text:
# Zambrów
Zambrów (wymowaⓘ) – miasto w północno-wschodniej Polsce, w województwie podlaskim,  nad rzeką Jabłonką, siedziba powiatu zambrowskiego. Zambrów leży na historycznym Mazowszu, na trasie Warszawa – Białystok.
Miasto królewskie Korony Królestwa Polskiego w województwie mazowieckim.
Według danych GUS z 1 stycznia 2024 r. Zambrów liczył 20 848 mieszkańców.

## Położenie
Zambrów leży w zachodniej części Niziny Północnopodlaskiej na Wysoczyźnie Wysokomazowieckiej. Teren jest lekko falisty i wznosi się 115–133 m n.p.m. Według Wł. Szafera, B. Pawłowskiego jest to prowincja Niżowo – Wyżynna Środkowoeuropejska, w której dominują lasy liściaste i mieszane z udziałem dębów, grabów, lip drobnolistnych.
Na wschód od miasta w odległości 3,5 km leży kompleks leśny „Grabówka”, który jest przykładem lasu naturalnego pochodzenia reprezentującego zespół grądu. Dlatego w 1996 utworzono tu Rezerwat przyrody Grabówka na powierzchni 60,80 ha.
W rezerwacie dominuje grab w wieku 70 lat i dąb szypułkowy odznaczający się dorodnością. W północnej części kompleksu rośnie dużo starych ponad stuletnich dębów, a także osiki, brzoza brodawkowata oraz lipy. Warstwy krzewów tworzą: jarzębiny, lipy, leszczyny, głóg jednoszyjkowy, kalina, kruszyna. W warstwie ziół wiosną dominuje zawilec gajowy, a latem gwiazdnica wielkokwiatowa, kopytnik pospolity, jaskier kaszubski, fiołek leśny, gnieźnik leśny.
W 2013 roku Zambrów miał obszar 19,02 km², w tym:
- użytki rolne: 76%
- użytki leśne: 2%.

Miasto stanowi 2,59% powierzchni powiatu.
W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do województwa łomżyńskiego.

### Podział administracyjny
Zambrów składa się z 9 osiedli i 2 sołectw.
Od południowego wschodu bezpośrednio graniczy z Wolą Zambrowską, a od północnego zachodu z miejscowością Nagórki-Jabłoń.

## Warunki naturalne

### Klimat
Według Okołowicza, Zambrów znajduje się w strefie klimatu umiarkowanego ciepłego przejściowego, a według klasyfikacji Köppena leży w strefie wilgotnego klimatu kontynentalnego podtypu o ciepłym lecie (Dfb).

## Demografia
Wykres liczby ludności miasta Zambrowa od 1564 roku:
Źródła
Dane z 31 grudnia 2013
| Opis                              | Ogółem   | Ogółem   | Kobiety | Kobiety | Mężczyźni | Mężczyźni |
| --------------------------------- | -------- | -------- | ------- | ------- | --------- | --------- |
| jednostka                         | osób     | %        | osób    | %       | osób      | %         |
| populacja                         | 22 451   | 100      | 11 641  | 51,85   | 10 810    | 48,15     |
| powierzchnia                      | 19 km²   | 19 km²   | 19 km²  | 19 km²  | 19 km²    | 19 km²    |
| gęstość zaludnienia (mieszk./km²) | 1 181,63 | 1 181,63 | 612,68  | 612,68  | 568,95    | 568,95    |

30 czerwca 2015 r. miasto liczyło 22 186 mieszkańców.

## Historia

### Nazwa miasta
Nazwa miasta pochodzi od staropolskiego rzeczownika „ząbr” i oznacza „miejsce pobytu żubrów”, co wiąże się z wizerunkiem głowy żubra w herbie miasta.

### Od założenia do rozbiorów Polski
Pierwsze wzmianki o Zambrowie pochodzą z XIII w. – 4 maja 1283 r. erygowano parafię pw. św. Trójcy.
Zambrów – początkowo własność książąt mazowieckich – przed 1430 r. prawa miejskie chełmińskie, a w 1538 król Zygmunt Stary je potwierdził. Po przyłączeniu Mazowsza do Korony stał się miastem królewskim. W wyniku ukształtowania nowej struktury administracyjnej północno-wschodniego Mazowsza, został siedzibą władz powiatu (jednego z czterech tworzących dawną ziemię łomżyńską) i był nią w latach 1443–1795. Rozkwit miasta nastąpił na przełomie XV i XVI wieku. Kiedy w 1538 roku król Zygmunt Stary potwierdził prawa miejskie, Zambrów stanowił lokalne centrum handlu i rzemiosła. Podczas najazdu szwedzkiego w XVII wieku miasto zostało zniszczone.
2 marca 1656 roku w Zambrowie wydano manifest, w którym żołnierze dywizji Aleksandra Koniecpolskiego oświadczyli, że porzucili służbę u króla szwedzkiego Karola X Gustawa na wieść o oblężeniu Jasnej Góry i wracają na służbę Jana Kazimierza.

### Okres zaborów
W 1795 roku, po III rozbiorze Polski, Zambrów znalazł się przejściowo pod zaborem pruskim, a w 1807 roku był częścią Księstwa Warszawskiego i od 1815 – Królestwa Polskiego pod zaborem rosyjskim.
W czasie powstania listopadowego (1830-1831) i styczniowego (1863-1864) w okolicach Zambrowa toczyły się ciężkie walki z carską armią zaborcy rosyjskiego.
W wyniku carskiej reformy administracyjnej Zambrów utracił prawa miejskie w 1870 r. (jako element represji po upadku powstania styczniowego), które odzyskał decyzją rządu polskiego w 1919 roku, czyli już po odzyskaniu niepodległości.
Znaczące ożywienie gospodarcze i rozwój podupadłego nieco Zambrowa przyniosła budowa koszar. W latach 1885 – 1894, w południowej części miasta wzniesiono jeden z najokazalszych kompleksów koszarowych w zachodniej części ówczesnego Imperium Rosyjskiego, w którym stacjonowały dwa pułki piechoty. Znaczna część mieszkańców miasta, w tym wielu Żydów, znalazło zatrudnienie przy budowie obiektu, później zaś pracowało na rzecz garnizonu.
W 1895 roku w Zambrowie miał miejsce wielki pożar, w wyniku którego spłonęła synagoga, domy modlitwy, a także około 400 domów i sklepów żydowskich. Miasto jednak dość szybko odbudowało się, zaś w miejscu niewielkich domków przy rynku, a także w obrębie ulicy Ostrowskiej, Łomżyńskiej, Białostockiej i Kościelnej wznoszono nowe, murowane, dwupiętrowe budynki, dzięki czemu Zambrów nabrał bardziej miejskiego charakteru. Kolejny wielki pożar miał miejsce w maju 1910 roku, kiedy to zniszczonych zostało blisko 500 budynków znajdujących się w rejonie ulicy Kościelnej, należących w większości do Żydów, polska część miasta tym razem nie ucierpiała zbytnio.
Na początku XX wieku w Zambrowie działały liczne polskie i żydowskie partie polityczne, m.in. PPS, Narodowa Demokracja i Bund, a także organizacje syjonistyczne. W 1906 roku utworzone zostało koło Polskiej Macierzy Szkolnej, pod auspicjami której przez pewien okres działała ochronka, czytelnia, biblioteka i szkoła początkowa. W 1911 roku w mieście powstały dwa Towarzystwa Pożyczkowo-Oszczędnościowe  – polskie i żydowskie.

### I wojna światowa i odrodzona Rzeczpospolita Polska
W czasie I wojny światowej, w 1915 roku Zambrów stał się azylem dla setek uchodźców z terenów, na których prowadzone były działania wojenne, m.in. z Grajewa, Jedwabnego, Nowogrodu i Ostrołęki. Wojska zaborcy rosyjskiego opuściły Zambrów, a miasto znalazło się pod okupacją niemiecką do 1918 roku.
W 1920 roku, podczas wojny polsko-bolszewickiej, oddziały gen. Edwarda Rydza-Śmigłego wykonujące zadania pościgowe odbiły Zambrów.
W dawnych carskich koszarach stacjonowali żołnierze polscy. Po okresie stagnacji, na początku lat 20. XX wieku odrodziły się polskie partie polityczne, spośród których duże poparcie znalazły Chrześcijański Związek Jedności Narodowej Chrześcijański Związek Jedności Narodowej i PSL „Wyzwolenie”. W mieście działały także liczne żydowskie partie polityczne, wśród których znaczącą pozycję zajmowały organizacje syjonistyczne. Żydowscy mieszkańcy miasta brali czynny udział w życiu politycznym, społecznym i gospodarczym ośrodka, uczestnicząc m.in. w wyborach do rady miasta, tworząc i prowadząc liczne instytucje oświatowe oraz organizacje społeczne. W miastach działało kilkanaście szkół polskich i żydowskich, a także dwie szkoły wojskowe.
W 1939 r. Zambrów zamieszkiwało 7500 osób (w tym ok. 50% stanowiła ludność żydowska).
Od końca XIX w. rozwój Zambrowa był związany z wojskiem. W tym czasie powstał w południowej części osady duży kompleks koszarowy. W okresie II Rzeczypospolitej zambrowski garnizon był jednym z większych w kraju. Stacjonował w nim m.in.: 71 Pułk Piechoty.
Na terenie Zambrowa istniały w tym czasie dwie szkoły wojskowe:
- Szkoła Podchorążych Rezerwy Piechoty
- Mazowiecka Szkoła Podchorążych Rezerwy Artylerii im. Józefa Bema.

### Lata II wojny światowej
Podczas kampanii wrześniowej, 10–13 września 1939 w rejonie Zambrowa walki z siłami niemieckimi (XIX Korpus Pancerny gen. Guderiana) toczyła 18 Dywizja Piechoty Wojska Polskiego, dowodzona przez płk. Stefana Kosseckiego. Znaczna przewaga wojskowa wroga spowodowała kapitulację dywizji, której pozostali żołnierze (kilka tysięcy ludzi z 33, 71 i 42 pułku piechoty 18 DP), zostali spędzeni na plac ćwiczebny koszar wojskowych w Zambrowie. W nocy z 13 na 14 września doszło do masakry polskich jeńców, gdy Niemcy ostrzelali ich z karabinów maszynowych po tym, jak polscy żołnierze podrywali się z miejsc aby uniknąć stratowania przez spłoszone konie. Zginęło przy tym 200 żołnierzy polskich, a dalszych 100 zostało rannych.
Na mocy paktu Ribbentrop-Mołotow Zambrów znalazł się pod koniec września 1939 pod okupacją sowiecką, we włączonym do Sowieckiej Białorusi obwodzie białostockim. Zarządzono wybory do władz Zachodniej Białorusi. Nastąpiły masowe deportacje Polaków w głąb ZSRR. Postawiono tam pomnik Lenina i Stalina (zburzony w 1941). Po agresji Niemiec na ZSRR w 1941, Zambrów znajdował się do 1944 pod okupacją niemiecką. Od sierpnia 1941 roku do stycznia 1943 roku w Zambrowie znajdowało się getto – obóz przejściowy dla Żydów, działały także obozy dla jeńców wojennych i robotników przymusowych. Po likwidacji getta w styczniu 1943 roku jego mieszkańcy zostali wysłani do obozu zagłady w Auschwitz. Żydzi z zambrowskiego getta w czasie wielkich mrozów zostali wywiezieni chłopskimi furmankami (podstawionymi z nakazu władz okupacyjnych), na stację kolejową do Czyżewa, a stamtąd do obozów śmierci.
Po napaści Niemiec na Związek Radziecki 22 czerwca 1941 r. i włączeniu Zambrowa do Rzeszy, utworzono obóz dla jeńców radzieckich, istniejący od jesieni 1941 r., w którym z głodu, chorób i bestialskiego traktowania życie straciło ok. 12 000 żołnierzy. W 1943 r. na terenie zambrowskich koszar istniał także obóz dla ok. 3000 jeńców włoskich. Ich los był podobny do losu żołnierzy radzieckich – prawie wszyscy zginęli. W mieście funkcjonowały także obozy pracy.
Miasto zostało zdobyte w sierpniu 1944 r. przez oddziały 3 armii II Frontu Białoruskiego (poległych w walce o miasto upamiętnił pomnik wzniesiony przy ul. Kościelnej).

