jest siłą wymuszającą, zmiana objętości jest wielkością towarzyszącą temu wymuszeniu. Obydwie wielkości tworzą tzw. zmienne sprzężone.

Powyższe jest prawdziwe tylko dla płynów o zerowej [[Lepkość|lepkości]]. W przypadku płynów lepkich, plastycznych oraz elastycznych [[Ciało stałe|ciał stałych]], ciśnienie jest uogólnione do [[Naprężenie|tensora naprężenia]], a zmiana objętości jest uogólniona do objętości pomnożonej przez [[Odkształcenie|tensor odkształcenia]]. Te wielkości również tworzą parę zmiennych sprzężonych. Jeśli <math>\sigma_{ij}</math> jest <math>ij</math> składnikiem tensora naprężenia, a <math>\varepsilon_{ij}</math> jest <math>ij</math> składnikiem tensora odkształcenia, wykonana praca mechaniczna jest wynikiem wymuszenia przez naprężenie odpowiadającego odkształcenia.
: <math>\delta w = -V\sum_{ij}\sigma_{ij}d\varepsilon_{ij}</math>

lub, używając [[Konwencja sumacyjna Einsteina|notacji Einsteina]] dla tensorów, dla których zakłada się powtarzanie się wskaźników:
: <math>\delta w = -V\sigma_{ij}d\varepsilon_{ij}.</math>

W przypadku czystego ściskania (bez sił ścinających), tensor naprężenia jest ujemną wielkością ciśnienia pomnożoną przez [[Symbol Kroneckera|tensor jednostek]] – tak więc:
: <math>\delta w = -V\,(-P\delta_{ij})\,d\varepsilon_{ij}=PVd\varepsilon_{kk}.</math>

[[Ślad (algebra liniowa)|Ślad macierzy]] tensora odkształcenia <math>(\varepsilon_{kk})</math> jest ułamkową zmianą objętości, tak więc powyższe równanie redukuje się do <math>\delta w = PdV.</math>

== Sprzężenie temperatura/entropia ==
W podobny sposób różnica [[temperatura|temperatur]] pociąga za sobą zmianę [[entropia|entropii]]. Iloczyn tych wielkości stanowi przepływ energii w postaci [[ciepło|ciepła]]. Sprzężenie temperatury i entropii daje w rezultacie nie pracę, ale ciepło, jest to jedyny wyjątek. Iloczyn wszystkich pozostałych zmiennych sprzężonych daje w wyniku pracę.

== Sprzężenie potencjał chemiczny/liczba cząstek ==
[[Potencjał chemiczny]] działa jak „siła” powodująca wzrost [[Liczność materii|liczby cząstek]]. W przypadku mieszanin chemicznych lub substancji o różnych stanach fazowych, wykorzystanie takiego sprzężenia jest bardzo użyteczne. Na przykład układ zbiornika zawierającego wodę i parę wodną jest nośnikiem potencjału chemicznego (o wartości ujemnej) dla cieczy, kiedy cząstki cieczy przechodzą do stanu pary (parowanie). Analogicznie można określić potencjał chemiczny dla pary, kiedy jej cząstki przechodzą do cieczy (kondensacja). Kiedy te dwie przeciwne „siły” zrównoważą się, następuje stan równowagi.

== Inne zmienne sprzężone ==
Istnieje wiele innych, poza termodynamiką, par zmiennych sprzężonych – zależnych od rodzaju pracy i rodzaju układu. Istnieje różnorodna notacja takich zmiennych. Najczęściej jest ona wspólna dla niżej przedstawionych par sprzężonych:
# praca elektryczna: Sde (''S'' – [[siła elektromotoryczna]]; ''de'' – przyrost [[Ładunek elektryczny|ładunku elektrycznego]])
# praca w [[Pole magnetyczne|polu magnetycznym]] MdH (''M'' – [[Magnetyczny moment dipolowy|moment magnetyczny]]; ''dH'' – zmiana [[Natężenie pola magnetycznego|natężenia pola magnetycznego]])
# praca napięcia powierzchniowego: γdA (''γ'' – [[napięcie powierzchniowe]]; ''dA'' – przyrost powierzchni)
# praca odkształcenia sprężystego: FdL (''F'' – [[siła]]; ''dL'' – [[odkształcenie]])
# praca w polu grawitacyjnym: ψdm (''ψ'' – [[potencjał grawitacyjny]]; ''dm'' = zmiana [[Masa (fizyka)|masy]])

== Zobacz też ==
* [[praca (fizyka)#Praca uogólniona|praca uogólniona]]
* [[siła uogólniona]]
* [[współrzędne uogólnione]]

[[Kategoria:Wielkości termodynamiczne]]


text:
# Niżnij Kurługasz
Niżnij Kurługasz (ros. Нижний Курлугаш) – wieś (dieriewnia) w Rosji, w Chakasji, w rejonie tasztypskim. W 2010 liczyła 310 mieszkańców.

title: Niżnij Kurługasz

wikitext:
{{Miejscowość infobox
 |nazwa                        = Niżnij Kurługasz
 |nazwa oryginalna             = {{k|ru|Нижний Курлугаш}}
 |zdjęcie                      =
 |opis zdjęcia                 =
 |alt zdjęcia                  =
 |herb                         =
 |flaga                        =
 |dopełniacz nazwy             =
 |państwo                      = Chakasja
 |1. jednostka administracyjna =
 |2. jednostka administracyjna =
 |3. jednostka administracyjna =
 |4. jednostka administracyjna =
 |5. jednostka administracyjna = [[rejon tasztypski|tasztypski]]
 |powierzchnia                 =
 |wysokość                     =
 |rok                          = 2010
 |liczba ludności              = 310
 |gęstość zaludnienia          =
 |numer kierunkowy             =
 |kod pocztowy                 =
 |tablice rejestracyjne        =
 |kod mapy                     =
 |współrzędne                  =
 |commons                      =
 |www                          =
}}
'''Niżnij Kurługasz''' ({{w języku|ru|Нижний Курлугаш}}) – wieś (dieriewnia) w [[Rosja|Rosji]], w [[Chakasja|Chakasji]], w [[rejon tasztypski|rejonie tasztypskim]]. W 2010 liczyła 310 mieszkańców<ref name=spis>{{Cytuj stronę | url = http://pop-stat.mashke.org/russia-census-2010-ethnic/hakasija.htm | tytuł = Liczby ludności miejscowości Chakasji na podstawie spisu ludności wg stanu na dzień 14 października 2010 roku | data dostępu = | język = ru}}</ref>.

== Przypisy ==
{{Przypisy}}

{{Kontrola autorytatywna}}

[[Kategoria:Miejscowości w Chakasji]]

title: Niżnij KurługaszНижний Курлугаш

Państwo: Rosja

Republika: Chakasja

Rejon: tasztypski


text:
# Zoe Robinson
Zoe Robinson (ur. 30 listopada 1989) – brytyjski niepełnosprawny sportowiec, uprawiający boccię. Mistrz paraolimpijski z Pekinu w 2008 roku.

## Medale Igrzysk Paraolimpijskich

### 2012
- - Boccia - zespoły - BC1-2

### 2008
- - Boccia - zespoły - BC1-2

title: Zoe Robinson

wikitext:
{{Sportowiec infobox
 |imię i nazwisko           = Zoe Robinson
 |imię i nazwisko org       =
 |dyscyplina                = boccia
 |grafika                   =
 |opis grafiki              =
 |pełne imię i nazwisko     =
 |data urodzenia            = [[30 listopada]] [[1989]]
 |miejsce urodzenia         =
 |data śmierci              =
 |miejsce śmierci           =
 |obywatelstwo              =
 |wzrost                    =
 |pozycja                   =
 |klub                      =
 |numer w klubie            =
 |kariera juniorska         =
 |kariera seniorska         =
 |kariera reprezentacyjna   =
 |kariera trenerska         =
 |medale                    =
{{Medalista infobox/reprezentacja|GBR}}
{{Medalista infobox/nagłówek|[[Igrzyska paraolimpijskie]]}}
{{Medalista infobox/wiersz|1|[[Letnie Igrzyska Paraolimpijskie 2008|Pekin 2008]]|boccia druż.}}
{{Medalista infobox/wiersz|3|[[Letnie Igrzyska Paraolimpijskie 2012|Londyn 2012]]|boccia druż.}}
 |odznaczenia               =
 |commons                   =
 |wikicytaty                =
 |www                       =
}}
'''Zoe Robinson''' (ur. [[30 listopada]] [[1989]]) – [[Wielka Brytania|brytyjski]] niepełnosprawny sportowiec, uprawiający [[Boccia|boccię]]. Mistrz paraolimpijski z [[Letnie Igrzyska Paraolimpijskie 2008|Pekinu]] w 2008 roku.

