text:
# William Shakespeare
William Shakespeare (forma spolszczona: Szekspir; ur. prawd. 23 kwietnia 1564, ochrzczony 26 kwietnia 1564, w Stratford-upon-Avon, zm. 23 kwietnia?/3 maja 1616 tamże) – angielski poeta, dramaturg, aktor. Powszechnie uważany za jednego z najwybitniejszych pisarzy literatury angielskiej oraz reformatorów teatru.
Napisał 38 sztuk, 154 sonety, a także wiele utworów innych gatunków. Mimo że cieszył się popularnością już za życia, jego sława rosła głównie po śmierci, dopiero wtedy został zauważony przez prominentne osobistości. Uważa się go za poetę narodowego Anglii.
Większość swoich prac napisał między 1586 a 1612 rokiem. Przedmiotem ciągłej debaty jest ich chronologia, a nawet kwestia autorstwa większości z nich. Był jednym z niewielu dramaturgów, którzy z powodzeniem tworzyli zarówno komedie, jak i tragedie. Sztuki Shakespeare’a przetłumaczono na wiele języków nowożytnych, inscenizacje mają miejsce na całym świecie. Jest również najczęściej cytowanym pisarzem anglojęzycznego świata. Wiele jego neologizmów weszło do codziennego użycia. Lista słów, które wprowadził do języka angielskiego, liczy około 1600 pozycji. Według różnych źródeł, w swoich dziełach użył od 20 000 do 30 000 różnych słów.

## Życiorys

### Młodość
William Shakespeare (znany także jako Shakspere, Shakspear, Shakespere, Shaksper, Shaxper, oraz Shake-speare; zasady pisowni nie były jeszcze wtedy jednoznacznie ustalone, istnieje ponad sto odmian tego nazwiska) urodził się w kwietniu 1564 roku w Stratford-upon-Avon, jako trzecie z ośmiorga dzieci Johna Shakespeare’a, rękawicznika i lokalnego polityka, oraz pochodzącej ze znanej i bogatej rodziny, Mary Arden. Jego rodzice byli kuzynostwem, ich matki były siostrami. Tego typu małżeństwa nie były w XVI wieku w Anglii niecodzienne.
Przypuszcza się, że urodził się w domu rodzinnym przy Henley Street. Dokładna data dzienna nie jest znana. Ze względu na to, że został ochrzczony 26 kwietnia, a zgodnie z tradycją taka ceremonia odbywała się nie później niż kilka dni po przyjściu na świat, przyjmuje się za datę jego urodzenia 23 kwietnia 1564.
| 4. Richard Shakespeare |  |                     |  |  |                        |
|                        |  | 2. John Shakespeare |  |  |                        |
| 5. Abigail Webb        |  |                     |  |  |                        |
|                        |  |                     |  |  | 1. William Shakespeare |
| 6. Robert Arden        |  |                     |  |  |                        |
|                        |  | 3. Mary Arden       |  |  |                        |
| 7. Marry Webb          |  |                     |  |  |                        |
|                        |  |                     |  |  |                        |

W szkole w Stratford uczył się łaciny, historii, literatury antycznej i retoryki, a jego nauczycielami byli magistrowie z Oxfordu. Prawdopodobnie w okresie kłopotów finansowych ojca, związanych z nielegalnym handlem wełną, musiał przerwać naukę (jako syn lokalnego prominenta mógł pobierać nauki za darmo, nie ma jednak dokumentów potwierdzających ten fakt). Prawdopodobnie zakończył edukację w wieku 14 lub 15 lat. Pracował w kilku magnackich rezydencjach jako guwerner, sekretarz, a także aktor w dworskich przedstawieniach. W 1582 roku osiemnastoletni Shakespeare ożenił się z Anne Hathaway, która miała wtedy 26 lat. W związku z różnicą wieku, a także z tym, że Anne była w trzecim miesiącu ciąży, przyjmuje się, że małżeństwo to było wymuszone przez jej rodzinę. Mieli trójkę dzieci: Susannę (ur. 1583) i bliźnięta o imionach Hamnet i Judith, urodzone w 1585. Hamnet zmarł w 1596 roku; niektórzy przypuszczają, że jego śmierć była jedną z inspiracji do napisania Hamleta.

### Stracone lata
Nic nie wiadomo o siedmiu latach jego życia, które nastąpiły po przyjściu na świat bliźniąt. Ten czas określa się jako the lost years (stracone lata). Istnieją tylko domysły, co mogło dziać się w tym okresie. Być może William został aresztowany i osadzony w więzieniu za kłusownictwo. Istnieje też teoria, mówiąca, że pracował jako nauczyciel. Możliwe, że w późniejszym okresie walczył jako żołnierz w Holandii. Przypuszcza się także, że podróżował po kontynencie, gdzie poznał takie osobistości jak Michel de Montaigne, a także poznał twórczość Giordano Bruno. Przypuszcza się też, że mógł pomagać grupie teatralnej w Londynie. Dowody na każdą z tych tez są co najwyżej poszlakowe.
Braki w źródłach dotyczących życia jednostki nie należą do rzadkości, dlatego określenie „zaginione lata” może być raczej wyrazem oczekiwań biograficznych niż faktycznym problemem badawczym. Wiadomo natomiast, że do 1592 roku był już uznanym dramaturgiem w Londynie, a jego sztuki były wystawiane na scenie.
Pierwsza drukowana wzmianka o Shakespearze pojawia się w broszurze Roberta Greene’a z 1592 roku. W tym okresie był on już członkiem Trupy Lorda Szambelana, znanej później jako King’s Men. Greene zrobił aluzję do kogoś, kto we własnym mniemaniu jest jedynym „trzęsisceną” w tym kraju (in his owne conceit the onely Shake-scene in a countrie).

### Praca twórcza
W 1598 roku po raz pierwszy wziął udział w przedstawieniu; także wtedy jego nazwisko zaczęło pojawiać się w charakterze autora sztuk. Przekaz mówi, że oprócz tego, że pisał dla Trupy Lorda Szambelana teksty nowych utworów, zajmował się finansami grupy, grywał także niewielkie role w spektaklach, takich jak Jak wam się podoba i Henryk V. Był współwłaścicielem Globe Theatre.
Wiele z jego dramatów czerpie motywy z literatury dawniejszej, co wpisywało się w specyfikę epoki, w której nie istniały jeszcze prawa autorskie, a wszelka imitacja, trawestacja i intertekstualność były jednymi z najbardziej cenionych cech ówczesnej literatury. Hamlet, na przykład, bazuje na niezachowanym Ur-Hamlecie (prawdopodobnie napisanym przez Thomasa Kyda, autora Tragedii hiszpańskiej), zaś Król Lear na wydanej wcześniej sztuce pod tym samym tytułem. Inspiracją do ich napisania były także dzieła włoskie i angielskie, takie jak nowele i kroniki. Shakespeare uważał za dobrą metodę korzystanie ze sprawdzonych wzorców – przykładowo: postać Falstaffa, pojawiająca się w Henryku IV, część 1 i  część 2, okazała się tak popularna, że umieścił ją także w Wesołych kumoszkach z Windsoru. Wysoko cenił reakcję publiczności i był gotów ulegać jej reakcjom, o czym świadczyć może utwór Jak wam się podoba.

### Działalność pozateatralna
O dużej sprawności jako organizatora świadczą zasługi dla trupy lorda szambelana Henry’ego Careya (Lord Chamberlain’s Men). Potrafił zdobyć dla niej możnego mecenasa, jakim był król Jakub I. Znalazł także źródło finansowania dla własnych prac, którym było wsparcie zamożnego hrabiego, Henry’ego Wriothesleya. Oprócz tego, że współfinansował budowę Globe Theatre, działał także w Blackfriars Theatre (zbudowanym w 1596 roku), którego publiczność była bardziej elitarna.
Po przeprowadzce do Londynu (Anne Hathaway została w Stratfordzie), w 1604 roku był swatem córki swojego kamienicznika. Dokumenty sądowe z 1612 roku dają dowód na to, że Shakespeare był lokatorem Christophera Mountjoya, zamożnego mieszkańca Londynu. Jeden z praktykantów Mountjoya, Stephen Belott, chciał poślubić jego córkę. Rola Shakespeare’a polegała na tym, że był pośrednikiem, ustalającym warunki posagu. Doszło do małżeństwa; osiem lat później Belott pozwał do sądu swojego teścia, gdyż ten nie wspierał pary finansowo; Shakespeare był świadkiem w tej sprawie.
Liczne zachowane z tego okresu dokumenty związane z finansami pozwalają stwierdzić, że majątek Shakespeare’a rósł w szybkim tempie, co pozwoliło mu na zakup domu w dzielnicy Blackfriars w Londynie, a także drugiej co do wielkości posiadłości w Stratford, New Place. W 1596 roku dzięki staraniom pisarza został nadany przez heroldię herb jego ojcu. John Shakespeare chciał otrzymać go już w 1576 roku, jednak musiał przerwać odpowiednie procedury wskutek pogarszania się jego sytuacji finansowej. Dewiza herbowa brzmiała: Non Sanz Droict (pl. Nie bez prawa).

### Ostatnie lata życia
Shakespeare wrócił do Stratford w 1613 roku, zmarł w wieku 52 lat, 23 kwietnia 1616. Ostatnie lata życia spędził w New Place.
Został pochowany w absydzie kolegiaty Świętej Trójcy w Stratford. To wyróżnienie spotkało go jednak nie ze względu na jego sławę jako pisarza: kupił ten przywilej za kwotę 440 funtów. Jego pomnik przedstawia go jako poetę z piórem w ręce. Na nagrobku Shakespeare’a, pod popiersiem, znajduje się łacińskie epitafium i wiersz w języku angielskim. Epitafium głosi:

IVDICIO PYLIUM, GENIO SOCRATEM, ARTE MARONEM,

TERRA TEGIT, POPULUS MAERET, OLYMPUS HABET

Pierwszą część możemy przetłumaczyć jako „Pylos w osądach, Sokrates w geniuszu, Maro w sztuce”. Słowa te odnoszą się do mądrego króla Nestora, władcy Pylos, filozofa Sokratesa i Wergiliusza (jego cognomen brzmiał Maro). Druga część znaczy: „Ziemia go grzebie, ludzie opłakują, do Olimpu należy”.
Na epitafium wyrytym w płycie kamiennej przykrywającej jego grób znajduje się wiersz. Wiersz jest czterolinijkowym epigramatem zawierającym błogosławieństwo dla tego, kto uszanuje grób Shakespeare’a i przekleństwo dla tego, kto się poważy ruszyć jego kości.

Good friend for Jesus sake forbeare,
To dig the dust enclosed here.
Blessed be the man that spares these stones,
And cursed be he that moves my bones.

## Twórczość

### Sztuki
Liczne sztuki tego pisarza, kroniki, komedie i tragedie, są uważane za jedne z najlepszych dzieł w swoich gatunkach i arcydzieła angielskiej literatury. Większość z nich została wystawiona w Globe Theatre, wybudowanym w 1599 roku, a który spłonął w 1613 roku podczas inscenizowania Henryka VIII. Pisarz występował też jako aktor; jego grupa nosiła nazwę Lord Chamberlain’s Men, na cześć ich mecenasa. Po objęciu patronatu nad nią przez króla Jakuba I zmieniła nazwę na King’s Men.
Jeśli chodzi o sztuki historyczne, Shakespeare korzystał z dwóch podstawowych źródeł. Dla dzieł związanych z Rzymem i Grecją są to utwory Plutarcha (w tłumaczeniu Thomasa Northa) zaś te, które są związane z historią Brytanii, bazę czerpią z kronik Raphaela Holinsheda. Można je także podzielić na te wydane wcześniej (pierwsza tetralogia) i te powstałe w późniejszym okresie (druga tetralogia).
Eksperci dokonują następującego podziału wszystkich jego utworów:
- wczesne komedie i kroniki (np. Sen nocy letniej; ok. 1590–1596)
- utwory z okresu pośredniego (wtedy powstały najbardziej znane sztuki, jak: Otello, Romeo i Julia, Makbet, Hamlet czy Król Lear, a także sztuki problemowe, do których zaliczyć możemy Miarkę za miarkę; ok. 1595–1609)
- późne romanse (Burza, Opowieść zimowa; ok. 1610–1612)

O ile wcześniejsze dzieła znacznie się od siebie różnią charakterem, o tyle te pisane później poruszają podobne tematy, takie jak zdrada, przyjaźń, morderstwo, władza i ambicje. Utwory powstałe jako ostatnie zawierają więcej elementów fantastycznych, błyskotliwych rozwiązań. Trzeba jednocześnie pamiętać, że nie jest możliwe dokonanie jednoznacznego podziału sztuk Shakespeare’a, a wszelkie rozróżnienia są jedynie umowne.
Większość została opublikowana w formacie quarto, jednak pierwsze duże wydanie jego dzieł nastąpiło w 1623 roku. Obecnie jest określane mianem Pierwszego Folio (zawiera 36 dzieł, w tym prawie wszystkie najbardziej znane, oprócz Peryklesa, księcia Tyru i Dwóch szlachetnych krewnych); w jego wydanie zaangażowany był John Heminges. Warto zaznaczyć, że w międzyczasie ukazywały się też pirackie wersje utworów pisarza, takie jak Fałszywe Folio. W Pierwszym Folio po raz pierwszy został zawarty tradycyjny podział jego sztuk na komedie, tragedie i kroniki, powszechnie stosowany do dzisiaj. Współcześnie pojawiają się też podziały na tzw. sztuki problemowe, które łączą w sobie elementy komedii i tragedii (Miarka za miarkę), a także na romanse (Opowieść zimowa)
Istnieje wiele kontrowersji co do chronologii powstawania jego utworów. Poza tym, z uwagi na fakt, że nigdy nie wydał autoryzowanej edycji swoich sztuk, ciężko jest ustalić ich właściwą wersję; dla niektórych dzieł istnieje kilka różniących się od siebie wydań. Ten stan rzeczy sprawia, że ustalenie dokładnej treści utworów jest jedną z głównych kwestii, nad którymi pochylają się współcześni badacze. Ze względu na to, że w jego czasach nie było jeszcze ustalonych zasad pisowni, niektóre słowa zapisywał w różny sposób, co potem powodowało, że przepisujący je często zmieniali ich znaczenie. Istnienie kilku różniących się od siebie w szczegółach wydań tego samego utworu jest także tłumaczone tym, że Shakespeare z biegiem lat wprowadzał w swoich utworach zmiany.

### Sonety
Sonety Shakespeare’a to zbiór 154 utworów, traktujących o pięknie, miłości i moralności. Pierwszych 17 skierowanych jest do młodzieńca, którego nawołują do małżeństwa i posiadania potomstwa, dzięki czemu jego uroda mogłaby zostać przekazana kolejnym pokoleniom. Kolejne (18–126) odnoszą się do mężczyzny, w którym podmiot liryczny jest zakochany. Utwory 127–152 odnoszą się do miłości poety do jego kochanki. Dwa ostatnie sonety, 153 i 154, mają charakter alegoryczny i odnoszą się do Kupidyna.
Prawie wszystkie, z wyjątkiem dwóch pierwszych, pojawiły się w wydawnictwie zatytułowanym Shakespeare’s Sonnets; numery 138 i 144 wydane zostały także w dziele Namiętny pielgrzym, w 1599 roku. Wskazuje to, że były pisane przez dłuższy okres, począwszy od lat 90. XVI wieku. Nie są znane okoliczności, w jakich zostały wydane. Pojawia się w nich tajemnicza dedykacja dla „Pana W.H.”, który jest opisywany jako „the only begetter” (ten, któremu należy przypisać wszystkie zasługi; jedyny ojciec). Nie wiadomo, kto jest jej autorem – Shakespeare, czy też wydawca sonetów, Thomas Thorpe. Nie ma także informacji o tym, kim jest ta postać. Być może był to jeden z mecenasów (np. Henry Wriothesley), możliwe też, że dedykacja ta jest skierowana do młodzieńca, opisywanego w sonetach.

### Inne utwory
Oprócz sonetów, pisarz był autorem także dłuższych utworów wierszowanych, takich jak Namiętny pielgrzym, Gwałt na Lukrecji czy Skarga zakochanej. Wydaje się, że zostały napisane, aby zdobyć przychylność jednego z bogatych patronów, którzy mogliby opłacać pracę twórczą Shakespeare’a. Na przykład Gwałt na Lukrecji jest dedykowany Henry’emu Wriothesleyowi.
Poza tym napisał też krótki wiersz Feniks i gołąb, alegoryczny poemat o upadku miłości, który był wykorzystany jako dodatek do długiego utworu Roberta Chestera, Love’s Martyr.

### Chronologia
Chronologia powstawania dzieł Shakespeare’a nie jest możliwa do ustalenia ani pod względem ich wydania drukiem, ani pod względem inscenizacji, dlatego że nie istnieje weryfikowalne źródło, z którego można by skorzystać. Wiele ze sztuk zostało wystawionych na scenie na długo przed publikacją.
Pomijając wersje pirackie (np. Fałszywe Folio), większość jego dzieł pozostała nieopublikowana aż do roku 1623, czyli do wydania Pierwszego Folio. Współcześni pisarzowi nie wymieniają żadnego z jego utworów, które nie przetrwałyby do naszych czasów, z wyjątkiem Cardenio i Love’s Labour’s Won. Kwestie autorstwa pozostają przedmiotem ciągłej debaty.
Uczeni zrekonstruowali chronologię powstawania jego utworów, posługując się w tym celu wieloma wskazówkami, takimi jak im współczesne aluzje, odnotowane inscenizacje, wpisy w rejestrze Stationers’ Company (instytucji zajmującej się regulacją praw autorskich; zob. Stationers’ Register), daty publikacji zamieszczone na stronach tytułowych wydań zachowanych do obecnych czasów, badanie stylu, w jakim utwory zostały napisane, a także listą zawierającą wiele jego dzieł, wydaną w 1598 roku.
Mimo tego, że część naukowców zatwierdziła pewną kolejność ich powstawania, wiele dat jest przedmiotem dyskusji i powinno być traktowanych jako umowne. Powszechnie przyjmuje się jednak teorię, która zakłada, że najstarszą, napisaną w 1590 roku sztuką jest Henryk VI, część 1, najmłodsze zaś pochodzą z lat 1612-1613 (Henryk VIII, Dwóch szlachetnych krewnych).

### Styl
Prace tego autora miały ogromny wpływ zarówno na teatr w jego czasach, jak i ten współczesny. Dzieła Shakespeare’a stanowią nie tylko najwybitniejsze przykłady zachodniej literatury, dzięki nim rozwinął się także teatr elżbietański, poprzez zwiększenie wymagań co do tego, co można pokazać za pomocą postaci, scenariusza lub fabuły.
 Teatr w okresie, w którym poeta przybył do Londynu, ulegał licznym zmianom. We wczesnych latach jego pobytu najpopularniejsze były sztuki moralizatorskie, wspierane przez Tudorów. Postaci tam występujące, które były personifikacją (alegorią) atrybutów moralnych, jak i sama fabuła, były mało realistyczne; ukazywały wyższość dobra nad złem poprzez farsę i slapstick. Jednocześnie na uniwersytetach inscenizowano dramaty rzymskie, głównie po łacinie. Ich styl był bardzo formalny, przedkładano długie monologi i statyczność postaci nad dynamiczną akcję.
Pod koniec XVI wieku pisarze tacy jak Christopher Marlowe zaczęli zmieniać teatr. Odeszli od tradycyjnych koncepcji na rzecz sekularyzacji przedstawień. Ich dzieła łączyły w sobie poetycki styl i filozoficzne odniesienia uniwersyteckich autorów z łatwą przyswajalnością, znaną z utworów moralizatorskich. Jednocześnie były mniej dwuznaczne, rzadziej wykorzystywano alegorię. Inspirowany tym stylem, Shakespeare wyniósł go na nowy poziom.

### Wiersz
Dzieła Shakespeare’a są w przeważającej części napisane wierszem, choć stosował on również prozę. W swoich dramatach wykorzystywał przede wszystkim wiersz biały (blank verse), czyli nierymowany pentametr jambiczny, to znaczy sylabotoniczny dziesięciozgłoskowiec, w którym akcenty padają na parzyste sylaby wersu. Natomiast poematy napisał Shakespeare przy użyciu kunsztownych strof, sekstyny (ababcc), użytej w opowieści o Wenus i Adonisie, i strofy królewskiej, czyli rhyme royal (ababbcc), spożytkowanej w historii Lukrecji i w Skardze zakochanej. Sonety Shakespeare rymował abab cdcd efef gg. Ten układ współbrzmień do dziś nazywa się szekspirowskim. Shakespeare instrumentował swoje utwory nie tylko rymem, ale także aliteracją. Przykładu aliteracji dostarcza tytuł Love’s Labour’s Lost. Stosował też grę słów, czyli pun.

### Reputacja
Reputacja Williama Shakespeare’a rosła stopniowo. Za życia i krótko po śmierci był szanowanym, aczkolwiek nie uznawanym za wybitnego poetą. Jego wiersze ukazywały się drukiem częściej niż sztuki. Zdarzało się, że był uwzględniany w różnorodnych spisach wybitnych pisarzy. W uznawanym za luksusowy formacie Folio wydano zbiór jego dzieł już w 1623 roku; była to druga tego typu publikacja w Anglii.
W latach 1642–1660 teatr na Wyspach Brytyjskich był zabroniony, co było efektem wojny domowej i rządów Olivera Cromwella, purytanina. Wprowadzone przez niego ograniczenia dotyczyły m.in. rozrywki, uznawanej przez purytan za niemoralną. Mimo to grupy aktorów wystawiały krótkie fragmenty sztuk, wśród których znalazły się utwory Shakespeare’a, takie jak Sen nocy letniej.
Później, po przywróceniu monarchii, nowa fala osób zajmujących się teatrem musiała korzystać z prac autorów z poprzednich epok. Sięgano po dzieła Johna Fletchera, Bena Jonsona i Shakespeare’a. W efekcie jego sztuki przez kolejne lata często pojawiały się na scenie. W nowych warunkach, z uwagi na rozwój teatrów, do utworów dodawano elementy takie jak muzyka, taniec, oświetlenie i fajerwerki. Jednocześnie teksty ulegały modyfikacjom; przykładowo w 1681 roku wprowadzono do Króla Leara szczęśliwe zakończenie, które utrzymywało się na scenach do 1838 roku. Burza została przekształcona w operę, z dodatkiem licznych efektów specjalnych.
W XVII wieku Shakespeare pozostawał cenionym pisarzem, choć nie dorównywał popularnością Johnowi Fletcherowi. Na dwie inscenizacje Fletchera przypadała jedna sztuka Shakespeare’a. Jednak w kolejnych dekadach zyskał większe uznanie, zostając uważanym za najlepszego angielskiego dramaturga.
Pod koniec XVIII wieku jego dzieła zaczęły uzyskiwać status arcydzieł, a sam autor był postrzegany jako wybitny dramaturg. Na początku XIX wieku Shakespeare osiągnął szczyty popularności, a jego sztuki regularnie gościły na deskach teatrów, zdobywając uznanie widzów ze wszystkich klas społecznych. Krytycy epoki romantyzmu uznawali go za barda-idola, a także za symbol angielskiej dumy.
W XXI wieku większość ludzi na świecie poznaje jego twórczość już w młodym wieku, głównie w szkole. Choć dla niektórych Shakespeare stał się symbolem nudy, pozostaje najczęściej inscenizowanym i ekranizowanym autorem sztuk w historii. Jego dzieła są często przenoszone do czasów współczesnych, a wiele słów w języku angielskim, takich jak assassination, majestic i epileptic, zostało wprowadzonych właśnie przez Shakespeare’a.
Bibliografia MLA w 2019 roku zawierała 48 tysięcy wpisów o Szekspirze; czterokrotnie więcej niż na temat drugiego najpopularniejszego autora.