### Po II wojnie światowej
W 1946 roku Zambrów liczył 4130 mieszkańców. Zniszczenia wojenne szacowano na ok. 43%. Zaczęto odbudowę miasta. W 1954 roku uruchomiono zakłady przemysłu bawełnianego, zatrudniające przeszło 3000 osób. Była to jedna z większych inwestycji w północno-wschodniej Polsce.
Do 1954 roku miejscowość była siedzibą gminy Długobórz.
W latach 1954–1975 miasto było siedzibą powiatu. W tym okresie nastąpił szybki rozwój miasta. Powstało wiele zakładów przemysłowych, rozwinęło się przetwórstwo rolno-spożywcze i baza usługowa. Przemysł, skoncentrowany głównie w koszarowej części miasta, w obrębie Al. Wojska Polskiego i ulic Fabryczna, Mazowiecka, Grunwaldzka dawał pracę tysiącom mieszkańców Zambrowa i okolic. Główny zakład, zwany kombinatem, to Zambrowskie Zakłady Przemysłu Bawełnianego imienia Rewolucji Październikowej (nazwa przetrwała do zmiany ustroju), zatrudniał ponad 3 tys. osób, głównie kobiet. W latach 70. powstały dwie filie zakładów przemysłowych z Warszawy i okolic: Państwowe Zakłady Teletransmisyjne (tzw. Teletransmisja) i Zakłady Mechaniczno-Precyzyjne MERA-BŁONIE (produkowały podzespoły do drukarek igłowych oraz termostaty do samochodów osobowych – polskiego Fiata, ale głównie do radzieckiej Łady). Oba zatrudniały po ok. 300–400 osób. Skończyły żywot po zmianie ustroju: zakłady teletransmisyjne kupił hiszpański ALCATEL, a Błonie utraciło rynki zbytu w krajach socjalistycznych i upadło. W mieście funkcjonował też POM – Państwowy Ośrodek Maszynowy (głównie na potrzeby rolnictwa) oraz Okręgowa Spółdzielnia Mleczarska ze stuletnią tradycją (dziś niesamodzielna część grajewskiego Mlekpolu). Te zakłady także zatrudniały po kilkaset osób. Przy przedsiębiorstwach funkcjonowały przyzakładowe szkoły zawodowe, które kształciły młodzież w zawodach potrzebnych przemysłowi: ślusarz, tokarz, tkacz itp.
Jesienią 1980 roku w zambrowskich przedsiębiorstwach i instytucjach zaczęły powstawać ogniwa NSZZ „Solidarność”, które skupiły się w powołanym do życia w końcu 1980 r. Oddziale NSZZ „Solidarność” Regionu Mazowsze. Po wprowadzeniu stanu wojennego 13 grudnia 1981 r. pięciu działaczy Związku zostało internowanych i osadzonych w więzieniu w Suwałkach. Zwolniono ich w 1982 roku. W latach 80. XX w. działalność opozycyjna w Zambrowie skupiona była głównie wokół Lecha Feszlera, Eugeniusza Łomocińskiego, Krystyny Podolskiej i Marka Rutkowskiego. Częściowo działalność ta była prowadzona także w ramach lokalnych struktur Klubu Inteligencji Katolickiej oraz Towarzystwa Przyjaciół Powściągliwości i Pracy. W ramach tego ostatniego 4 grudnia 1988 powołano Komisję Założycielską Komitetu Odbudowy Pomnika Powstania Styczniowego, zburzonego w 1940 po rok wcześniejszym wcieleniu Zambrowa do ZSRR.
Aktywność opozycyjna młodzieży w końcu lat 80. skupiona była głównie wokół działalności IV Zambrowskiej Drużyny Harcerzy im. Andrzeja Małkowskiego oraz lokalnych struktur Federacji Młodzieży Walczącej, a następnie Niezależnego Ruchu Solidarności Młodych.
Działająca w Zambrowie opozycja wiosną 1989 roku skupiła się w ramach Komitetu Obywatelskiego „Solidarność. Jej sukcesem było wybranie kandydata KO „Solidarność” Marka Rutkowskiego posłem w wyborach w czerwcu 1989 oraz zwycięstwo w wyborach samorządowych w maju 1990 roku.

### Lata 90. XX wieku
Wraz z upadkiem socjalizmu, w ciągu kilku lat po roku 1989 wszystkie firmy stworzone w czasach PRL upadły (z wyjątkiem OSM) i skończył się okres przemysłowego prosperity. Przemysł przetwórstwa spożywczego to Przetwórnia Owocowo-Warzywna przy ul. Magazynowej, która po zmianach i przekształceniach funkcjonuje nadal. Zambrów utraciwszy przemysł i miejsca pracy przestał przyciągać ludzi z okolic, mieszkańcy miasta sami musieli emigrować w poszukiwaniu pracy. Kurczenie się miejsc pracy w przemyśle i sytuację na rynku pracy dodatkowo pogorszyła likwidacja jednostki wojskowej w pobliskim Czerwonym Borze (lata 90. XX w.), gdzie przy wojsku funkcjonowały małe usługi jak kantyna, pralnia, przedszkole. Kolejne miejsca pracy Zambrów utracił w roku 2005, kiedy zlikwidowano zambrowski Oddział Zakładu Ubezpieczeń Społecznych obsługujący teren byłego województwa łomżyńskiego, obniżając poziom jednostki do rangi inspektoratu podległego oddziałowi w Białymstoku.
W 1991 nastąpił podział miasta i gminy na dwie odrębne jednostki administracyjne: miasto Zambrów i gminę Zambrów. Miasto spełnia od tego czasu rolę centrum administracyjnego, handlowego, gospodarczego i usługowego dla okolicznych gmin.
Od 1 stycznia 1999 roku Zambrów po raz kolejny stał się siedzibą powiatu.
Dzisiaj Zambrów jest znaczącym ośrodkiem handlu, gdzie okoliczna ludność przyjeżdża na zakupy. W podzambrowskim Laskowcu funkcjonują powstałe już w XXI w. duże zakłady produkcji okien – Dobroplast, dziś należący do koncernu szwajcarskiego „AFG”. Z drugiej strony miasta, między wsiami Wądołki, a Ostrożne ulokowała się tłocznia gazu. Przy drodze do Czyżewa, w okolicach zwanych przez starych zambrowiaków „strzelnicą”, w ostatnich latach powstały niewielkie zakłady: Polski Asfalt, zakład produkcji sprzętu medycznego Balton, firma Inter-Tech ze sprzętem typu podnośniki, ładowarki.

## Gospodarka

### Tereny inwestycyjne
Zambrów jest pierwszym miastem w kraju, które zawarło umowę na unijną dotację z Programu „Rozwój Polski Wschodniej” i zakończyło sukcesem ten projekt. W południowej części Zambrowa (ulice: Sitarska, Targowa, Strzelnicza) znajdują się tereny inwestycyjne o powierzchni 32,9 ha przeznaczone pod innowacyjne inwestycje produkcyjne. Grunt został uzbrojony w media, powstały drogi. Teren jest objęty zwolnieniami w podatkach.

### Przedsiębiorstwa
- Zakład Spółdzielni Mleczarskiej MLEKPOL
- Zambrowski Park Przemysłowy (m.in. Keylite RW Polska Sp. z o.o., OKNOREX Sp.k., TEFIM Sp. z o.o.)

### Instytucje
- Zakład Ubezpieczeń Społecznych
- Kasa Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego
- Miejski Ośrodek Kultury
- Agencja Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa
- Fundacja na Rzecz Rozwoju Polskiego Rolnictwa
- Powiatowy Inspektorat Nadzoru Budowlanego
- Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej
- ODR Zambrów
- Powiatowe Centrum Pomocy Rodzinie
- Poradnia Psychologiczno-Pedagogiczna
- Powiatowy Inspektorat Weterynarii
- Powiatowy Zarząd Dróg
- SANEPID
- Powiatowy Urząd Pracy

## Transport

### Transport drogowy
Przez miasto przebiegają drogi:
- S8E67  Droga ekspresowa S8 (E67): granica państwa – Kudowa-Zdrój – Wrocław – Warszawa – Białystok – Budzisko – granica państwa
- 63 Droga krajowa nr 63: granica państwa – Perły – Giżycko – Pisz – Łomża – Zambrów – Siedlce – Radzyń Podlaski – Sławatycze – granica państwa
- 66 Droga krajowa nr 66: Zambrów – Bielsk Podlaski – Połowce – granica państwa

Dodatkowo z Zambrowa można dojechać do miejscowości:
- Wola Zambrowska (ulicą Wolską bądź też ulicą Kulbata)
- Wądołki-Bućki, Grzymały
- Cieciorki, Gać i Gronostaje-Puszcza
- Wola Zambrzycka i Szczodruchy
- Kołaki Kościelne (jadąc na Białystok i w Wiśniewie zjeżdżając na Ćwikły-Krajewo albo w Gosiach Małych na Kołaki)
- Grabówka

#### Ronda w Zambrowie
Na terenie miasta zlokalizowanych jest 7 rond:
- Zesłańców Sybiru (skrzyżowanie ulic Białostockiej, Bema i Papieża Jana Pawła II)
- Romana Dmowskiego (skrzyżowanie ulic Świętokrzyskiej i Piłsudskiego)
- Mazowieckiej Szkoły Podchorążych Rezerwy Artylerii (skrzyżowanie ulic Kościuszki, Mazowieckiej i Milenijnej)
- płk. Romana Borzęckiego (przy ul. Mazowieckiej i 71 Pułku Piechoty)
- skrzyżowanie ulicy Ostrowskiej z drogą dojazdową do S-8 węzeł Zambrów Zachód
- im. ppłk. Adama Zbijewskiego (skrzyżowanie ulic 71 Pułku Piechoty, Papieża Jana Pawła II i Grabowskiej)
- im. „Książąt Mazowieckich” (skrzyżowanie ulic rtm. Witolda Pileckiego (przed zmianą nazwy Bolesława Podedwornego), Żytniej i Generała Józefa Bema)

#### Obwodnica Zambrowa 2009–2012
Obwodnica rozpoczyna się kilka kilometrów przed zjazdem na wieś Sędziwuje i przebiega na północ od miasta. Za zjazdem na Sędziwuje i młynem wybudowany jest węzeł, ze zjazdem na DK63 (Łomża i Siedlce) i DK66 (Wysokie Mazowieckie). Następnie droga, po ominięciu miasta, krzyżuje się z obecną DK8 między Zambrowem a Wiśniewem, gdzie powstał zjazd do tych miejscowości. Obwodnica omija Wiśniewo od południa i przebiega nad trasą Wiśniewo – Ćwikły-Rupie – Kołaki Kościelne. Kilka kilometrów za Wiśniewem obwodnica włącza się w dotychczasowy przebieg DK8.