== Medale Igrzysk Paraolimpijskich ==
=== [[Letnie Igrzyska Paraolimpijskie 2012|2012]] ===
* [[Plik:Bronze medal-2008PG.svg|20px]] - [[Boccia na Letnich Igrzyskach Paraolimpijskich 2012|Boccia]] - zespoły - BC1-2

=== [[Letnie Igrzyska Paraolimpijskie 2008|2008]] ===
* [[Plik:Gold medal-2008PG.svg|20px]] - [[Boccia]] - zespoły - BC1-2

{{SORTUJ:Robinson, Zoe}}
[[Kategoria:Brytyjscy sportowcy uprawiający boccię]]
[[Kategoria:Medaliści Letnich Igrzysk Paraolimpijskich 2008]]
[[Kategoria:Medaliści Letnich Igrzysk Paraolimpijskich 2012]]
[[Kategoria:Urodzeni w 1989]]
[[Kategoria:Brytyjscy paraolimpijczycy]]

title: · Zoe Robinson

Data urodzenia: 30 listopada 1989

title: Dorobek medalowy

złoto: Pekin 2008 · boccia druż.

brąz: Londyn 2012 · boccia druż.


text:
# Walerij Kałaczichin
Walerij Aleksiejewicz Kałaczichin (ros. Вале́рий Алексе́евич Калачи́хин, ur. 20 maja 1939 w sowchozie „Wtoraja piatiletka” w Kraju Krasnodarskim, zm. 27 listopada 2014 w Rostowie nad Donem) – rosyjski siatkarz, reprezentant Związku Radzieckiego, złoty medalista igrzysk olimpijskich i brązowy medalista mistrzostw Europy.

## Życiorys
Kałaczichin w 1961 ukończył Rostowski Instytut Finansowo-Ekonomiczny. W reprezentacji Związku Radzieckiego grał od 1963 do 1964. Zdobył brązowy medal na mistrzostwach Europy 1963 w Rumunii. Wystąpił na igrzyskach olimpijskich 1964 w Tokio. Zagrał wówczas we wszystkich dziewięciu meczach, a reprezentacja ZSRR zajęła 1. miejsce.
Był zawodnikiem klubów Buriewiestnik i SKA z Rostowa nad Donem. W 1963 zdobył wicemistrzostwo Związku Radzieckiego. Po zakończeniu kariery zawodniczej w 1969 pracował jako trener siatkówki, najpierw klubu SKA, a następnie reprezentacji Wietnamu i Madagaskaru.
Za osiągnięcia sportowe został wyróżniony tytułem Zasłużony Mistrz Sportu ZSRR w 1990 i odznaczony odznaką honorową „za zasługi w rozwoju kultury fizycznej i sportu” w 2000.

title: Walerij Kałaczichin

wikitext:
{{Sportowiec infobox
 |imię i nazwisko           = Walerij Kałaczichin
 |imię i nazwisko org       = {{k|ru|Вале́рий Калачи́хин}}
 |dyscyplina                = siatkówka
 |grafika                   =
 |opis grafiki              =
 |pełne imię i nazwisko     = Walerij Aleksiejewicz Kałaczichin
 |data urodzenia            = 20 maja 1939
 |miejsce urodzenia         = [[sowchoz]] „Wtoraja piatiletka”, [[Rosyjska Federacyjna Socjalistyczna Republika Radziecka|RFSRR]]
 |data śmierci              = 27 listopada 2014
 |miejsce śmierci           = [[Rostów nad Donem]]
 |obywatelstwo              =
 |wzrost                    =
 |pozycja                   = [[Rozgrywający (piłka siatkowa)|rozgrywający]]
 |klub                      =
 |numer w klubie            =
 |kariera juniorska         =
 |kariera seniorska         =
 |kariera reprezentacyjna   =
! 1963–1964 ! {{Reprezentacja|URS|ps}}
 |kariera trenerska         =
 |medale                    = {{Medalista infobox/reprezentacja|URS}}
{{Medalista infobox/nagłówek|IO}}
{{Medalista infobox/IO|L|Tokio|1964|piłka siatkowa|złoto|([[Piłka siatkowa na Letnich Igrzyskach Olimpijskich 1964 – turniej halowy mężczyzn|turniej halowy]])}}
{{Medalista infobox/nagłówek|ME|PSM}}
{{Medalista infobox/ME|PSM|Rumunia|1963|brąz|}}
 |odznaczenia               = [[Plik:Honored master of sports of the USSR.png|20px|link=Zasłużony Mistrz Sportu ZSRR]] [[Plik:Почётный знак «За заслуги в развитии физической культуры и спорта» (лента).png|20px|link=Odznaka honorowa „Za zasługi w rozwoju kultury fizycznej i sportu”]]
 |commons                   =
 |wikicytaty                =
 |www                       =
}}
'''Walerij Aleksiejewicz Kałaczichin''' ({{W języku|ru|Вале́рий Алексе́евич Калачи́хин}}, ur. [[20 maja]] [[1939]] w sowchozie „Wtoraja piatiletka” w [[Kraj Krasnodarski|Kraju Krasnodarskim]], zm. [[27 listopada]] [[2014]] w [[Rostów nad Donem|Rostowie nad Donem]]) – [[Rosjanie|rosyjski]] siatkarz, reprezentant [[Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich|Związku Radzieckiego]], złoty medalista [[Igrzyska olimpijskie|igrzysk olimpijskich]]<ref>{{cytuj stronę|url=https://www.olympic.org/valeri-kalachikhin|tytuł=Valeri Kalachikhin|opublikowany=olympic.org|język=en fr|data dostępu=2020-04-11}}</ref> i brązowy medalista [[Mistrzostwa Europy w piłce siatkowej mężczyzn|mistrzostw Europy]].

== Życiorys ==
Kałaczichin w 1961 ukończył [[Państwowy Uniwersytet Ekonomiczny w Rostowie|Rostowski Instytut Finansowo-Ekonomiczny]]. W reprezentacji [[Reprezentacja Związku Radzieckiego w piłce siatkowej mężczyzn|Związku Radzieckiego]] grał od 1963 do 1964{{r|inf}}. Zdobył brązowy medal na [[Mistrzostwa Europy w Piłce Siatkowej Mężczyzn 1963|mistrzostwach Europy 1963]] w [[Rumunia|Rumunii]]<ref>{{cytuj stronę|url=http://www.sport-komplett.de/sport-komplett/sportarten/v/volleyball/hst/33.html|tytuł=Volleyball - Europameisterschaften (Herren)|opublikowany=sport-komplett.de|język=de|data dostępu=2020-04-11}}</ref>. Wystąpił na [[Letnie Igrzyska Olimpijskie 1964|igrzyskach olimpijskich 1964]] w [[Tokio]]. Zagrał wówczas we wszystkich dziewięciu meczach, a reprezentacja ZSRR zajęła 1. miejsce<ref name="sr">{{cytuj stronę|url=https://www.sports-reference.com/olympics/athletes/ka/valery-kalachikhin-1.html|archiwum=https://web.archive.org/web/20121016004052/http://www.sports-reference.com/olympics/athletes/ka/valery-kalachikhin-1.html|tytuł=Valery Kalachikhin|opublikowany=sports-reference.com|język=en|data dostępu=2020-04-11}}</ref>.

Był zawodnikiem klubów Buriewiestnik i SKA z Rostowa nad Donem. W 1963 zdobył wicemistrzostwo Związku Radzieckiego. Po zakończeniu kariery zawodniczej w 1969 pracował jako trener siatkówki, najpierw klubu SKA, a następnie reprezentacji [[Reprezentacja Wietnamu w piłce siatkowej mężczyzn|Wietnamu]] i [[Reprezentacja Madagaskaru w piłce siatkowej mężczyzn|Madagaskaru]]{{r|inf|sr}}.

Za osiągnięcia sportowe został wyróżniony tytułem [[Zasłużony Mistrz Sportu ZSRR]] w 1990 i odznaczony odznaką honorową „za zasługi w rozwoju kultury fizycznej i sportu” w 2000<ref name="inf">{{cytuj stronę|url=https://infosport.ru/person/voleibol/kalachihin-valerii|tytuł=Валерий Калачихин|opublikowany=infosport.ru|język=ru|data dostępu=2020-04-11}}</ref>.