### Odniesienia do Shakespeare’a

#### XVII wiek
Najwięcej do powiedzenia o Shakespearze mieli oczywiście Anglicy. Ben Jonson stwierdzał, że był to szczery i otwarty człowiek o szlachetnych celach. W podobnym tonie wypowiada się John Dryden, według którego Shakespeare najlepiej ze wszystkich ówczesnych, a także starożytnych poetów potrafił obrazować przyrodę, pozwalając odbiorcy nie tylko ją zobaczyć, ale także poczuć. Dla kontrastu, w pamiętniku Samuela Pepysa, we wpisie z 29 września znajduje się krytyka Snu nocy letniej. Angielski polityk stwierdza, że była to najgorsza sztuka, jaką zobaczył w życiu, jedynymi wartymi polecenia jej elementami były fajerwerki, a także występujące w inscenizacji piękne kobiety. Thomas Rymer, szlachcic i konserwatywny historyk, mocno krytykował Shakespeare’a za jego otwartość na zmiany, a także za to, że nie trzymał się klasycznych reguł. Jego atak na Otella spotkał się ze sporym odzewem, wywołał polemikę z takimi osobistościami jak John Dennis.

#### XVIII wiek
W XVIII wieku mieszkańcy Anglii zaczęli coraz bardziej doceniać Shakespeare’a. Joseph Addison uważał, że pod względem rzemiosła prześcignął on wszystkich innych, największym jego atutem zaś był jego geniusz. W 1725 roku Alexander Pope podziwiał ogromną naturalność postaci występujących w jego dziełach. Fascynujące dla niego było to, że nie dało się odnaleźć wśród nich dwóch identycznych charakterów. W podobnym tonie wypowiadał się o dialogach. Samuel Johnson bronił Shakespeare’a przed krytyką Woltera (któremu nie podobał się sposób przedstawiania monarchów w kronikach Shakespeare’a), stwierdzając, że osoby, które nie potrafią docenić tak wspaniałych sztuk, są małostkowe. Uważał, że jedynie Homer wprowadził równie dużo ważnych innowacji, tworzył równie doskonałe dzieła.
Niektóre ze sztuk Shakespeare’a były inscenizowane na kontynencie już w XVII wieku, jednak popularność zdobył dopiero w połowie XVIII wieku. W Niemczech Gotthold Ephraim Lessing porównał jego utwory do niemieckiej twórczości ludowej. Johann Wolfgang Goethe zorganizował w 1771 roku obchody dnia Szekspira we Frankfurcie, argumentując, że angielski dramaturg obalił zasadę trzech jedności, które były „niczym więzienie” i „ograniczały umysł”. Inny krytyk, Johann Gottfried Herder, stwierdził, że dzieła Shakespeare’a poszerzają horyzonty. Teza, że utwory tego pisarza stanowią zniesienie granic pozwalające na poznanie pełnego sprzeczności świata, stała się charakterystyczna dla krytycyzmu w romantyzmie. Poszerzył ją Victor Hugo we wstępie do utworu Cromwell, gdzie okrzyknął Shakespeare’a przedstawicielem groteski, gatunku ukazującego świat w krzywym zwierciadle.

#### XIX wiek
Charles Lamb w utworze On the Tragedies of Shakespeare (1811) opisywał sposób, w jaki powinniśmy patrzeć na świat, który próbuje nam pokazać Shakespeare. Dla niego liczyło się przede wszystkim to, co w głowie każdego z ludzi, mniej istotna była szara codzienność. Thomas de Quincey w 1823 roku próbował udowodnić, że dzieła Shakespeare’a nie są tylko wspaniałymi dziełami sztuki, a są wielkimi dziełami natury, takimi samymi jak: słońce, deszcz, gwiazdy czy kwiaty. Jednocześnie powinno się je dogłębnie studiować, gdyż tylko wtedy można dostrzec wszystkie wspaniałości, jakie ze sobą niosą.

#### XX wiek
Urodzony w Yorku poeta Wystan Hugh Auden uważał, że irytujący są pisarze tacy jak John Milton czy James Joyce, którzy uważają się za ważnych i piszą z przeświadczeniem, że tworzą coś wielkiego. Jego zdaniem Shakespeare nigdy nie brał siebie zbyt poważnie, co było dużym osiągnięciem jego charakteru. Thomas Stearns Eliot (laureat literackiej nagrody Nobla w 1948 roku) powiedział, że najważniejszymi pisarzami w historii są Dante Alighieri i właśnie Shakespeare. Profesor Uniwersytetu Kalifornijskiego w Berkeley, Stephen Booth w 1994 roku stwierdził, że wspaniałe są pomysły Shakespeare’a na łączenie ze sobą elementów sztuk, które wraz z biegiem czasu nabierają coraz większego sensu.

#### Polonica w sztukach Williama Shakespeare’a
Pierwsza wzmianka o Polsce pojawia się w Komedii omyłek. Drumio z Syrakuz opisując otyłą kobietę stwierdza:

...gdyby z jej szmat wycisnąć łój starczyłoby świeczek na polską zimę

 Wyrażenie polska zima występuje tu w znaczeniu zimy długiej i surowej.
Najwięcej nawiązań do Polski pojawia się w Hamlecie. W I scenie aktu I, Horacy opisując Hamletowi wygląd Ducha, nawiązuje do wojen polsko-duńskich:

...Z tym samym marsem na czole wydawał
Rozkazy, aby rozgromić Polaków,
Ciągnących na nas saniami przez lody

Fragment ten był interpretowany w różny sposób. Występujące w oryginale słowo Pollax często tłumaczono jako Polacy (Polacks), ale też jako poleaxe – topór bojowy. Z tego względu w niektórych tłumaczeniach ten polski wątek się nie pojawia np.

...Toporem z sań chwyconym o lód grzmotnął

Scena IV aktu Hamleta rozpoczyna się przemarszem wojsk norweskich, dowodzonych przez Fortynbrasa, przez Danię. Zapytany przez Hamleta o cel wyprawy, dowodzący oddziałem kapitan odpowiada

...Idziemy zdobyć mały skrawek ziemi:
Ma to-to nazwę, ale nic poza tym.
Za pięć dukatów nie wziąłbym w dzierżawę
tego zagonu. I zresztą Norwegia
Czy Polska więcej na nim nie zarobią
Gdyby go nawet od ręki sprzedały.

W scenie I aktu V pojawiają się „Pollack warres”:

...To młody Fortynbras:
Wracając z polskiej wojny, daje salwy
Angielskim posłom.

 W finale dramatu (Akt V, scena II) wojska norweskie po zwycięstwie nad Polską, ponownie wkraczają do Danii. W rzeczywistości jednak w tym czasie nie było lądowego starcia Polski (Rzeczypospolitej) z Danią. W latach 1561–1582 toczyły się wojny o Inflanty, kiedy to Dania chciała w sojuszu z Lubeką utrzymać szlak żeglugowy do zajętej przez Moskwę Narwy zaś po stronie Rzeczypospolitej walczyła Szwecja. Teatrem wojny nie były jednak ziemie polskie, ale Bałtyk i Inflanty.
Imię królewskiego doradcy Poloniusza nasuwało podejrzenia, że postać ta była portretem ówczesnego polskiego polityka lub, że sam Poloniusz był z pochodzenia Polakiem. Tak interpretował sztukę m.in. Krystian Ostrowski, w którego przekładzie z 1870 roku pojawiają się wypowiedzi Laertesa Ty biedna Polko, Ty Ofelio droga... i Mój ojciec był Polakiem.
Polski motyw pojawia się także w komedii Miarka za miarkę, w której Książę tłumaczy swoje opuszczenie Wiednia wyjazdem do Polski.

...Panu Angelo (...)
Oddałem władzę absolutną w Wiedniu
Sądzi, że podróż do Polski odbywam.

Wątek polski przewija się także w Opowieści zimowej. Utwór ten jest trawestacją romansu pasterskiego autorstwa Roberta Greene’a z roku 1590, który wplata wątki dramatyczne z historii księcia mazowieckiego Siemowita III i jego niewiernej żony (której przypisuje się imię Ludmiły). Wypadki te opisał Janko z Czarnkowa, według niego Siemowit podejrzewając żonę o niewierność uwięził ją w zamku w Rawie Mazowieckiej, po czym bestialsko udusił w 1366. Shakespeare zmienił tożsamość dramatis personae, bohaterami czyniąc Czechów, a akcję przenosząc na Sycylię.

#### Wpływ Shakespeare’a na literaturę polską
Dzieła Shakespeare’a, zostały odkryte przez pisarzy epoki romantyzmu, miały duży wpływ także na Polaków. Juliusz Słowacki w swoich dziełach często odwołuje się do jego utworów. W Kordianie (1834) można odnaleźć odniesienia do kryzysu moralnego głównego bohatera (Hamlet), pojawiają się też siły nadprzyrodzone (Makbet). W Balladynie (1839) odnaleźć można wiele nawiązań do „Snu nocy letniej” – jak postaci Goplany i Tytanii czy Puka, na którym wzorowany jest Skierka. Inne dramaty, jak na przykład Maria Stuart (1832), także odnoszą się do dzieł Shakespeare’a. O swojej fascynacji pisał także w 1834 w liście do matki. Do jego twórczości odwołuje się także Adam Mickiewicz, który cytuje fragment tekstu jednego z jego utworów (Methinks, I see... where? – In my mind’s eyes) w balladzie Romantyczność (1822).
Stanisław Wyspiański także był zafascynowany twórczością Shakespeare’a. Dokonał interpretacji Hamleta, umieszczając w nim również wątki z Makbeta, miało to miejsce w teatrze im. Juliusza Słowackiego w Krakowie.
W powieści Ferdydurke (1937) Witolda Gombrowicza główny bohater, Józio, uznaje Shakespeare’a za artystę w pełni i kapłana sztuki, a także za twórcę wspaniałych i pięknych scen zbrodni.

#### Tłumaczenia na język polski
Sztuki Shakespeare’a były wystawiane na ziemiach polskich jeszcze za życia autora. Przedstawienia te odbywały się w obcych językach, w późniejszym zaś czasie tłumaczono francuskie lub niemieckie przeróbki teatralne. Pierwszym polskim tłumaczem Shakespeare’a z oryginału był Ignacy Hołowiński, który w latach 1839–1841 ogłosił 6 tłumaczeń. Z kolei w latach 1875–1877 ukazały się Dzieła dramatyczne Williama Shakespeare (Szekspira), w przekładach Stanisława Koźmiana, Leona Ulricha i Józefa Paszkowskiego, pod redakcją Józefa Ignacego Kraszewskiego. Przekłady te z czasem uznano za kanoniczne i wielokrotnie je wznawiano. Łącznie w XIX wieku przekłady dramatów Shakespeare’a ogłosiło 27 tłumaczy. Podobna liczba tłumaczy pracowała nad twórczością Shakespeare’a w wieku XX, wśród nich byli Jan Kasprowicz, Maria Sułkowska (która przełożyła Sonety), Roman Brandstaetter, Jerzy Sito, Zofia Siwicka, Stanisław Barańczak i Maciej Słomczyński – pierwszy człowiek na świecie, który przetłumaczył wszystkie dramaty i utwory poetyckie Shakespeare’a. W wieku XXI ukazują się serie przekładów Ryszarda Długołęckiego, Piotra Kamińskiego i Antoniego Libery.

## Kontrowersje

### Religia
Na kilka lat przed narodzeniem poety, po okresie niepewności, dokonano ostatecznego oddzielenia Kościoła anglikańskiego od Kościoła katolickiego. Z biegiem czasu zaczęto wywierać presję na katolikach, aby przechodzili na protestantyzm. Wierność papieżowi stała się nielegalna. W Anglii zrodził się tajny ruch, łączący tych, którzy nie chcieli zmienić wiary.
Matka pisarza, Mary Arden, należała do rodziny opozycyjnej, silnie sympatyzującej z katolikami. Jego córka, Susanna Hall, była w Stratford zarejestrowana jako jedna z tych, którzy odmówili przyjęcia komunii świętej, co może także świadczyć o jej pozostawaniu przy wierze rodziców. Religijność Williama można tłumaczyć tym, że czterech z sześciu jego nauczycieli w młodości było mocno wierzącymi katolikami, inny z jego tutorów został jezuitą.
Według Encyklopedii katolickiej jego córki zostały wychowane na protestantki, a Biblię znał w wersji protestanckiej. Ta sama encyklopedia – po podaniu jeszcze kilku argumentów – stwierdza, iż „wynika z tego wniosek niemal pewny, że jeśli sympatie Shakespeare’a były po stronie katolików, to niewiele się starał – lub w ogóle – by stanąć na wysokości swych przekonań”.
Joseph Pearce, autor książki "The Quest for Shakespeare", wskazuje na możliwe katolickie sympatie Szekspira, powołując się na przypuszczenia dotyczące jego ojca, Johna Szekspira, który miał być "nieugiętym katolikiem" w okresie prześladowań. Pearce sugeruje również, że Szekspir mógł spędzić tzw. "zaginione lata" jako nauczyciel w katolickim hrabstwie Lancashire oraz że jego twórczość zawiera elementy katolickiej wrażliwości.
Z kolei Clare Asquith w książce "Shadowplay" interpretuje dzieła Szekspira jako zakodowane przesłania do prześladowanych katolików, natomiast Richard Wilson w "Secret Shakespeare" dostrzega w jego twórczości elementy sprzeciwu wobec jezuickiego oporu. Obie interpretacje opierają się na analizie kontekstu historycznego i literackiego epoki elżbietańskiej. Mimo braku jednoznacznych dowodów, debata na temat religii Szekspira pozostaje otwarta, a jego dzieła nadal stanowią przedmiot różnych interpretacji w kontekście religijnym.

### Autorstwo
Wielokrotnie podnoszono kwestię autorstwa dzieł Shakespeare’a. Większość literaturoznawców uważa takie spekulacje za czyste teorie spiskowe, jednak pewna liczba powszechnie znanych autorytetów z różnych dziedzin powątpiewała w autorstwo tej twórczości lub otwarcie je kwestionowała. Wśród osób tych byli m.in. Słonimski, Dickens, Twain, Whitman, Bismarck, Freud czy John Denham Parsons.
Kwestia ta jest ciągłym przedmiotem debat, istnieją też zwolennicy przypisania autorstwa sztuk Shakespeare’a innym mężczyznom z epoki. Trzej najczęściej wymieniani to Christopher Marlowe, Edward de Vere oraz Francis Bacon. Zwolenniczka odrzucenia autorstwa Shakespeare’a, Delia Bacon, sugerowała, że tylko filozof taki jak Francis Bacon mógł poruszać w swych utworach rozległe kwestie filozoficzne; samego Shakespeare’a uznawała za chłopa i trzeciorzędnego aktora. Argumentacja Bacon, zdaniem literaturoznawczyni Emmy Smith podszyta snobizmem, zainicjowała szeroko dyskutowaną debatę nad autorstwem sztuk Shakespeare’a. W pierwszej połowie XX wieku argumentacja Bacon straciła na znaczeniu na rzecz tezy, że to arystokrata Edward de Vere był autorem sztuk szekspirowskich. W roku 2011 powstał film fabularny w reżyserii Rolanda Emmericha poświęcony osobie Edwarda de Vere oraz przypisywanemu mu autorstwu dzieł Shakespeare’a, zatytułowany Anonimus. Pojawiały się też interpretacje wskazujące z kolei na zbieżność biografii i stylu dzieł Shakespeare’a i Marlowe’a albo wręcz imitację twórczości Marlowe’a przez Shakespeare’a, choć na to ostatnie brakuje niezbitych dowodów.
Antyszekspiryści opierają swoje tezy na dwóch głównych argumentach:
1. Autor dzieł Shakespeare’a wykazuje olbrzymią wiedzę z wielu dziedzin (takich jak prawo, polityka międzynarodowa, historia, filozofia), a także ogromną znajomość realiów dworu elżbietańskiego (w tekstach istnieje wiele aluzji dotyczących owego dworu), której nie mógł mieć pisarz pochodzący z prostej, częściowo niepiśmiennej rodziny.
2. O Shakespearze zrobiło się głośno dopiero po śmierci, wcześniej nie powstał żaden jego portret, nie zachował się żaden rękopis, nikt też – poza bezpośrednio zaangażowanymi w publikację dramatów – nie odnotowuje go jako autora popularnych sztuk. Shakespeare został pochowany jako typowy przedstawiciel średnich stanów społeczeństwa.

Stratfordianie (obrońcy "autentyczności" barda) przeciwstawiają się owym argumentom następującym rozumowaniem:
1. Geniusz literacki nie zależy wyłącznie od statusu społecznego czy formalnego wykształcenia. Wielu innych pisarzy (np. Ben Jonson) również miało ograniczone formalne wykształcenie[129].
2. Jest co najmniej 50 wzmianek z epoki łączących Szekspira z jego sztukami[128].
3. Szekspir był ściśle związany z londyńskim środowiskiem teatralnym jako aktor, udziałowiec i pisarz. Jego udokumentowany udział w przedsięwzięciach teatralnych, takich jak teatr Globe, wspiera jego autorstwo[130].

W literaturze przyjmuje się, iż Shakespeare jest autorem około 40 sztuk (o nie do końca ustalonej chronologii), które są podzielone na: kroniki historyczne, tragedie i komedie.

### Orientacja seksualna
O ile 26 sonetów jest adresowanych do zamężnej damy, o tyle 126 adoruje pięknego młodzieńca. Niezwykły ton tych ostatnich, który świadczy o niecodziennym stosunku autora do obiektu uczuć, jest interpretowany jako dowód na biseksualizm Shakespeare’a. Wielu badaczy dostrzega w nich elementy homoerotyczne. Clive Lewis stwierdza, że ton sonetów bardziej przypomina wyznania kochanka niż jest wyrazem zwykłej męskiej przyjaźni, Lewis zauważa także, że nie można go odnieść do żadnych innych dzieł tamtego okresu. Według innych hipotez chodzi tu bardziej o przyjaźń niż o miłość.
Badacze (np. Katerine Wilson) jednak odbierają stosowanie czasowników w pierwszej osobie, a także stwierdzenia takie, jak „Mam na imię Will” jako jednoznaczne identyfikowanie się autora z podmiotem. Zdaniem wielu jest to jedyny utwór, w którym możemy się zapoznać z osobistymi doświadczeniami Shakespeare’a, inaczej niż ma to miejsce w innych dziełach. W 1640 roku Ben Jonson zmienił tekst sonetów, tak aby wydawało się, że wszystkie są adresowane do tajemniczej damy, po czym wydał je drukiem; w krótkim czasie stały się najbardziej znaną wersją sonetów i pozostały nią aż do 1780 roku, kiedy to opublikowano je w oryginalnej formie.
Osoby twierdzące, że Shakespeare był biseksualistą, jako jego partnera zazwyczaj wymieniają Henry’ego Wriothesleya, patrona pisarza. Jest on także wymieniany jako młodzieniec z sonetów, jemu prawdopodobnie są one dedykowane. Warto zaznaczyć, że zwolennicy tej teorii nie mają żadnych dowodów na jej potwierdzenie. Jeżeli Shakespeare miał intymny związek z innym mężczyzną, musiało być to trzymane w ścisłej tajemnicy, gdyż za kontakty homoseksualne w tamtych czasach groziła kara śmierci. Według Jana Kotta, w specyficznej atmosferze środowisk teatralnych i aktorskich XVII w. Londynu związki tego typu nie były niczym nadzwyczajnym.
Dla niektórych (np. Isaaca Asimova) postać Antonia z Kupca weneckiego jest melancholijna ze względu na niespełnione uczucie do Bassania, który sam się poświęca, by umożliwić przyjacielowi znalezienie żony.
Osobną kwestią są jego stosunki z żoną, Anne Hathaway. Mimo że mieli trójkę dzieci, nie widywali się często – Shakespeare mieszkał w Londynie, podczas gdy jego żona, razem z dziećmi w Stratford. Co więcej, istnieją podejrzenia, że ich małżeństwo było wymuszone ciążą, a pisarz nigdy nie był z niego zadowolony. W swoim testamencie zapisał żonie drugie najlepsze łóżko (taki zapis nie odbiegał od normy; w czasach Shakespeare’a większość majątku zostawiano w spadku dzieciom, w nadziei, że będą się opiekować rodzicami). Angielskie określenie „second best bed” nie powinno wzbudzać pejoratywnych skojarzeń, ponieważ wedle angielskich obyczajów, najlepsze łóżko było rezerwowane dla gości. Jednocześnie Shakespeare pozostawił część swoich oszczędności kolegom: Johnowi Hemingesowi, Richardowi Burbage’owi oraz Henry’emu Condellowi, prosząc w testamencie, aby zakupili sobie obrączki dla zademonstrowania łączącej ich przyjaźni.