#### Komunikacja miejska w Zambrowie
Od stycznia 2019 roku w Zambrowie po 4 liniach zaczęły poruszać się autobusy darmowej komunikacji miejskiej
Linia 1 (Papieża Jana Pawła II, Białostocka, Konopnickiej, Piłsudskiego, Al. Wojska Polskiego, Magazynowa)
Linia 2 (Papieża Jana Pawła II, Białostocka, Konopnickiej, Piłsudskiego, Al. Wojska Polskiego, Wolska, Kulbata, Magazynowa)
Linia 3 (Papieża Jana Pawła II, Białostocka, Konopnickiej, SP5, 71 Pułku Piechoty, Armii Krajowej, Al. Wojska Polskiego, Magazynowa)
Linia 4 (Papieża Jana Pawła II, Białostocka, Konopnickiej, Ostrowska, Al. Wojska Polskiego, Wolska, Kulbata, Magazynowa)

## Oświata

### Przedszkola
- Miejskie Przedszkole nr 1 w Zambrowie – Akademia Malucha
- Miejskie Przedszkole nr 3 w Zambrowie
- Miejskie Przedszkole nr 4 w Zambrowie – Biedronki
- Miejskie Przedszkole nr 5 w Zambrowie
- Miejskie Przedszkole nr 6 w Zambrowie

### Szkoły podstawowe
- Szkoła podstawowa nr 3 im. Janusza Kusocińskiego
- Szkoła podstawowa nr 4 im. Władysława Broniewskiego
- Szkoła podstawowa nr 5 im. Mikołaja Kopernika

### Szkoły ponadpodstawowe
- Liceum Ogólnokształcące im. Stanisława Konarskiego w Zambrowie
- Zespół Szkół nr 1 im. Stefana Roweckiego „Grota” w Zambrowie
  - II Liceum Ogólnokształcące w Zambrowie
  - Technikum nr 1 w Zambrowie
  - Branżowa Szkoła I Stopnia nr 1 w Zambrowie
  - Szkoła Policealna dla Dorosłych nr 2 w Zambrowie
- Zespół Szkół Agroprzedsiębiorczości im. Szkół Podchorążych Rezerwy w Zambrowie
  - III Liceum Ogólnokształcące w Zambrowie
  - Technikum Nr 2 w Zambrowie
  - Branżowa Szkoła I Stopnia nr 2 w Zambrowie
  - Szkoła Policealna dla Dorosłych nr 1 w Zambrowie
- Zakład Doskonalenia Zawodowego w Zambrowie
  - Liceum Ogólnokształcące w Zambrowie
  - Technikum w Zambrowie
  - Liceum Ogólnokształcące dla Dorosłych w Zambrowie
  - Szkoła Policealna dla Dorosłych w Zambrowie
  - Ośrodek Kształcenia Zawodowego w Zambrowie
- Stowarzyszenie Wspierania Edukacji Ekonomicznej i Rynku Pracy w Zambrowie
  - Branżowa Szkoła I Stopnia nr 3 dla Młodzieży w Zambrowie

### Szkoły artystyczne
- Państwowa Szkoła Muzyczna I stopnia im. Witolda Lutosławskiego w Zambrowie

## Kultura

### Dni Zambrowa
W Zambrowie organizowane są co roku od 13 lat „Dni Zambrowa”, podczas których odbywają się zawody sportowe oraz koncerty muzyczne. Z okazji Dni Zambrowa w mieście grały między innymi: Lombard, Ich Troje, Antonina Krzysztoń, Ryszard Rynkowski, Kobranocka, Blue Cafe, Sumptuastic, Video T.Love i Sylwia Grzeszczak.

### Muzyka
Złodzieje Rowerów
W Zambrowie powstał i działa zespół hardcore/punk Złodzieje Rowerów. Wcześniej w latach 90. miał miejsce wysyp punkowo/rockowych kapel, między innymi: HWDK Kaloryfer (później przemianowany na Dylizans), No Profits, Koziolek Matolek, Lidex Band i masa innych no name.

### Ząbry i Dukaty Zambrowskie
Od wakacji na terenie Zambrowa można było płacić w niektórych sklepach monetami okolicznościowymi: wydanymi przez Miasto Zambrów – Ząbrami i wydanymi przez Powiat Zambrowski – Dukatami. Ten specyficzne monety to nie tylko element symboliczny-okolicznościowy dla mieszkańców Zambrowa i zwiedzających miasto turystów, ale także cel wielu kolekcjonerów.

### Biblioteka
Miejska Biblioteka Publiczna – główna część zbiorów biblioteki znajduje się przy ulicy Wyszyńskiego 2 (wypożyczalnia dla dorosłych i dla dzieci), filia biblioteki (wypożyczalnia dla dorosłych i dzieci) działa przy Alei Wojska Polskiego 25. W MBP działa również bezpłatna kawiarenka internetowa, z której można korzystać w celach naukowych.

### Centrum Kultury (realizacja 2008–2011/2012)
Centrum Kultury zostało wzniesione na terenach pomiędzy Miejską Biblioteką Publiczną przy ul. Wyszyńskiego, a Miejskim Gimnazjum i Pływalnią Delfin przy ulicy Sportowej. Wjazd na parking jest możliwy od ul. Sportowej. W budynku znajduje się sala kinowo-widowiskowo-teatralna na 298 miejsc siedzących i 48 dodatkowych – w lożach, z 129-metrową sceną wyposażoną w specjalistyczne oświetlenie sceniczne. Aparatura projekcyjna umożliwia wyświetlanie filmowego materiału cyfrowego zabezpieczonego przed nieautoryzowanym wyświetlaniem (standard DCI tzw. D-cinema) oraz niezabezpieczonego (tzw. E-cinema) w technologii 2D oraz 3D. Zastosowano system okularów aktywnych XpanD i zsynchronizowano (po raz pierwszy w Polsce) dwa projektory w jednym systemie 3D. Nagłośnienie zapewnia odtwarzanie dźwięku przy zastosowaniu matrycy z procesorem DSP w standardzie 5.1 oraz konsolety Allen&Heath Ilive-112 (z liczbą tłumików 28 dla estrady) zdalnie kontrolującego pracą całego systemu oraz możliwością nagrywania ścieżki dźwiękowej.
Na parterze budynku znajduje się sala klubowo-konferencyjna oraz galeria wystaw artystycznych. Na piętrze znajdują się sale: taneczno-teatralna z lustrami i drążkami do ćwiczeń, muzyczna z wytłumieniem akustycznym, dwie pracownie plastyczne, magazynki na instrumenty, kostiumy i mundury oraz pomieszczenia administracyjno-biurowe dla personelu Miejskiego Ośrodka Kultury. W części podziemnej znajdują się pomieszczenia przeznaczone na pozostałą działalność (Regionalna Izba Historyczna) oraz pomieszczenia techniczne. Budynek posiada windę i jest przyjazny dla osób niepełnosprawnych.
Inwestycja w całości została sfinansowana ze środków budżetu Miasta Zambrów, Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa Podlaskiego na lata 2007–2013 oraz Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych. Uroczyste otwarcie nastąpiło 21 stycznia 2012 roku.

## Turystyka
Atrakcje
- Pomnik żubra wykonany z brązu, nazwany przez mieszkańców miasta „Zambruś”
- Pomnik Jana Pawła II na skwerku w pobliżu kościoła pw. św. Trójcy
- Pomnik Oficera Polskiego przed Zambrowskim Parkiem Przemysłowym (utworzenie rok 2010)
- Fontanna z trzema lwami (odlanymi z brązu) w centrum Zambrowa
- Pływalnia miejska „Delfin”
- Kompleks zieleni miejskiej nad zalewem oraz park „Księży lasek”
- Regionalna Izba Historyczna w Zambrowie – utworzona została w 2000 roku. Działalność Izby polega na gromadzeniu zbiorów znalezionych na terenie miasta i gminy Zambrów, ich opracowywaniu i udostępnianiu wystaw zwiedzającym. Zobaczyć w niej można przedmioty sięgające czasów pierwotnych. Warto obejrzeć naczynia wydobyte z grobów popielnicowych oraz piękne średniowieczne dzbany. Izba otwarta jest od poniedziałku do piątku w godzinach 8.00–15.00. Zwiedzanie Izby Regionalnej jest bezpłatne. W kwietniu została zaprezentowana wystawa „Garnizon Zambrów” oraz został wydany album o tej same nazwie ze zdjęciami upamiętniającymi żołnierzy jednostek stacjonujących w Zambrowie przed II wojną światową.

Zabytki
- Kościół parafialny pw. Trójcy Przenajświętszej, wybudowany w 1879 r.
- Cmentarz grzebalny rzymskokatolicki założony w 1795 r.
  - grób powstańców z 1863–1864 r.
  - pomnik nagrobny, wystawiony ofiarom zbrodni hitlerowskich z 1943 r.
  - Kaplica drewniana na cmentarzu grzebalnym rzymskokatolickim (rok budowy 1795).
  - Ogrodzenie cmentarza kościelnego wraz z bramą, wybudowane w początku XX.
  - Kapliczka św. Jana Nepomucena, znajdująca się w północno-wschodnim narożniku cmentarza kościelnego (pierwotnie umiejscowiona przy moście nad Jabłonką)
  - Kaplica grobowa rodziny Woyczyńskich na cmentarzu grzebalnym rzymskokatolickim (rok budowy 1870).
  - Ogrodzenie cmentarza grzebalnego rzymskokatolickiego (rok budowy 1868).
- Cmentarz grzebalny żydowski z I połowy XIX w.
- Cmentarz wojenny żołnierzy i jeńców radzieckich (z lat 1941–1944)
- Kompleks budynków wojskowych (28 budynków: koszarowe, magazynowe, gospodarcze), wybudowany w latach 1885–1900.
- Kamienice przy ul. Tadeusza Kościuszki i placu gen. Władysława Sikorskiego, wybudowane na koniec XIX i początku XX wieku.
- Dawna poczta przy al. Wojska Polskiego 16, wybudowana w początku XX w.
- Krzyż przydrożny przy drodze na Klimasze z ok. 1890 r.

## Sport

### Piłka nożna
W Zambrowie działa założona w 1953 roku drużyna piłkarska ZKS Olimpia Zambrów, obecnie występująca w III lidze w grupie I.
Na terenie Zambrowa utworzono jeden z pierwszych w kraju kompleksów boisk w ramach programu „Moje boisko – Orlik 2012”. Znajduje się na terenach przy Szkole Podstawowej nr 3. Dnia 30 kwietnia 2010 został oddany do użytku drugi „Orlik” przy Szkole Podstawowej nr 4. Dodatkowo na „Orliku” rozgrywany jest Turniej Orlik Cup, w którym uczestniczą lokalne amatorskie drużyny.

### Koło Brydża Sportowego
Początki tego sportu w Zambrowie datuje się na rok 1957, wtedy to zorganizowano pierwszy turniej.
Szczególne triumfy zambrowscy brydżyści odnosili na początku lat 90., kiedy to grali w III lidze, pod nazwą ZKZ Zambrów.
Dzisiaj spotkania mają zdecydowanie charakter rozrywkowy, a na zambrowskie turnieje par przychodzi zwykle od 20 do 24 graczy.

### Sztuki walki
- Oyama Karate

Od kilku lat w Zambrowie działa Mazowiecko-Podlaski Klub Oyama Karate. Członkowie klubu poznają tajniki sztuki walki karate.
Właśnie z Zambrowa pochodzą Wicemistrz Polski Oyama Karate Robert Gaździk oraz wielokrotny Wicemistrz Polski Oyama Karate i Mistrz Polski w Kyokushin Budokai Karate Bartosz Konopka.
- Karate Kyokushin

W Zambrowie działa Klub Karate Kyokushin. Zajęcia odbywają się we wtorki i czwartki w Bibliotece Miejskiej przy ul. kard. St. Wyszyńskiego 2, a także al. Wojska Polskiego 37 B. Jednym z instruktorów jest reprezentantka Polski Anna Kaczyńska, brązowa medalistka IX Mistrzostw Europy Open Karate Kyokushin oraz srebrna medalistka Mistrzostw Świata Kobiet Karate Kyokushin w Tokio.
Klub Sztuk Walk -KSW ZAMBRÓW
Od 2011 roku działa w Zambrowie Klub Sztuk Walk w ramach Stowarzyszenia Sztuk Walk. Zajęcia prowadzone są z zakresu sportów: K1 i MMA w Szkole Podstawowej nr 4 i nr 5. Z inicjatywy prezesa Klubu Dariusza Lubaka powstała sekcja boksu.

### Korty tenisowe
Mieszkańcy Zambrowa mogą korzystać z kortów tenisowych ceglanych położonych przy stadionie ZKS Olimpia.

### Klub Miłośników Motocykli „Żubr” Zambrów
Zaczął funkcjonować w styczniu 1999 r., kiedy to zorganizowano I Zimową Wystawę Motocykli. Do dziś skupia pasjonatów sportów motorowych, którzy organizują zloty, wystawy, pikniki oraz występują na różnych imprezach.