== Przypisy ==
{{Przypisy}}

{{SORTUJ:Kałaczichin, Walerij}}
[[Kategoria:Urodzeni w 1939]]
[[Kategoria:Zmarli w 2014]]
[[Kategoria:Ludzie związani z Rostowem nad Donem]]
[[Kategoria:Radzieccy siatkarze]]
[[Kategoria:Radzieccy medaliści olimpijscy]]
[[Kategoria:Medaliści Letnich Igrzysk Olimpijskich 1964]]
[[Kategoria:Siatkarze na Letnich Igrzyskach Olimpijskich 1964]]
[[Kategoria:Rosyjscy trenerzy siatkarscy]]
[[Kategoria:Zasłużeni Mistrzowie Sportu ZSRR]]

title: · Walerij KałaczichinВале́рий Калачи́хин

Pełne imię i nazwisko: Walerij Aleksiejewicz Kałaczichin

Data i miejsce urodzenia: 20 maja 1939 · sowchoz „Wtoraja piatiletka”, RFSRR

Data i miejsce śmierci: 27 listopada 2014 · Rostów nad Donem

Pozycja: rozgrywający

title: Kariera reprezentacyjna

Lata: Reprezentacja · Wyst.

ZSRR

title: Dorobek medalowy

złoto: Tokio 1964 · piłka siatkowa · (turniej halowy)

brąz: Rumunia 1963

Dorobek medalowy: Odznaczenia


text:
# Błąd ortograficzny
Błąd ortograficzny – omyłka polegająca na zapisaniu wyrazu lub wyrażenia w sposób niezgodny z normami ortograficznymi. Zasady ortografii, w zależności od języka, mogą być utrwalone w uzusie i tradycji piśmienniczej lub uregulowane w postaci kodyfikacji. Błędy ortograficzne, wraz z interpunkcyjnymi, zalicza się ze względów praktycznych do błędów językowych, choć z punktu widzenia formalnego są to usterki zewnętrzne wobec systemu językowego.
Pojęcie błędu ortograficznego nie znajduje zastosowania w odniesieniu do każdego języka; w praktyce dotyczyć może bowiem wyłącznie tych języków, które wykształciły tradycję piśmienniczą i wypracowały pewne normy pisowni. Rozwój ortografii jest związany z istnieniem języka literackiego i stanowi część procesu standaryzacji językowej.
Pojęcie ortografii może być odnoszone z jednej strony do uregulowanych norm pisowni (np. w przypadku wysoce skodyfikowanej ortografii polskiej), a z drugiej – do zasad wynikających z uzusu i tradycji literackiej. Niektóre systemy pisowni (np. ortografia angielska, w ogromnej mierze oparta na czynnikach uzualnych i tradycyjnych) dopuszczają większą dozę wariantywności, w postaci pewnej liczby dubletów ortograficznych i przypadków nierozstrzygniętych.

## Geneza błędów ortograficznych
Błędy ortograficzne powstają w trakcie przetwarzania mowy na pismo. W przypadku języka polskiego następuje to zgodnie z następującymi czterema zasadami:
- Zasada fonetyczna polega na tym, że określonej głosce odpowiada zawsze ta sama litera i odwrotnie. Występuje tu zgodność obrazu słuchowego z obrazem wzrokowym (graficznym). Np. kot, dom, mama, lampa.
- Zasada morfologiczna jest odstępstwem od zasady fonetycznej na skutek ujednolicenia pisowni wyrazów należących do tej samej rodziny oraz uniezależnienia jej od sąsiedztwa fonetycznego. Tę zasadę pisowni określają szczegółowe reguły ortograficzne. Np. prośba (bo prosić, mimo wymowy [proźba]), babka (bo baba, mimo wymowy [bapka]).
- Zasada historyczna decyduje o pisowni niezgodnej z obiema poprzednimi zasadami i uwarunkowana jest historycznym rozwojem języka. Na niej opiera się np. pisownia wyrazów z „ó”, „ż”, „rz”, „ch” niewymiennym (król, żona, rzeka, chrust).
- Zasada konwencjonalna (umowna) dotyczy m.in. pisowni wielką i małą literą, zapisu skrótów, pisowni łącznej i rozdzielnej oraz przenoszenia wyrazów. Np. Polak, ale krakowianin; niewiedza, ale nie wiem.

Do najczęściej popełnianych uchybień ortograficznych można zaliczyć naruszenie zasad pisowni wielką i małą literą oraz reguł stosowania zapisu łącznego i rozłącznego, a także indywidualne tworzenie skrótów. Odstępstwa od oficjalnej ortografii bywają wprowadzane świadomie, np. w celu osiągnięcia efektu stylistycznego bądź humorystycznego, podkreślenia swobodnego charakteru komunikacji itp.

## Trzy główne dyrektywy dydaktyczne
Z powyższych zasad wynikają trzy główne dyrektywy dydaktyczne:
1. „Pisz, jak słyszysz” (zasada fonetyczna pisowni).
2. „Pisz według reguły ortograficznej” (zasada morfologiczna i konwencjonalna pisowni).
3. „Pisz, jak widzisz, czyli zgodnie z ustalonym wzorcem pisowni” (zasada historyczna pisowni).

title: Błąd ortograficzny

wikitext:
'''Błąd ortograficzny''' – [[błąd|omyłka]] polegająca na zapisaniu wyrazu lub wyrażenia w sposób niezgodny z [[Ortografia|normami ortograficznymi]]<ref name="enc1992" />. Zasady ortografii, w zależności od języka, mogą być utrwalone w [[uzus językowy|uzusie]] i tradycji piśmienniczej lub uregulowane w postaci [[kodyfikacja (językoznawstwo)|kodyfikacji]]<ref name="kp" />. Błędy ortograficzne, wraz z [[interpunkcja|interpunkcyjnymi]], zalicza się ze względów praktycznych do [[błąd językowy|błędów językowych]], choć z punktu widzenia formalnego są to usterki zewnętrzne wobec [[system językowy|systemu językowego]]<ref name="encenc" /><ref name="PWN" />.

Pojęcie błędu ortograficznego nie znajduje zastosowania w odniesieniu do każdego języka; w praktyce dotyczyć może bowiem wyłącznie tych języków, które wykształciły [[piśmiennictwo|tradycję piśmienniczą]] i wypracowały pewne normy pisowni. Rozwój ortografii jest związany z istnieniem języka literackiego<ref name="Trávníček1940" /> i stanowi część procesu [[Język standardowy|standaryzacji językowej]]<ref name="Ammon2004" />.

Pojęcie ortografii może być odnoszone z jednej strony do uregulowanych norm pisowni (np. w przypadku wysoce skodyfikowanej ortografii polskiej), a z drugiej – do zasad wynikających z uzusu i tradycji literackiej. Niektóre systemy pisowni (np. ortografia angielska, w ogromnej mierze oparta na czynnikach uzualnych i tradycyjnych) dopuszczają większą dozę wariantywności, w postaci pewnej liczby dubletów ortograficznych i przypadków nierozstrzygniętych<ref name="kp" />.