## Dzieła Shakespeare’a

### Kroniki dramatyczne
- Król Jan (King John; ok. 1595–1596)
- Henryk VI, część 1 (King Henry VI, Part 1; ok. 1591)
- Henryk VI, część 2 (King Henry VI, Part 2; ok. 1591)
- Henryk VI, część 3 (King Henry VI, Part 3; ok. 1591)
- Ryszard III (King Richard III; 1590–1593)
- Henryk V (King Henry V; 1599)
- Henryk IV, część 1 (King Henry IV, Part 1; 1596)
- Henryk IV, część 2 (King Henry IV, Part 2; 1597)
- Ryszard II (King Richard II; 1595)
- Henryk VIII (King Henry VIII or All Is True; 1596–1598)

### Komedie
- Komedia omyłek (The Comedy of Errors; ok. 1591)
- Stracone zachody miłości (Loves’ Labour’s Lost; 1594)
- Poskromienie złośnicy (The Taming of The Shrew; 1594)
- Dwaj panowie z Werony (The Two Gentlemen of Verona; 1590–1595)
- Sen nocy letniej (A Midsummer Night’s Dream; 1595)
- Kupiec wenecki (The Merchant of Venice; 1596)
- Wiele hałasu o nic (Much Ado about Nothing; ok. 1598–1599)
- Jak wam się podoba (As You Like It; 1599–1600)
- Wieczór Trzech Króli (Twelfth Night or What You Will; 1600)
- Wesołe kumoszki z Windsoru (The Merry Wives of Windsor; 1602)
- Perykles, książę Tyru (Pericles, Prince of Tyre; 1608)
- Wszystko dobre, co się dobrze kończy (All’s Well That Ends Well; 1602–1603)
- Miarka za miarkę (Measure for Measure; 1604)
- Cymbelin (Cymbeline; 1609)
- Opowieść zimowa (The Winter’s Tale; 1610–1611)
- Burza (The Tempest; 1611)
- Dwóch szlachetnych krewnych (Two Noble Kinsmen, 1614)

### Tragedie
- Tytus Andronicus (Titus Andronicus; 1593)
- Romeo i Julia (Romeo and Juliet; 1595)
- Juliusz Cezar (The Tragedy of Julius Caesar; 1600)
- Troilus i Kresyda (Troilus and Cressida; 1601)
- Hamlet (Hamlet, Prince of Denmark; 1600)
- Otello (Othello; 1605)
- Król Lear (King Lear; 1605)
- Makbet (Macbeth; 1606)
- Antoniusz i Kleopatra (Antony and Cleopatra; 1606–1607)
- Koriolan (Coriolanus; 1607)
- Tymon Ateńczyk (Timon of Athens; 1608)

### Wiersze i poematy
- Sonety (Shakespeare’s sonnets; 1609)
- Wenus i Adonis (Venus and Adonis; 1593)
- Gwałt na Lukrecji (The Rape of Lucrece; 1594)
- Namiętny pielgrzym (The Passionate Pilgrim; 1599)
- Feniks i gołąb (The Phoenix and Turtle; 1601)
- Skarga zakochanej (A Lover’s Complaint; 1610)

### Utwory przypisywane Shakespeare’owi i zaginione
- Love’s Labour’s Won (przed 1598)[139] – nie ma pewności co do tego, czy sztuka ta zaginęła, czy też jest to tytuł alternatywny dla innego dzieła[140]. Została wymieniona w Palladis Tamia (1598), obok Dwóch panów z Werony, Straconych zachodów miłości, Snu nocy letniej i Kupca weneckiego. Była to więc komedia inna niż tu wymienione. Długo przyjmowano, że jest to tytuł alternatywny dla Poskromienia złośnicy. Teoria ta została jednak obalona w 1953 roku, kiedy znaleziono dokument, który wymieniał obie te sztuki jako niezależne od siebie.
- Cardenio (przed 1613)[141] – sztuka ta została napisana we współpracy z Johnem Fletcherem, jej tekst zaginął. Była wystawiania przez King’s Men w 1613 roku. Inspiracją do jej napisania mogła być postać Cardenia, znana z Don Kichota. Jeden z badaczy zidentyfikował The Second Maiden’s Tragedy jako Cardenia z niewielkimi zmianami, nie jest to jednak powszechna teoria[142].
- Edward III (1596)[143] – po raz pierwszy ta kronika została wydana w 1596 roku, jej autor był anonimowy. Jednak ze względu na liczne podobieństwa między nią a innymi kronikami Shakespeare oraz to, że niektóre jej fragmenty są bezpośrednimi cytatami z Sonetów, niektórzy uważają, że została napisana przez niego[144]. Jednocześnie istnieją argumenty obalające tę teorię: Edward III nie został zawarty w Pierwszym Folio, a lista utworów wydana w 1598 roku nie wspomina o tej sztuce.
- Sir Thomas More (między 1592 a 1595)[145] – sztuka opisuje losy Thomasa More’a, angielskiego myśliciela. Prawdopodobnie jej część została napisana przez Shakespeare’a[146], po raz pierwszy jego możliwy wkład w to dzieło został zauważony w 1871 roku.
- Thomas Lord Cromwell (1602)[147] – kronika skupiająca się wokół życia Thomasa Cromwella. Strona tytułowa stwierdza, że wystawiała ją Trupa Lorda Szambelana, zaś jej autorem jest „W.S.”. Przyjmuje się jednak, że inicjały te należą do Wentwortha Smitha.
- A Yorkshire Tragedy (1608)[147] – sztuka ta została zarejestrowana w rejestrze Stationers’ Company pod nazwiskiem „Wylliam Shakespere”. Zdaniem większości badaczy jednak jej autorem jest Thomas Middleton, jako jeden z głównych argumentów przeciw przypisaniu jej Shakespeare’owi podaje się jej brak w Pierwszym Folio.
- Sir John Oldcastle (1600)[147] – utwór ten został zawarty w Fałszywym Folio, jednak brak innych dowodów na to, że jej autorem jest Shakespeare.
- The London Prodigal (1605)[147] – okładka tej komedii stwierdza, iż inscenizowała ją grupa King’s Men, uznaje się jednak, że jej autor jest nieznany[148].

### Pierwsze wydania
Utwory Shakespeare’a, które ukazały się drukiem w XVII wieku, miały format quarto i folio, rzadziej octavo. Pierwszy z nich był bardzo popularny w ówczesnych czasach, jego koszty nie były wysokie, drugi miał elitarny charakter. Ze względu na liczne wydania, istnieją różnice w treści poszczególnych sztuk. Większość została także wydana kilkakrotnie, np. Henryk IV, część 1 został opublikowany po raz pierwszy w 1598 (wydania te określa się jako first quarto – pierwsze quarto), później zaś w latach: 1599 (second quarto – drugie quarto), 1604, 1608, 1613, 1622, 1632, 1639.
Przyjmuje się, że im starsze jest dane wydanie, tym bliższe jest oryginałowi. Ze względu na coraz liczniejsze błędy drukarskie, które pojawiały się na przestrzeni lat, naukowcy uważają, że pierwotne edycje najlepiej oddają to, co chciał przekazać poeta. Kluczowym jest tutaj Pierwsze Folio, gdzie można znaleźć teksty 36 utworów, z których dla 18 nie ma żadnych innych źródeł. Badacze w XVIII wieku uznali, że dla pozostałych 18 także należy uznawać za bazowy tekst z Pierwszego Folio, mimo iż istnieją ich wydania quarto z lat 1594–1623. Powodem tego jest to, że ich dawniejsze edycje są niedokładne, a także mało wiarygodne.
W 1619 roku ukazało się Fałszywe Folio, które było pierwszą próbą zgromadzenia w jednym wydaniu kolekcji dzieł pisarza. Jego nazwa, wprowadzona w późniejszym okresie, pokazuje przeciwieństwo tej edycji do Pierwszego Folio. Trzeba także zaznaczyć, że korzystanie z terminu folio nie jest właściwe – jego format był większy niż quarto, jednocześnie jednak mniejszy niż folio. Łącznie ukazało się w nim 10 sztuk, których jednak część jest wątpliwego autorstwa. Drukarz, który się tym zajmował, William Jaggard, nie posiadał praw autorskich do wszystkich utworów, przez co występują w nich liczne nieścisłości. W skład tego zbioru wchodziły następujące sztuki:
- Henryk V
- Wesołe kumoszki z Windsoru
- Król Lear
- Kupiec wenecki
- Sen nocy letniej
- Perykles, książę Tyru
- Sir John Oldcastle
- A Yorkshire Tragedy
- The Whole Contention Between the Two Famous Houses, Lancaster and York – była to główna innowacja tego wydania; połączone zostały dwie sztuki o tematyce związanej z wojną Dwóch Róż: Henryk VI, część 2 i Henryk VI, część 3[151].

Nie są znane motywy, jakimi kierował się Jaggard, wydając Fałszywe Folio, gdyż drukarz ten wcześniej praktycznie nie miał żadnych kontaktów z jego utworami. Nie są jasne okoliczności, w jakich King’s Men zdecydowali się nawiązać z nim współpracę przy tworzeniu Pierwszego Folio, ledwie kilka lat po aferze związanej z tym wydaniem. Być może Jaggard, kierowany doświadczeniem z wydania Fałszywego Folio, w przeciwieństwie do innych wydawców, był gotowy podjąć ryzyko ekonomiczne związane z drogim w produkcji wydaniem typu Folio.

### Współpraca z innymi pisarzami
W czasach elżbietańskich dość popularna była kooperacja między autorami sztuk. Wiadomo, że Shakespeare też ją podejmował. O ile w przypadku niektórych dzieł, takich jak Dwóch szlachetnych krewnych, współpraca z innymi wydaje się pewna (w tym przypadku z Johnem Fletcherem) i istnieją na nią dowody, o tyle w wielu sytuacjach (np. Tytus Andronicus) istnieją zaledwie poszlaki, które mogłyby potwierdzać ten fakt. Poniższa lista przedstawia utwory, co do których istnieje podparte dokumentami przekonanie o tym, że zostały napisane we współpracy z innymi pisarzami:
- Henryk VI, część 1 – uważa się, że Shakespeare nie był autorem całości tej sztuki, a jedynie jednym z co najmniej trzech pisarzy, którzy włączyli się w jej tworzenie. Badacze przyjmują, że Shakespeare jest autorem nie więcej niż jej dwudziestu procent;
- Tytus Andronicus – ze względu na podobieństwa stylistyczne z pracami George’a Peele prawdopodobnie uczestniczył on w procesie tworzenia pierwszego aktu tego utworu[153];
- Perykles, książę Tyru – możliwe, że udział w napisaniu tego utworu miał George Wilkins;
- Tymon Ateńczyk – istnieje teoria mówiąca o tym, że Tymon Ateńczyk miał dwóch autorów, którzy różnili się przekonaniami. Najpoważniejszym kandydatem, którego wymienia się jako współautora, jest Thomas Middleton.
- Henryk VIII – współpraca z Johnem Fletcherem;
- Dwóch szlachetnych krewnych – strona tytułowa wydania z 1634 roku przypisuje autorstwo Shakespeare’owi i Fletcherowi;
- Cardenio – uważa się, że ten utwór także miał dwóch autorów, drugim był John Fletcher;
- Makbet – tekst utworu zawiera późniejsze zmiany, których dokonał Thomas Middleton. W dużej części pochodzą one z innego jego dzieła, wydanego w 1615 roku.
- Miarka za miarkę – także do tej komedii Middleton wprowadził zmiany; tekst tego utworu, który przetrwał w Folio nosi wyraźne ślady jego ingerencji[154].

### Ekranizacje dzieł Shakespeare’a
Już od początku historii kina Shakespeare był inspiracją dla reżyserów. Na utworach Shakespeare’a opartych jest około 420 pełnometrażowych filmów. Spośród polskich reżyserów, ekranizacji jego dzieł dokonali m.in. Roman Polański (Makbet, 1971) i Feliks Falk (Ryszard III, 1989 dla Teatru Telewizji), Andrzej Wajda (Hamlet, np. 1991 którego gra Teresa Budzisz-Krzyżanowska). Dla telewizji BBC wiele dzieł tego autora na ekran przeniósł Kenneth Branagh.
Hamlet z 1990 roku, w reżyserii Franco Zeffirellego otrzymał dwie nominacje do Oscara. Powstał także film Zakochany Szekspir (laureat siedmiu Oscarów), który opisuje problemy twórcze pisarza, w którym pojawia się m.in. postać Edwarda Alleyna. Warto wspomnieć, że Shakespeare’em zafascynowany był Akira Kurosawa, który na podstawie jego twórczości nakręcił w języku japońskim trzy filmy, których akcja została przeniesiona do Japonii. Ran (Oscar w 1985 roku za najlepsze kostiumy) stanowi adaptację Króla Leara, Tron we krwi (1957) – Makbeta, Zły śpi spokojnie (1960) zaś jest współczesną wersją Hamleta.
Po raz pierwszy jego dzieło pojawiło się na ekranie w 1899 roku. Była to trzyminutowa scena śmierci z Króla Jana, z udziałem wybitnego aktora teatralnego, Herberta Beerbohma Tree. W epoce filmu niemego dzieła pisarza cieszyły się ogromną popularnością. Działo się tak zapewne dlatego że, szczególnie we Włoszech i we Francji, kino pełniło funkcję medium, które miało przenosić teatr na ekran. Idea ta nosiła nazwę film d’Art. Sztuki Shakespeare’a wydawały się szczególnie do tego nadawać. W Stanach Zjednoczonych producenci filmowi chcieli zainteresować swoimi produkcjami bogatego, inteligentnego widza. Zrezygnowali więc z im współczesnych autorów na rzecz klasyków. Stanowiło to także odpowiedź na głosy z niektórych kręgów religijnych, nawołujących do ograniczenia przemocy w kinematografii. Do tego celu najbardziej nadawały się utwory Shakespeare’a, gdyż były szeroko akceptowane przez całość widowni, zaś status public domain jego dzieł regulował kwestię praw autorskich. Podobało się to także władzom, gdyż pozwoliło na tworzenie nowego społeczeństwa w państwie złożonym głównie z imigrantów z krajów anglojęzycznych.

title: William Shakespeare

wikitext:
{{Przekierowanie|Szekspir|[[Shakespeare]]}}
{{Artysta infobox
 |imię i nazwisko      = William Shakespeare
 |imię i nazwisko org  =
 |pełne imię i nazwisko org =
 |pseudonim            =
 |grafika              = Shakespeare.jpg
 |opis grafiki         = [[Portret z Chandos]]
 |pełne imię i nazwisko = William Shakespeare
 |alt grafiki          =
 |data urodzenia       = prawdopodobnie 23 kwietnia<ref>{{cytuj stronę |url = http://www.englishhistory.info/Shakespeare/shakespeares-birthday.html |tytuł = Facts about Shakespeare’s Birthday |opublikowany = |język = en |archiwum = https://web.archive.org/web/20070216085921/http://www.englishhistory.info/Shakespeare/shakespeares-birthday.html |data dostępu = 2007-01-25}}</ref> 1564
 |miejsce urodzenia    = [[Stratford-upon-Avon]]
 |data śmierci         = {{data|1616-05-03}}
 |miejsce śmierci      = [[Stratford-upon-Avon]]
 |narodowość           =
 |język                =
 |Alma Mater           =
 |dziedzina sztuki     = [[literatura piękna]]
 |epoka                =
 |muzeum artysty       = Shakespeare Birthplace Trust
 |ważne dzieła         = ''[[Hamlet]]'', ''[[Makbet]]'', ''[[Romeo i Julia]]''
 |faksymile            = William Shakespeare Signature.svg
 |opis faksymile       =
 |odznaczenia          =
 |nagrody              =
 |commons              = William Shakespeare
 |wikiźródła           = William Shakespeare
 |wikicytaty           =
 |www                  =
}}
'''William Shakespeare''' (forma spolszczona: '''Szekspir'''; ur. prawd. [[23 kwietnia]] [[1564]], ochrzczony [[26 kwietnia]] 1564<ref>{{Cytuj książkę |tytuł = The Oxford companion to English literature |inni = Margaret Drabble (red.) |wydawca = Oxford University Press |miejsce = Oxford |rok = 1994 |strony = 889 |isbn = 0-19-866130-4}}</ref>, w [[Stratford-upon-Avon]], zm. {{data|1616-05-03}} tamże) – angielski [[Poezja|poeta]], [[dramat]]urg, [[aktor]]. Powszechnie uważany za jednego z najwybitniejszych pisarzy [[literatura angielska|literatury angielskiej]] oraz reformatorów teatru<ref>{{Encyklopedia Britannica |id = biography/William-Shakespeare |tytuł = William Shakespeare |data dostępu = 2007-01-25}}</ref>.

Napisał 38 sztuk, 154 [[sonet]]y, a także wiele utworów innych gatunków. Mimo że cieszył się popularnością już za życia, jego sława rosła głównie po śmierci, dopiero wtedy został zauważony przez prominentne osobistości. Uważa się go za poetę narodowego Anglii<ref>{{cytuj |url = http://web.archive.org/web/20070310211445/http://www.us.oup.com/us/catalog/general/subject/LiteratureEnglish/BritishLiterature/Shakespeare/?ci=0198183232&view=usa |tytuł = The Making of the National Poet |autor = Dobson, Michael; |isbn = 0-19-818323-2 |wydawca = Oxford University Press |język = en |data dostępu = 2007-01-25}}</ref>.

Większość swoich prac napisał między 1586 a 1612 rokiem. Przedmiotem ciągłej debaty jest ich chronologia, a nawet kwestia autorstwa większości z nich. Był jednym z niewielu dramaturgów, którzy z powodzeniem tworzyli zarówno [[komedia|komedie]], jak i [[tragedia|tragedie]]. Sztuki Shakespeare’a przetłumaczono na wiele języków nowożytnych, inscenizacje mają miejsce na całym świecie. Jest również najczęściej cytowanym pisarzem anglojęzycznego świata<ref>{{cytuj stronę |url = http://www.litencyc.com/php/speople.php?rec=true&UID=5160 |tytuł = William Shakespeare |nazwisko = Potter |imię = Lois |data = 2001-07-31 |praca = Uniwersytet Delaware |opublikowany = The Literary Encyclopedia |język = en |data dostępu = 2007-01-25}}</ref>. Wiele jego [[neologizm]]ów weszło do codziennego użycia<ref>[http://grammar.yourdictionary.com/word-lists/list-of-words-and-phrases-shakespeare-invented.html List of Words and Phrases Shakespeare Invented].</ref>. Lista słów, które wprowadził do języka angielskiego, liczy około 1600 pozycji<ref name="books.google.pl">[https://books.google.pl/books?id=DZSpAQAAQBAJ&pg=PT100&lpg=PT100&dq=shakespeare+used+thousands+words&source=bl&ots=LnIFyzzNPE&sig=T3xMf3ousTyMs_sidtWvcOWDUcE&hl=pl&sa=X&ved=0ahUKEwigusP6xrnOAhUjAZoKHUHaD2A4ChDoAQgqMAI#v=onepage&q=shakespeare%20used%20thousands%20words&f=false Bad English: A History of Linguistic Aggravation, Ammon Shea].</ref>. Według różnych źródeł, w swoich dziełach użył od 20 000<ref name="books.google.pl" /> do 30 000<ref>{{Cytuj |autor = James Gleick, Grzegorz Siwek |tytuł = Informacja: bit, wszechświat, rewolucja |data = 2012 |data dostępu = 2025-03-13 |isbn = 978-83-240-2249-6 |miejsce = Kraków |wydawca = Wydawnictwo Znak |s = 58}}</ref> różnych słów.

== Życiorys ==
=== Młodość ===
[[Plik:Shakespearebirthplace.JPG|thumb|Dom rodzinny pisarza w Stratford]]
William Shakespeare (znany także jako Shakspere, Shakspear, Shakespere, Shaksper, Shaxper, oraz Shake-speare; zasady pisowni nie były jeszcze wtedy jednoznacznie ustalone, istnieje ponad sto odmian tego nazwiska{{odn|Helsztyński|1974|s=10}}) urodził się w kwietniu 1564 roku w Stratford-upon-Avon, jako trzecie z ośmiorga dzieci [[John Shakespeare|Johna Shakespeare’a]], rękawicznika i lokalnego polityka, oraz pochodzącej ze znanej i bogatej rodziny, [[Mary Arden]]<ref name="shakespeare-online.com2">{{Cytuj stronę |url = http://www.shakespeare-online.com/biography/shakespeareparents.html |tytuł = Shakespeare’s Parents |opublikowany = shakespeare-online.com |język = en |data dostępu = 2017-04-20}}</ref>. Jego rodzice byli kuzynostwem, ich matki były siostrami. Tego typu małżeństwa nie były w XVI wieku w Anglii niecodzienne<ref name="Rodzina">{{cytuj stronę |url = http://www.onegreatfamily.com/General/shakespeare.htm |tytuł = How William Shakespeare’s Parents were First Cousins |opublikowany = |język = en |data dostępu = 2007-10-15}}</ref>.

Przypuszcza się<ref name="rsc 2023">{{Cytuj stronę |url = https://www.rsc.org.uk/shakespeares-life-and-times# |tytuł = Shakespeare’s Life and Times |opublikowany = rsc.org |język = en |data dostępu = 2023-04-10}}</ref>, że urodził się w domu rodzinnym przy Henley Street. Dokładna data dzienna nie jest znana. Ze względu na to, że został ochrzczony 26 kwietnia, a zgodnie z tradycją taka ceremonia odbywała się nie później niż kilka dni po przyjściu na świat, przyjmuje się za datę jego urodzenia 23 kwietnia 1564<ref name="rsc 2023" />.

{{Tree|ojciec_ojca=Richard Shakespeare<ref>{{cytuj stronę |url = http://www.englishhistory.info/Shakespeare/shakespeares-grandfather.html |tytuł = Shakespeare’s grandfather |opublikowany = English history |język = en |archiwum = https://web.archive.org/web/20080228122019/http://www.englishhistory.info/Shakespeare/shakespeares-grandfather.html |data dostępu = 2007-01-25}}</ref>|matka_ojca=Abigail Webb<ref name="Rodzina" />
|ojciec_matki=Robert Arden|matka_matki=Marry Webb|ojciec=[[John Shakespeare]]|matka=[[Mary Arden]]|osoba=William Shakespeare}}

W szkole w Stratford<ref>{{cytuj stronę |url = http://shakespeareauthorship.com/howdowe.html#0 |tytuł = Local school |opublikowany = Shakespeare autorship |język = en |data dostępu = 2007-01-25}}</ref> uczył się łaciny, historii, literatury antycznej i retoryki<ref name="shakespeare-online.com1">{{Cytuj stronę |url = http://www.shakespeare-online.com/biography/shakespeareeducation.html |tytuł = Shakespeare’s Education and Childhood |opublikowany = shakespeare-online.com |język = en |data dostępu = 2017-04-20}}</ref>, a jego nauczycielami byli magistrowie z [[Uniwersytet Oksfordzki|Oxfordu]]{{odn|Helsztyński|1974|s=19}}. Prawdopodobnie w okresie kłopotów finansowych ojca, związanych z nielegalnym handlem wełną, musiał przerwać naukę (jako syn lokalnego prominenta mógł pobierać nauki za darmo, nie ma jednak dokumentów potwierdzających ten fakt). Prawdopodobnie zakończył edukację w wieku 14 lub 15 lat<ref name="rsc 2023" />. Pracował w kilku magnackich rezydencjach jako guwerner, sekretarz, a także aktor w dworskich przedstawieniach. W 1582 roku osiemnastoletni Shakespeare ożenił się z [[Anne Hathaway (żona Williama Shakespeare’a)|Anne Hathaway]], która miała wtedy 26 lat. W związku z różnicą wieku, a także z tym, że Anne była w trzecim miesiącu ciąży<ref name="bardweb.net">{{Cytuj stronę |url = http://www.bardweb.net/content/ac/hathaway.html |tytuł = Mrs. Shakespeare: Anne Hathaway |autor = J.M. Pressley |opublikowany = bardweb.net |język = en |data dostępu = 2017-04-20}}</ref>, przyjmuje się, że małżeństwo to było wymuszone przez jej rodzinę<ref group ="uwaga">Alternatywna hipoteza mówi o tym, że ślub był sposobem dla Szekspira na zerwanie z kawalerskimi obligacjami; zobacz {{cytuj stronę
 | url = https://www.folger.edu/blogs/shakespeare-and-beyond/shakespeare-marriage-anne-hathaway-plays/
 | tytuł = Shakespeare’s marriage to Anne Hathaway and its influence on his plays
 | data dostępu = 2025-01-06
 | opublikowany = Folger Shakespeare Library
 | język = en
}}</ref>. Mieli trójkę dzieci: [[Susanna Hall|Susannę]] (ur. 1583) i bliźnięta o imionach Hamnet i Judith, urodzone w 1585. Hamnet zmarł w 1596 roku; niektórzy przypuszczają, że jego śmierć była jedną z inspiracji do napisania ''[[Hamlet]]a''<ref name="nybooks.com">{{Cytuj stronę |url = http://www.nybooks.com/articles/2004/10/21/the-death-of-hamnet-and-the-making-of-hamlet/ |tytuł = The Death of Hamnet and the Making of Hamlet |autor = Stephen Greenblatt |opublikowany = nybooks.com |język = en |data dostępu = 2017-04-20}}</ref>.