## Administracja
Burmistrzem jest Kazimierz Jan Dąbrowski.
Zambrów jest członkiem Związku Miast Polskich.
Mieszkańcy Zambrowa wybierają parlamentarzystów z okręgu wyborczego Białystok, a posłów do Parlamentu Europejskiego z okręgu wyborczego Olsztyn.

## Religia
- Kościół Boży w Polsce:
  - Kościół Jezusa Chrystusa w Zambrowie[16]
- Kościół rzymskokatolicki:
  - parafia pw. Ducha Świętego (10 260 wiernych)[17]
  - parafia pw. Trójcy Przenajświętszej (8000 wiernych)[18]
  - parafia pw. św. Józefa Rzemieślnika (6050 wiernych)[19]
- Świadkowie Jehowy:
  - zbór Zambrów (Sala Królestwa ul. Magazynowa 2c)[20]

## Przyroda
- 13 „Dębów Pamięci” – posadzone zostały w celu uczczenia pamięci polskich jeńców wojennych pomordowanych w Katyniu jako żywe pomniki historii[21].

- Miasto w bezpośrednim sąsiedztwie graniczy z:
  - Rezerwatem przyrody Grabówka
  - Rezerwatem przyrody Dębowe Góry
  - kompleksem leśnym – Czerwony Bór

## MS Zambrów
Polski drobnicowiec. Został wybudowany w stoczni szczecińskiej. Służył na morzu przez blisko 29 lat. Został zezłomowany w Bombaju w Indiach.

## Stowarzyszenia obywatelskie
Na terenie miasta Zambrowa funkcjonują stowarzyszenia utworzone przez zambrowian. Mają one za zadanie pomóc w rozwoju lokalnej społeczności i regionu. Należą do nich: „Towarzystwo Nasz Szpital”, Stowarzyszenie na Rzecz Edukacji, Rehabilitacji, Wsparcia Społecznego i Samorządności oraz Stowarzyszenia Wspierania Edukacji i Rynku Pracy.

## Marsz Światła
W Zambrowie w rocznicę śmierci papieża Jana Pawła II odbywa się Marsz Światła. W marszu milczenia uczestniczy kilka tysięcy mieszkańców miasta. Trasa przebiega od placu przed Zespołem Szkół nr 1 im. Stefana Roweckiego „Grota” do pomnika papieża Jana Pawła II przed kościołem Trójcy Przenajświętszej. Pod pomnikiem papieża Jana Pawła II odmawiane są krótkie modlitwy i zapalane znicze, a o godzinie 21.37 – czyli godzinie śmierci Papieża, rozbrzmiewają dzwony kościelne.

## Współpraca międzynarodowa
Miasta i gminy partnerskie:
 Visaginas (Litwa) – od 1999 roku

title: Zambrów

wikitext:
{{Inne znaczenia|[[miasto|miasta]] w [[Polska|Polsce]]|[[Zambrów (ujednoznacznienie)|inne znaczenia tej nazwy]]}}
{{Polskie miasto infobox
 |nazwa                     = Zambrów
 |dopełniacz nazwy          = Zambrowa
 |zdjęcie                   = Panorama 180st ul.Generała Bema (23.06.2009) - panoramio.jpg
 |opis zdjęcia              = Zambrów ul. Generała Bema
 |herb                      = POL Zambrów COA.svg
 |flaga                     = POL Zambrów flag.svg
 |dewiza                    =
 |województwo               = podlaskie
 |powiat                    = [[powiat zambrowski|zambrowski]]
 |gmina                     =
 |data założenia            = XIII wiek
 |prawa miejskie            = przed 1430
 |stanowisko zarządzającego =
 |zarządzający              = [[Kazimierz Jan Dąbrowski]]
 |powierzchnia              = 19,02<ref name="PopulacjaPowierzchnia" />
 |wysokość                  = 115–133
 |rok                       = 01.01.2024
 |liczba ludności           = 20 848<ref name="PopulacjaPowierzchnia" />
 |gęstość zaludnienia       = 1096,1
 |strefa numeracyjna        = 86
 |kod pocztowy              = 18-300 do 18-301
 |tablice rejestracyjne     = BZA
 |kod mapy                  = powiat zambrowski
 |współrzędne               = 52°59′08″N 22°14′28″E
 |TERYT                     = 2014011
 |SIMC                      = 0957637
 |hasło promocyjne          = Doceń Zambrów!
 |adres urzędu miasta       = ul.  Fabryczna 3
18-300 Zambrów
 |commons                   = Category:Zambrów
 |wikinews                  =
 |wikicytaty                = Zambrów
 |wikisłownik               = Zambrów
 |www                       = http://www.zambrow.pl
 |bip                       = https://bip.zambrow.pl/
}}
'''Zambrów''' ({{Wymowa|Pl-Zambrów.ogg}}) – [[miasto]] w północno-wschodniej [[Polska|Polsce]], w [[województwo podlaskie|województwie podlaskim]],  nad [[Jabłonka (dopływ Gaci)|rzeką Jabłonką]], siedziba [[powiat zambrowski|powiatu zambrowskiego]]. Zambrów leży na historycznym [[Mazowsze|Mazowszu]], na trasie [[Warszawa]] – [[Białystok]].

[[Miasto królewskie]] [[Korona Królestwa Polskiego|Korony Królestwa Polskiego]] w [[województwo mazowieckie (I Rzeczpospolita)|województwie mazowieckim]]<ref>[[Adolf Pawiński]], Mazowsze, Warszawa 1895, s. 39.</ref>.

Według danych GUS z 1 stycznia 2024 r. Zambrów liczył 20 848 mieszkańców<ref name="PopulacjaPowierzchnia" />.

== Położenie ==
[[Plik:Rezerwat przyrody Grabówka.jpg|thumb|Rezerwat przyrody Grabówka]]
Zambrów leży w zachodniej części [[Nizina Północnopodlaska|Niziny Północnopodlaskiej]] na [[Wysoczyzna Wysokomazowiecka|Wysoczyźnie Wysokomazowieckiej]]. Teren jest lekko falisty i wznosi się 115–133 m n.p.m. Według Wł. Szafera, B. Pawłowskiego jest to prowincja Niżowo – Wyżynna Środkowoeuropejska, w której dominują [[las liściasty|lasy liściaste]] i [[las mieszany|mieszane]] z udziałem [[dąb|dębów]], [[grab]]ów, [[lipa drobnolistna|lip drobnolistnych]].

Na wschód od miasta w odległości 3,5 km leży kompleks leśny „Grabówka”, który jest przykładem lasu naturalnego pochodzenia reprezentującego zespół [[grąd]]u. Dlatego w 1996 utworzono tu [[Rezerwat przyrody Grabówka]] na powierzchni 60,80 ha.

W [[rezerwat przyrody|rezerwacie]] dominuje [[grab]] w wieku 70 lat i [[dąb szypułkowy]] odznaczający się dorodnością. W północnej części kompleksu rośnie dużo starych ponad stuletnich [[dąb|dębów]], a także [[Topola osika|osiki]], [[brzoza brodawkowata]] oraz [[lipa|lipy]]. Warstwy [[krzew]]ów tworzą: [[Jarząb pospolity|jarzębiny]], lipy, [[leszczyna|leszczyny]], [[głóg jednoszyjkowy]], [[Kalina (roślina)|kalina]], [[kruszyna pospolita|kruszyna]]. W warstwie [[zioła|ziół]] wiosną dominuje [[zawilec gajowy]], a latem [[gwiazdnica wielkokwiatowa]], [[kopytnik pospolity]], [[jaskier kaszubski]], [[fiołek leśny]], [[gnieźnik leśny]].

W 2013 roku Zambrów miał obszar 19,02 km², w tym<ref name="autonazwa1">{{Cytuj stronę |url = http://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/ludnosc/ludnosc/ludnosc-stan-i-struktura-ludnosci-oraz-ruch-naturalny-w-przekroju-terytorialnym-stan-w-dniu-31-xii-2013-r-,6,16.html |tytuł = GUS-Główny Urząd Statystyczny |język = pl |data dostępu = 2014-07-15}}</ref>:
* użytki rolne: 76%
* użytki leśne: 2%.

Miasto stanowi 2,59% powierzchni powiatu.

[[Podział administracyjny Polski (1975–1998)|W latach 1975–1998]] miasto administracyjnie należało do [[województwo łomżyńskie|województwa łomżyńskiego]].

=== Podział administracyjny ===
Zambrów składa się z 9 osiedli i 2 sołectw<ref>{{cytuj stronę |url = http://www.zambrow.nazwa.pl/do-statutu/wykaz-osiedli-i-solectw-funkcjonujacych-na-terenie-miasta-za.html |tytuł = Wykaz osiedli i sołectw funkcjonujących na terenie Miasta Zambrów |autor = UM Zambrów |język = pl |data dostępu = 2009-11-16}}</ref>.

Od południowego wschodu bezpośrednio graniczy z [[Wola Zambrowska|Wolą Zambrowską]], a od północnego zachodu z miejscowością [[Nagórki-Jabłoń]].

== Warunki naturalne ==
[[Plik:Zambrów - Park Miejski "Księży Lasek".jpg|mały|Kwiaty w Parku Miejskim Księży Lasek]]
[[Plik:Zambrów - Park Miejski Księży Lasek.jpg|mały|Kwiaty w Parku Miejskim Księży Lasek]]
[[Plik:Park Miejski "Księży Lasek" Zambrów.jpg|thumb|Kwiaty w Parku Miejskim Księży Lasek]]

=== Klimat ===
Według [[Wincenty Okołowicz|Okołowicza]], Zambrów znajduje się w strefie klimatu umiarkowanego ciepłego przejściowego, a według [[Klasyfikacja klimatów Köppena|klasyfikacji Köppena]] leży w strefie wilgotnego [[klimat kontynentalny|klimatu kontynentalnego]] podtypu o ciepłym [[lato|lecie]] (Dfb)<ref>{{Cytuj pismo |autor = Peel, M. C. and Finlayson, B. L. and McMahon, T. A |tytuł = Updated world map of the Köppen-Geiger climate classification |url = http://www.hydrol-earth-syst-sci.net/11/1633/2007/hess-11-1633-2007.html |czasopismo = Hydrology and Earth System Sciences |wolumin = 11 |strony = 1633–1644 |issn = 1027-5606 |język = en |data = 2007}}</ref>.

== Demografia ==
Wykres liczby ludności miasta Zambrowa od 1564 roku:<timeline>
ImageSize = width:800 height:300
PlotArea = left:50 right:20 top:25 bottom:30
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
Colors =
 id:linegrey2 value:gray(0.9)
 id:linegrey value:gray(0.7)
 id:cobar value:rgb(0.2,0.7,0.8)
 id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:30000
ScaleMajor = unit:year increment:10000 start:0 gridcolor:linegrey
ScaleMinor = unit:year increment:2000 start:0 gridcolor:linegrey2
PlotData =
 color:cobar width:18 align:left
 bar:1564 from:0 till:250
 bar:1800 from:0 till:564
 bar:1827 from:0 till:886
 bar:1886 from:0 till:4500
 bar:1921 from:0 till:6160
 bar:1939 from:0 till:7500
 bar:1946 from:0 till:4130
 bar:2000 color:cobar2 from:0 till:23992
 bar:2005 from:0 till:22859
 bar:2010 from:0 till:22831
 bar:2015 from:0 till:21978
 bar:2020 from:0 till:21117
 bar:2021 from:0 till:20800
PlotData=
 textcolor:black fontsize:S
 bar:1564 at: 250  text: 250  shift:(–14,5)
 bar:1800 at: 564  text: 564  shift:(–14,5)
 bar:1827 at: 886  text: 886  shift:(–14,5)
 bar:1886 at: 4500  text: 4.500  shift:(–14,5)
 bar:1921 at: 6160  text: 6160  shift:(–14,5)
 bar:1939 at: 7500  text: 7.500  shift:(–14,5)
 bar:1946 at: 4130  text: 4.130  shift:(–14,5)
 bar:2000 at: 23992 text: 23.992 shift:(-14,5)
 bar:2005 at: 22859 text: 22.859 shift:(-14,5)
 bar:2010 at: 22831 text: 22.831 shift:(-14,5)
 bar:2015 at: 21978 text: 22.186 shift:(-14,5)
 bar:2020 at: 21117 text: 21.117 shift:(-14,5)
 bar:2021 at: 20800 text: 20.800 shift:(-14,5)
</timeline>Źródła<ref name="Słownik geograficzny1">:Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, tom XIV, s. 363–364.</ref>

Dane z 31 grudnia 2013<ref name="autonazwa1" />
{| class="wikitable"
!Opis ||colspan=2| Ogółem ||colspan=2| Kobiety ||colspan=2| Mężczyźni
|-
|jednostka || osób || % || osób || % || osób || %
|-
|populacja || 22 451 || 100 || 11 641 || 51,85 || 10 810 || 48,15
|-
|powierzchnia ||colspan="6"| 19 km²
|-
|gęstość zaludnienia
(mieszk./km²) ||colspan="2"| 1 181,63 ||colspan="2"| 612,68 ||colspan="2"| 568,95
|}

30 czerwca 2015 r. miasto liczyło 22 186 mieszkańców<ref>{{Cytuj |url = http://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/ludnosc/ludnosc/ludnosc-stan-i-struktura-ludnosci-oraz-ruch-naturalny-w-przekroju-terytorialnym-stan-w-dniu-30-vi-2015-r-,6,18.html |tytuł = Główny Urząd Statystyczny / Obszary tematyczne / Ludność / Ludność / Ludność w wieku 60+. Struktura demograficzna i zdrowie. |opublikowany = stat.gov.pl |język = pl |data dostępu = 2017-11-27}}</ref>.