== Geneza błędów ortograficznych ==
[[Plik:Zyczenia dla Jozefa Pilsudskiego z okazji Nowego Roku(01).jpg|thumb|240px|Życzenia noworoczne dla [[Józef Piłsudski|Józefa Piłsudskiego]] – zapisanego błędnie „Piłsuckiego” (1932 r.; ze zbiorów [[Archiwum Państwowe w Poznaniu|Archiwum Państwowego w Poznaniu]])]]
Błędy ortograficzne powstają w trakcie przetwarzania mowy na pismo. W przypadku języka polskiego następuje to zgodnie z następującymi czterema zasadami{{odn|Ginter|2016|s=25–26}}:
* '''[[fonetyka|Zasada fonetyczna]]''' polega na tym, że określonej [[głoska|głosce]] odpowiada zawsze ta sama litera i odwrotnie. Występuje tu zgodność obrazu słuchowego z obrazem wzrokowym (graficznym). Np. ''kot'', ''dom'', ''mama'', ''lampa''.
* '''[[morfologia (językoznawstwo)|Zasada morfologiczna]]''' jest odstępstwem od zasady fonetycznej na skutek ujednolicenia pisowni wyrazów należących do tej samej [[rodzina wyrazów|rodziny]] oraz uniezależnienia jej od sąsiedztwa fonetycznego. Tę zasadę pisowni określają szczegółowe reguły ortograficzne. Np. ''prośba'' (bo ''prosić'', mimo wymowy {{IPA|proźba|nawiasy=kwadratowy}}), ''babka'' (bo ''baba'', mimo wymowy {{IPA|bapka|nawiasy=kwadratowy}}).
* '''[[językoznawstwo diachroniczne|Zasada historyczna]]''' decyduje o pisowni niezgodnej z obiema poprzednimi zasadami i uwarunkowana jest historycznym rozwojem języka. Na niej opiera się np. pisownia wyrazów z „ó”, „ż”, „rz”, „ch” niewymiennym (''król'', ''żona'', ''rzeka'', ''chrust'').
* '''Zasada konwencjonalna''' (umowna) dotyczy m.in. pisowni [[majuskuła|wielką]] i [[minuskuła|małą literą]], zapisu skrótów, pisowni łącznej i rozdzielnej oraz przenoszenia wyrazów. Np. ''Polak'', ale ''krakowianin''; ''niewiedza'', ale ''nie wiem''.

Do najczęściej popełnianych uchybień ortograficznych można zaliczyć naruszenie zasad pisowni [[majuskuła|wielką]] i [[minuskuła|małą literą]] oraz reguł stosowania zapisu łącznego i rozłącznego, a także indywidualne tworzenie [[skrót]]ów<ref name="Załącznik" />. Odstępstwa od oficjalnej ortografii bywają wprowadzane świadomie, np. w celu osiągnięcia efektu stylistycznego bądź humorystycznego, podkreślenia swobodnego charakteru komunikacji itp.<ref name="StarčevićKapović2019" />

== Trzy główne dyrektywy dydaktyczne ==
Z powyższych zasad wynikają trzy główne dyrektywy [[dydaktyka|dydaktyczne]]<ref name="Poradnik" />:
# „Pisz, jak słyszysz” (zasada fonetyczna pisowni).
# „Pisz według reguły ortograficznej” (zasada morfologiczna i konwencjonalna pisowni).
# „Pisz, jak widzisz, czyli zgodnie z ustalonym wzorcem pisowni” (zasada historyczna pisowni).

== Zobacz też ==
{{wikisłownik|błąd ortograficzny}}
{{Commonscat|Spelling mistakes}}
* [[literówka]]

== Przypisy ==
<references>
<ref name="kp">{{Polański1999|s=409}}</ref>
<ref name="enc1992">{{Cytuj |redaktor = [[Stanisław Urbańczyk]] |tytuł = Encyklopedia języka polskiego |data = 1991 |wydanie = 2 |s = 33 |miejsce = Wrocław |wydawca = [[Zakład Narodowy im. Ossolińskich|Ossolineum]] |isbn = 83-04-029-94-4}}</ref>
<ref name="StarčevićKapović2019">{{Cytuj |autor = [[Anđel Starčević]]; [[Mate Kapović]]; Daliborka Sarić |tytuł = Jeziku je svejedno |data = 2019 |s = 81–82 |miejsce = Zagreb |wydawca = Sandorf |isbn = 978-953-351-115-3 |oclc = 1126555222 |język = hr}}</ref>
<ref name="encenc">{{Cytuj |tytuł = błąd językowy |url = https://encenc.pl/blad-jezykowy/ |data dostępu = 2019-02-15 |archiwum = https://web.archive.org/web/20181217062705/https://encenc.pl/blad-jezykowy/ |praca = Encyklopedia językoznawstwa ogólnego |opublikowany = Encyklopedia ENCENC – Polskie encyklopedie humanistyczne}}</ref>
<ref name="PWN">{{Cytuj |autor r = [[Hanna Jadacka]], [[Andrzej Markowski (językoznawca)|Andrzej Markowski]] |rozdział = Hasła problemowe |redaktor = Andrzej Markowski |tytuł = Wielki słownik poprawnej polszczyzny PWN |data = 2022 |s = 1553–1555 |wolumin = 2: Q–Ż |miejsce = Warszawa |wydawca = Wydawnictwo Naukowe PWN |kropka = hasło „błąd językowy” |isbn = 978-83-01-22136-2 978-83-01-22135-5 |oclc = 1325603935}}</ref>
<ref name="Trávníček1940">{{Cytuj |autor = [[František Trávníček]] |tytuł = Nástroj myšlení a dorozumělní: hrst úvah o spisovné češtině |data = 1940 |s = 206 |miejsce = Praha |wydawca = F. Borový |oclc = 5150772 |url = http://books.google.com/books?id=_CY_AAAAIAAJ |język = cs}}</ref>
<ref name="Ammon2004">{{Cytuj |autor r = [[Ulrich Ammon]] |rozdział = Standard variety |redaktor = Ulrich Ammon; Norbert Dittmar; Klaus J. Mattheier; [[Peter Trudgill]] |tytuł = Sociolinguistics |data = 2004 |s = 273–283 |wydanie = 2 |wolumin = 1 |seria = Handbücher zur Sprach- und Kommunikationswissenschaft / Handbooks of Linguistics and Communication Science 3/1 |miejsce = Berlin–New York |wydawca = Walter de Gruyter |isbn = 978-3-11-014189-4 |oclc = 614922494 |doi = 10.1515/9783110141894.1.2.273 |język = en}}</ref>
<ref name="Załącznik">Załącznik nr 10 do informacji [[Najwyższa Izba Kontroli|Najwyższej Izby Kontroli]] o wynikach kontroli realizacji ustawy o języku polskim z kwietnia 2004.</ref>
<ref name="Poradnik">{{Cytuj |autor = Zdzisława Saduś |tytuł = Jak pomóc uczniowi w nauce ortografii. Poradnik dla nauczycieli i rodziców |data = 2003 |s = 11 |miejsce = Opole |wydawca = Wydawnictwo Oświatowe „Promyk” w Opolu}}</ref>
</references>

== Bibliografia ==
* {{Cytuj |odn = tak |autor = Joanna Ginter |tytuł = Rola internetowych poradni językowych w procesie normalizacji pisowni polskiej |data = 2016 |miejsce = Gdańsk |wydawca = Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego |isbn = 978-83-7865-454-4}}

{{Kontrola autorytatywna}}

[[Kategoria:Błędy językowe]]


text:
# Dekanat Wałbrzych-Zachód
Dekanat Wałbrzych-Zachód – jeden z 24 dekanatów w rzymskokatolickiej diecezji świdnickiej. Powstał z inicjatywy ks. inf. Juliana Źrałki w 1998. Biskup Tadeusz Rybak wydzielił go z dekanatu Wałbrzych-Północ.
Dekanat znajduje się na terenie województwa dolnośląskiego, w Wałbrzychu oraz powiecie wałbrzyskim. Jego siedziba ma miejsce w Wałbrzychu, w sanktuarium Podwyższenia Krzyża Świętego.  Do 29 sierpnia 2012 siedziba dekanatu znajdowała się przy kościele Wniebowzięcia NMP, w Szczawnie-Zdroju.
Dotychczasowymi dziekanami byli ks.Jozef Strugarek i ks.Andrzej Raszpla. Od 15 maja 2016 dziekanem jest ks.Jan Gargasewicz

## Parafie i miejscowości
W skład dekanatu wchodzi 7 parafii:

### parafia św. Józefa Oblubieńca NMP
- Chwaliszów → filia św. Anny
- Stare Bogaczowice → kościół parafialny
  - Podgórna
  - Wrony

### parafia NMP Bolesnej
- Lubomin → filia Podwyższenia Krzyża Świętego
- Struga → kościół parafialny

### parafia Wniebowzięcia NMP
- Szczawno-Zdrój → kościół parafialny

### parafia Podwyższenia Krzyża Świętego
- Wałbrzych
  - Podzamcze (wschodnie) → kościół parafialny

### parafia św. Anny
- Wałbrzych
  - Książ
  - Lubiechów
  - Szczawienko → kościół parafialny

### parafia Świętych Piotra i Pawła
- Wałbrzych
  - Podzamcze (zachodnie) → kościół parafialny

### parafia św. Wojciecha
- Wałbrzych i Szczawno Zdrój → kościół parafialny

Powyższy wykaz przedstawia wszystkie miasta, wsie oraz dzielnice miast, przysiółki wsi i osady w dekanacie.