=== Stracone lata ===
Nic nie wiadomo o siedmiu latach jego życia, które nastąpiły po przyjściu na świat bliźniąt. Ten czas określa się jako ''the lost years'' (stracone lata)<ref name="shakespeare-online.com3">{{Cytuj stronę |url = http://www.shakespeare-online.com/biography/shakespearelostyears.html |tytuł = Shakespeare’s Lost Years |opublikowany = shakespeare-online.com |język = en |data dostępu = 2017-04-26}}</ref>. Istnieją tylko domysły, co mogło dziać się w tym okresie. Być może William został aresztowany i osadzony w więzieniu za kłusownictwo<ref name="newsweek.pl">{{Cytuj stronę |url = http://www.newsweek.pl/kultura/wiadomosci-kulturalne/czlowiek--ktory-byl-szekspirem,4680,1,1.html |tytuł = Człowiek, który był Szekspirem |opublikowany = newsweek.pl |język = pl |data dostępu = 2017-04-20}}</ref>. Istnieje też teoria, mówiąca, że pracował jako nauczyciel. Możliwe, że w późniejszym okresie walczył jako żołnierz w [[Holandia|Holandii]]. Przypuszcza się także, że podróżował po kontynencie, gdzie poznał takie osobistości jak [[Michel de Montaigne]]<ref>{{cytuj stronę |url = http://www.bbc.co.uk/dna/h2g2/A471133 |tytuł = Michael de Montaigne |opublikowany = BBC |język = en |data dostępu = 2007-01-25}}</ref>, a także poznał twórczość [[Giordano Bruno]]<ref>{{cytuj pismo
 | nazwisko = Hayashi
 | imię = Akie
 | tytuł = Shakespeare and the Sidney Circle: Giordano Bruno's influence in Renaissance England
 | czasopismo = ProQuest Dissertations Publishing
 | wolumin =
 | strony =
 | data = 2008
 | doi =
 | url = https://search.library.wisc.edu/article/cdi_proquest_journals_304904341
}}
</ref>. Przypuszcza się też, że mógł pomagać grupie teatralnej w Londynie<ref>{{cytuj książkę
 | tytuł = William Shakespeare: A Compact Documentary Life
 | nazwisko = Schoenbaum
 | imię = S.
 | autor link = Samuel Schoenbaum
 | rok = 1987
 | wydanie = Zrewidowane
 | wydawca = [[Oxford University Press]]
 | miejsce = Oxford
 | isbn = 978-0-19-505161-2
}}</ref>. Dowody na każdą z tych tez są co najwyżej poszlakowe.

Braki w źródłach dotyczących życia jednostki nie należą do rzadkości, dlatego określenie „zaginione lata” może być raczej wyrazem oczekiwań biograficznych niż faktycznym problemem badawczym. Wiadomo natomiast, że do 1592 roku był już uznanym dramaturgiem w Londynie, a jego sztuki były wystawiane na scenie<ref>{{Cytuj |tytuł = Shakespeare's 'Lost Years' |data dostępu = 2025-04-21 |opublikowany = Shakespeare Birthplace Trust |url = https://www.shakespeare.org.uk/explore-shakespeare/shakespedia/william-shakespeare/shakespeares-lost-years/}}</ref>.

Pierwsza drukowana wzmianka o Shakespearze pojawia się w broszurze [[Robert Greene|Roberta Greene’a]] z 1592 roku. W tym okresie był on już członkiem [[Trupa Lorda Szambelana|Trupy Lorda Szambelana]], znanej później jako King’s Men. Greene zrobił aluzję do kogoś, kto we własnym mniemaniu jest jedynym „trzęsisceną” w tym kraju (''in his owne conceit the onely Shake-scene in a countrie''<ref name="Encyclopaedia Britannica6">{{Encyklopedia Britannica |id = biography/Robert-Greene |tytuł = Robert Greene |data dostępu = 2017-04-19}}</ref>).

=== Praca twórcza ===
[[Plik:Globe theatre london.jpg|thumb|Odbudowany Globe Theatre]]
W 1598 roku po raz pierwszy wziął udział w przedstawieniu; także wtedy jego nazwisko zaczęło pojawiać się w charakterze autora sztuk. Przekaz mówi, że oprócz tego, że pisał dla Trupy Lorda Szambelana teksty nowych utworów, zajmował się finansami grupy, grywał także niewielkie role w spektaklach, takich jak ''[[Jak wam się podoba]]'' i ''[[Henryk V (sztuka)|Henryk V]]''. Był współwłaścicielem [[Globe Theatre]]<ref name="Encyclopaedia Britannica9">{{Encyklopedia Britannica |id = topic/Globe-Theatre |tytuł = Globe Theatre |data dostępu = 2017-04-19}}</ref>.

Wiele z jego dramatów czerpie motywy z literatury dawniejszej, co wpisywało się w specyfikę epoki, w której nie istniały jeszcze prawa autorskie, a wszelka imitacja, [[Trawestacja (literatura)|trawestacja]] i [[intertekstualność]] były jednymi z najbardziej cenionych cech ówczesnej literatury. ''Hamlet'', na przykład, bazuje na niezachowanym ''[[Pra-Hamlet|Ur-Hamlecie]]'' (prawdopodobnie napisanym przez [[Thomas Kyd|Thomasa Kyda]], autora ''[[Tragedia hiszpańska|Tragedii hiszpańskiej]]''<ref name="jstor.org10">{{Cytuj stronę |url = https://www.jstor.org/stable/pdf/456489.pdf |tytuł = Thomas Kyd and the Ur-Hamlet |autor = Albert E. Jack |data = 1905 |opublikowany = jstor.org |język = en |data dostępu = 2017-04-19}}</ref>), zaś ''[[Król Lear]]'' na wydanej wcześniej sztuce pod tym samym tytułem. Inspiracją do ich napisania były także dzieła włoskie i angielskie, takie jak [[Nowela|nowele]] i [[Kronika|kroniki]]. Shakespeare uważał za dobrą metodę korzystanie ze sprawdzonych wzorców – przykładowo: postać [[Falstaff]]a, pojawiająca się w ''[[Henryk IV, część 1|Henryku IV, część 1]]'' i '' [[Henryk IV, część 2|część 2]]'', okazała się tak popularna, że umieścił ją także w ''[[Wesołe kumoszki z Windsoru|Wesołych kumoszkach z Windsoru]]''. Wysoko cenił reakcję publiczności i był gotów ulegać jej reakcjom, o czym świadczyć może utwór ''[[Jak wam się podoba]]''<ref>{{cytuj stronę
 | url = https://www.englishliterature.info/2022/08/significance-title-as-you-like-it.html
 | tytuł = Significance of the Title: As You Like It
 | data dostępu = 2025-01-05
 | opublikowany = English Literature
}}</ref>.

=== Działalność pozateatralna ===
[[Plik:Shakespeare1COA.png|thumb|left|120px|Herb Shakespeare’a]]
O dużej sprawności jako organizatora świadczą zasługi dla trupy [[lord szambelan|lorda szambelana]] Henry’ego Careya (''Lord Chamberlain’s Men'')<ref name="internetshakespeare.uvic.ca">{{Cytuj stronę |url = http://internetshakespeare.uvic.ca/Library/SLT/stage/acting/chamberlainsmen.html |tytuł = The Lord Chamberlain’s Men |opublikowany = internetshakespeare.uvic.ca |język = en |data dostępu = 2017-04-24}}</ref>. Potrafił zdobyć dla niej możnego [[Mecenas sztuki|mecenasa]], jakim był król [[Jakub I Stuart|Jakub I]]. Znalazł także źródło finansowania dla własnych prac, którym było wsparcie zamożnego hrabiego, [[Henry Wriothesley (3. hrabia Southampton)|Henry’ego Wriothesleya]]. Oprócz tego, że współfinansował budowę Globe Theatre, działał także w [[Blackfriars Theatre]] (zbudowanym w 1596 roku), którego publiczność była bardziej elitarna<ref>{{cytuj stronę
 | url = https://mapoflondon.uvic.ca/BLAC6.htm
 | tytuł = Blackfriars: The Sixth Choir
 | data dostępu = 2025-01-05
 | opublikowany = Map of Early Modern London
}}
</ref>.

Po przeprowadzce do Londynu (Anne Hathaway została w Stratfordzie), w 1604 roku był swatem córki swojego kamienicznika. Dokumenty sądowe z 1612 roku dają dowód na to, że Shakespeare był lokatorem Christophera Mountjoya<ref>{{cytuj stronę |url = http://web.archive.org/web/20030724014427/http://www.shaksper.net/archives/1996/0549.html |tytuł = Landlord – Mountjoy |opublikowany = Shaksper forum |język = en |data dostępu = 2007-01-25}}</ref>, zamożnego mieszkańca Londynu. Jeden z praktykantów Mountjoya, Stephen Belott, chciał poślubić jego córkę. Rola Shakespeare’a polegała na tym, że był pośrednikiem, ustalającym warunki posagu. Doszło do małżeństwa; osiem lat później Belott pozwał do sądu swojego teścia, gdyż ten nie wspierał pary finansowo; Shakespeare był świadkiem w tej sprawie<ref>{{cytuj stronę
 | url = https://shakespearedocumented.folger.edu/resource/document/bellott-v-mountjoy-replication-stephen-bellott
 | tytuł = Bellott v. Mountjoy: Replication of Stephen Bellott
 | data dostępu = 2025-01-06
 | opublikowany = Shakespeare Documented, Folger Shakespeare Library
 | język = en
}}</ref>.

Liczne zachowane z tego okresu dokumenty związane z finansami pozwalają stwierdzić, że majątek Shakespeare’a rósł w szybkim tempie, co pozwoliło mu na zakup domu w dzielnicy [[Blackfriars (dzielnica)|Blackfriars]] w Londynie, a także drugiej co do wielkości posiadłości w Stratford, [[New Place]]. W 1596 roku dzięki staraniom pisarza został nadany przez [[heroldia|heroldię]] herb jego ojcu. John Shakespeare chciał otrzymać go już w 1576 roku, jednak musiał przerwać odpowiednie procedury wskutek pogarszania się jego sytuacji finansowej{{odn|Helsztyński|1974|s=115}}. Dewiza herbowa brzmiała: ''Non Sanz Droict'' (pl. ''Nie bez prawa''){{odn|Dunton-Downer|Riding|2005|s=13}}.

=== Ostatnie lata życia ===
[[Plik:Monument-ht6.jpg|thumb|upright=0.5|[[Pomnik grobowy Williama Shakespeare’a|Nagrobek Williama Shakespeare’a]] zamontowany na ścianie nad jego grobem.]]
[[Plik:Shakespeare grave -Stratford-upon-Avon -3June2007.jpg|thumb|Grób Shakespeare'a]]
Shakespeare wrócił do Stratford w 1613 roku, zmarł w wieku 52 lat, 23 kwietnia 1616. Ostatnie lata życia spędził w New Place.

Został pochowany w absydzie [[Pomnik grobowy Williama Shakespeare’a|kolegiaty Świętej Trójcy]] w Stratford. To wyróżnienie spotkało go jednak nie ze względu na jego sławę jako pisarza: kupił ten przywilej za kwotę 440 [[funt szterling|funtów]]. Jego pomnik przedstawia go jako poetę z piórem w ręce. Na [[Pomnik grobowy Williama Shakespeare’a|nagrobku Shakespeare’a]], pod popiersiem, znajduje się łacińskie [[epitafium]] i wiersz w języku angielskim. Epitafium głosi:

{{Cytat
 |treść =
IVDICIO PYLIUM, GENIO SOCRATEM, ARTE MARONEM,

TERRA TEGIT, POPULUS MAERET, OLYMPUS HABET
 |styl = środek
}}

Pierwszą część możemy przetłumaczyć jako „Pylos w osądach, Sokrates w geniuszu, Maro w sztuce”. Słowa te odnoszą się do mądrego króla [[Nestor (mitologia)|Nestora]], władcy Pylos, filozofa [[Sokrates]]a i [[Wergiliusz]]a (jego ''[[Nazwisko#Przydomek (cognomen)|cognomen]]'' brzmiał ''Maro''). Druga część znaczy: „Ziemia go grzebie, ludzie opłakują, do Olimpu należy”.

Na epitafium wyrytym w płycie kamiennej przykrywającej jego grób znajduje się wiersz. Wiersz jest czterolinijkowym [[epigramat]]em zawierającym błogosławieństwo dla tego, kto uszanuje grób Shakespeare’a i przekleństwo dla tego, kto się poważy ruszyć jego kości<ref name="poetsgraves.co.uk">{{Cytuj stronę |url = http://www.poetsgraves.co.uk/shakespeare.htm |tytuł = William Shakespeare (1564-1616) |opublikowany = poetsgraves.co.uk |język = en |data dostępu = 2017-04-19}}</ref>.

{{Cytat
 |treść =
: Good friend for Jesus sake forbeare,
: To dig the dust enclosed here.
: Blessed be the man that spares these stones,
: And cursed be he that moves my bones<ref name="sites.google.com">{{Cytuj stronę |url = https://sites.google.com/site/apawwiprzekladziewjdarasza/home/nowe-2017 |tytuł = Epitafium Szekspira w Stratfordzie |opublikowany = sites.google.com |język = pl |data dostępu = 2017-04-19 |archiwum = https://web.archive.org/web/20170411060112/https://sites.google.com/site/apawwiprzekladziewjdarasza/home/nowe-2017 |zarchiwizowano = 2017-04-11}}</ref>.
 |autor = William Shakespeare?
 |źródło = Good friend...
 |styl = środek
}}

== Twórczość ==
{{osobny artykuł|Przegląd dzieł Williama Shakespeare’a}}

=== Sztuki ===
[[Plik:Stratford RST.jpg|thumb|Teatr ''Royal Shakespeare Theatre'' w Stratford]]
Liczne sztuki tego pisarza, kroniki, [[komedia|komedie]] i [[tragedia|tragedie]], są uważane za jedne z najlepszych dzieł w swoich gatunkach i arcydzieła angielskiej literatury. Większość z nich została wystawiona w Globe Theatre, wybudowanym w 1599 roku, a który spłonął w 1613 roku podczas inscenizowania ''[[Henryk VIII (sztuka)|Henryka VIII]]''<ref>{{cytuj stronę |url = http://web.archive.org/web/20030306104437/http://members.fortunecity.com:80/steveaj/shakespeare/globe1.htm |tytuł = Shakespeare Online – The Globe Theatre of 1599 |opublikowany = |język = en |archiwum = http://web.archive.org/20021106091634/members.fortunecity.com/steveaj/shakespeare/globe1.htm |zarchiwizowano = 2002-11-06 |data dostępu = 2011-09-21}}</ref>. Pisarz występował też jako aktor; jego grupa nosiła nazwę [[Trupa Lorda Szambelana|Lord Chamberlain’s Men]], na cześć ich mecenasa. Po objęciu patronatu nad nią przez króla [[Jakub I Stuart|Jakuba I]] zmieniła nazwę na King’s Men<ref>{{cytuj stronę |url = http://shakespeare.palomar.edu/timeline/kingsman.htm |tytuł = New name – King’s Men |archiwum = https://web.archive.org/web/20131006114849/http://shakespeare.palomar.edu/timeline/kingsman.htm |opublikowany = |język = en |data dostępu = 2007-01-25 |zarchiwizowano = 6 października 2013}}</ref>.

Jeśli chodzi o sztuki historyczne, Shakespeare korzystał z dwóch podstawowych źródeł. Dla dzieł związanych z Rzymem i Grecją są to utwory [[Plutarch]]a<ref name="teologiapolityczna.pl">{{Cytuj stronę |url = http://www.teologiapolityczna.pl/nowylisc-37/ |tytuł = Shakespeare, czyli ponadczasowa dyskusja na temat władzy – rozmowa z Prof. Martą Gibińską |opublikowany = teologiapolityczna.pl |język = pl |data dostępu = 2017-04-21}}</ref> (w tłumaczeniu Thomasa Northa<ref>{{cytuj stronę |url = http://www.perseus.tufts.edu/JC/plutarch.north.html |tytuł = Tłumaczenie dzieł Plutarcha autorstwa Northa |opublikowany = |język = en |data dostępu = 2007-01-25}}</ref>) zaś te, które są związane z historią [[Brytania|Brytanii]], bazę czerpią z kronik [[Raphael Holinshed|Raphaela Holinsheda]]<ref name="Encyclopaedia Britannica14">{{Encyklopedia Britannica |id = biography/Raphael-Holinshed |tytuł = Raphael Holinshed |data dostępu = 2017-04-21}}</ref>. Można je także podzielić na te wydane wcześniej ([[pierwsza tetralogia]]) i te powstałe w późniejszym okresie ([[druga tetralogia]]).

Eksperci dokonują następującego podziału wszystkich jego utworów:
* wczesne komedie i kroniki (np. ''[[Sen nocy letniej]]''; ok. 1590–1596)
* utwory z okresu pośredniego (wtedy powstały najbardziej znane sztuki, jak: ''[[Otello]]'', ''[[Romeo i Julia]]'', ''[[Makbet]]'', ''[[Hamlet]]'' czy ''[[Król Lear]]'', a także sztuki problemowe, do których zaliczyć możemy ''[[Miarka za miarkę|Miarkę za miarkę]]''; ok. 1595–1609)
* późne [[Romans (historyczny gatunek literacki)|romanse]] (''[[Burza (sztuka)|Burza]]'', ''[[Zimowa opowieść|Opowieść zimowa]]''; ok. 1610–1612)

O ile wcześniejsze dzieła znacznie się od siebie różnią charakterem, o tyle te pisane później poruszają podobne tematy, takie jak zdrada, przyjaźń, morderstwo, władza i ambicje. Utwory powstałe jako ostatnie zawierają więcej elementów [[Fantastyka|fantastycznych]], błyskotliwych rozwiązań. Trzeba jednocześnie pamiętać, że nie jest możliwe dokonanie jednoznacznego podziału sztuk Shakespeare’a, a wszelkie rozróżnienia są jedynie umowne<ref>{{cytuj stronę
 | url = https://thesciencesurvey.com/arts-entertainment/2022/03/16/an-exploration-of-shakespeares-problem-plays/
 | tytuł = An Exploration of Shakespeare’s Problem Plays
 | data dostępu = 2025-01-05
 | opublikowany = The Science Survey
}}
</ref>.
[[Plik:First Folio.jpg|thumb|upright|left|Strona tytułowa Pierwszego Folio, wydanego w 1623 roku]]

Większość została opublikowana w formacie [[Format bibliograficzny|quarto]], jednak pierwsze duże wydanie jego dzieł nastąpiło w 1623 roku. Obecnie jest określane mianem [[Pierwsze Folio|Pierwszego Folio]] (zawiera 36 dzieł, w tym prawie wszystkie najbardziej znane, oprócz ''[[Perykles, książę Tyru|Peryklesa, księcia Tyru]]'' i ''[[Dwóch szlachetnych krewnych]]''); w jego wydanie zaangażowany był [[John Heminges]]<ref name="Encyclopaedia Britannica15">{{Encyklopedia Britannica |id = biography/John-Heminge |tytuł = John Heminge |data dostępu = 2017-04-22}}</ref>. Warto zaznaczyć, że w międzyczasie ukazywały się też pirackie wersje utworów pisarza, takie jak [[Fałszywe Folio]]. W Pierwszym Folio po raz pierwszy został zawarty tradycyjny podział jego sztuk na komedie, tragedie i kroniki, powszechnie stosowany do dzisiaj. Współcześnie pojawiają się też podziały na tzw. sztuki problemowe, które łączą w sobie elementy komedii i tragedii (''[[Miarka za miarkę]]''<ref>{{cytuj książkę |nazwisko = Schanzer |imię = Ernest |tytuł = The problem plays of Shakespeare; a study of Julius Caesar, Measure for measure, Antony and Cleopatra |rok = 1963 |strony = 71 |wydawca = Schocken Books |miejsce = Nowy Jork |isbn =}}</ref>), a także na romanse (''[[Zimowa opowieść|Opowieść zimowa]]''<ref>{{cytuj stronę |url = http://www.litencyc.com/php/sworks.php?rec=true&UID=8178 |tytuł = Winter’s Tale – romance |opublikowany = |język = en |data dostępu = 2007-01-25}}</ref>)

Istnieje wiele kontrowersji co do chronologii powstawania jego utworów<ref>{{cytuj stronę
 | url = https://www.shakespeare-online.com/keydates/playchron.html
 | tytuł = Chronology of Shakespeare's Plays
 | data dostępu = 2025-01-05
 | opublikowany = Shakespeare Online
}}
</ref>. Poza tym, z uwagi na fakt, że nigdy nie wydał autoryzowanej edycji swoich sztuk, ciężko jest ustalić ich właściwą wersję; dla niektórych dzieł istnieje kilka różniących się od siebie wydań. Ten stan rzeczy sprawia, że ustalenie dokładnej treści utworów jest jedną z głównych kwestii, nad którymi pochylają się współcześni badacze. Ze względu na to, że w jego czasach nie było jeszcze ustalonych zasad pisowni, niektóre słowa zapisywał w różny sposób, co potem powodowało, że przepisujący je często zmieniali ich znaczenie. Istnienie kilku różniących się od siebie w szczegółach wydań tego samego utworu jest także tłumaczone tym, że Shakespeare z biegiem lat wprowadzał w swoich utworach zmiany<ref>{{Cytuj |tytuł = Is There a "Correct" Version of Shakespeare? |data = 2025-01-10 |data dostępu = 2025-04-23 |opublikowany = myShakespeare |url = https://myshakespeare.com/there-correct-version-of-shakespeare |język = en}}</ref><ref name=":2">{{Cytuj |tytuł = Shakespeare's First Folio and Quartos: Printing in Shakespearean England |data dostępu = 2025-04-23 |opublikowany = www.shakespeare-online.com |url = https://www.shakespeare-online.com/biography/shakespeareinprint.html}}</ref>.