== Historia ==
[[Plik:Wejście 1 pp LP do Zambrowa, na czele kpt. Lis-Kula, 1916.jpg|thumb|Wejście [[1 Pułk Piechoty (LP)|1 Pułku Piechoty Legionów Polskich]] do Zambrowa. Na czele kpt. [[Leopold Lis-Kula]], listopad 1916]]
[[Plik:Inspekcja wojsk I Brygady Legionów Polskich przeprowadzana przez generała Felixa von Bartha i pułkownika Stanisława Szeptyckiego w Zambrowie (22-166-4).jpg|thumb|Inspekcja wojsk [[I Brygada Legionów Polskich|I Brygady Legionów Polskich]] przeprowadzana przez generała [[Felix von Barth|Felixa von Bartha]] i pułkownika [[Stanisław Szeptycki|Stanisława Szeptyckiego]] w Zambrowie, 13 stycznia 1917]]
=== Nazwa miasta ===
Nazwa miasta pochodzi od staropolskiego rzeczownika „ząbr” i oznacza „miejsce pobytu [[Żubr europejski|żubrów]]”, co wiąże się z wizerunkiem głowy [[Żubr europejski|żubra]] w herbie miasta.

=== Od założenia do rozbiorów Polski ===
Pierwsze wzmianki o Zambrowie pochodzą z XIII w. – 4 maja 1283 r. erygowano [[Parafia Trójcy Przenajświętszej w Zambrowie|parafię pw. św. Trójcy]].

Zambrów – początkowo własność książąt mazowieckich – przed 1430 r. [[prawa miejskie]] chełmińskie, a w 1538 król [[Zygmunt I Stary|Zygmunt Stary]] je potwierdził. Po przyłączeniu [[Mazowsze|Mazowsza]] do Korony stał się [[Miasto królewskie|miastem królewskim]]. W wyniku ukształtowania nowej struktury administracyjnej północno-wschodniego Mazowsza, został siedzibą władz powiatu (jednego z czterech tworzących dawną [[Ziemia łomżyńska|ziemię łomżyńską]]) i był nią w latach 1443–1795. Rozkwit miasta nastąpił na przełomie XV i XVI wieku. Kiedy w 1538 roku król Zygmunt Stary potwierdził prawa miejskie, Zambrów stanowił lokalne centrum handlu i rzemiosła. Podczas najazdu [[Szwecja|szwedzkiego]] w XVII wieku miasto zostało zniszczone.

2 marca 1656 roku w Zambrowie wydano manifest, w którym żołnierze dywizji [[Aleksander Koniecpolski (1620–1659)|Aleksandra Koniecpolskiego]] oświadczyli, że porzucili służbę u króla szwedzkiego [[Karol X Gustaw|Karola X Gustawa]] na wieść o oblężeniu [[Jasna Góra|Jasnej Góry]] i wracają na służbę [[Jan II Kazimierz Waza|Jana Kazimierza]].

=== Okres zaborów ===
W 1795 roku, po III rozbiorze Polski, Zambrów znalazł się przejściowo pod [[zabór pruski|zaborem pruskim]], a w 1807 roku był częścią [[Księstwo Warszawskie|Księstwa Warszawskiego]] i od 1815 – Królestwa Polskiego pod [[Zabór rosyjski|zaborem rosyjskim]].

W czasie [[Powstanie listopadowe|powstania listopadowego]] (1830-1831) i [[Powstanie styczniowe|styczniowego]] (1863-1864) w okolicach Zambrowa toczyły się ciężkie walki z carską armią zaborcy rosyjskiego<ref>https://sztetl.org.pl/pl/miejscowosci/z/1173-zambrow/96-historia-miejscowosci/68041-historia-miejscowosci</ref>.

[[Plik:Zambrów - Wojska Polskiego.jpg|thumb|left|Budynki zespołu koszar wzdłuż Al. Wojska Polskiego]]

W wyniku carskiej reformy administracyjnej Zambrów utracił prawa miejskie w 1870 r. (jako element represji po upadku powstania styczniowego), które odzyskał decyzją rządu polskiego w 1919 roku, czyli już po odzyskaniu niepodległości.

Znaczące ożywienie gospodarcze i rozwój podupadłego nieco Zambrowa przyniosła budowa koszar. W latach 1885 – 1894, w południowej części miasta wzniesiono jeden z najokazalszych kompleksów koszarowych w zachodniej części ówczesnego [[Imperium Rosyjskie|Imperium Rosyjskiego]], w którym stacjonowały dwa pułki piechoty. Znaczna część mieszkańców miasta, w tym wielu Żydów, znalazło zatrudnienie przy budowie obiektu, później zaś pracowało na rzecz garnizonu.

W 1895 roku w Zambrowie miał miejsce wielki pożar, w wyniku którego spłonęła synagoga, domy modlitwy, a także około 400 domów i sklepów żydowskich. Miasto jednak dość szybko odbudowało się, zaś w miejscu niewielkich domków przy rynku, a także w obrębie ulicy Ostrowskiej, Łomżyńskiej, Białostockiej i Kościelnej wznoszono nowe, murowane, dwupiętrowe budynki, dzięki czemu Zambrów nabrał bardziej miejskiego charakteru. Kolejny wielki pożar miał miejsce w maju 1910 roku, kiedy to zniszczonych zostało blisko 500 budynków znajdujących się w rejonie ulicy Kościelnej, należących w większości do Żydów, polska część miasta tym razem nie ucierpiała zbytnio.

Na początku XX wieku w Zambrowie działały liczne polskie i żydowskie partie polityczne, m.in. [[Polska Partia Socjalistyczna|PPS]], [[Narodowa Demokracja]] i [[Bund (partia)|Bund]], a także organizacje [[Syjonizm|syjonistyczne]]. W 1906 roku utworzone zostało koło [[Polska Macierz Szkolna|Polskiej Macierzy Szkolnej]], pod auspicjami której przez pewien okres działała ochronka, czytelnia, biblioteka i szkoła początkowa. W 1911 roku w mieście powstały dwa Towarzystwa Pożyczkowo-Oszczędnościowe  – polskie i żydowskie<ref>https://sztetl.org.pl/pl/miejscowosci/z/1173-zambrow/96-historia-miejscowosci/68041-historia-miejscowosci</ref>.

=== I wojna światowa i odrodzona Rzeczpospolita Polska ===
W czasie [[I wojna światowa|I wojny światowej]], w 1915 roku Zambrów stał się azylem dla setek uchodźców z terenów, na których prowadzone były działania wojenne, m.in. z [[Grajewo|Grajewa]], [[Jedwabne|Jedwabnego]], [[Nowogród|Nowogrodu]] i [[Ostrołęka|Ostrołęki]]. Wojska zaborcy rosyjskiego opuściły Zambrów, a miasto znalazło się pod okupacją niemiecką do 1918 roku.

W 1920 roku, podczas wojny polsko-bolszewickiej, oddziały gen. Edwarda Rydza-Śmigłego wykonujące zadania pościgowe odbiły Zambrów.

W dawnych carskich koszarach stacjonowali żołnierze polscy. Po okresie stagnacji, na początku lat 20. XX wieku odrodziły się polskie partie polityczne, spośród których duże poparcie znalazły Chrześcijański Związek Jedności Narodowej [[Chrześcijański Związek Jedności Narodowej]] i [[Polskie Stronnictwo Ludowe „Wyzwolenie”|PSL „Wyzwolenie”]]. W mieście działały także liczne żydowskie partie polityczne, wśród których znaczącą pozycję zajmowały organizacje syjonistyczne. Żydowscy mieszkańcy miasta brali czynny udział w życiu politycznym, społecznym i gospodarczym ośrodka, uczestnicząc m.in. w wyborach do rady miasta, tworząc i prowadząc liczne instytucje oświatowe oraz organizacje społeczne. W miastach działało kilkanaście szkół polskich i żydowskich, a także dwie szkoły wojskowe<ref>https://sztetl.org.pl/pl/miejscowosci/z/1173-zambrow/96-historia-miejscowosci/68041-historia-miejscowosci</ref>.

W 1939 r. Zambrów zamieszkiwało 7500 osób (w tym ok. 50% stanowiła ludność [[Żydzi|żydowska]]).

{{osobny artykuł|Historia Żydów w Zambrowie}}

Od końca XIX w. rozwój Zambrowa był związany z wojskiem. W tym czasie powstał w południowej części osady duży kompleks [[koszary|koszarowy]]. W okresie II Rzeczypospolitej zambrowski garnizon był jednym z większych w kraju. Stacjonował w nim m.in.: [[71 Pułk Piechoty (II RP)|71 Pułk Piechoty]].

Na terenie Zambrowa istniały w tym czasie dwie szkoły wojskowe:
* [[Szkoła Podchorążych Rezerwy Piechoty w Zambrowie|Szkoła Podchorążych Rezerwy Piechoty]]
* [[Mazowiecka Szkoła Podchorążych Rezerwy Artylerii]] im. Józefa Bema.

=== Lata II wojny światowej ===
{{Galeria
|Nazwa=Pomnik Bohaterów Bitwy o Zambrów 1939 r.
|wielkość=200
|pozycja=left
|File:Pomnik71.jpg|Pomnik ku czci żołnierzy 71 pp poległych we wrześniu 1939 r. Pomnik, odsłonięty w 1982 r., odnowiono w 2005 r. i przeniesiono na obecne miejsce (ul. kard. S. Wyszyńskiego)
|File:Pomnik Bitwy o Zambrów.jpg|Pomnik Bohaterów Bitwy o Zambrów w 85 rocznicę - wrzesień 2024 r.
}}
Podczas [[kampania wrześniowa|kampanii wrześniowej]], 10–13 września 1939 w rejonie Zambrowa walki z siłami [[III Rzesza|niemieckimi]] (XIX Korpus Pancerny gen. [[Heinz Guderian|Guderiana]]) toczyła [[18 Dywizja Piechoty (II RP)|18 Dywizja Piechoty]] Wojska Polskiego, dowodzona przez płk. [[Stefan Kossecki|Stefana Kosseckiego]]. Znaczna przewaga wojskowa wroga spowodowała kapitulację dywizji, której pozostali żołnierze (kilka tysięcy ludzi z 33, 71 i 42 pułku piechoty 18 DP), zostali spędzeni na plac ćwiczebny koszar wojskowych w Zambrowie. W nocy z 13 na 14 września doszło do [[zbrodnia w Zambrowie|masakry polskich jeńców]], gdy Niemcy ostrzelali ich z karabinów maszynowych po tym, jak polscy żołnierze podrywali się z miejsc aby uniknąć stratowania przez spłoszone konie. Zginęło przy tym 200 żołnierzy polskich, a dalszych 100 zostało rannych<ref name="Zbrodnie Wehrmachtu na jeńcach wojennych w II wojnie światowej">{{cytuj książkę |nazwisko = Datner |imię = Szymon |tytuł = Zbrodnie Wehrmachtu na jeńcach wojennych w II wojnie światowej |wydawca = Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej |miejsce = Warszawa |rok = 1961 |strony = 53}}</ref>.