title: Dekanat Wałbrzych-Zachód

wikitext:
{{Administratura kościelna infobox
 |nazwa                          = Dekanat Wałbrzych-Zachód
 |nazwa oryginalna               =
 |typ administratury             = Dekanat
 |grafika                        =
 |opis grafiki                   =
 |alt grafiki                    =
 |państwo                        = POL
 |miejscowość                    = [[Wałbrzych]]
 |adres                          = ul. Jana Pawła II 1<br />58-314 Wałbrzych
 |data powołania                 = [[1998]]
 |data zamknięcia                =
 |wyznanie                       = [[Kościół łaciński|rzymskokatolickie]]
 |kościół                        =
 |nadrzędna administratura typ   = [[Diecezja]]
 |nadrzędna administratura nazwa = [[Diecezja świdnicka|świdnicka]]
 |obiekt sakralny typ            =
 |obiekt sakralny nazwa          =
 |administrator                  = ks.dr Jan Gargasewicz
 |administrator pomocniczy       = ks.dr Jacek Biernacki
 |administrator senior           =
 |rok danych statystycznych      = 2010
 |procent wiernych               =
 |liczba wiernych                = 40 800<ref>''Schematyzm diecezji świdnickiej'', Świdnica 2010, s. 515.</ref>
 |liczba kapłanów diecezjalnych  = 17
 |liczba kapłanów zakonnych      =
 |liczba kapłanów                = 17
 |liczba osób zakonnych          =
 |liczba diecezji                =
 |liczba dekanatów               =
 |liczba parafii                 = 7
 |liczba klasztorów              =
 |powierzchnia                   =
 |mapa                           = Dekanat Wałbrzych-Zachód 2013.png
 |opis mapy                      =
 |alt mapy                       =
 |kod mapy                       = Wałbrzych
 |współrzędne                    = 50°49′21″N 16°16′43″E
 |opis miejsca                   = Siedziba dekanatu
 |commons                        =
 |www                            =
}}
[[File:Dekanat Wałbrzych-Zachód (położenie).png|thumb|right|200px|Położenie na mapie diecezji]]

'''Dekanat Wałbrzych-Zachód''' – jeden z 24 [[dekanat]]ów w [[Kościół katolicki|rzymskokatolickiej]] [[diecezja|diecezji]] [[diecezja świdnicka|świdnickiej]]. Powstał z inicjatywy ks. inf. Juliana Źrałki w [[1998]]. [[Tadeusz Rybak|Biskup Tadeusz Rybak]] wydzielił go z [[Dekanat Wałbrzych-Północ|dekanatu Wałbrzych-Północ]].

Dekanat znajduje się na terenie [[województwo dolnośląskie|województwa dolnośląskiego]], w [[Wałbrzych]]u oraz [[powiat wałbrzyski|powiecie wałbrzyskim]]. Jego siedziba ma miejsce w [[Wałbrzych]]u, w [[Parafia Podwyższenia Krzyża Świętego w Wałbrzychu|sanktuarium Podwyższenia Krzyża Świętego]].  Do [[29 sierpnia]] [[2012]] siedziba dekanatu znajdowała się przy [[Parafia Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Szczawnie-Zdroju|kościele Wniebowzięcia NMP]], w [[Szczawno-Zdrój|Szczawnie-Zdroju]]<ref>[http://web.archive.org/web/20160304120839/http://www.diecezja.swidnica.pl/index.php?option=com_content&view=article&id=949:-nominacje-i-zmiany-w-iii-kwartale-2012&catid=114:ksia&Itemid=169 Przeniesienie siedziby dekanatu Wałbrzych-Zachód po złożeniu urzędu dotychczasowego dziekana, ks. inf. Józefa Strugarka]</ref>.

Dotychczasowymi dziekanami byli ks.Jozef Strugarek i ks.Andrzej Raszpla. Od 15 maja 2016 dziekanem jest ks.Jan Gargasewicz

== Parafie i miejscowości ==
W skład dekanatu wchodzi 7 [[parafia|parafii]]:

=== [[Parafia św. Józefa Oblubieńca w Starych Bogaczowicach|parafia św. Józefa Oblubieńca NMP]] ===
* [[Chwaliszów]] → [[kościół filialny|filia]] [[Święta Anna|św. Anny]]
* [[Stare Bogaczowice]] → [[kościół parafialny]]
** ''[[Podgórna (województwo dolnośląskie)|Podgórna]]''
** ''[[Wrony (województwo dolnośląskie)|Wrony]]''

=== [[Parafia Matki Bożej Bolesnej w Strudze|parafia NMP Bolesnej]] ===
* [[Lubomin (województwo dolnośląskie)|Lubomin]] → [[kościół filialny|filia]] [[Podwyższenie Krzyża Świętego|Podwyższenia Krzyża Świętego]]
* [[Struga (województwo dolnośląskie)|Struga]] → [[kościół parafialny]]

=== [[Parafia Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Szczawnie-Zdroju|parafia Wniebowzięcia NMP]] ===
* '''[[Szczawno-Zdrój]]''' → [[kościół parafialny]]

=== [[Parafia Podwyższenia Krzyża Świętego w Wałbrzychu|parafia Podwyższenia Krzyża Świętego]] ===
* '''[[Wałbrzych]]'''
** '''''[[Podzamcze (Wałbrzych)|Podzamcze]]''''' (wschodnie) → [[kościół parafialny]]

=== [[Parafia św. Anny w Wałbrzychu|parafia św. Anny]] ===
* '''[[Wałbrzych]]'''
** '''''[[Książ (Wałbrzych)|Książ]]'''''
** '''''[[Lubiechów (Wałbrzych)|Lubiechów]]'''''
** '''''[[Szczawienko]]''''' → [[kościół parafialny]]

=== [[Parafia Świętych Apostołów Piotra i Pawła w Wałbrzychu|parafia Świętych Piotra i Pawła]] ===
* '''[[Wałbrzych]]'''
** '''''[[Podzamcze (Wałbrzych)|Podzamcze]]''''' (zachodnie) → [[kościół parafialny]]

=== [[Parafia św. Wojciecha w Wałbrzychu|parafia św. Wojciecha]] ===
* '''[[Wałbrzych]]''' i Szczawno Zdrój → [[kościół parafialny]]

Powyższy wykaz przedstawia wszystkie '''[[miasto|miasta]]''', [[wieś|wsie]] oraz '''''[[dzielnica miasta|dzielnice miast]]''''', ''[[przysiółek|przysiółki wsi]]'' i ''[[przysiółek|osady]]'' w dekanacie.

== Przypisy ==
{{Przypisy}}

== Bibliografia ==
* ''Schematyzm diecezji świdnickiej'', Świdnica 2010, s. 515-527.

== Linki zewnętrzne ==
* [http://www.diecezja.swidnica.pl Strona diecezjalna] [dostęp 2012-07-28]
{{Parafie dekanatu Wałbrzych (zachód)}}
{{Dekanaty diecezji świdnickiej}}

[[Kategoria:Dekanaty diecezji świdnickiej|Wałbrzych-Zachód]]
[[Kategoria:Chrześcijaństwo w Wałbrzychu|*]]
[[Kategoria:Religia w powiecie wałbrzyskim|*]]
[[Kategoria:Chrześcijaństwo w Szczawnie-Zdroju]]

title: Dekanat Wałbrzych-Zachód

Państwo: Polska

Siedziba: Wałbrzych · ul. Jana Pawła II 1 · 58-314 Wałbrzych

Wyznanie: rzymskokatolickie

Diecezja: świdnicka

Dziekan: ks.dr Jan Gargasewicz

Wicedziekan: ks.dr Jacek Biernacki


text:
# Parchment
Parchment – miasto w Stanach Zjednoczonych, w stanie Michigan, w hrabstwie Kalamazoo.

title: Parchment

wikitext:
{{Miejscowość infobox
 |nazwa                        = Parchment
 |nazwa oryginalna             =
 |rodzaj miasta                = Town
 |zdjęcie                      =
 |opis zdjęcia                 =
 |herb                         =
 |flaga                        =
 |dopełniacz nazwy             = Parchment
 |państwo                      = Stany Zjednoczone
 |1. jednostka administracyjna = {{Państwo|Michigan}}
 |2. jednostka administracyjna = [[Hrabstwo Kalamazoo|Kalamazoo]]
 |kod statystyczny             = [[Federal Information Processing Standard|FIPS]]: 26-62340
[[Geographic Names Information System|GNIS]] ID: 0634353
 |stanowisko zarządzającego    = Burmistrz
 |zarządzający                 = Robert B. Heasley
 |powierzchnia                 = 2,38
 |wysokość                     = 236
 |rok                          = 2015
 |liczba ludności              =
 |gęstość zaludnienia          =
 |numer kierunkowy             = 269
 |kod pocztowy                 = 49004
 |tablice rejestracyjne        =
 |strefa czasowa               = [[UTC-05:00]]
[[UTC-04:00]]
 |kod mapy                     = US-MI
 |współrzędne                  = 42°19′32″N 85°34′4″W
 |commons                      =
 |www                          =
}}
'''Parchment''' – miasto w [[Stany Zjednoczone|Stanach Zjednoczonych]], w stanie [[Michigan]], w hrabstwie [[Hrabstwo Kalamazoo|Kalamazoo]].