=== Sonety ===
[[Plik:Sonnets1609titlepage.jpg|thumb|upright|Strona tytułowa pierwszego wydania sonetów Shakespeare’a]]
{{osobny artykuł|Sonety Williama Shakespeare’a}}
[[Sonety Williama Shakespeare’a|Sonety Shakespeare’a]] to zbiór 154 utworów, traktujących o pięknie, miłości i moralności. Pierwszych 17 skierowanych jest do młodzieńca, którego nawołują do małżeństwa i posiadania potomstwa, dzięki czemu jego uroda mogłaby zostać przekazana kolejnym pokoleniom. Kolejne (18–126) odnoszą się do mężczyzny, w którym [[podmiot liryczny]] jest zakochany. Utwory 127–152 odnoszą się do miłości poety do jego kochanki. Dwa ostatnie sonety, [[Sonet 153 (William Szekspir)|153]] i [[Sonet 154 (William Szekspir)|154]], mają charakter [[alegoria|alegoryczny]] i odnoszą się do [[Kupidyn]]a{{odn|Dunton-Downer|Riding|2005|s=457}}.

Prawie wszystkie, z wyjątkiem dwóch pierwszych, pojawiły się w wydawnictwie zatytułowanym ''Shakespeare’s Sonnets''; numery 138 i 144 wydane zostały także w dziele ''[[Namiętny pielgrzym]]'', w 1599 roku{{odn|Dunton-Downer|Riding|2005|s=458}}. Wskazuje to, że były pisane przez dłuższy okres, począwszy od lat 90. XVI wieku{{odn|Dunton-Downer|Riding|2005|s=458}}. Nie są znane okoliczności, w jakich zostały wydane. Pojawia się w nich tajemnicza dedykacja dla „Pana W.H.”, który jest opisywany jako „the only begetter” (ten, któremu należy przypisać wszystkie zasługi; jedyny ojciec). Nie wiadomo, kto jest jej autorem – Shakespeare, czy też wydawca sonetów, [[Thomas Thorpe]]. Nie ma także informacji o tym, kim jest ta postać. Być może był to jeden z mecenasów (np. [[Henry Wriothesley (3. hrabia Southampton)|Henry Wriothesley]]), możliwe też, że dedykacja ta jest skierowana do młodzieńca, opisywanego w sonetach<ref>Hallet Smith „Sonnets,” The Riverside Shakespeare, s. 1745–1748. Houghton Mifflin 1974, {{ISBN|0-395-75490-9}}.</ref>{{odn|Dunton-Downer|Riding|2005|s=457}}.

=== Inne utwory ===
Oprócz sonetów, pisarz był autorem także dłuższych utworów wierszowanych, takich jak ''[[Namiętny pielgrzym]]'', ''[[Gwałt na Lukrecji]]'' czy ''[[Skarga zakochanej]]''. Wydaje się, że zostały napisane, aby zdobyć przychylność jednego z bogatych patronów, którzy mogliby opłacać pracę twórczą Shakespeare’a. Na przykład ''Gwałt na Lukrecji'' jest dedykowany [[Henry Wriothesley (3. hrabia Southampton)|Henry’emu Wriothesleyowi]]<ref>Leslie Dunton-Downer, Alan Riding: Szekspir, 2005</ref>.

Poza tym napisał też krótki [[wiersz]] ''[[Feniks i gołąb]]'', alegoryczny poemat o upadku miłości, który był wykorzystany jako dodatek do długiego utworu Roberta Chestera, ''Love’s Martyr''<ref name="shakespearedocumented.org">{{Cytuj stronę |url = http://www.shakespearedocumented.org/exhibition/document/phoenix-and-turtle-first-edition |tytuł = Loues Martyr, or, Rosalins Complaint |opublikowany = shakespearedocumented.org |język = en |data dostępu = 2017-04-19}}</ref>.

=== Chronologia ===
{{osobny artykuł|Chronologia powstawania dzieł Williama Shakespeare’a}}
Chronologia powstawania dzieł Shakespeare’a nie jest możliwa do ustalenia ani pod względem ich wydania [[druk]]iem, ani pod względem inscenizacji<ref>{{cytuj stronę |url = http://shakespeareauthorship.com/howdowe.html#1 |tytuł = Chronology of Shakespeare’s works |opublikowany = |język = en |data dostępu = 2007-01-25}}</ref>, dlatego że nie istnieje weryfikowalne źródło, z którego można by skorzystać. Wiele ze sztuk zostało wystawionych na scenie na długo przed publikacją<ref>{{Cytuj |tytuł = Why Don't We Know What Was the First Play Shakespeare Wrote? |data dostępu = 2025-03-13 |opublikowany = ThoughtCo |url = https://www.thoughtco.com/first-play-shakespeare-wrote-2985072 |język = en}}</ref>.

Pomijając wersje pirackie (np. [[Fałszywe Folio]]), większość jego dzieł pozostała nieopublikowana aż do roku 1623, czyli do wydania [[Pierwsze Folio|Pierwszego Folio]]. Współcześni pisarzowi nie wymieniają żadnego z jego utworów, które nie przetrwałyby do naszych czasów, z wyjątkiem ''[[Cardenio]]'' i ''[[Love’s Labour’s Won]]''. Kwestie autorstwa pozostają przedmiotem ciągłej debaty<ref>{{cytuj stronę
 | url = https://www.history.com/news/did-shakespeare-really-write-his-own-plays
 | tytuł = Did Shakespeare Really Write His Own Plays?
 | data dostępu = 2025-01-05
 | opublikowany = History
}}</ref>.

Uczeni zrekonstruowali<ref>{{cytuj stronę
 | url = https://www.shakespeare-online.com/keydates/playchron.html
 | tytuł = Chronology of Shakespeare's Plays
 | data dostępu = 2025-01-05
 | opublikowany = Shakespeare Online
}}</ref> chronologię powstawania jego utworów, posługując się w tym celu wieloma wskazówkami, takimi jak im współczesne aluzje, odnotowane inscenizacje, wpisy w rejestrze {{link-interwiki |Stationers’ Company |Q=Q1013382}} (instytucji zajmującej się regulacją praw autorskich; zob. [[Stationers’ Register]]), daty publikacji zamieszczone na stronach tytułowych wydań zachowanych do obecnych czasów, badanie stylu, w jakim utwory zostały napisane, a także listą zawierającą wiele jego dzieł, wydaną w 1598 roku.

Mimo tego, że część naukowców zatwierdziła pewną kolejność ich powstawania, wiele dat jest przedmiotem dyskusji i powinno być traktowanych jako umowne. Powszechnie przyjmuje się jednak teorię, która zakłada, że najstarszą<ref name="Wrocław">{{Cytuj książkę |nazwisko = Mroczkowski |imię = Przemysław |tytuł = Historia literatury angielskiej. Zarys |wydawca = Ossolineum |miejsce = Wrocław |data = 1981 |strony = 154–174 |isbn = 83-04-00784-3}}</ref>, napisaną w 1590 roku sztuką jest ''[[Henryk VI, część 1]]'', najmłodsze zaś pochodzą z lat 1612-1613 (''[[Henryk VIII (sztuka)|Henryk VIII]]'', ''[[Dwóch szlachetnych krewnych]]'')<ref>{{Cytuj |tytuł = A Complete List of Shakespeare’s Plays |data dostępu = 2025-03-13 |opublikowany = ThoughtCo |url = https://www.thoughtco.com/list-of-shakespeare-plays-2985250 |język = en}}</ref>.

=== Styl ===
Prace tego autora miały ogromny wpływ zarówno na [[teatr]] w jego czasach, jak i ten współczesny. Dzieła Shakespeare’a stanowią nie tylko najwybitniejsze przykłady zachodniej literatury, dzięki nim rozwinął się także [[teatr elżbietański]], poprzez zwiększenie wymagań co do tego, co można pokazać za pomocą postaci, [[scenariusz]]a lub [[Fabuła|fabuły]]<ref>Miola, Robert S. ''Shakespeare’s Reading'', Oxford University Press, 2000, {{ISBN|0-19-871169-7}}.</ref>.

[[Plik:Statue Of Shakespeare.jpg|thumb|Detal z pomnika pisarza w Londynie]] Teatr w okresie, w którym poeta przybył do Londynu, ulegał licznym zmianom. We wczesnych latach jego pobytu najpopularniejsze były sztuki moralizatorskie, wspierane przez [[Tudorowie|Tudorów]]. Postaci tam występujące, które były [[Personifikacja|personifikacją]] (alegorią) atrybutów moralnych, jak i sama fabuła, były mało realistyczne; ukazywały wyższość dobra nad złem poprzez [[farsa|farsę]] i [[slapstick]]{{odn|Dunton-Downer|Riding|2005|s=25}}. Jednocześnie na uniwersytetach inscenizowano dramaty rzymskie, głównie po łacinie. Ich styl był bardzo formalny, przedkładano długie [[monolog]]i i statyczność postaci nad dynamiczną akcję.

Pod koniec XVI wieku pisarze tacy jak [[Christopher Marlowe]] zaczęli zmieniać teatr. Odeszli od tradycyjnych koncepcji na rzecz [[Sekularyzacja|sekularyzacji]] przedstawień. Ich dzieła łączyły w sobie poetycki styl i filozoficzne odniesienia uniwersyteckich autorów z łatwą przyswajalnością, znaną z utworów moralizatorskich. Jednocześnie były mniej dwuznaczne, rzadziej wykorzystywano alegorię. Inspirowany tym stylem, Shakespeare wyniósł go na nowy poziom<ref>{{cytuj książkę | tytuł = William Shakespeare: Records and Images | nazwisko = Schoenbaum | imię = Samuel | wydawca = Oxford University Press | miejsce = Oxford | rok = 1981 | isbn = 978-0-19-520234-2}}</ref>.

=== Wiersz ===
Dzieła Shakespeare’a są w przeważającej części napisane wierszem, choć stosował on również prozę. W swoich dramatach wykorzystywał przede wszystkim [[wiersz biały]] ([[blank verse]]<ref name="Encyclopaedia Britannica8">{{Encyklopedia Britannica |id = art/blank-verse |tytuł = blank verse |data dostępu = 2017-04-19}}</ref>), czyli nierymowany [[pentametr jambiczny]], to znaczy [[sylabotonizm|sylabotoniczny]] [[dziesięciozgłoskowiec]], w którym akcenty padają na parzyste sylaby [[wers]]u. Natomiast poematy napisał Shakespeare przy użyciu kunsztownych strof, [[sekstyna|sekstyny]] (ababcc)<ref name="Encyclopaedia Britannica4">{{Encyklopedia Britannica |id = art/Venus-and-Adonis-stanza |tytuł = Venus and Adonis stanza |data dostępu = 2017-04-19}}</ref>, użytej w opowieści o Wenus i Adonisie, i [[strofa królewska|strofy królewskiej]], czyli ''rhyme royal'' (ababbcc)<ref name="Encyclopaedia Britannica3">{{Encyklopedia Britannica |id = art/rhyme-royal |tytuł = rhyme royal |data dostępu = 2017-04-19}}</ref>, spożytkowanej w historii Lukrecji i w Skardze zakochanej. Sonety Shakespeare rymował abab cdcd efef gg. Ten układ współbrzmień do dziś nazywa się szekspirowskim<ref name="shakespeare-online.com">{{Cytuj stronę |url = http://www.shakespeare-online.com/sonnets/sonnetstyle.html |tytuł = Shakespearean Sonnet Basics: Iambic Pentameter and the English Sonnet Style |opublikowany = shakespeare-online.com |język = en |data dostępu = 2017-04-19}}</ref>. Shakespeare instrumentował swoje utwory nie tylko [[rym]]em, ale także [[aliteracja|aliteracją]]<ref name="jstor.org">{{Cytuj stronę |url = https://www.jstor.org/stable/2868132?seq=1#page_scan_tab_contents |tytuł = „A Pretty Pleasing Pricket”-- On the Use of Alliteration in Shakespeare’s Sonnets |autor = Anton M. Pirkhofer |opublikowany = jstor.org |data = 1963 |język = en |data dostępu = 2017-04-19}}</ref>. Przykładu aliteracji dostarcza tytuł ''Love’s Labour’s Lost''. Stosował też [[gra słów|grę słów]], czyli pun<ref name="jstor.org4">{{Cytuj stronę |url = https://www.jstor.org/stable/4174457?seq=1#page_scan_tab_contents |tytuł = The Second-Meaning Pun in Shakespeare’s Emotional Verse |autor = Gilian West |data = 1993 |opublikowany = jstor.org |język = en |data dostępu = 2017-04-19}}</ref>.

=== Reputacja ===
Reputacja Williama Shakespeare’a rosła stopniowo. Za życia i krótko po śmierci był szanowanym, aczkolwiek nie uznawanym za wybitnego poetą<ref>{{cytuj książkę | tytuł = Will in the World: How Shakespeare Became Shakespeare | nazwisko = Greenblatt | imię = Stephen | wydawca = W.W. Norton & Company | rok = 2004 | strony = 182–184}}</ref>. Jego wiersze ukazywały się drukiem częściej niż sztuki<ref>{{Cytuj |tytuł = Shakespeare the Poet |data dostępu = 2025-03-07 |opublikowany = Shakespeare Documented |url = https://shakespearedocumented.folger.edu/resource/shakespeare-poet |język = en}}</ref>. Zdarzało się, że był uwzględniany w różnorodnych spisach wybitnych pisarzy<ref>{{cytuj książkę | tytuł = The Oxford Companion to Shakespeare | nazwisko = Dobson | imię = Michael | wydawca = Oxford University Press | rok = 2015}}</ref>. W uznawanym za luksusowy formacie Folio wydano zbiór jego dzieł już w 1623 roku; była to druga tego typu publikacja w Anglii<ref>{{Cytuj |tytuł = Folio & Co: Shakespeare and the Theatrum Libri |data dostępu = 2025-03-07 |opublikowany = Annual Congress of the French Shakespeare Society |url = https://call-for-papers.sas.upenn.edu/cfp/2022/06/24/%E2%80%9Cfolio-co-shakespeare-and-the-theatrum-libri%E2%80%9D |język = en}}</ref>.

W latach 1642–1660 teatr na Wyspach Brytyjskich był zabroniony, co było efektem wojny domowej i rządów [[Oliver Cromwell|Olivera Cromwella]], purytanina. Wprowadzone przez niego ograniczenia dotyczyły m.in. rozrywki, uznawanej przez purytan za niemoralną<ref>{{cytuj książkę | tytuł = The Impact of the English Civil War on Theatre | nazwisko = Marshall | imię = John | wydawca = Cambridge University Press | rok = 1996}}</ref>. Mimo to grupy aktorów wystawiały krótkie fragmenty sztuk, wśród których znalazły się utwory Shakespeare’a, takie jak ''Sen nocy letniej''<ref>{{cytuj książkę | tytuł = The Shakespearean Stage 1574–1642 | nazwisko = Gurr | imię = Andrew | wydawca = Cambridge University Press | rok = 2009}}</ref>.

[[Plik:Hamlet und Horatio auf dem Friedhof (Eugène Ferdinand Victor Delacroix).jpg|thumb|120px|''Hamlet'' na obrazie [[Eugène Delacroix|Eugène’a Delacroix]]]]
Później, po przywróceniu monarchii, nowa fala osób zajmujących się teatrem musiała korzystać z prac autorów z poprzednich epok. Sięgano po dzieła [[John Fletcher|Johna Fletchera]], [[Ben Jonson|Bena Jonsona]] i Shakespeare’a. W efekcie jego sztuki przez kolejne lata często pojawiały się na scenie. W nowych warunkach, z uwagi na rozwój teatrów, do utworów dodawano elementy takie jak muzyka, taniec, oświetlenie i fajerwerki. Jednocześnie teksty ulegały modyfikacjom; przykładowo w 1681 roku wprowadzono do ''Króla Leara'' szczęśliwe zakończenie, które utrzymywało się na scenach do 1838 roku<ref>{{cytuj książkę | tytuł = William Shakespeare: A Textual Companion | nazwisko = Wells | imię = Stanley | wydawca = Oxford University Press | rok = 1987}}</ref>. ''Burza'' została przekształcona w operę, z dodatkiem licznych efektów specjalnych<ref>{{cytuj książkę | tytuł = Restoration Theatre | nazwisko = Langhans | imię = Edward | wydawca = Routledge | rok = 2007}}</ref>.

W XVII wieku Shakespeare pozostawał cenionym pisarzem, choć nie dorównywał popularnością Johnowi Fletcherowi. Na dwie inscenizacje Fletchera przypadała jedna sztuka Shakespeare’a. Jednak w kolejnych dekadach zyskał większe uznanie, zostając uważanym za najlepszego angielskiego dramaturga<ref name="Wilson"/>.

Pod koniec XVIII wieku jego dzieła zaczęły uzyskiwać status arcydzieł, a sam autor był postrzegany jako wybitny dramaturg<ref>{{cytuj książkę | tytuł = The Oxford Companion to Shakespeare | nazwisko = Dobson | imię = Michael | wydawca = Oxford University Press | rok = 2015}}</ref>. Na początku XIX wieku Shakespeare osiągnął szczyty popularności, a jego sztuki regularnie gościły na deskach teatrów, zdobywając uznanie widzów ze wszystkich klas społecznych. Krytycy epoki romantyzmu uznawali go za barda-idola, a także za symbol angielskiej dumy<ref>{{cytuj książkę | tytuł = Will in the World: How Shakespeare Became Shakespeare | nazwisko = Greenblatt | imię = Stephen | wydawca = W.W. Norton & Company | rok = 2004}}</ref>.

W XXI wieku większość ludzi na świecie poznaje jego twórczość już w młodym wieku, głównie w szkole. Choć dla niektórych Shakespeare stał się symbolem nudy<ref>{{cytuj stronę
 | url = https://www.theodysseyonline.com/why-shakespeare-shouldnt-be-hated-by-highschool-students
 | tytuł = Why Shakespeare Shouldn't Be Hated By High School Students
 | data dostępu = 2025-01-06
 | opublikowany = The Odyssey Online
 | język = en
}}
</ref>, pozostaje najczęściej inscenizowanym i ekranizowanym autorem sztuk w historii<ref>{{cytuj książkę | tytuł = Shakespeare, Adaptations, and Cultural Change | nazwisko = Thompson | imię = Ann | wydawca = Cambridge University Press | rok = 2003}}</ref>. Jego dzieła są często przenoszone do czasów współczesnych, a wiele słów w języku angielskim, takich jak ''assassination'', ''majestic'' i ''epileptic'', zostało wprowadzonych właśnie przez Shakespeare’a<ref>{{cytuj książkę | tytuł = Think on My Words: Exploring Shakespeare's Language | nazwisko = Crystal | imię = David | wydawca = Cambridge University Press | rok = 2008}}</ref>.

Bibliografia MLA w 2019 roku zawierała 48 tysięcy wpisów o Szekspirze; czterokrotnie więcej niż na temat drugiego najpopularniejszego autora<ref name="Wilson">{{Cytuj |autor = Jeffrey R. Wilson |tytuł = Why Shakespeare? Irony and Liberalism in Canonization |czasopismo = Modern Language Quarterly |data = 2020-03-01 |data dostępu = 2025-03-07 |issn = 0026-7929 |wolumin = 81 |numer = 1 |s = 33-36 |doi = 10.1215/00267929-7933076 |url = https://read.dukeupress.edu/modern-language-quarterly/article/81/1/33/152215/Why-Shakespeare-Irony-and-Liberalism-in |język = en}}</ref>.

=== Odniesienia do Shakespeare’a ===
==== XVII wiek ====
Najwięcej do powiedzenia o Shakespearze mieli oczywiście [[Anglia|Anglicy]]. [[Ben Jonson]] stwierdzał, że był to szczery i otwarty człowiek o szlachetnych celach<ref>{{cytuj stronę |url = http://www.bartleby.com/27/2.html |tytuł = Ben Jonson & Shakespeare |opublikowany = |język = en |data dostępu = 2007-01-25}}</ref>. W podobnym tonie wypowiada się [[John Dryden]], według którego Shakespeare najlepiej ze wszystkich ówczesnych, a także starożytnych poetów potrafił obrazować przyrodę, pozwalając odbiorcy nie tylko ją zobaczyć, ale także poczuć. Dla kontrastu, w pamiętniku [[Samuel Pepys|Samuela Pepysa]], we wpisie z 29 września znajduje się krytyka ''[[Sen nocy letniej|Snu nocy letniej]]''. Angielski polityk stwierdza, że była to najgorsza sztuka, jaką zobaczył w życiu, jedynymi wartymi polecenia jej elementami były fajerwerki, a także występujące w inscenizacji piękne kobiety. [[Thomas Rymer]], szlachcic i konserwatywny historyk, mocno krytykował Shakespeare’a za jego otwartość na zmiany, a także za to, że nie trzymał się klasycznych reguł. Jego atak na [[Otello|Otella]]<ref>{{cytuj stronę |url = http://www.angelfire.com/oh5/spycee/rymer.html |tytuł = Rymer critics on Shakespeare |opublikowany = |język = en |data dostępu = 2007-01-25}}</ref> spotkał się ze sporym odzewem, wywołał polemikę z takimi osobistościami jak [[John Dennis (dramaturg)|John Dennis]]<ref group="uwaga">Zobacz: The impartial critick, or, Some observations upon a book, entituled, A short view of tragedy, written by Mr. Rymer by Mr. Dennis.</ref>.