{{osobny artykuł|zbrodnia w Zambrowie}}

Na mocy [[pakt Ribbentrop-Mołotow|paktu Ribbentrop-Mołotow]] Zambrów znalazł się pod koniec września 1939 pod okupacją [[Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich|sowiecką]], we włączonym do [[Białoruska Socjalistyczna Republika Radziecka|Sowieckiej Białorusi]] obwodzie białostockim. Zarządzono wybory do władz Zachodniej Białorusi. Nastąpiły masowe deportacje Polaków w głąb [[Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich|ZSRR]]. Postawiono tam pomnik [[Włodzimierz Lenin|Lenina]] i [[Józef Stalin|Stalina]] (zburzony w 1941<ref>{{Cytuj |url = https://fotopolska.eu/Zambrow/u72951,al_Wojska_Polskiego.html?f=284062-foto |tytuł = Zambrów – Aleja Wojska Polskiego – stare zdjęcia, mapa |opublikowany = fotopolska.eu |data dostępu = 2017-11-27}}</ref>). Po agresji [[III Rzesza|Niemiec]] na ZSRR w 1941, Zambrów znajdował się do 1944 pod okupacją niemiecką. Od sierpnia 1941 roku do stycznia 1943 roku w Zambrowie znajdowało się [[getto]] – obóz przejściowy dla Żydów, działały także obozy dla jeńców wojennych i robotników przymusowych. Po likwidacji getta w styczniu 1943 roku jego mieszkańcy zostali wysłani do obozu zagłady w [[Auschwitz-Birkenau|Auschwitz]]. Żydzi z zambrowskiego getta w czasie wielkich mrozów zostali wywiezieni chłopskimi furmankami (podstawionymi z nakazu władz okupacyjnych), na stację kolejową do Czyżewa, a stamtąd do obozów śmierci.

[[Plik:- Cmentarz Jeńców Radzieckich z okresu II Wojny Światowej 1941-1943 Święty Krzyż Łysiec 15.jpg|thumb|[[Cmentarz jeńców radzieckich w Zambrowie|Cmentarz Jeńców Radzieckich]] z okresu II Wojny Światowej]]
Po napaści Niemiec na Związek Radziecki 22 czerwca 1941 r. i włączeniu Zambrowa do Rzeszy, utworzono obóz dla jeńców radzieckich, istniejący od jesieni 1941 r., w którym z głodu, chorób i bestialskiego traktowania życie straciło ok. 12 000 żołnierzy. W 1943 r. na terenie zambrowskich koszar istniał także obóz dla ok. 3000 jeńców włoskich. Ich los był podobny do losu żołnierzy radzieckich – prawie wszyscy zginęli. W mieście funkcjonowały także obozy pracy.

Miasto zostało zdobyte w sierpniu 1944 r. przez oddziały 3 armii [[2 Front Białoruski|II Frontu Białoruskiego]] (poległych w walce o miasto upamiętnił pomnik wzniesiony przy ul. Kościelnej)<ref>Rada Ochrony Pomników Walki i Męczeństwa „Przewodnik po upamiętnionych miejscach walk i męczeństwa lata wojny 1939–1945”, Sport i Turystyka 1988, {{ISBN|83-217-2709-3}}, s. 438.</ref>.

=== Po II wojnie światowej ===
[[Plik:Zambrów - Wojska Polskiego - koszary.jpg|thumb|left|Dawne koszary w Zambrowie]]
W 1946 roku Zambrów liczył 4130 mieszkańców. Zniszczenia wojenne szacowano na ok. 43%. Zaczęto odbudowę miasta. W 1954 roku uruchomiono zakłady przemysłu bawełnianego, zatrudniające przeszło 3000 osób. Była to jedna z większych inwestycji w północno-wschodniej Polsce.

Do 1954 roku miejscowość była siedzibą [[Długobórz (gmina)|gminy Długobórz]].

[[Plik:Droga z Zambrowa do Ostrowa.jpg|mały|Okolice Zambrowa]]

W latach 1954–1975 miasto było siedzibą powiatu. W tym okresie nastąpił szybki rozwój miasta. Powstało wiele zakładów przemysłowych, rozwinęło się przetwórstwo rolno-spożywcze i baza usługowa. Przemysł, skoncentrowany głównie w koszarowej części miasta, w obrębie Al. Wojska Polskiego i ulic Fabryczna, Mazowiecka, Grunwaldzka dawał pracę tysiącom mieszkańców Zambrowa i okolic. Główny zakład, zwany kombinatem, to Zambrowskie Zakłady Przemysłu Bawełnianego imienia Rewolucji Październikowej (nazwa przetrwała do zmiany ustroju), zatrudniał ponad 3 tys. osób, głównie kobiet. W latach 70. powstały dwie filie zakładów przemysłowych z Warszawy i okolic: Państwowe Zakłady Teletransmisyjne (tzw. Teletransmisja) i [[Mera-Błonie|Zakłady Mechaniczno-Precyzyjne MERA-BŁONIE]] (produkowały podzespoły do drukarek igłowych oraz termostaty do samochodów osobowych – polskiego [[Polski Fiat|Fiata]], ale głównie do radzieckiej [[Łada (marka samochodów)|Łady]]). Oba zatrudniały po ok. 300–400 osób. Skończyły żywot po zmianie ustroju: zakłady teletransmisyjne kupił hiszpański ALCATEL, a Błonie utraciło rynki zbytu w krajach socjalistycznych i upadło. W mieście funkcjonował też POM – Państwowy Ośrodek Maszynowy (głównie na potrzeby rolnictwa) oraz Okręgowa Spółdzielnia Mleczarska ze stuletnią tradycją (dziś niesamodzielna część grajewskiego [[Spółdzielnia Mleczarska „Mlekpol” w Grajewie|Mlekpolu]]). Te zakłady także zatrudniały po kilkaset osób. Przy przedsiębiorstwach funkcjonowały przyzakładowe szkoły zawodowe, które kształciły młodzież w zawodach potrzebnych przemysłowi: ślusarz, tokarz, tkacz itp.

Jesienią 1980 roku w zambrowskich przedsiębiorstwach i instytucjach zaczęły powstawać ogniwa [[Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność”|NSZZ „Solidarność”]], które skupiły się w powołanym do życia w końcu 1980 r. Oddziale NSZZ „Solidarność” Regionu Mazowsze. Po wprowadzeniu [[Stan wojenny w Polsce (1981–1983)|stanu wojennego 13 grudnia 1981 r.]] pięciu działaczy Związku zostało [[internowanie|internowanych]] i osadzonych w więzieniu w [[Suwałki|Suwałkach]]. Zwolniono ich w 1982 roku. W latach 80. XX w. [[Opozycja w Zambrowie w latach 1980–1989|działalność opozycyjna w Zambrowie]] skupiona była głównie wokół [[Lech Feszler|Lecha Feszlera]], [[Eugeniusz Łomociński|Eugeniusza Łomocińskiego]], [[Krystyna Podolska|Krystyny Podolskiej]] i [[Marek Rutkowski|Marka Rutkowskiego]]. Częściowo działalność ta była prowadzona także w ramach lokalnych struktur [[Klub Inteligencji Katolickiej|Klubu Inteligencji Katolickiej]] oraz Towarzystwa Przyjaciół [[Powściągliwość i Praca|Powściągliwości i Pracy]]. W ramach tego ostatniego 4 grudnia 1988 powołano Komisję Założycielską Komitetu Odbudowy Pomnika Powstania Styczniowego, zburzonego w 1940 po rok wcześniejszym wcieleniu Zambrowa do [[Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich|ZSRR]].

Aktywność opozycyjna młodzieży w końcu lat 80. skupiona była głównie wokół działalności IV Zambrowskiej Drużyny Harcerzy im. Andrzeja Małkowskiego oraz lokalnych struktur [[Federacja Młodzieży Walczącej|Federacji Młodzieży Walczącej]], a następnie [[Niezależny Ruch Solidarności Młodych|Niezależnego Ruchu Solidarności Młodych]].

{{osobny artykuł|Opozycja w Zambrowie w latach 1980–1989}}

Działająca w Zambrowie opozycja wiosną 1989 roku skupiła się w ramach [[Komitet Obywatelski „Solidarność”|Komitetu Obywatelskiego „Solidarność]]. Jej sukcesem było wybranie kandydata KO „Solidarność” [[Marek Rutkowski|Marka Rutkowskiego]] posłem w wyborach w czerwcu 1989 oraz zwycięstwo w wyborach samorządowych w maju 1990 roku<ref name="Pamzo">Tadeusz Pamzo, „Dumnie nosi czarne chusty...” IV Zambrowska Drużyny Harcerzy im. Andrzeja Małkowskiego w latach 1984–1993, w: Studia z dziejów harcerstwa, red. Marek Wierzbicki, IPN, Warszawa 2009, s. 97–112.</ref>.

=== Lata 90. XX wieku ===
Wraz z upadkiem socjalizmu, w ciągu kilku lat po roku 1989 wszystkie firmy stworzone w czasach PRL upadły (z wyjątkiem OSM) i skończył się okres przemysłowego prosperity. Przemysł przetwórstwa spożywczego to Przetwórnia Owocowo-Warzywna przy ul. Magazynowej, która po zmianach i przekształceniach funkcjonuje nadal. Zambrów utraciwszy przemysł i miejsca pracy przestał przyciągać ludzi z okolic, mieszkańcy miasta sami musieli emigrować w poszukiwaniu pracy. Kurczenie się miejsc pracy w przemyśle i sytuację na rynku pracy dodatkowo pogorszyła likwidacja jednostki wojskowej w pobliskim [[Czerwony Bór (województwo podlaskie)|Czerwonym Borze]] (lata 90. XX w.), gdzie przy wojsku funkcjonowały małe usługi jak kantyna, pralnia, przedszkole. Kolejne miejsca pracy Zambrów utracił w roku 2005, kiedy zlikwidowano zambrowski Oddział Zakładu Ubezpieczeń Społecznych obsługujący teren byłego województwa łomżyńskiego, obniżając poziom jednostki do rangi inspektoratu podległego oddziałowi w [[Białystok|Białymstoku]]{{fakt|data=2015-01}}.
[[Plik:Bison monument in Zambrów.jpg|mały|left|Pomnik żubra ''Zambrusia'' – źródłosłowu nazwy miasta]]
[[Plik:Pomnik Oficera w Zambrowie.jpg|mały|upright|[[Pomnik Oficera w Zambrowie|Pomnik Oficera Wojska Polskiego]]]]
W 1991 nastąpił podział miasta i gminy na dwie odrębne jednostki administracyjne: miasto Zambrów i [[Zambrów (gmina wiejska)|gminę Zambrów]]. Miasto spełnia od tego czasu rolę centrum administracyjnego, handlowego, gospodarczego i usługowego dla okolicznych gmin.

Od 1 stycznia 1999 roku Zambrów po raz kolejny stał się siedzibą [[Powiat zambrowski|powiatu]].