{{Kontrola autorytatywna}}

[[Kategoria:Miasta w stanie Michigan]]

title: Parchment

Państwo: Stany Zjednoczone

Stan: Michigan

Hrabstwo: Kalamazoo

Burmistrz: Robert B. Heasley


text:
# Huragan Betsy
Huragan Betsy – drugi huragan w porze huraganów atlantyckich w 1965 roku. W jego wyniku śmierć poniosło 81 osób. Ze względu na znaczne straty materialne oraz straty w ludziach, jakie wywołał Betsy, nazwa ta została wycofana z ponownego użycia w nazewnictwie cyklonów tropikalnych nad Atlantykiem.

title: Huragan Betsy

wikitext:
{{Huragan infobox
 |nazwa               = Huragan Betsy
 |kategoria           = Huragan 4. kategorii
 |grafika             = Hurricane Betsy.jpg
 |opis zdjęcia        = Zdjęcie radarowe huraganu
 |typ                 = [[Huragan]]
 |początek            = 27 sierpnia 1965
 |koniec              = 13 września 1965
 |prędkość wiatru     = 250
 |najniższe ciśnienie = 941
 |ofiary              = 81 osób
 |ranni               =
 |zaginieni           =
 |straty              = 1.42 miliardów [[USD]]
 |kraje               = [[Małe Antyle]], {{państwo|BHS}}, {{państwo|USA}}
 |mapa                = Betsy 1965 track.png
 |opis mapy           = Trasa huraganu Betsy
 |commons             = Hurricane Betsy
 |wikinews            =
}}
'''Huragan Betsy''' – drugi huragan w porze huraganów atlantyckich w 1965 roku. W jego wyniku śmierć poniosło 81 osób. Ze względu na znaczne straty materialne oraz straty w ludziach, jakie wywołał Betsy, nazwa ta została wycofana z ponownego użycia w [[Listy nazw cyklonów tropikalnych|nazewnictwie cyklonów tropikalnych]] nad [[Ocean Atlantycki|Atlantykiem]]<ref>{{cytuj stronę | url=http://www.nhc.noaa.gov/retirednames.shtml | tytuł=Retired Hurricane Names Since 1954 | opublikowany=National Hurricane Center | język=en | data dostępu=2016-02-21 | archiwum=https://web.archive.org/web/20110628193705/http://www.nhc.noaa.gov/retirednames.shtml | zarchiwizowano=2011-06-28 }}</ref>.

== Przypisy ==
{{Przypisy}}

{{Kontrola autorytatywna}}

[[Kategoria:1965 w Ameryce Północnej]]
[[Kategoria:Cyklony tropikalne na Oceanie Atlantyckim|Betsy]]
[[Kategoria:Huragany|Betsy]]
[[Kategoria:Katastrofy na Bahamach]]
[[Kategoria:Katastrofy w 1965]]
[[Kategoria:Katastrofy w Stanach Zjednoczonych]]

title: Huragan Betsy

Typ: Huragan

Początek: 27 sierpnia 1965

Koniec: 13 września 1965

Najniższe ciśnienie: 941 hPa

Ofiary śmiertelne: 81 osób

Straty materialne: 1.42 miliardów USD

Dotknięte kraje: Małe Antyle, Bahamy, Stany Zjednoczone


text:
# Shangri-La (kraina)
Shangri-La – fikcyjna kraina opisana przez Jamesa Hiltona (1900-1954) w powieści Zaginiony horyzont wydanej w 1933 roku.
Jest to odosobniona dolina, położona w Tybecie u stóp fikcyjnej góry Karakal (w miejscowym narzeczu „Błękitny Księżyc”), wyższej od Mount Everestu. Dolina rządzona jest sprawiedliwie przez lamów z górującego nad nią klasztoru. Ludzie z Shangri-La są długowieczni, szczęśliwi, żyją w harmonii i oddają się kultywowaniu mądrości. Kontakty ze światem zewnętrznym są sporadyczne, ograniczają się do sprowadzania sprzętów uznanych za potrzebne (np. urządzeń sanitarnych), a także cennych dla ducha jak np. książki czy instrumenty muzyczne. Wędrowcy, którzy przypadkiem trafili do Shangri-La, mają zakaz jej opuszczania.
W kulturze masowej nazwa doliny zaczęła funkcjonować jako synonim mitycznej, orientalnej utopii żyjącej swoim rytmem z dala od zgiełku świata, ma oznaczać miejsce odosobnienia intelektualnego, kryjówkę przed hałasem świata zewnętrznego, naciskami polityki i wymogów kariery. Shangri-La to miejsce, w którym uczeni i pisarze mogą bez przeszkód oddawać się swoim rozmyślaniom i tworzyć swój własny świat. Tym samym miejsce to stało się w pewnym sensie synonimem pojęcia „wieży z kości słoniowej”.

## Shangri-La w kulturze
W muzyce:
Utwory zatytułowane Shangri-La nagrywali artyści:
- The Kinks na albumie Arthur (Or the Decline and Fall of the British Empire) z roku 1969
- Druid na albumie Toward The Sun z roku 1975
- Electric Light Orchestra na albumie A New World Record z roku 1976
- La Pregunta z albumu Gnp Crescendo z roku 1978
- Kim Wilde na albumie Teases & Dares z roku 1984
- Mother Love Bone na albumie Apple z roku 1990 (utwór „This is Shangrila”)
- Billy Idol na albumie Cyberpunk z roku 1993 (utwór „Shangrila”)
- Steelheart na albumie Wait z roku 1996
- The Rutles na albumie The Rutles Archaeology z roku 1996
- Stevie Nicks utwór Trouble in Shangri-La na albumie o tym samym tytule z roku 2001
- Nektar na albumie The Prodigal Son z roku 2001
- Grandaddy na albumie Just Like The Fambly Cat z roku 2006 (utwór „Shangri-La (Outro)”)
- The Stranglers z albumu Suite XVI z 2006
- Martina Topley-Bird na albumie The Blue God z roku 2008
- Gotthard z albumu Need to Believe z roku 2009
- Paleface z albumu Helsinki – Shangri-La z roku 2010 (utwór „Helsinki – Shangri-La”)
- Acid Black Cherry z albumu 2012 z roku 2012
- Mucc z albumu Shangri-La z roku 2012
- Miyavi z albumu The Others z roku 2015
- VIXX z albumu 桃源境 (도원경) z roku 2017
- µ's z albumu µ's Best Album Best Live! Collection II z roku 2014
- Industry(inne języki) z albumu Stranger To Stranger(inne języki) z roku 1983

Albumy zatytułowane Shangri-La nagrali artyści:
- The Rubettes w roku 1979
- Stone Temple Pilots w roku 2001 album Shangri-La Dee Da
- Insane Clown Posse w roku 2002 album The Wraith: Shangri-La
- Mark Knopfler w roku 2004
- Mucc w roku 2012
- Jake Bugg w roku 2013
- Edenbridge w roku 2022

Motyw Shangri-La można również znaleźć w utworach:
- „Kashmir” zespołu Led Zeppelin z albumu Physical Graffiti z roku 1975
- „Cry Little Sister” Mike’a Mainieriego i Gerarda McMahona ze ścieżki dźwiękowej do filmu Straceni chłopcy z roku 1987[2].
- „Angels Fall First” zespołu Nightwish z albumu Angels Fall First z roku 1997.
- „Suck It and See” zespołu Arctic Monkeys z albumu Suck It and See z roku 2011.
- „Sir Mr. Presideath Sir” zespołu Lordi z albumu Scare Force One z roku 2014[3].
- „Shangri La” kieleckiego rapera Dejana z roku 2015.
- „Bourgeois Shangri-La” piosenkarki Miss Li z albumu „Dancing the whole way home” z roku 2009
- „Ghost of Shangri La” wokalisty rockowego Mylesa Kennedy’ego z albumu „Year of the Tiger” z roku 2018
- "Z Tobą" rapera Sokoła z albumu "Wojtek Sokół" z roku 2019