==== XVIII wiek ====
[[Plik:Goethe (Stieler 1828).jpg|thumb|"Pierwsza strona, którą przeczytałem, uczyniła mnie niewolnikiem Szekspira na całe życie. A gdy skończyłem czytać pierwszą sztukę, stałem tam jak człowiek ślepy od urodzenia... Zrozumiałem i poczułem głęboko, że moje życie zostało nieskończenie poszerzone." (Goethe, Krytyka Literacka, 1771)]]
W XVIII wieku mieszkańcy Anglii zaczęli coraz bardziej doceniać Shakespeare’a. [[Joseph Addison]] uważał, że pod względem rzemiosła prześcignął on wszystkich innych, największym jego atutem zaś był jego geniusz<ref>{{cytuj stronę |url = http://www.mnstate.edu/gracyk/courses/web%20publishing/addison419.htm |tytuł = Joseph Addison |opublikowany = |język = en |data dostępu = 2007-01-25 |archiwum = https://web.archive.org/web/20060917120425/http://www.mnstate.edu/gracyk/courses/web%20publishing/addison419.htm |zarchiwizowano = 17 września 2006}}</ref>. W 1725 roku [[Alexander Pope]] podziwiał ogromną naturalność postaci występujących w jego dziełach. Fascynujące dla niego było to, że nie dało się odnaleźć wśród nich dwóch identycznych charakterów. W podobnym tonie wypowiadał się o dialogach. [[Samuel Johnson]] bronił Shakespeare’a przed krytyką [[Voltaire|Woltera]] (któremu nie podobał się sposób przedstawiania monarchów w kronikach Shakespeare’a), stwierdzając, że osoby, które nie potrafią docenić tak wspaniałych sztuk, są małostkowe. Uważał, że jedynie [[Homer]] wprowadził równie dużo ważnych innowacji, tworzył równie doskonałe dzieła<ref>{{cytuj stronę |url = https://archive.is/20130101085953/http://rpo.library.utoronto.ca/display/displayprose.cfm?prosenum=9 |tytuł = Preface to his Edition of Shakespeare’s Plays (1765) |opublikowany = |język = en |data dostępu = 2007-01-25}}</ref>.

Niektóre ze sztuk Shakespeare’a były inscenizowane na kontynencie już w XVII wieku, jednak popularność zdobył dopiero w połowie XVIII wieku<ref>{{cytuj książkę | nazwisko = Wells | imię = Stanley | tytuł = Shakespeare: For All Time | miejsce = Oxford | wydawca = Oxford University Press | rok = 2003 | strony = 150}}</ref>. W Niemczech [[Gotthold Ephraim Lessing]] porównał jego utwory do niemieckiej twórczości ludowej<ref>{{cytuj książkę | nazwisko = Sams | imię = Eric | tytuł = The Real Shakespeare | miejsce = Londyn | wydawca = Yale University Press | rok = 1995 | strony = 200}}</ref>. [[Johann Wolfgang von Goethe|Johann Wolfgang Goethe]] zorganizował w 1771 roku obchody dnia Szekspira we [[Frankfurt nad Menem|Frankfurcie]], argumentując, że angielski dramaturg obalił [[zasada trzech jedności|zasadę trzech jedności]], które były „niczym więzienie” i „ograniczały umysł”<ref>{{cytuj książkę | nazwisko = Taylor | imię = Gary | tytuł = Reinventing Shakespeare: A Cultural History from the Restoration to the Present | miejsce = Nowy Jork | wydawca = Weidenfeld & Nicolson | rok = 1989 | strony = 98}}</ref>. Inny krytyk, [[Johann Gottfried Herder]], stwierdził, że dzieła Shakespeare’a poszerzają horyzonty<ref>{{cytuj książkę | nazwisko = Bate | imię = Jonathan | tytuł = Shakespeare and the English Romantic Imagination | miejsce = Oxford | wydawca = Clarendon Press | rok = 1986 | strony = 45}}</ref>. Teza, że utwory tego pisarza stanowią zniesienie granic pozwalające na poznanie pełnego sprzeczności świata, stała się charakterystyczna dla krytycyzmu w romantyzmie<ref>{{cytuj książkę | nazwisko = Kott | imię = Jan | tytuł = Szekspir współczesny | miejsce = Warszawa | wydawca = Państwowy Instytut Wydawniczy | rok = 1965 | strony = 112}}</ref>. Poszerzył ją [[Victor Hugo]] we wstępie do utworu ''Cromwell'', gdzie okrzyknął Shakespeare’a przedstawicielem [[groteska|groteski]], gatunku ukazującego świat w krzywym zwierciadle<ref>{{cytuj książkę | nazwisko = Hugo | imię = Victor | tytuł = Cromwell | miejsce = Paryż | wydawca = Librairie Broca | rok = 1827 | strony = 15}}</ref>.

==== XIX wiek ====
[[Charles Lamb]] w utworze On the Tragedies of Shakespeare (1811) opisywał sposób, w jaki powinniśmy patrzeć na świat, który próbuje nam pokazać Shakespeare. Dla niego liczyło się przede wszystkim to, co w głowie każdego z ludzi, mniej istotna była szara codzienność<ref>{{cytuj książkę | nazwisko = Lamb | imię = Charles | tytuł = On the Tragedies of Shakespeare | wydawca = Oxford University Press | rok = 1811}}</ref>. [[Thomas de Quincey]] w 1823 roku próbował udowodnić, że dzieła Shakespeare’a nie są tylko wspaniałymi dziełami sztuki, a są wielkimi dziełami natury, takimi samymi jak: słońce, deszcz, gwiazdy czy kwiaty. Jednocześnie powinno się je dogłębnie studiować, gdyż tylko wtedy można dostrzec wszystkie wspaniałości, jakie ze sobą niosą<ref>{{cytuj książkę | nazwisko = De Quincey | imię = Thomas | tytuł = On the Knocking at the Gate in Macbeth | wydawca = Penguin Books | rok = 1823}}</ref>.

==== XX wiek ====
Urodzony w [[York]]u poeta [[W.H. Auden|Wystan Hugh Auden]] uważał, że irytujący są pisarze tacy jak [[John Milton]] czy [[James Joyce]], którzy uważają się za ważnych i piszą z przeświadczeniem, że tworzą coś wielkiego. Jego zdaniem Shakespeare nigdy nie brał siebie zbyt poważnie, co było dużym osiągnięciem jego charakteru<ref>W.H. Auden, ''Lectures on Shakespeare'', 1947.</ref>. [[T.S. Eliot|Thomas Stearns Eliot]] (laureat [[Laureaci Nagrody Nobla w dziedzinie literatury|literackiej nagrody Nobla]] w 1948 roku) powiedział, że najważniejszymi pisarzami w historii są [[Dante Alighieri]] i właśnie Shakespeare<ref>T.S. Eliot, Dante. London: Faber & Faber, 1929.</ref>. Profesor [[Uniwersytet Kalifornijski w Berkeley|Uniwersytetu Kalifornijskiego w Berkeley]], Stephen Booth w 1994 roku stwierdził, że wspaniałe są pomysły Shakespeare’a na łączenie ze sobą elementów sztuk, które wraz z biegiem czasu nabierają coraz większego sensu.

==== Polonica w sztukach Williama Shakespeare’a ====
Pierwsza wzmianka o Polsce pojawia się w ''[[Komedia omyłek|Komedii omyłek]]''. Drumio z [[Syrakuzy|Syrakuz]] opisując otyłą kobietę stwierdza: {{Cytat
 |treść = ...gdyby z jej szmat wycisnąć łój starczyłoby świeczek na polską zimę
 |autor =
 |źródło = ''Komedia omyłek'' Akt III, Scena II, Przekład [[Stanisław Barańczak|Stanisława Barańczaka]]
}} Wyrażenie ''polska zima'' występuje tu w znaczeniu zimy długiej i surowej.

Najwięcej nawiązań do Polski pojawia się w ''[[Hamlet|Hamlecie]]''. W I scenie aktu I, Horacy opisując [[Hamlet (postać)|Hamletowi]] wygląd Ducha, nawiązuje do wojen polsko-duńskich:
{{Cytat
 |treść = ...Z tym samym marsem na czole wydawał
Rozkazy, aby rozgromić Polaków,
Ciągnących na nas saniami przez lody
 |autor =
 |źródło = ''Hamlet'' Akt I, Scena I, Przekład [[Stanisław Barańczak|Stanisława Barańczaka]]
}}
Fragment ten był interpretowany w różny sposób. Występujące w oryginale słowo ''Pollax'' często tłumaczono jako ''Polacy'' (Polacks), ale też jako ''poleaxe'' – topór bojowy<ref name="Hamlet">Jarosław Komorowski'' „Hamlet” Williama Shakespeare’a'' {{ISBN|83-02-04768-6}}.</ref>. Z tego względu w niektórych tłumaczeniach ten polski wątek się nie pojawia np.
{{Cytat
 |treść = ...Toporem z sań chwyconym o lód grzmotnął
 |autor =
 |źródło = ''Hamlet'' Akt I, Scena I, Przekład [[Witold Chwalewik|Witolda Chwalewika]]
}}
Scena IV aktu [[Hamlet]]a rozpoczyna się przemarszem wojsk norweskich, dowodzonych przez [[Fortinbras|Fortynbrasa]], przez Danię. Zapytany przez Hamleta o cel wyprawy, dowodzący oddziałem kapitan odpowiada {{Cytat
 |treść = ...Idziemy zdobyć mały skrawek ziemi:
Ma to-to nazwę, ale nic poza tym.
Za pięć dukatów nie wziąłbym w dzierżawę
tego zagonu. I zresztą Norwegia
Czy Polska więcej na nim nie zarobią
Gdyby go nawet od ręki sprzedały.
 |autor =
 |źródło = ''Hamlet'' Akt IV, Scena IV, Przekład [[Stanisław Barańczak|Stanisława Barańczaka]]
}}
W scenie I aktu V pojawiają się „Pollack warres”: {{Cytat
 |treść = ...To młody Fortynbras:
Wracając z polskiej wojny, daje salwy
Angielskim posłom.
 |autor =
 |źródło = ''Hamlet'' Akt V, Scena I, Przekład [[Józef Paszkowski|Józefa Paszkowskiego]]
}} W finale dramatu (Akt V, scena II) wojska norweskie po zwycięstwie nad Polską, ponownie wkraczają do Danii. W rzeczywistości jednak w tym czasie nie było lądowego starcia Polski (Rzeczypospolitej) z Danią. W latach 1561–1582 toczyły się wojny o Inflanty, kiedy to Dania chciała w sojuszu z Lubeką utrzymać szlak żeglugowy do zajętej przez Moskwę Narwy zaś po stronie Rzeczypospolitej walczyła Szwecja. Teatrem wojny nie były jednak ziemie polskie, ale Bałtyk i Inflanty.

Imię królewskiego doradcy ''Poloniusza'' nasuwało podejrzenia, że postać ta była portretem ówczesnego polskiego polityka lub, że sam Poloniusz był z pochodzenia Polakiem. Tak interpretował sztukę m.in. [[Krystian Ostrowski]], w którego przekładzie z 1870 roku pojawiają się wypowiedzi Laertesa ''Ty biedna Polko, Ty Ofelio droga...'' i ''Mój ojciec był Polakiem''<ref name="Hamlet" />.
Polski motyw pojawia się także w komedii ''[[Miarka za miarkę]]'', w której Książę tłumaczy swoje opuszczenie Wiednia wyjazdem do Polski.
{{Cytat
 |treść = ...Panu Angelo (...)
Oddałem władzę absolutną w Wiedniu
Sądzi, że podróż do Polski odbywam.
 |autor =
 |źródło = ''Miarka za miarkę'' Akt I, Scena III, przekład [[Maciej Słomczyński|Macieja Słomczyńskiego]]
}}

Wątek polski przewija się także w ''[[Zimowa opowieść|Opowieści zimowej]]''. Utwór ten jest [[Trawestacja (literatura)|trawestacją]] romansu pasterskiego autorstwa [[Robert Greene|Roberta Greene’a]] z roku 1590, który wplata wątki dramatyczne z historii księcia mazowieckiego [[Siemowit III|Siemowita III]] i jego niewiernej żony (której przypisuje się imię [[Ludomiła|Ludmiły]]). Wypadki te opisał [[Janko z Czarnkowa]], według niego Siemowit podejrzewając żonę o niewierność uwięził ją w zamku w [[Rawa Mazowiecka|Rawie Mazowieckiej]], po czym bestialsko udusił w 1366. Shakespeare zmienił tożsamość ''dramatis personae'', bohaterami czyniąc Czechów, a akcję przenosząc na Sycylię<ref>{{cytuj stronę | url = https://www.national-geographic.pl/historia/jak-szekspir-sciagnal-swoja-najslynniejsza-opowiesc-zainspirowaly-go-wydarzenia-z-polski/ | tytuł = Jak Szekspir ściągnął swoją najsłynniejszą opowieść? Zainspirowały go wydarzenia z Polski | opublikowany = National Geographic | data dostępu = 2025-01-05}}</ref>.

==== Wpływ Shakespeare’a na literaturę polską ====
Dzieła Shakespeare’a, zostały odkryte przez pisarzy epoki [[romantyzm]]u, miały duży wpływ także na Polaków. [[Juliusz Słowacki]] w swoich dziełach często odwołuje się do jego utworów. W ''[[Kordian (dramat)|Kordianie]]'' (1834) można odnaleźć odniesienia do kryzysu moralnego głównego bohatera (''Hamlet''), pojawiają się też siły nadprzyrodzone (''Makbet''). W ''[[Balladyna|Balladynie]]'' (1839) odnaleźć można wiele nawiązań do „Snu nocy letniej” – jak postaci Goplany i Tytanii czy Puka, na którym wzorowany jest Skierka. Inne dramaty, jak na przykład ''[[Maria Stuart (dramat Juliusza Słowackiego)|Maria Stuart]]'' (1832), także odnoszą się do dzieł Shakespeare’a. O swojej fascynacji pisał także w 1834 w liście do matki<ref>{{cytuj stronę |url = http://literat.ug.edu.pl/autors/slowac.htm |tytuł = Juliusz Słowacki 1809–1849 |opublikowany = |język = |data dostępu = 2007-01-25}}</ref>. Do jego twórczości odwołuje się także [[Adam Mickiewicz]], który cytuje fragment tekstu jednego z jego utworów (''Methinks, I see... where? – In my mind’s eyes'') w balladzie ''[[Romantyczność]]'' (1822)<ref>{{cytuj stronę |url = http://literat.ug.edu.pl/amwiersz/0008.htm |tytuł = Wiersz „Romantyczność” |opublikowany = |język = |data dostępu = 2007-01-25}}</ref>.

[[Stanisław Wyspiański]] także był zafascynowany twórczością Shakespeare’a. Dokonał interpretacji ''Hamleta'', umieszczając w nim również wątki z ''Makbeta''<ref>{{cytuj stronę |url = http://web.archive.org/web/20090113084618/http://www.teatry.art.pl:80/!prasa/didaskalia/57/autoportretz.htm |tytuł = Autoportret z Shakespeare’em |opublikowany = |język = |data dostępu = 2007-01-25}}</ref>, miało to miejsce w [[teatr im. Juliusza Słowackiego w Krakowie|teatrze im. Juliusza Słowackiego w Krakowie]].

W powieści ''[[Ferdydurke]]'' (1937) [[Witold Gombrowicz|Witolda Gombrowicza]] główny bohater, Józio, uznaje Shakespeare’a za ''artystę w pełni i kapłana sztuki''<ref>{{cytuj książkę |nazwisko = Gombrowicz |imię = Witold |tytuł = Ferdydurke |rok = 1987 |strony = 73 |wydawca = Wydawnictwo Literackie |miejsce = Kraków |isbn = 83-08-01885-8}}</ref>, a także za twórcę wspaniałych i pięknych scen zbrodni<ref>{{cytuj książkę |nazwisko = Gombrowicz |imię = Witold |tytuł = Ferdydurke |rok = 1987 |strony = 138 |wydawca = Wydawnictwo Literackie |miejsce = Kraków |isbn = 83-08-01885-8}}</ref>.

==== Tłumaczenia na język polski ====
Sztuki Shakespeare’a były wystawiane na ziemiach polskich jeszcze za życia autora<ref name="Warszawa">{{Cytuj książkę |nazwisko = Sito |imię = Jerzy S. |tytuł = Szekspir na dzisiaj |wydawca = Iskry |miejsce = Warszawa |data = 1971 |strony = 11}}</ref><ref>{{Cytuj |autor = Jerzy Limon |tytuł = Gentlemen of a Company: English Players in Central and Eastern Europe 1590-1660 |data = 1985 |miejsce = Cambridge |wydawca = Cambridge University Press}}</ref>. Przedstawienia te odbywały się w obcych językach, w późniejszym zaś czasie tłumaczono francuskie lub niemieckie przeróbki teatralne<ref>{{Cytuj |autor = Andrzej Żurowski |tytuł = Prehistoria polskiego Szekspira |data = 2007 |miejsce = Gdańsk |wydawca = Literatura Net Pl}}</ref>. Pierwszym polskim tłumaczem Shakespeare’a z oryginału był [[Ignacy Hołowiński]], który w latach 1839–1841 ogłosił 6 tłumaczeń. Z kolei w latach 1875–1877 ukazały się ''Dzieła dramatyczne Williama Shakespeare (Szekspira)'', w przekładach [[Stanisław Egbert Koźmian|Stanisława Koźmiana]]<ref name="Kraków">{{Cytuj książkę |nazwisko = Budrewicz-Beratan |imię = Aleksandra |tytuł = Stanisław Egbert Koźmian – tłumacz Szekspira |wydawca = Dom Wydawnictw Naukowych |miejsce = Kraków |data = 2009 |isbn = 978-83-88866-61-1}}</ref>, [[Leon Ulrich|Leona Ulricha]] i [[Józef Paszkowski|Józefa Paszkowskiego]], pod redakcją [[Józef Ignacy Kraszewski|Józefa Ignacego Kraszewskiego]]<ref>{{cytuj stronę |url = https://archive.is/20120710013648/http://ise.uvic.ca/Library/Criticism/shakespearein/poland12.html |tytuł = Shakespeare criticism in Poland |opublikowany = |język = en |data dostępu = 2007-02-04}}</ref>. Przekłady te z czasem uznano za kanoniczne i wielokrotnie je wznawiano. Łącznie w XIX wieku przekłady dramatów Shakespeare’a ogłosiło 27 tłumaczy<ref>{{Cytuj |autor = Anna Cetera-Włodarczyk, Alicja Kosim |tytuł = Polskie przekłady Shakespeare’a w XIX wieku. Część 1. Zasoby, strategie, recepcja |data = 2019 |isbn = 978-83-235-3866-0 |miejsce = Warszawa |wydawca = Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego |url = https://doi.org/10.31338/uw.9788323538660}}</ref><ref group="uwaga">Wszystkie polskie przekłady Shakespeare’a dostępne są w cyfrowym repozytorium ''[http://polskiszekspir.uw.edu.pl Polski Szekspir UW].''</ref>. Podobna liczba tłumaczy pracowała nad twórczością Shakespeare’a w wieku XX, wśród nich byli [[Jan Kasprowicz]], [[Maria Sułkowska]] (która przełożyła ''[[Sonety Williama Shakespeare’a|Sonety]]''<ref name="ejournals.eu">{{Cytuj stronę |url = http://www.ejournals.eu/sj/index.php/Przeklad/article/view/3086 |tytuł = „Złączyłem z wierszem już mój żywot smutny”. Maria Sułkowska i jej przekład sonetów Szekspira |autor = Marta Gibińska |opublikowany = ejournals.eu |język = en |data dostępu = 2017-04-21}}</ref>), [[Roman Brandstaetter]], [[Jerzy S. Sito|Jerzy Sito]], [[Zofia Siwicka]], [[Stanisław Barańczak]] i [[Maciej Słomczyński]] – pierwszy człowiek na świecie, który przetłumaczył wszystkie dramaty i utwory poetyckie Shakespeare’a<ref>{{Cytuj | url=http://www.sla.polonistyka.uj.edu.pl/maciej-slomczynski | tytuł=Maciej Słomczyński - Podyplomowe Studia Literacko-Artystyczne (Szkoła Pisarzy) Uniwersytetu Jagiellońskiego | opublikowany=sla.polonistyka.uj.edu.pl | język=pl | data dostępu=2024-04-26}}</ref><ref>Anna Cetera-Włodarczyk, Mateusz Godlewski, Przemysław Pożar, ''[[doi:10.31338/uw.9788323565871|Polskie przekłady Shakespeare'a w XX i XXI wieku. Zasoby, strategie i recepcja]]''. Warszawa: Wydawniwctwa Uniwersytetu Warszawskiego 2024, ISBN 978-83-235-6587-1.</ref>. W wieku XXI ukazują się serie przekładów [[Ryszard Długołęcki|Ryszarda Długołęckiego]], [[Piotr Kamiński|Piotra Kamińskiego]] i [[Antoni Libera|Antoniego Libery]].

== Kontrowersje ==
=== Religia ===
Na kilka lat przed narodzeniem poety, po okresie niepewności, dokonano ostatecznego oddzielenia [[anglikanizm|Kościoła anglikańskiego]] od [[Kościół katolicki|Kościoła katolickiego]]. Z biegiem czasu zaczęto wywierać presję na katolikach, aby przechodzili na [[protestantyzm]]. Wierność papieżowi stała się nielegalna. W Anglii zrodził się tajny ruch, łączący tych, którzy nie chcieli zmienić wiary<ref>The Shakespeares and ‘the Old Faith’ (1946), John Henry de Groot; Die Verborgene Existenz Des William Shakespeare: Dichter Und Rebell Im Katholischen Untergrund (2001), Hildegard Hammerschmidt-Hummel {{ISBN|3-451-27417-5}}; Shadowplay: The Hidden Beliefs and Coded Politics of William Shakespeare (2005), Clare Asquith {{ISBN|1-58648-316-1}}.</ref><ref>{{Cytuj |tytuł = Notes from the Elizabethan Catholic Underground {{!}} The Huntington |data dostępu = 2025-04-20 |opublikowany = www.huntington.org |url = https://www.huntington.org/verso/2019/11/notes-elizabethan-catholic-underground |język = en}}</ref>.

Matka pisarza, [[Mary Arden]], należała do rodziny opozycyjnej, silnie sympatyzującej z katolikami<ref>Peter Ackroyd, Shakespeare: The Biography. Doubleday, 2005. s. 29 {{ISBN|0-385-51139-6}}.</ref>. Jego córka, [[Susanna Hall]], była w Stratford zarejestrowana jako jedna z tych, którzy odmówili przyjęcia komunii świętej, co może także świadczyć o jej pozostawaniu przy wierze rodziców<ref>Peter Ackroyd, Shakespeare: The Biography. Doubleday, 2005. s. 451 {{ISBN|0-385-51139-6}}.</ref>. Religijność Williama można tłumaczyć tym, że czterech z sześciu jego nauczycieli w młodości było mocno wierzącymi katolikami<ref>Peter Ackroyd, Shakespeare: The Biography. Doubleday, 2005 s. 63–64 {{ISBN|0-385-51139-6}}.</ref>, inny z jego tutorów został jezuitą<ref>{{cytuj stronę |url = http://web.archive.org/web/20120603164802/http://www.uni-tuebingen.de/uni/nec/ham-hu1223.htm |tytuł = „Catholic sympathies” of the dramatist’s family, friends and patrons? |opublikowany = |język = en |data dostępu = 2007-01-25}}</ref>.