Dzisiaj Zambrów jest znaczącym ośrodkiem handlu, gdzie okoliczna ludność przyjeżdża na zakupy. W podzambrowskim Laskowcu funkcjonują powstałe już w XXI w. duże zakłady produkcji okien – Dobroplast, dziś należący do koncernu szwajcarskiego „AFG”. Z drugiej strony miasta, między wsiami Wądołki, a [[Ostrożne]] ulokowała się tłocznia gazu. Przy drodze do [[Czyżew]]a, w okolicach zwanych przez starych zambrowiaków „strzelnicą”, w ostatnich latach powstały niewielkie zakłady: Polski Asfalt, zakład produkcji sprzętu medycznego Balton, firma Inter-Tech ze sprzętem typu podnośniki, ładowarki{{fakt|data=2015-01}}.
[[Plik:Panorama 360st Park w Zambrowie (21.11.2007) - panoramio.jpg|thumb|center|1000px|Panorama rynku w Zambrowie]]

== Gospodarka ==
=== Tereny inwestycyjne ===
Zambrów jest pierwszym miastem w kraju, które zawarło umowę na unijną dotację z [[Program Operacyjny Rozwój Polski Wschodniej|Programu „Rozwój Polski Wschodniej”]] i zakończyło sukcesem ten projekt. W południowej części Zambrowa (ulice: Sitarska, Targowa, Strzelnicza) znajdują się tereny inwestycyjne o powierzchni 32,9 ha przeznaczone pod innowacyjne inwestycje produkcyjne. Grunt został uzbrojony w media, powstały drogi. Teren jest objęty zwolnieniami w podatkach.

=== Przedsiębiorstwa ===
[[Plik:Lidl in Zambrów.jpg|mały|Supermarket Lidl w Zambrowie]]
[[Plik:Zambrów domek z kolumnami.jpg|thumb|Domek z kolumnami w Zambrowie mieszczący Alior Bank]]
* [[Spółdzielnia Mleczarska „Mlekpol” w Grajewie|Zakład Spółdzielni Mleczarskiej MLEKPOL]]
* Zambrowski Park Przemysłowy (m.in. Keylite RW Polska Sp. z o.o., OKNOREX Sp.k., TEFIM Sp. z o.o.)

=== Instytucje ===
* [[Zakład Ubezpieczeń Społecznych]]
* [[Kasa Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego]]
* Miejski Ośrodek Kultury
* [[Agencja Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa]]
* Fundacja na Rzecz Rozwoju Polskiego Rolnictwa
* Powiatowy Inspektorat Nadzoru Budowlanego
* Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej
* ODR Zambrów
* Powiatowe Centrum Pomocy Rodzinie
* Poradnia Psychologiczno-Pedagogiczna
* Powiatowy Inspektorat Weterynarii
* Powiatowy Zarząd Dróg
* SANEPID
* Powiatowy Urząd Pracy

== Transport ==
=== Transport drogowy ===
Przez miasto przebiegają drogi:
* {{AS-droga|S|8|67}} [[Droga ekspresowa S8 (Polska)|Droga ekspresowa S8]] ([[E67 (trasa europejska)|E67]]): granica państwa – [[Kudowa-Zdrój]] – [[Wrocław]] – [[Warszawa]] – [[Białystok]] – [[Budzisko (powiat suwalski)|Budzisko]] – granica państwa
* {{AS-droga|K|63}} [[Droga krajowa nr 63 (Polska)|Droga krajowa nr 63]]: granica państwa – [[Przejście graniczne Perły-Kryłowo|Perły]] – [[Giżycko]] – [[Pisz]] – [[Łomża]] – Zambrów – [[Siedlce]] – [[Radzyń Podlaski]] – [[Sławatycze]] – granica państwa
* {{AS-droga|K|66}} [[Droga krajowa nr 66 (Polska)|Droga krajowa nr 66]]: Zambrów – [[Bielsk Podlaski]] – [[Połowce (Polska)|Połowce]] – granica państwa

Dodatkowo z Zambrowa można dojechać do miejscowości:
* [[Wola Zambrowska]] (ulicą Wolską bądź też ulicą Kulbata)
* [[Wądołki-Bućki]], [[Grzymały (powiat zambrowski)|Grzymały]]
* [[Cieciorki]], [[Gać (województwo podlaskie)|Gać]] i [[Gronostaje-Puszcza]]
* [[Wola Zambrzycka]] i [[Szczodruchy (powiat zambrowski)|Szczodruchy]]
* [[Kołaki Kościelne]] (jadąc na [[Białystok]] i w [[Wiśniewo (województwo podlaskie)|Wiśniewie]] zjeżdżając na [[Ćwikły-Krajewo]] albo w Gosiach Małych na Kołaki)
* [[Grabówka (wieś w powiecie zambrowskim)|Grabówka]]

==== Ronda w Zambrowie ====
[[Plik:Droga krajowa nr 63 Zambrów.jpg|mały|Rondo w Zambrowie na drodze krajowej nr 63]]
[[Plik:Zambrow Rondo Dmowskiego fc01.jpg|mały|Rondo Dmowskiego w Zambrowie]]
Na terenie miasta zlokalizowanych jest 7 rond:
* Zesłańców [[Sybiracy|Sybiru]] (skrzyżowanie ulic Białostockiej, Bema i Papieża Jana Pawła II)
* Romana Dmowskiego (skrzyżowanie ulic Świętokrzyskiej i Piłsudskiego)
* Mazowieckiej Szkoły Podchorążych Rezerwy Artylerii (skrzyżowanie ulic Kościuszki, Mazowieckiej i Milenijnej)
* płk. [[Roman Borzęcki|Romana Borzęckiego]] (przy ul. Mazowieckiej i 71 Pułku Piechoty)
* skrzyżowanie ulicy Ostrowskiej z drogą dojazdową do S-8 węzeł Zambrów Zachód
* im. ppłk. [[Adam Zbijewski|Adama Zbijewskiego]] (skrzyżowanie ulic 71 Pułku Piechoty, Papieża Jana Pawła II i Grabowskiej)
* im. „Książąt Mazowieckich” (skrzyżowanie ulic rtm. Witolda Pileckiego (przed zmianą nazwy Bolesława Podedwornego), Żytniej i Generała Józefa Bema)

==== Obwodnica Zambrowa 2009–2012 ====
{{osobny artykuł|obwodnica Zambrowa|południowo-wschodnia obwodnica Zambrowa}}
Obwodnica rozpoczyna się kilka kilometrów przed zjazdem na wieś [[Sędziwuje]] i przebiega na [[Strony świata|północ]] od miasta. Za zjazdem na Sędziwuje i młynem wybudowany jest węzeł, ze zjazdem na [[Droga krajowa nr 63 (Polska)|DK63]] ([[Łomża]] i [[Siedlce]]) i [[Droga krajowa nr 66 (Polska)|DK66]] ([[Wysokie Mazowieckie]]). Następnie droga, po ominięciu miasta, [[Węzeł drogowy|krzyżuje]] się z obecną [[droga krajowa nr 8 (Polska)|DK8]] między Zambrowem a Wiśniewem, gdzie powstał zjazd do tych miejscowości. Obwodnica omija Wiśniewo od południa i przebiega nad trasą [[Wiśniewo (województwo podlaskie)|Wiśniewo]] – [[Ćwikły-Rupie]] – [[Kołaki Kościelne]]. Kilka kilometrów za Wiśniewem obwodnica włącza się w dotychczasowy przebieg DK8.

==== Komunikacja miejska w Zambrowie ====
Od stycznia 2019 roku w Zambrowie po 4 liniach zaczęły poruszać się autobusy darmowej komunikacji miejskiej

Linia 1 (Papieża Jana Pawła II, Białostocka, Konopnickiej, Piłsudskiego, Al. Wojska Polskiego, Magazynowa)

Linia 2 (Papieża Jana Pawła II, Białostocka, Konopnickiej, Piłsudskiego, Al. Wojska Polskiego, Wolska, Kulbata, Magazynowa)

Linia 3 (Papieża Jana Pawła II, Białostocka, Konopnickiej, SP5, 71 Pułku Piechoty, Armii Krajowej, Al. Wojska Polskiego, Magazynowa)

Linia 4 (Papieża Jana Pawła II, Białostocka, Konopnickiej, Ostrowska, Al. Wojska Polskiego, Wolska, Kulbata, Magazynowa)
{{Zobacz też|Zambrów (stacja kolejowa)}}

== Oświata ==
[[Plik:Zambrów - Aleja Wojska Polskiego - szkoła.jpg|thumb|Zespół Szkół nr 1 im. Stefana Roweckiego „Grota”]]

=== Przedszkola ===
* Miejskie Przedszkole nr 1 w Zambrowie – Akademia Malucha
* Miejskie Przedszkole nr 3 w Zambrowie
* Miejskie Przedszkole nr 4 w Zambrowie – Biedronki
* Miejskie Przedszkole nr 5 w Zambrowie
* Miejskie Przedszkole nr 6 w Zambrowie

=== Szkoły podstawowe ===
* Szkoła podstawowa nr 3 im. [[Janusz Kusociński|Janusza Kusocińskiego]]
* Szkoła podstawowa nr 4 im. [[Władysław Broniewski|Władysława Broniewskiego]]
* Szkoła podstawowa nr 5 im. [[Mikołaj Kopernik|Mikołaja Kopernika]]
[[Plik:Szkoła Podstawowa nr 5 w Zambrowie.jpg|thumb|Nowa siedziba Szkoły Podstawowej nr 5 w budynku po dawnym Gimnazjum Miejskim nr 1]]

=== Szkoły ponadpodstawowe ===
* [[I Liceum Ogólnokształcące im. Stanisława Konarskiego w Zambrowie|Liceum Ogólnokształcące im. Stanisława Konarskiego w Zambrowie]]
* Zespół Szkół nr 1 im. [[Stefan Rowecki|Stefana Roweckiego]] „Grota” w Zambrowie
** II Liceum Ogólnokształcące w Zambrowie
** Technikum nr 1 w Zambrowie
** Branżowa Szkoła I Stopnia nr 1 w Zambrowie
** Szkoła Policealna dla Dorosłych nr 2 w Zambrowie
* Zespół Szkół Agroprzedsiębiorczości im. Szkół Podchorążych Rezerwy w Zambrowie
** III Liceum Ogólnokształcące w Zambrowie
** Technikum Nr 2 w Zambrowie
** Branżowa Szkoła I Stopnia nr 2 w Zambrowie
** Szkoła Policealna dla Dorosłych nr 1 w Zambrowie
* Zakład Doskonalenia Zawodowego w Zambrowie
** Liceum Ogólnokształcące w Zambrowie
** Technikum w Zambrowie
** Liceum Ogólnokształcące dla Dorosłych w Zambrowie
** Szkoła Policealna dla Dorosłych w Zambrowie
** Ośrodek Kształcenia Zawodowego w Zambrowie
* Stowarzyszenie Wspierania Edukacji Ekonomicznej i Rynku Pracy w Zambrowie
** Branżowa Szkoła I Stopnia nr 3 dla Młodzieży w Zambrowie

=== Szkoły artystyczne ===
* Państwowa Szkoła Muzyczna I stopnia im. Witolda Lutosławskiego w Zambrowie

== Kultura ==
[[Plik:Zambrów - miasto miłości.jpg|thumb|Rzeźba ogrodowa dwóch łabędzi]]
[[Plik:Pomnik Powstania Styczniowego w Zambrowie.jpg|thumb|Pomnik [[Powstanie styczniowe|Powstania Styczniowego]] na Placu W. Sikorskiego, odsłonięty w 1930 r., odbudowany w 1993 r.]]
=== Dni Zambrowa ===
W Zambrowie organizowane są co roku od 13 lat „Dni Zambrowa”, podczas których odbywają się zawody sportowe oraz koncerty muzyczne. Z okazji Dni Zambrowa w mieście grały między innymi: [[Lombard (zespół muzyczny)|Lombard]], [[Ich Troje]], [[Antonina Krzysztoń]], [[Ryszard Rynkowski]], [[Kobranocka]], [[Blue Café|Blue Cafe]], [[Sumptuastic]], [[Video (zespół muzyczny)|Video]] [[T.Love]] i [[Sylwia Grzeszczak]].

=== Muzyka ===
; Złodzieje Rowerów
W Zambrowie powstał i działa zespół hardcore/punk [[Złodzieje Rowerów (zespół muzyczny)|Złodzieje Rowerów]]. Wcześniej w latach 90. miał miejsce wysyp punkowo/rockowych kapel, między innymi: HWDK Kaloryfer (później przemianowany na Dylizans), No Profits, Koziolek Matolek, Lidex Band i masa innych no name.