W filmie:
- W 1937 roku na podstawie powieści Jamesa Hiltona powstał film Lost Horizon w reżyserii Franka Capry
- W filmie Ślepa furia z 1989 roku pojawia się jako napis na skrzynce na listy, przy wejściu do przyczepy, w której mieszka instruktorka jogi Coleen.
- Jedno z miejsc akcji filmu Sky Kapitan i świat jutra z 2004 r.
- Świat równoległy w anime Noein
- Jedno z miejsc akcji w filmie Scooby Doo i śnieżny stwór
- Jedno z miejsc akcji filmu Stephena Sommersa pt. Mumia: Grobowiec cesarza smoka z 2008 r.
- Shangri-La Towers to nazwa osiedla dla biedoty w filmie Brazil w reżyserii Terry’ego Gilliama.
- W serialu Skrzydła w odcinku „The Lyin' King” (1996) klub ze striptizem nosi nazwę „Club Shangri-La”.

W grach komputerowych:
- Jedna z lokacji w grze Unreal Tournament III
- Kraina, do której podążają bohaterowie gry Uncharted 2: Among Thieves.
- W trzecim DLC do Call of Duty: Black Ops, pojawia się nowa mapa do trybu „Zombie” o tej nazwie. Występują na niej dwa nowe typy zombie.
- W grze Far Cry 4, gdzie medytując można przenieść się do tej krainy.
- W grze Hitman: Rozgrzeszenie lokacja zawierająca mieszkania hipisów nosi tę nazwę.
- W grze Reksio i Kapitan Nemo, miejsce to znajduje się jednak w Indiach.
- W dodatku do drugiej części gry Seduce Me the Otome: The Demon War.
- Statek, który zabiera początkujących graczy na nowy ląd w MapleStory.
- Jedna z map oryginalnej, pierwszej odsłony z serii Heroes of Might and Magic
- Jedna z lokacji w grze Yakuza (gra komputerowa)

W literaturze:
- W Klątwa Tygrysa-Wyzwanie autorstwa Colleen Houck, wydana w 2012 r. Miejsce przedstawione jako raj w którym panuje zgoda i ład, zwierzęta wszystkich gatunków, oraz istoty fantastyczne żyją wspólnie w harmonii. Autorka przedstawiła Shangri-La jako azyl dla zwierząt z Arki Noego.

title: Shangri-La (kraina)

wikitext:
{{Inne znaczenia|2=[[Shangri-La|Shangri-La (ujednoznacznienie)]]|fikcyjnej krainy}}
{{dopracować|źródła=2009-12}}
'''Shangri-La''' – fikcyjna kraina opisana przez [[James Hilton|Jamesa Hiltona]] (1900-1954) w powieści ''Zaginiony horyzont'' wydanej w 1933 roku<ref>{{Encyklopedia Britannica |id = topic/Shangri-La |tytuł = Shangri-La |data dostępu = 2022-10-24}}</ref>.

Jest to odosobniona dolina, położona w [[Tybet (region)|Tybecie]] u stóp fikcyjnej góry Karakal (w miejscowym narzeczu „Błękitny Księżyc”), wyższej od [[Mount Everest]]u. Dolina rządzona jest sprawiedliwie przez [[Lama (religioznawstwo)|lamów]] z górującego nad nią klasztoru. Ludzie z Shangri-La są długowieczni, szczęśliwi, żyją w harmonii i oddają się kultywowaniu mądrości. Kontakty ze światem zewnętrznym są sporadyczne, ograniczają się do sprowadzania sprzętów uznanych za potrzebne (np. urządzeń sanitarnych), a także cennych dla ducha jak np. książki czy instrumenty muzyczne. Wędrowcy, którzy przypadkiem trafili do Shangri-La, mają zakaz jej opuszczania.

W kulturze masowej nazwa doliny zaczęła funkcjonować jako synonim mitycznej, orientalnej [[utopia|utopii]] żyjącej swoim rytmem z dala od zgiełku świata, ma oznaczać miejsce odosobnienia intelektualnego, kryjówkę przed hałasem świata zewnętrznego, naciskami polityki i wymogów kariery. Shangri-La to miejsce, w którym uczeni i pisarze mogą bez przeszkód oddawać się swoim rozmyślaniom i tworzyć swój własny świat. Tym samym miejsce to stało się w pewnym sensie synonimem pojęcia „[[Wieża z kości słoniowej|wieży z kości słoniowej]]”.

== Shangri-La w kulturze ==
'''W muzyce''':

Utwory zatytułowane Shangri-La nagrywali artyści:
* [[The Kinks]] na albumie ''[[Arthur (Or the Decline and Fall of the British Empire)]]'' z roku [[1969 w muzyce|1969]]
* [[Druid (zespół muzyczny)|Druid]] na albumie ''[[Toward The Sun]]'' z roku [[1975 w muzyce|1975]]
* [[Electric Light Orchestra]] na albumie ''[[A New World Record]]'' z roku [[1976 w muzyce|1976]]
* [[La Pregunta]] z albumu [[Gnp Crescendo]] z roku [[1978 w muzyce|1978]]
* [[Kim Wilde]] na albumie ''[[Teases & Dares]]'' z roku [[1984 w muzyce|1984]]
* [[Mother Love Bone]] na albumie ''Apple'' z roku [[1990 w muzyce|1990]] (utwór „This is Shangrila”)
* [[Billy Idol]] na albumie [[Cyberpunk (album)|Cyberpunk]] z roku [[1993 w muzyce|1993]] (utwór „Shangrila”)
* [[Steelheart]] na albumie ''Wait'' z roku [[1996 w muzyce|1996]]
* [[The Rutles]] na albumie ''The Rutles Archaeology'' z roku [[1996]]
* [[Stevie Nicks]] utwór ''[[Trouble in Shangri-La]]'' na albumie o tym samym tytule z roku [[2001 w muzyce|2001]]
* [[Nektar (zespół muzyczny)|Nektar]] na albumie ''The Prodigal Son'' z roku [[2001]]
* [[Grandaddy]] na albumie ''Just Like The Fambly Cat'' z roku [[2006 w muzyce|2006]] (utwór „Shangri-La (Outro)”)
* [[The Stranglers]] z albumu ''[[Suite XVI]]'' z [[2006 w muzyce|2006]]
* [[Martina Topley-Bird]] na albumie ''[[The Blue God]]'' z roku [[2008 w muzyce|2008]]
* [[Gotthard (zespół muzyczny)|Gotthard]] z albumu ''[[Need to Believe]]'' z roku [[2009 w muzyce|2009]]
* [[Paleface]] z albumu ''[[Helsinki – Shangri-La]]'' z roku [[2010 w muzyce|2010]] (utwór „Helsinki – Shangri-La”)
* [[Acid Black Cherry]] z albumu ''2012'' z roku [[2012 w muzyce|2012]]
* [[Mucc]] z albumu Shangri-La z roku [[2012]]
* [[Miyavi]] z albumu ''[[The Others]]'' z roku [[2015 w muzyce|2015]]
* [[VIXX]] z albumu [[桃源境 (도원경)]] z roku [[2017 w muzyce|2017]]
* [[Μ's(zespół)|µ's]] z albumu ''[[µ's Best Album Best Live! Collection II]]'' z roku [[2014 w muzyce|2014]]
* {{link-interwiki|Industry (amerykańska grupa muzyczna)|Q=Q3150631|tekst=Industry}} z albumu {{link-interwiki|Stranger to Stranger|Q=Q7621568|tekst=Stranger To Stranger}} z roku 1983

Albumy zatytułowane Shangri-La nagrali artyści:
* [[The Rubettes]] w roku [[1979 w muzyce|1979]]
* [[Stone Temple Pilots]] w roku [[2001 w muzyce|2001]] album ''[[Shangri-La Dee Da]]''
* [[Insane Clown Posse]] w roku [[2002 w muzyce|2002]] album ''[[The Wraith: Shangri-La]]''
* [[Mark Knopfler]] w roku [[2004 w muzyce|2004]]
* [[Mucc]] w roku [[2012 w muzyce|2012]]
* [[Jake Bugg]] w roku [[2013 w muzyce|2013]]
* [[Edenbridge (zespół muzyczny)|Edenbridge]] w roku [[2022]]