Według Encyklopedii katolickiej jego córki zostały wychowane na protestantki, a Biblię znał w wersji protestanckiej. Ta sama encyklopedia – po podaniu jeszcze kilku argumentów – stwierdza, iż „wynika z tego wniosek niemal pewny, że jeśli sympatie Shakespeare’a były po stronie katolików, to niewiele się starał – lub w ogóle – by stanąć na wysokości swych przekonań”<ref>{{cytuj stronę |url = http://www.newadvent.org/cathen/13748c.htm |tytuł = Shakespeare’s Catholicism |opublikowany = |język = en |data dostępu = 2007-01-25}}</ref>.

[[Joseph Pearce]], autor książki "The Quest for Shakespeare", wskazuje na możliwe katolickie sympatie Szekspira, powołując się na przypuszczenia dotyczące jego ojca, Johna Szekspira, który miał być "nieugiętym katolikiem" w okresie prześladowań. Pearce sugeruje również, że Szekspir mógł spędzić tzw. "zaginione lata" jako nauczyciel w katolickim hrabstwie Lancashire oraz że jego twórczość zawiera elementy katolickiej wrażliwości<ref name=":0">{{Cytuj |autor = David E. Anderson |tytuł = Was Shakespeare Catholic? |data = 2008-04-25 |data dostępu = 2025-04-20 |opublikowany = PBS |url = https://www.pbs.org/wnet/religionandethics/2008/04/25/april-25-2008-was-shakespeare-catholic/5519/ |język = en}}</ref>.

Z kolei {{link-interwiki |Clare Asquith |Q=Q5126113}} w książce "Shadowplay" interpretuje dzieła Szekspira jako zakodowane przesłania do prześladowanych katolików, natomiast {{link-interwiki |Richard Wilson (naukowiec) |tekst=Richard Wilson |Q=Q7330031}} w "Secret Shakespeare" dostrzega w jego twórczości elementy sprzeciwu wobec jezuickiego oporu. Obie interpretacje opierają się na analizie kontekstu historycznego i literackiego epoki elżbietańskiej. Mimo braku jednoznacznych dowodów, debata na temat religii Szekspira pozostaje otwarta, a jego dzieła nadal stanowią przedmiot różnych interpretacji w kontekście religijnym<ref name=":0" />.

=== Autorstwo ===
[[Plik:Christopher Marlowe.jpg|thumb|upright|[[Christopher Marlowe]]]]
[[Plik:Edward-de-Vere-1575.jpg|thumb|upright|[[Edward de Vere]]]]
[[Plik:Francis Bacon, Viscount St Alban from NPG (2).jpg|thumb|upright|[[Francis Bacon (filozof)|Francis Bacon]]]]
Wielokrotnie podnoszono kwestię autorstwa dzieł Shakespeare’a. Większość literaturoznawców uważa takie spekulacje za czyste teorie spiskowe, jednak pewna liczba powszechnie znanych autorytetów z różnych dziedzin powątpiewała w autorstwo tej twórczości lub otwarcie je kwestionowała. Wśród osób tych byli m.in. [[Antoni Słonimski|Słonimski]], [[Charles Dickens|Dickens]], [[Mark Twain|Twain]], [[Walt Whitman|Whitman]], [[Otto von Bismarck|Bismarck]], [[Sigmund Freud|Freud]] czy [[John Denham Parsons]]<ref>{{cytuj stronę |url = http://web.archive.org/web/20081018161056/http://www.bris.ac.uk/english/undergraduate/current/year3/special-subject-units/freud-shake.html |tytuł = Sigmund Freud and Shakespeare |opublikowany = |język = en |data dostępu = 2008-10-18}} ([[Internet Archive]]).</ref>.

Kwestia ta jest ciągłym przedmiotem debat, istnieją też zwolennicy przypisania autorstwa sztuk Shakespeare’a innym mężczyznom z epoki. Trzej najczęściej wymieniani to [[Christopher Marlowe]], [[Edward de Vere]]<ref>{{cytuj stronę |url = http://www.shakespeare-oxford.com/ |tytuł = Edward de Vere |opublikowany = Oxford |język = en |data dostępu = 2007-01-25}}</ref> oraz [[Francis Bacon (filozof)|Francis Bacon]]<ref>{{Cytuj |autor = Emma Smith |tytuł = The Shakespeare Authorship Debate Revisited |czasopismo = Literature Compass |data = 2008-05 |data dostępu = 2025-01-06 |issn = 1741-4113 |wolumin = 5 |numer = 3 |s = 620 |doi = 10.1111/j.1741-4113.2008.00549.x |url = https://compass.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1741-4113.2008.00549.x |język = en}}</ref>. Zwolenniczka odrzucenia autorstwa Shakespeare’a, [[Delia Bacon]], sugerowała, że tylko filozof taki jak Francis Bacon mógł poruszać w swych utworach rozległe kwestie filozoficzne; samego Shakespeare’a uznawała za chłopa i trzeciorzędnego aktora. Argumentacja Bacon, zdaniem literaturoznawczyni Emmy Smith podszyta snobizmem<ref>{{Cytuj |autor = Emma Smith |tytuł = The Shakespeare Authorship Debate Revisited |czasopismo = Literature Compass |data = 2008 |data dostępu = 2025-01-06 |issn = 1741-4113 |wolumin = 5 |numer = 3 |s = 621 |doi = 10.1111/j.1741-4113.2008.00549.x |url = https://compass.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1741-4113.2008.00549.x |język = en}}</ref>, zainicjowała szeroko dyskutowaną debatę nad autorstwem sztuk Shakespeare’a. W pierwszej połowie XX wieku argumentacja Bacon straciła na znaczeniu na rzecz tezy, że to arystokrata Edward de Vere był autorem sztuk szekspirowskich<ref>{{Cytuj |autor = Emma Smith |tytuł = The Shakespeare Authorship Debate Revisited |czasopismo = Literature Compass |data = 2008 |data dostępu = 2025-01-06 |issn = 1741-4113 |wolumin = 5 |numer = 3 |s = 623 |doi = 10.1111/j.1741-4113.2008.00549.x |url = https://compass.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1741-4113.2008.00549.x |język = en}}</ref>. W roku 2011 powstał film fabularny w reżyserii [[Roland Emmerich|Rolanda Emmericha]] poświęcony osobie Edwarda de Vere oraz przypisywanemu mu autorstwu dzieł Shakespeare’a, zatytułowany ''[[Anonimus]]''. Pojawiały się też interpretacje wskazujące z kolei na zbieżność biografii i stylu dzieł Shakespeare’a i Marlowe’a<ref>{{Cytuj |autor = Robert Sawyer |tytuł = Shakespeare and Marlowe: Re-Writing the Relationship |czasopismo = Critical Survey |data = 2009 |data dostępu = 2025-01-06 |issn = 0011-1570 |wolumin = 21 |numer = 3 |s = 42}}</ref> albo wręcz imitację twórczości Marlowe’a przez Shakespeare’a, choć na to ostatnie brakuje niezbitych dowodów<ref>{{Cytuj |autor = Irving Ribner |tytuł = Marlowe and Shakespeare |czasopismo = Shakespeare Quarterly |data = 1964 |data dostępu = 2025-01-06 |issn = 0037-3222 |wolumin = 15 |numer = 2 |s = 45 |doi = 10.2307/2867874}}</ref>.

Antyszekspiryści opierają swoje tezy na dwóch głównych argumentach{{odn|Dunton-Downer|Riding|2005|s=36}}:
# Autor dzieł Shakespeare’a wykazuje olbrzymią wiedzę z wielu dziedzin (takich jak prawo, polityka międzynarodowa, historia, filozofia), a także ogromną znajomość realiów dworu [[Elżbieta I Tudor|elżbietańskiego]] (w tekstach istnieje wiele aluzji dotyczących owego dworu), której nie mógł mieć pisarz pochodzący z prostej, częściowo niepiśmiennej rodziny.
# O Shakespearze zrobiło się głośno dopiero po śmierci, wcześniej nie powstał żaden jego portret, nie zachował się żaden rękopis, nikt też – poza bezpośrednio zaangażowanymi w publikację dramatów – nie odnotowuje go jako autora popularnych sztuk. Shakespeare został pochowany jako typowy przedstawiciel średnich stanów społeczeństwa.

Stratfordianie (obrońcy "autentyczności" barda{{odn|Dunton-Downer|Riding|2005|s=36}}) przeciwstawiają się owym argumentom następującym rozumowaniem:
# Geniusz literacki nie zależy wyłącznie od statusu społecznego czy formalnego wykształcenia. Wielu innych pisarzy (np. [[Ben Jonson]]) również miało ograniczone formalne wykształcenie<ref>{{cytuj stronę
 | url = https://northernlight.nhcc.edu/northlight/shakespeare-authorship
 | tytuł = In the Bard’s Defense: Debating Shakespeare’s Authorship
 | data dostępu = 2025-01-06
 | opublikowany = The Northern Light
 | język = en
}}</ref>.
# Jest co najmniej 50 wzmianek z epoki łączących Szekspira z jego sztukami{{odn|Dunton-Downer|Riding|2005|s=36}}.
# Szekspir był ściśle związany z londyńskim środowiskiem teatralnym jako aktor, udziałowiec i pisarz. Jego udokumentowany udział w przedsięwzięciach teatralnych, takich jak teatr Globe, wspiera jego autorstwo<ref>{{cytuj stronę
 | url = https://voegelinview.com/shakespeare-authorship-question-e-pluribus-unum/
 | tytuł = Shakespeare Authorship Question: E Pluribus Unum
 | data dostępu = 2025-01-06
 | opublikowany = Voegelin View
 | język = en
}}</ref>.

W literaturze przyjmuje się{{odn|Dunton-Downer|Riding|2005|s=33}}, iż Shakespeare jest autorem około 40 sztuk (o nie do końca ustalonej chronologii), które są podzielone na: kroniki historyczne, tragedie i komedie.

=== Orientacja seksualna ===
O ile 26 sonetów jest adresowanych do zamężnej damy, o tyle 126 adoruje pięknego młodzieńca. Niezwykły ton tych ostatnich, który świadczy o niecodziennym stosunku autora do obiektu uczuć, jest interpretowany jako dowód na [[Biseksualność|biseksualizm]] Shakespeare’a. Wielu badaczy dostrzega w nich elementy [[Homoseksualność|homoerotyczne]]<ref>{{cytuj stronę |url = http://web.archive.org/web/20150530233805/http://www.glbtq.com:80/literature/shakespeare_w.html |tytuł = prof. Bruce R. Smith GLBTQ: Shakespeare, William (1564–1616) |opublikowany = |język = en |data dostępu = 2007-04-19}}</ref>. [[C.S. Lewis|Clive Lewis]] stwierdza, że ton sonetów bardziej przypomina wyznania kochanka niż jest wyrazem zwykłej męskiej przyjaźni, Lewis zauważa także, że nie można go odnieść do żadnych innych dzieł tamtego okresu<ref>{{cytuj pismo |nazwisko = Casey |imię = Charles |tytuł = Was Shakespeare Gay? Sonnet 20 and the Politics of Pedagogy |url = https://www.jstor.org/stable/25112402 |czasopismo = College Literature |strony = 35–51 |wolumin = 25 |rok = 1998 |issn = 0093-3139 |język = en |data dostępu = 2007-01-25}}</ref>. Według innych hipotez chodzi tu bardziej o przyjaźń niż o miłość.

[[Plik:Miniature of Henry Wriothesley, 3rd Earl of Southampton, 1594. (Fitzwilliam Museum).jpg|thumb|150px|Henry Wriothesley]]

Badacze (np. Katerine Wilson<ref>Zobacz: Wilson, Katharine Margaret. Shakespeare's Sugared Sonnets [By] Katharine M. Wilson. n.p.: New York, Barnes & Noble 1974</ref>) jednak odbierają stosowanie czasowników w pierwszej osobie, a także stwierdzenia takie, jak „Mam na imię Will” jako jednoznaczne identyfikowanie się autora z [[Podmiot liryczny|podmiotem]]. Zdaniem wielu jest to jedyny utwór, w którym możemy się zapoznać z osobistymi doświadczeniami Shakespeare’a, inaczej niż ma to miejsce w innych dziełach. W 1640 roku [[Ben Jonson]] zmienił tekst sonetów, tak aby wydawało się, że wszystkie są adresowane do tajemniczej damy, po czym wydał je drukiem; w krótkim czasie stały się najbardziej znaną wersją sonetów i pozostały nią aż do 1780 roku, kiedy to opublikowano je w oryginalnej formie<ref>Crompton, Louis, Homosexuality and Civilization, s. 379 {{ISBN|0-674-01197-X}}.</ref>.

Osoby twierdzące, że Shakespeare był biseksualistą, jako jego partnera zazwyczaj wymieniają [[Henry Wriothesley (3. hrabia Southampton)|Henry’ego Wriothesleya]], patrona pisarza. Jest on także wymieniany jako młodzieniec z sonetów, jemu prawdopodobnie są one dedykowane. Warto zaznaczyć, że zwolennicy tej teorii nie mają żadnych dowodów na jej potwierdzenie. Jeżeli Shakespeare miał intymny związek z innym mężczyzną, musiało być to trzymane w ścisłej tajemnicy, gdyż za kontakty homoseksualne w tamtych czasach groziła kara śmierci. Według [[Jan Kott|Jana Kotta]], w specyficznej atmosferze środowisk teatralnych i aktorskich XVII w. Londynu związki tego typu nie były niczym nadzwyczajnym<ref>Jan Kott: Szekspir współczesny. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1965</ref>.

Dla niektórych (np. [[Isaac Asimov|Isaaca Asimova]]<ref group="uwaga">Pisarz ten, znany przede wszystkim z twórczości [[Fantastyka naukowa|science-fiction]], wydał książkę ''Asimov’s Guide to Shakespeare'', w której omawia kolejno wszystkie dzieła Shakespeare’a.</ref>) postać Antonia z ''[[Kupiec wenecki|Kupca weneckiego]]'' jest [[Melancholia|melancholijna]] ze względu na niespełnione uczucie do Bassania, który sam się poświęca, by umożliwić przyjacielowi znalezienie żony.

Osobną kwestią są jego stosunki z żoną, [[Anne Hathaway (żona Williama Shakespeare’a)|Anne Hathaway]]. Mimo że mieli trójkę dzieci, nie widywali się często – Shakespeare mieszkał w Londynie, podczas gdy jego żona, razem z dziećmi w Stratford. Co więcej, istnieją podejrzenia, że ich małżeństwo było wymuszone ciążą<ref>{{cytuj stronę |url = http://www.shakespeare-online.com/biography/#marriage |tytuł = Marriage of Shakespeare |opublikowany = |język = en |data dostępu = 2007-01-25}}</ref>, a pisarz nigdy nie był z niego zadowolony. W swoim testamencie zapisał żonie ''drugie najlepsze łóżko'' (taki zapis nie odbiegał od normy; w czasach Shakespeare’a większość majątku zostawiano w spadku dzieciom, w nadziei, że będą się opiekować rodzicami). Angielskie określenie „second best bed” nie powinno wzbudzać pejoratywnych skojarzeń, ponieważ wedle angielskich obyczajów, najlepsze łóżko było rezerwowane dla gości<ref>{{cytuj stronę | url = https://www.shakespeare.org.uk/explore-shakespeare/shakespedia/william-shakespeare/second-best-bed/ | tytuł = The Second Best Bed | opublikowany = Shakespeare Birthplace Trust | data dostępu = 2025-01-05}}</ref>. Jednocześnie Shakespeare pozostawił część swoich oszczędności kolegom: [[John Heminges|Johnowi Hemingesowi]], [[Richard Burbage|Richardowi Burbage’owi]] oraz {{link-interwiki |Henry Condell |tekst=Henry’emu Condellowi |Q=Q1229894}}, prosząc w testamencie, aby zakupili sobie obrączki dla zademonstrowania łączącej ich przyjaźni.

== Dzieła Shakespeare’a ==
{{osobny artykuł|Przegląd dzieł Williama Shakespeare’a}}
{{Kategoria główna|Postacie z utworów Williama Shakespeare’a}}

=== Kroniki dramatyczne ===
[[Plik:Richardthird.jpg|thumb|100px|''Ryszard III'']]
* ''[[Życie i śmierć króla Jana|Król Jan]]'' (''King John''; ok. 1595–1596)
* ''[[Henryk VI, część 1]]'' (''King Henry VI, Part 1''; ok. 1591)
* ''[[Henryk VI, część 2]]'' (''King Henry VI, Part 2''; ok. 1591)
* ''[[Henryk VI, część 3]]'' (''King Henry VI, Part 3''; ok. 1591)
* ''[[Ryszard III (sztuka)|Ryszard III]]'' (''King Richard III''; 1590–1593)
* ''[[Henryk V (sztuka)|Henryk V]]'' (''King Henry V''; 1599)
* ''[[Henryk IV, część 1]]'' (''King Henry IV, Part 1''; 1596)
* ''[[Henryk IV, część 2]]'' (''King Henry IV, Part 2''; 1597)
* ''[[Ryszard II (sztuka)|Ryszard II]]'' (''King Richard II''; 1595)
* ''[[Henryk VIII (sztuka)|Henryk VIII]]'' (''King Henry VIII or All Is True''; 1596–1598)

=== Komedie ===
[[Plik:Much Ado Quarto.JPG|thumb|100px|''Wiele hałasu o nic'']]

* ''[[Komedia omyłek]]'' (''The Comedy of Errors''; ok. 1591)
* ''[[Stracone zachody miłości]]'' (''Loves’ Labour’s Lost''; 1594)
* ''[[Poskromienie złośnicy]]'' (''The Taming of The Shrew''; 1594)
* ''[[Dwaj panowie z Werony]]'' (''The Two Gentlemen of Verona''; 1590–1595)
* ''[[Sen nocy letniej]]'' (''A Midsummer Night’s Dream''; 1595)
* ''[[Kupiec wenecki]]'' (''The Merchant of Venice''; 1596)
* ''[[Wiele hałasu o nic]]'' (''Much Ado about Nothing''; ok. 1598–1599)
* ''[[Jak wam się podoba]]'' (''As You Like It''; 1599–1600)
* ''[[Wieczór Trzech Króli]]'' (''Twelfth Night or What You Will''; 1600)
* ''[[Wesołe kumoszki z Windsoru]]'' (''The Merry Wives of Windsor''; 1602)
* ''[[Perykles, książę Tyru]]'' (''Pericles, Prince of Tyre''; 1608)
* ''[[Wszystko dobre, co się dobrze kończy]]'' (''All’s Well That Ends Well''; 1602–1603)
* ''[[Miarka za miarkę]]'' (''Measure for Measure''; 1604)
* ''[[Cymbelin]]'' (''Cymbeline''; 1609)
* ''[[Zimowa opowieść|Opowieść zimowa]]'' (''The Winter’s Tale''; 1610–1611)
* ''[[Burza (sztuka)|Burza]]'' (''The Tempest''; 1611)
* ''[[Dwóch szlachetnych krewnych]]'' (''Two Noble Kinsmen'', 1614)

=== Tragedie ===
[[Plik:Troilus and Cressida.JPG|thumb|100px|''Troilus i Kresyda'']]
* ''[[Tytus Andronikus|Tytus Andronicus]]'' (''Titus Andronicus''; 1593)
* ''[[Romeo i Julia]]'' (''Romeo and Juliet''; 1595)
* ''[[Juliusz Cezar (sztuka)|Juliusz Cezar]]'' (''The Tragedy of Julius Caesar''; 1600)
* ''[[Troilus i Kresyda]]'' (''Troilus and Cressida''; 1601)
* ''[[Hamlet]]'' (''Hamlet, Prince of Denmark''; 1600)
* ''[[Otello]]'' (''Othello''; 1605)
* ''[[Król Lear]]'' (''King Lear''; 1605)
* ''[[Makbet]]'' (''Macbeth''; 1606)
* ''[[Antoniusz i Kleopatra]]'' (''Antony and Cleopatra''; 1606–1607)
* ''[[Koriolan]]'' (''Coriolanus''; 1607)
* ''[[Tymon Ateńczyk]]'' (''Timon of Athens''; 1608)

=== Wiersze i poematy ===
[[Plik:Venus and Adonis quarto.jpg|thumb|100px|''Wenus i Adonis'']]
* ''[[Sonety Williama Shakespeare’a|Sonety]]'' (''Shakespeare’s sonnets''; 1609)
* ''[[Wenus i Adonis (poemat Williama Shakespeare’a)|Wenus i Adonis]]'' (''Venus and Adonis''; 1593)
* ''[[Gwałt na Lukrecji]]'' (''The Rape of Lucrece''; 1594)
* ''[[Namiętny pielgrzym]]'' (''The Passionate Pilgrim''; 1599)
* ''[[Feniks i gołąb]]'' (''The Phoenix and Turtle''; 1601)
* ''[[Skarga zakochanej]]'' (''A Lover’s Complaint''; 1610)

=== Utwory przypisywane Shakespeare’owi i zaginione ===
* ''[[Love’s Labour’s Won]]'' (przed 1598)<ref>{{Cytuj |tytuł = Love's Labour's Won - Lost Plays Database |data dostępu = 2025-04-23 |opublikowany = lostplays.folger.edu |url = https://lostplays.folger.edu/Love's_Labour's_Won}}</ref> – nie ma pewności co do tego, czy sztuka ta zaginęła, czy też jest to tytuł alternatywny dla innego dzieła<ref>{{cytuj stronę |url = http://www.canadianshakespeares.ca/a_theotherone.cfm |tytuł = Love’s Labour’s Won |opublikowany = |język = en |data dostępu = 2007-01-25}}</ref>. Została wymieniona w ''Palladis Tamia'' (1598), obok ''Dwóch panów z Werony'', ''Straconych zachodów miłości'', ''Snu nocy letniej'' i ''Kupca weneckiego''. Była to więc komedia inna niż tu wymienione. Długo przyjmowano, że jest to tytuł alternatywny dla ''Poskromienia złośnicy''. Teoria ta została jednak obalona w 1953 roku, kiedy znaleziono dokument, który wymieniał obie te sztuki jako niezależne od siebie.
* ''[[Cardenio]]'' (przed 1613)<ref>{{Cytuj |tytuł = Cardenio - Lost Plays Database |data dostępu = 2025-04-23 |opublikowany = lostplays.folger.edu |url = https://lostplays.folger.edu/Cardenio}}</ref> – sztuka ta została napisana we współpracy z Johnem Fletcherem, jej tekst zaginął. Była wystawiania przez King’s Men w 1613 roku. Inspiracją do jej napisania mogła być postać Cardenia, znana z [[Don Kichot (powieść)|Don Kichota]]. Jeden z badaczy zidentyfikował ''The Second Maiden’s Tragedy'' jako Cardenia z niewielkimi zmianami, nie jest to jednak powszechna teoria<ref>{{cytuj stronę |url = http://www.tech.org/~cleary/2mt.html |tytuł = Cardenio and Second Maiden’s Tragedy |opublikowany = |język = en |data dostępu = 2007-01-25}}</ref>.
* ''[[Edward III (sztuka)|Edward III]]'' (1596)<ref>{{Cytuj |tytuł = Edward III (Modern) :: Internet Shakespeare Editions |data dostępu = 2025-04-23 |opublikowany = internetshakespeare.uvic.ca |url = https://internetshakespeare.uvic.ca/doc/Edw_M/index.html}}</ref> – po raz pierwszy ta kronika została wydana w 1596 roku, jej autor był anonimowy. Jednak ze względu na liczne podobieństwa między nią a innymi kronikami Shakespeare oraz to, że niektóre jej fragmenty są bezpośrednimi cytatami z Sonetów, niektórzy uważają, że została napisana przez niego<ref>{{cytuj stronę |url = http://shakespeare.about.com/od/studentresources/a/edward3.htm |tytuł = Edward III |opublikowany = |język = en |archiwum = https://web.archive.org/web/20080406081608/http://shakespeare.about.com/od/studentresources/a/edward3.htm |data dostępu = 2007-01-25}}</ref>. Jednocześnie istnieją argumenty obalające tę teorię: ''Edward III'' nie został zawarty w Pierwszym Folio, a lista utworów wydana w 1598 roku nie wspomina o tej sztuce.
* ''[[Sir Thomas More]]'' (między 1592 a 1595)<ref>{{Cytuj |autor = 1564-1616 Shakespeare (spurious and doubtful works) |tytuł = Sir Thomas More |data = 1 lis 1998 |data dostępu = 2025-04-23 |url = https://www.gutenberg.org/ebooks/1547 |język = en}}</ref> – sztuka opisuje losy [[Tomasz More|Thomasa More’a]], angielskiego myśliciela. Prawdopodobnie jej część została napisana przez Shakespeare’a<ref>{{cytuj stronę |url = http://shakespeareauthorship.com/more.html |tytuł = More about Shakespeare’s authorship |opublikowany = |język = en |data dostępu = 2007-01-25}}</ref>, po raz pierwszy jego możliwy wkład w to dzieło został zauważony w 1871 roku.
* ''[[Thomas Lord Cromwell]]'' (1602)<ref name=":1">{{Cytuj |tytuł = Collaborations and (mis)attributions |data dostępu = 2025-04-23 |opublikowany = Shakespeare Documented |url = https://shakespearedocumented.folger.edu/resource/playwright-actor-shareholder/collaborations-and-misattributions |język = en}}</ref> – kronika skupiająca się wokół życia [[Thomas Cromwell|Thomasa Cromwella]]. Strona tytułowa stwierdza, że wystawiała ją Trupa Lorda Szambelana, zaś jej autorem jest „W.S.”. Przyjmuje się jednak, że inicjały te należą do ''Wentwortha Smitha''.
* ''[[A Yorkshire Tragedy]]'' (1608)<ref name=":1" /> – sztuka ta została zarejestrowana w rejestrze ''Stationers’ Company'' pod nazwiskiem „Wylliam Shakespere”. Zdaniem większości badaczy jednak jej autorem jest ''Thomas Middleton'', jako jeden z głównych argumentów przeciw przypisaniu jej Shakespeare’owi podaje się jej brak w Pierwszym Folio.
* ''[[Sir John Oldcastle]]'' (1600)<ref name=":1" /> – utwór ten został zawarty w [[Fałszywe Folio|Fałszywym Folio]], jednak brak innych dowodów na to, że jej autorem jest Shakespeare.
* ''[[The London Prodigal]]'' (1605)<ref name=":1" /> – okładka tej komedii stwierdza, iż inscenizowała ją grupa ''King’s Men'', uznaje się jednak, że jej autor jest nieznany<ref>{{cytuj książkę |nazwisko = Terence P. Logan i Denzell S. Smith |tytuł = The Popular School: A Survey and Bibliography of Recent Studies in English Renaissance Drama |strony = |rok = 1975 |miejsce = Lincoln, Nebraska}}</ref>.

=== Pierwsze wydania ===
Utwory Shakespeare’a, które ukazały się drukiem w XVII wieku, miały format ''quarto'' i ''folio'', rzadziej ''octavo''. Pierwszy z nich był bardzo popularny w ówczesnych czasach, jego koszty nie były wysokie, drugi miał elitarny charakter. Ze względu na liczne wydania, istnieją różnice w treści poszczególnych sztuk. Większość została także wydana kilkakrotnie, np. [[Henryk IV, część 1]] został opublikowany po raz pierwszy w 1598 (wydania te określa się jako ''first quarto'' – pierwsze quarto), później zaś w latach: 1599 (''second quarto'' – drugie quarto), 1604, 1608, 1613, 1622, 1632, 1639.

Przyjmuje się, że im starsze jest dane wydanie, tym bliższe jest oryginałowi. Ze względu na coraz liczniejsze błędy drukarskie, które pojawiały się na przestrzeni lat, naukowcy uważają, że pierwotne edycje najlepiej oddają to, co chciał przekazać poeta. Kluczowym jest tutaj [[Pierwsze Folio]], gdzie można znaleźć teksty 36 utworów, z których dla 18 nie ma żadnych innych źródeł. Badacze w XVIII wieku uznali, że dla pozostałych 18 także należy uznawać za bazowy tekst z Pierwszego Folio, mimo iż istnieją ich wydania quarto z lat 1594–1623. Powodem tego jest to, że ich dawniejsze edycje są niedokładne, a także mało wiarygodne<ref>{{Cytuj |tytuł = Publishing Shakespeare {{!}} Folger Shakespeare Library |data dostępu = 2025-03-07 |opublikowany = www.folger.edu |url = https://www.folger.edu/explore/shakespeare-in-print/publishing-shakespeare/ |język = en}}</ref><ref name=":2" />.

W 1619 roku ukazało się [[Fałszywe Folio]], które było pierwszą próbą zgromadzenia w jednym wydaniu kolekcji dzieł pisarza. Jego nazwa, wprowadzona w późniejszym okresie, pokazuje przeciwieństwo tej edycji do Pierwszego Folio. Trzeba także zaznaczyć, że korzystanie z terminu ''folio'' nie jest właściwe – jego format był większy niż ''quarto'', jednocześnie jednak mniejszy niż ''folio''. Łącznie ukazało się w nim 10 sztuk, których jednak część jest wątpliwego autorstwa. Drukarz, który się tym zajmował, William Jaggard, nie posiadał praw autorskich do wszystkich utworów, przez co występują w nich liczne nieścisłości. W skład tego zbioru wchodziły następujące sztuki<ref>{{Cytuj |autor = Mary Saffell |tytuł = LibGuides: Shakespeare and Elizabethan England in Special Collections: False Folio |data dostępu = 2025-03-07 |opublikowany = libguides.tcu.edu |url = https://libguides.tcu.edu/shakespeare/falsefolio |język = en}}</ref>:
* ''[[Henryk V (sztuka)|Henryk V]]''
* ''[[Wesołe kumoszki z Windsoru]]''
* ''[[Król Lear]]''
* ''[[Kupiec wenecki]]''
* ''[[Sen nocy letniej]]''
* ''[[Perykles, książę Tyru]]''
* ''[[Sir John Oldcastle]]''
* ''[[A Yorkshire Tragedy]]''
* ''The Whole Contention Between the Two Famous Houses, Lancaster and York'' – była to główna innowacja tego wydania; połączone zostały dwie sztuki o tematyce związanej z [[wojna Dwóch Róż|wojną Dwóch Róż]]: ''[[Henryk VI, część 2]]'' i ''[[Henryk VI, część 3]]''<ref>{{Cytuj |tytuł = ‘Contention’ plays |data dostępu = 2025-03-07 |opublikowany = Oxford Reference |doi = 10.1093/oi/authority.20110803095634756 |url = https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/oi/authority.20110803095634756 |język = en}}</ref>.

Nie są znane motywy, jakimi kierował się Jaggard, wydając Fałszywe Folio, gdyż drukarz ten wcześniej praktycznie nie miał żadnych kontaktów z jego utworami. Nie są jasne okoliczności, w jakich [[Trupa Lorda Szambelana|King’s Men]] zdecydowali się nawiązać z nim współpracę przy tworzeniu Pierwszego Folio, ledwie kilka lat po aferze związanej z tym wydaniem. Być może Jaggard, kierowany doświadczeniem z wydania Fałszywego Folio, w przeciwieństwie do innych wydawców, był gotowy podjąć ryzyko ekonomiczne związane z drogim w produkcji wydaniem typu Folio<ref>{{Cytuj |tytuł = Did He Even Know He Was Shakespeare? |data dostępu = 2025-03-07 |opublikowany = National Endowment for the Humanities |url = https://www.neh.gov/humanities/2016/januaryfebruary/feature/did-he-even-know-he-was-shakespeare |język = en}}</ref>.

=== Współpraca z innymi pisarzami ===
[[Plik:The Two Noble Kinsmen.JPG|thumb|150px|Strona tytułowa wydania ''Dwóch szlachetnych krewnych'' z 1634 roku]]
W czasach elżbietańskich dość popularna była kooperacja między autorami sztuk. Wiadomo, że Shakespeare też ją podejmował. O ile w przypadku niektórych dzieł, takich jak ''[[Dwóch szlachetnych krewnych]]'', współpraca z innymi wydaje się pewna (w tym przypadku z [[John Fletcher|Johnem Fletcherem]]) i istnieją na nią dowody, o tyle w wielu sytuacjach (np. ''[[Tytus Andronikus|Tytus Andronicus]]'') istnieją zaledwie poszlaki, które mogłyby potwierdzać ten fakt. Poniższa lista przedstawia utwory, co do których istnieje podparte dokumentami przekonanie o tym, że zostały napisane we współpracy z innymi pisarzami:
* ''Henryk VI, część 1'' – uważa się, że Shakespeare nie był autorem całości tej sztuki, a jedynie jednym z co najmniej trzech pisarzy, którzy włączyli się w jej tworzenie. Badacze przyjmują, że Shakespeare jest autorem nie więcej niż jej dwudziestu procent;
* ''Tytus Andronicus'' – ze względu na podobieństwa stylistyczne z pracami George’a Peele prawdopodobnie uczestniczył on w procesie tworzenia pierwszego aktu tego utworu<ref>{{cytuj stronę |url = http://web.archive.org/web/20081202074455/http://www.rsc.org.uk/titus/about/critics.html |tytuł = Critics on Titus Andronicus |opublikowany = |język = en |data dostępu = 2008-12-02}}</ref>;
* ''Perykles, książę Tyru'' – możliwe, że udział w napisaniu tego utworu miał George Wilkins;
* ''Tymon Ateńczyk'' – istnieje teoria mówiąca o tym, że Tymon Ateńczyk miał dwóch autorów, którzy różnili się przekonaniami. Najpoważniejszym kandydatem, którego wymienia się jako współautora, jest Thomas Middleton.
* ''Henryk VIII'' – współpraca z Johnem Fletcherem;
* ''Dwóch szlachetnych krewnych'' – strona tytułowa wydania z 1634 roku przypisuje autorstwo Shakespeare’owi i Fletcherowi;
* ''Cardenio'' – uważa się, że ten utwór także miał dwóch autorów, drugim był John Fletcher;
* ''Makbet'' – tekst utworu zawiera późniejsze zmiany, których dokonał Thomas Middleton. W dużej części pochodzą one z innego jego dzieła, wydanego w 1615 roku.
* ''Miarka za miarkę'' – także do tej komedii Middleton wprowadził zmiany; tekst tego utworu, który przetrwał w Folio nosi wyraźne ślady jego ingerencji<ref>{{cytuj stronę |url = http://enjoyment.independent.co.uk/theatre/features/article347227.ece |tytuł = Measure for measure |opublikowany = The Independent |język = en |data dostępu = 2007-01-25}}</ref>.

=== Ekranizacje dzieł Shakespeare’a ===
[[Plik:Beerbohm Tree.jpg|thumb|upright=0.6|Herbert Beerbohm Tree]]
{{osobny artykuł|Ekranizacje dzieł Williama Shakespeare’a}}
Już od początku historii [[kino|kina]] Shakespeare był inspiracją dla [[reżyser]]ów<ref>{{cytuj stronę |url = http://www.wired.com/underwire/2010/12/shakespeare-reboots/ |tytuł = The Reboot’s the Thing: 10 Genre-Busting Shakespeare Remixes |autor = Scott Thill |opublikowany = Wired |data = 2010-12-08 |język = en |data dostępu = 2010-12-09}}</ref>. Na utworach Shakespeare’a opartych jest około 420 pełnometrażowych filmów. Spośród polskich reżyserów, ekranizacji jego dzieł dokonali m.in. [[Roman Polański]] (''Makbet'', 1971) i [[Feliks Falk]] (''Ryszard III'', 1989 dla [[Teatr Telewizji|Teatru Telewizji]]), [[Andrzej Wajda]] (''Hamlet'', np. 1991 którego gra [[Teresa Budzisz-Krzyżanowska]]). Dla telewizji [[BBC]] wiele dzieł tego autora na ekran przeniósł [[Kenneth Branagh]]<ref name="Encyclopaedia Britannica11">{{Encyklopedia Britannica |id = biography/Kenneth-Branagh |tytuł = Kenneth Branagh |data dostępu = 2017-04-19}}</ref>.

''[[Hamlet (film 1990)|Hamlet]]'' z 1990 roku, w reżyserii [[Franco Zeffirelli|Franco Zeffirellego]] otrzymał dwie nominacje do [[Nagroda Akademii Filmowej|Oscara]]. Powstał także film ''[[Zakochany Szekspir]]'' (laureat siedmiu Oscarów), który opisuje problemy twórcze pisarza, w którym pojawia się m.in. postać [[Edward Alleyn|Edwarda Alleyna]]. Warto wspomnieć, że Shakespeare’em zafascynowany był [[Akira Kurosawa]], który na podstawie jego twórczości nakręcił w [[język japoński|języku japońskim]] trzy filmy, których akcja została przeniesiona do [[Japonia|Japonii]]. ''[[Ran (film)|Ran]]'' (Oscar w 1985 roku za najlepsze kostiumy) stanowi adaptację ''Króla Leara'', ''[[Tron we krwi]]'' (1957) – ''Makbeta'', [[Zły śpi spokojnie]] (1960) zaś jest współczesną wersją ''Hamleta''<ref>{{Cytuj |tytuł = Kurosawa and Shakespeare: Three Remarkable Adaptations from the Legendary Japanese FilmmakerDraft - Hollywood Insider |data = 2022-02-03 |data dostępu = 2025-04-21 |url = https://www.hollywoodinsider.com/kurosawa-and-shakespeare-adaptations/ |język = en}}</ref>.

Po raz pierwszy jego dzieło pojawiło się na ekranie w 1899 roku. Była to trzyminutowa scena śmierci z ''[[Życie i śmierć króla Jana|Króla Jana]]'', z udziałem wybitnego aktora teatralnego, Herberta Beerbohma Tree. W epoce filmu niemego dzieła pisarza cieszyły się ogromną popularnością. Działo się tak zapewne dlatego że, szczególnie we Włoszech i we Francji, kino pełniło funkcję medium, które miało przenosić teatr na ekran. Idea ta nosiła nazwę ''film d’Art''. Sztuki Shakespeare’a wydawały się szczególnie do tego nadawać. W Stanach Zjednoczonych producenci filmowi chcieli zainteresować swoimi produkcjami bogatego, inteligentnego widza. Zrezygnowali więc z im współczesnych autorów na rzecz klasyków. Stanowiło to także odpowiedź na głosy z niektórych kręgów religijnych, nawołujących do ograniczenia przemocy w kinematografii. Do tego celu najbardziej nadawały się utwory Shakespeare’a, gdyż były szeroko akceptowane przez całość widowni, zaś status [[Domena publiczna|public domain]] jego dzieł regulował kwestię praw autorskich. Podobało się to także władzom, gdyż pozwoliło na tworzenie nowego społeczeństwa w państwie złożonym głównie z imigrantów z krajów anglojęzycznych<ref>Rothwell, Kenneth S. „Shakespeare in silence: from stage to screen.” A History of Shakespeare on Screen. Cambridge: Cambridge University Press, 1999 {{ISBN|0-521-83537-2}}.</ref>.

== Uwagi ==
{{Uwagi}}

== Przypisy ==
{{Przypisy}}

== Bibliografia ==
* Peter Ackroyd, „Shakespeare the biography”, Nan A. Talese, 2005, {{ISBN|0-385-51139-6}}.
* {{Cytuj |autor = David M Bevington |tytuł = How to Read a Shakespeare Play |data = 2006 |isbn = 1-4051-1396-0 |miejsce = Malden, MA |wydawca = Blackwell Publishers |oclc = 61309368}}
* {{Cytuj |autor = [[Fausto Cercignani]]; |tytuł = Shakespeare’s Works and Elizabethan Pronunciation |data = 1981 |isbn = 978-0198119371 |miejsce = Oxford |wydawca = Clarendon Press |oclc = 4642100}}
* {{Cytuj książkę |nazwisko = Dunton-Downer |imię = Leslie |tytuł = Szekspir |wydawca = Hachette Livre |miejsce = Warszawa |data = 2005 |isbn = 83-7184-496-4 |nazwisko2 = Riding |imię2 = Alan |odn = tak}}
* Henri Fluchère, „Szekspir. Dramaturg elżbietański”, Warszawa, Państwowy Instytut Wydawniczy, 1965
* {{Cytuj |autor = René Girard |tytuł = Szekspir. Teatr zazdrości |data = 1996 |isbn = 83-86989-08-4 |inni = Barbara Mikołajewska (tłum.) |miejsce = Warszawa |wydawca = KR |oclc = 750779072}}
* {{Cytuj książkę |nazwisko = Helsztyński |imię = Stanisław |tytuł = Shakespeare |wydawca = Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza |miejsce = Warszawa |data = 1974 |odn = tak}}
* Jan Kott, „Szekspir współczesny”, Warszawa, Państwowy Instytut Wydawniczy, 1965, {{ISBN|2-228-90099-0}}.
* Krystyna Kujawińska Courtney, „On page and stage: Shakespeare in Polish and World Culture”, Kraków 2000, {{ISBN|83-7052-818-X}}.
* Krystyna Kujawińska Courtney, „Życie i twórczość Szekspira: Biograficzne fakty i mity”, „Polska Bibliografia Szekspirowska 1980–2000”, Krystyna Kujawińska Courtney, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 2007, XII-XXI {{ISBN|978-83-04-04753-2}}.
* M. Morozow, „Szekspir”, Warszawa 1950
* Przemysław Mroczkowski, „Szekspir elżbietański i żywy”, Kraków, Wydawnictwo Literackie, 1966
* Henryk Zbierski, „William Shakespeare”, Warszawa, Wiedza Powszechna, 1988
* {{Cytuj |autor = Andrzej Żurowski |tytuł = Czytając Szekspira |data = 1996 |isbn = 83-7064-105-9 |miejsce = [Warszawa] |wydawca = Spółka Wydawniczo-Księgarska |oclc = 838332916}}
* „Szekspir. Teoria lancasterska – domysły i fakty”, red. T. Kowalski i K. Kozłowski, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2012.

== Linki zewnętrzne ==
{{Siostrzane projekty
|cytaty=William Shakespeare
|źródła=William Shakespeare
|commons=William Shakespeare
}}
* {{Wolnelektury-autor|Williama Szekspira|william-shakespeare}}
* [https://polona.pl/search/?filters=public:1,creator:%22Shakespeare,_William_(1564--1616)%22 Dzieła Williama Szekspira] w bibliotece [[Polona]]
* [http://www.opensourceshakespeare.org/ Pełne wydanie dzieł Williama Shakespeare’a] {{lang|en}}
* [http://william-shakespeare.classic-literature.co.uk/ Sztuki Williama Shakespeare’a] {{lang|en}}
* [http://web.archive.org/web/20030829074105/http://www.princeton.edu/~rbivens/shakespeare/ Analiza potencjalnego autorstwa dzieł Shakespeare’a + bogata bibliografia tematu] {{lang|en}}
* [https://archive.is/20121212094950/http://dewey.library.upenn.edu/sceti/printedbooksNew/index.cfm?TextID=firstfolio&PagePosition=3 Strona zawierająca sfotografowane tzw. ''First Folio'' (''Pierwsze Folio'') dzieł Shakespeare’a] {{lang|en}}
* {{paywall}} ''[https://www.rep.routledge.com/articles/thematic/shakespeare-and-philosophy/v-1 Shakespeare and philosophy]'' {{lang|en}}, [[Routledge Encyclopedia of Philosophy]], rep.routledge.com [dostęp 2023-05-13].

{{William Shakespeare}}
{{Sonety Williama Shakespeare’a}}

{{Kontrola autorytatywna}}

{{SORTUJ:Shakespeare, William}}
[[Kategoria:William Shakespeare| ]]
[[Kategoria:Angielscy aktorzy teatralni]]
[[Kategoria:Angielscy dramaturdzy XVI wieku]]
[[Kategoria:Angielscy dramaturdzy XVII wieku]]
[[Kategoria:Angielscy poeci renesansu]]
[[Kategoria:Angielscy poeci XVI wieku]]
[[Kategoria:Angielscy poeci XVII wieku]]
[[Kategoria:Dramaturdzy anglojęzyczni]]
[[Kategoria:Osoby upamiętnione nazwami języków programowania]]
[[Kategoria:Poeci anglojęzyczni]]
[[Kategoria:Sonetyści]]
[[Kategoria:Urodzeni w 1564]]
[[Kategoria:Zmarli w 1616]]
[[Kategoria:Byłe Artykuły na Medal]]

title: William Shakespeare

Data i miejsce urodzenia: prawdopodobnie 23 kwietnia 1564 · Stratford-upon-Avon

Data i miejsce śmierci: 23 kwietnia?/3 maja 1616 · Stratford-upon-Avon

Dziedzina sztuki: literatura piękna

Muzeum artysty: Shakespeare Birthplace Trust