Motyw Shangri-La można również znaleźć w utworach:
* „[[Kashmir (utwór)|Kashmir]]” zespołu [[Led Zeppelin]] z albumu [[Physical Graffiti]] z roku [[1975 w muzyce|1975]]
* „Cry Little Sister” [[Mike Mainieri|Mike’a Mainieriego]] i [[Gerard McMahon|Gerarda McMahona]] ze ścieżki dźwiękowej do filmu ''[[Straceni chłopcy]]'' z roku [[1987 w muzyce|1987]]<ref>{{cytuj stronę|url=https://www.imdb.com/title/tt0093437/soundtrack?ref_=tt_trv_snd|tytuł=Soundtrack for Straceni chłopcy|opublikowany=IMDb|data dostępu=2013-03-09}}</ref>.
* „Angels Fall First” zespołu [[Nightwish]] z albumu ''[[Angels Fall First]]'' z roku [[1997 w muzyce|1997]].
* „Suck It and See” zespołu [[Arctic Monkeys]] z albumu ''[[Suck It and See]]'' z roku [[2011 w muzyce|2011]].
* „Sir Mr. Presideath Sir” zespołu [[Lordi]] z albumu ''Scare Force One'' z roku 2014<ref>{{Cytuj stronę|url = http://www.tekstowo.pl/piosenka,lordi,sir__mr__presideath__sir.html|tytuł = Lordi - Sir, Mr. Presideath, Sir|autor = |data dostępu = 2014-11-20|opublikowany = |język =}}</ref>.
* „Shangri La” kieleckiego rapera Dejana z roku 2015.
* „Bourgeois Shangri-La” piosenkarki [[Miss Li]] z albumu „Dancing the whole way home” z roku 2009
* „Ghost of Shangri La” wokalisty rockowego [[Myles Kennedy|Mylesa Kennedy’ego]] z albumu „[[Year of the Tiger]]” z roku [[2018 w muzyce|2018]]
* "Z Tobą" rapera Sokoła z albumu "Wojtek Sokół" z roku 2019

'''W filmie''':
* W [[1937 w filmie|1937]] roku na podstawie powieści Jamesa Hiltona powstał film ''Lost Horizon'' w reżyserii [[Frank Capra|Franka Capry]]
* W filmie [[Ślepa furia]] z 1989 roku pojawia się jako napis na skrzynce na listy, przy wejściu do przyczepy, w której mieszka instruktorka jogi Coleen.
* Jedno z miejsc akcji filmu ''[[Sky Kapitan i świat jutra]]'' z [[2004 w filmie|2004]] r.
* Świat równoległy w anime ''[[Noein]]''
* Jedno z miejsc akcji w filmie ''[[Scooby Doo i śnieżny stwór]]''
* Jedno z miejsc akcji filmu [[Stephen Sommers|Stephena Sommersa]] pt. ''[[Mumia: Grobowiec cesarza smoka]]'' z [[2008 w filmie|2008]] r.
* Shangri-La Towers to nazwa osiedla dla biedoty w filmie [[Brazil (film)|''Brazil'']] w reżyserii [[Terry Gilliam|Terry’ego Gilliama]].
* W serialu ''[[Skrzydła (serial telewizyjny)|Skrzydła]]'' w odcinku „The Lyin' King” (1996) klub ze striptizem nosi nazwę „Club Shangri-La”.

'''W grach komputerowych''':
* Jedna z lokacji w grze ''[[Unreal Tournament III]]''
* Kraina, do której podążają bohaterowie gry ''[[Uncharted 2: Pośród złodziei|Uncharted 2: Among Thieves]]''.
* W trzecim [[Zawartość do pobrania|DLC]] do ''[[Call of Duty: Black Ops]]'', pojawia się nowa mapa do trybu „[[Zombie]]” o tej nazwie. Występują na niej dwa nowe typy zombie.
* W grze ''[[Far Cry 4]]'', gdzie medytując można przenieść się do tej krainy.[http://www.gry-online.pl/S016.asp?ID=20470]
* W grze ''[[Hitman: Rozgrzeszenie]]'' lokacja zawierająca mieszkania hipisów nosi tę nazwę.
* W grze ''[[Reksio i Kapitan Nemo]]'', miejsce to znajduje się jednak w Indiach.
* W dodatku do drugiej części gry ''Seduce Me the Otome: The Demon War''.
* Statek, który zabiera początkujących graczy na nowy ląd w ''[[MapleStory]]''.
* Jedna z map oryginalnej, pierwszej odsłony z serii ''[[Heroes of Might and Magic (seria)|Heroes of Might and Magic]]''
* Jedna z lokacji w grze [[Yakuza (gra komputerowa)]]

'''W literaturze''':
* W ''Klątwa Tygrysa-Wyzwanie'' autorstwa [[Colleen Houck]], wydana w 2012 r. Miejsce przedstawione jako raj w którym panuje zgoda i ład, zwierzęta wszystkich gatunków, oraz istoty fantastyczne żyją wspólnie w harmonii. Autorka przedstawiła Shangri-La jako azyl dla zwierząt z Arki Noego.

== Przypisy ==
{{Przypisy}}

{{Kontrola autorytatywna}}

[[Kategoria:Fikcyjne krainy]]
[[Kategoria:Utopie]]


text:
# Wikipedia greckojęzyczna
Wikipedia greckojęzyczna – grecka edycja językowa Wikipedii. Ta edycja powstała 1 grudnia 2002 i na dzień 18 lutego 2014 miała ponad 98 tys. artykułów zajmując 51. pozycję na liście największych Wikipedii.
Słowa „Wikipedia, wolna encyklopedia” brzmią po grecku Wikipédia, i eléftheri enkiklopédia (Βικιπαίδεια, η ελεύθερη εγκυκλοπαίδεια).

title: Wikipedia greckojęzyczna

wikitext:
{{Projekt Fundacji Wikimedia infobox
 | wikiprojekt       = Wikipedia greckojęzyczna
 | logo              = Wikipedia-logo-v2-el.svg
 | data uruchomienia = [[1 grudnia]] [[2002]]
 | artykułów         = {{Statystyki Wikipedii|H|el|N}}
 | użytkowników      = {{Statystyki Wikipedii|U|el|N}}
 | administratorów   = {{Statystyki Wikipedii|A|el|N}}
 | 100               =
 | 1000              =
 | 10 000            =
 | 50 000            =
 | 100 000           =
 | 200 000           =
 | 500 000           =
 | 1 000 000         =
 | 1 500 000         =
 | 2 000 000         =
 | 2 500 000         =
 | 3 000 000         =
 | screenshot        =
 | commons           = Category:Greek Wikipedia
 | www               = http://el.wikipedia.org/
}}
'''Wikipedia greckojęzyczna''' – [[język grecki|grecka]] edycja językowa [[Wikipedia|Wikipedii]]. Ta edycja powstała 1 grudnia 2002<ref>[[:en:Greek Wikipedia|O Wikipedii greckiej]] {{lang|en}}</ref> i na dzień 18 lutego 2014 miała ponad 98 tys. artykułów<ref>[[:el:Ειδικό:Στατιστικά|Statystyka greckiej Wikipedii]] {{lang|el}}</ref> zajmując 51. pozycję na liście największych Wikipedii<ref>[[:meta:Complete list of language Wikipedias ordered by size|Lista wersji językowych Wikipedii]]</ref>.

Słowa „Wikipedia, wolna encyklopedia” brzmią po grecku ''Wikipédia, i eléftheri enkiklopédia'' (''Βικιπαίδεια, η ελεύθερη εγκυκλοπαίδεια'').

== Przypisy ==
{{Przypisy}}

== Linki zewnętrzne ==
* [http://el.wikipedia.org Wikipedia greckojęzyczna]
* [http://stats.wikimedia.org/PL/TablesWikipediaEL.htm Statystyki Wikipedii greckojęzycznej]

{{wikipedie}}

[[Kategoria:Edycje językowe Wikipedii|greckojęzyczna]]
[[Kategoria:Język grecki|Wikipedia, grecka]]

title: Wikipedia greckojęzyczna

Data uruchomienia: 1 grudnia 2002