=== Ząbry i Dukaty Zambrowskie ===
Od wakacji na terenie Zambrowa można było płacić w niektórych sklepach monetami okolicznościowymi: wydanymi przez Miasto Zambrów – Ząbrami i wydanymi przez Powiat Zambrowski – Dukatami. Ten specyficzne monety to nie tylko element symboliczny-okolicznościowy dla mieszkańców Zambrowa i zwiedzających miasto turystów, ale także cel wielu kolekcjonerów.

=== Biblioteka ===
Miejska Biblioteka Publiczna – główna część zbiorów biblioteki znajduje się przy ulicy Wyszyńskiego 2 (wypożyczalnia dla dorosłych i dla dzieci), filia biblioteki (wypożyczalnia dla dorosłych i dzieci) działa przy Alei Wojska Polskiego 25. W MBP działa również bezpłatna kawiarenka internetowa, z której można korzystać w celach naukowych{{fakt|data=2019-12}}.

=== Centrum Kultury (realizacja 2008–2011/2012) ===
Centrum Kultury zostało wzniesione na terenach pomiędzy Miejską Biblioteką Publiczną przy ul. Wyszyńskiego, a Miejskim Gimnazjum i Pływalnią ''Delfin'' przy ulicy Sportowej. Wjazd na parking jest możliwy od ul. Sportowej. W budynku znajduje się sala kinowo-widowiskowo-teatralna na 298 miejsc siedzących i 48 dodatkowych – w lożach, z 129-metrową sceną wyposażoną w specjalistyczne oświetlenie sceniczne. Aparatura projekcyjna umożliwia wyświetlanie filmowego materiału cyfrowego zabezpieczonego przed nieautoryzowanym wyświetlaniem (standard DCI tzw. D-cinema) oraz niezabezpieczonego (tzw. E-cinema) w technologii 2D oraz 3D. Zastosowano system okularów aktywnych XpanD i zsynchronizowano (po raz pierwszy w Polsce) dwa projektory w jednym systemie 3D. Nagłośnienie zapewnia odtwarzanie dźwięku przy zastosowaniu matrycy z procesorem DSP w standardzie 5.1 oraz konsolety Allen&Heath Ilive-112 (z liczbą tłumików 28 dla estrady) zdalnie kontrolującego pracą całego systemu oraz możliwością nagrywania ścieżki dźwiękowej{{fakt|data=2019-12}}.

Na parterze budynku znajduje się sala klubowo-konferencyjna oraz galeria wystaw artystycznych. Na piętrze znajdują się sale: taneczno-teatralna z lustrami i drążkami do ćwiczeń, muzyczna z wytłumieniem akustycznym, dwie pracownie plastyczne, magazynki na instrumenty, kostiumy i mundury oraz pomieszczenia administracyjno-biurowe dla personelu Miejskiego Ośrodka Kultury. W części podziemnej znajdują się pomieszczenia przeznaczone na pozostałą działalność (Regionalna Izba Historyczna) oraz pomieszczenia techniczne. Budynek posiada windę i jest przyjazny dla osób niepełnosprawnych.

Inwestycja w całości została sfinansowana ze środków budżetu Miasta Zambrów, Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa Podlaskiego na lata 2007–2013 oraz Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych. Uroczyste otwarcie nastąpiło 21 stycznia 2012 roku{{fakt|data=2019-12}}.

== Turystyka ==
[[Plik:Zambrow Trojcy fc02.jpg|mały|Pomnik Jana Pawła II przy kościele pw. Trójcy]]

; Atrakcje:
* [[Pomnik żubra w Zambrowie|Pomnik żubra]] wykonany z brązu, nazwany przez mieszkańców miasta „Zambruś”
* Pomnik [[Jan Paweł II|Jana Pawła II]] na skwerku w pobliżu [[Parafia Trójcy Przenajświętszej w Zambrowie|kościoła pw. św. Trójcy]]
* [[Pomnik Oficera w Zambrowie|Pomnik Oficera Polskiego]] przed Zambrowskim Parkiem Przemysłowym (utworzenie rok 2010)
* [[Fontanna z Lwami w Zambrowie|Fontanna z trzema lwami]] (odlanymi z brązu) w centrum Zambrowa
* Pływalnia miejska „Delfin”
* Kompleks zieleni miejskiej nad zalewem oraz park „Księży lasek”
* Regionalna Izba Historyczna w Zambrowie – utworzona została w 2000 roku. Działalność Izby polega na gromadzeniu zbiorów znalezionych na terenie miasta i gminy Zambrów, ich opracowywaniu i udostępnianiu wystaw zwiedzającym. Zobaczyć w niej można przedmioty sięgające czasów pierwotnych. Warto obejrzeć naczynia wydobyte z grobów popielnicowych oraz piękne średniowieczne dzbany. Izba otwarta jest od poniedziałku do piątku w godzinach 8.00–15.00. Zwiedzanie Izby Regionalnej jest bezpłatne. W kwietniu została zaprezentowana wystawa „Garnizon Zambrów” oraz został wydany album o tej same nazwie ze zdjęciami upamiętniającymi żołnierzy jednostek stacjonujących w Zambrowie przed II wojną światową.

; [[Zabytki w Zambrowie|Zabytki]]:
[[Plik:Zambrow Trojcy fc01.jpg|mały|XIX-wieczny [[Kościół Trójcy Przenajświętszej w Zambrowie|kościół parafialny pw. Trójcy Przenajśw.]] w Zambrowie]]
* [[Parafia Trójcy Przenajświętszej w Zambrowie|Kościół parafialny]] [[Kościół Trójcy Przenajświętszej w Zambrowie|pw. Trójcy Przenajświętszej]], wybudowany w 1879 r.
* [[Cmentarz w Zambrowie|Cmentarz grzebalny rzymskokatolicki założony w 1795 r.]]
** grób powstańców z 1863–1864 r.
** pomnik nagrobny, wystawiony ofiarom zbrodni hitlerowskich z 1943 r.
** Kaplica drewniana na cmentarzu grzebalnym rzymskokatolickim (rok budowy 1795).
** Ogrodzenie cmentarza kościelnego wraz z bramą, wybudowane w początku XX.
** Kapliczka św. Jana Nepomucena, znajdująca się w północno-wschodnim narożniku cmentarza kościelnego (pierwotnie umiejscowiona przy moście nad Jabłonką)
** Kaplica grobowa rodziny Woyczyńskich na cmentarzu grzebalnym rzymskokatolickim (rok budowy 1870).
** Ogrodzenie cmentarza grzebalnego rzymskokatolickiego (rok budowy 1868).
* [[Cmentarz żydowski w Zambrowie|Cmentarz grzebalny żydowski z I połowy XIX w.]]
* [[Cmentarz jeńców radzieckich w Zambrowie|Cmentarz wojenny żołnierzy i jeńców radzieckich (z lat 1941–1944)]]
* Kompleks budynków wojskowych (28 budynków: koszarowe, magazynowe, gospodarcze), wybudowany w latach 1885–1900.
* Kamienice przy ul. [[Tadeusz Kościuszko|Tadeusza Kościuszki]] i placu gen. [[Władysław Sikorski|Władysława Sikorskiego]], wybudowane na koniec XIX i początku XX wieku.
* Dawna poczta przy al. Wojska Polskiego 16, wybudowana w początku XX w.
* Krzyż przydrożny przy drodze na [[Klimasze]] z ok. 1890 r.

== Sport ==
[[Plik:Stadion Olimpii 2016.jpg|mały|[[Stadion Miejski w Zambrowie]]]]
[[Plik:Zambrów - swimming pool.jpg|mały|Pływalnia miejska „Delfin”]]
[[Plik:Zambrów - pływalnia nad zalewem na Jabłonce.jpg|mały|Tereny rekreacyjne w Zambrowie]]
[[Plik:Zambrów - Park Miejski "Księży Lasek" - skatepark.jpg|mały|Skatepark w Parku Miejskim 'Księży Lasek']]

=== Piłka nożna ===
W Zambrowie działa założona w 1953 roku drużyna piłkarska [[Olimpia Zambrów|ZKS Olimpia Zambrów]], obecnie występująca w [[II liga polska w piłce nożnej (2013/2014)#II liga grupa wschodnia|III lidze w grupie I]].

Na terenie Zambrowa utworzono jeden z pierwszych w kraju kompleksów boisk w ramach programu [[Orlik 2012|„Moje boisko – Orlik 2012”]]. Znajduje się na terenach przy Szkole Podstawowej nr 3. Dnia 30 kwietnia 2010 został oddany do użytku drugi [[Orlik 2012|„Orlik”]] przy Szkole Podstawowej nr 4. Dodatkowo na [[Orlik 2012|„Orliku”]] rozgrywany jest Turniej Orlik Cup, w którym uczestniczą lokalne amatorskie drużyny<ref>{{cytuj stronę |url = http://zambrow.org/aktualnosci/strona.php?strona=artykuly_pokaz&id=6765 |tytuł = V Turniej Orlik Cup |autor = zambrow.org |język = pl |data dostępu = 2010-05-02}}</ref>.

=== Koło Brydża Sportowego ===
Początki tego sportu w Zambrowie datuje się na rok 1957, wtedy to zorganizowano pierwszy turniej.
Szczególne triumfy zambrowscy brydżyści odnosili na początku lat 90., kiedy to grali w III lidze, pod nazwą ZKZ Zambrów.
Dzisiaj spotkania mają zdecydowanie charakter rozrywkowy, a na zambrowskie turnieje par przychodzi zwykle od 20 do 24 graczy{{fakt|data=2019-12}}.

=== Sztuki walki ===
* [[Oyama Karate]]
Od kilku lat w Zambrowie działa Mazowiecko-Podlaski Klub Oyama Karate. Członkowie klubu poznają tajniki sztuki walki karate.
Właśnie z Zambrowa pochodzą Wicemistrz Polski Oyama Karate Robert Gaździk oraz wielokrotny Wicemistrz Polski Oyama Karate i Mistrz Polski w Kyokushin Budokai Karate Bartosz Konopka{{fakt|data=2019-12}}.

* [[Kyokushin|Karate Kyokushin]]
W Zambrowie działa Klub Karate Kyokushin. Zajęcia odbywają się we wtorki i czwartki w Bibliotece Miejskiej przy ul. kard. St. Wyszyńskiego 2, a także al. Wojska Polskiego 37 B. Jednym z instruktorów jest reprezentantka Polski Anna Kaczyńska, brązowa medalistka IX Mistrzostw Europy Open Karate Kyokushin oraz srebrna medalistka Mistrzostw Świata Kobiet Karate Kyokushin w Tokio{{fakt|data=2019-12}}.

[[Kyokushin|Klub Sztuk Walk -KSW ZAMBRÓW]]

Od 2011 roku działa w Zambrowie Klub Sztuk Walk w ramach Stowarzyszenia Sztuk Walk. Zajęcia prowadzone są z zakresu sportów: K1 i MMA w Szkole Podstawowej nr 4 i nr 5. Z inicjatywy prezesa Klubu Dariusza Lubaka powstała sekcja boksu{{fakt|data=2019-12}}.

=== Korty tenisowe ===
Mieszkańcy Zambrowa mogą korzystać z kortów tenisowych ceglanych położonych przy stadionie ZKS Olimpia{{fakt|data=2019-12}}.

=== Klub Miłośników Motocykli „Żubr” Zambrów ===
Zaczął funkcjonować w styczniu 1999 r., kiedy to zorganizowano I Zimową Wystawę Motocykli. Do dziś skupia pasjonatów sportów motorowych, którzy organizują zloty, wystawy, pikniki oraz występują na różnych imprezach.

== Administracja ==
Burmistrzem jest [[Kazimierz Jan Dąbrowski]].

Zambrów jest członkiem [[Związek Miast Polskich|Związku Miast Polskich]].

Mieszkańcy Zambrowa wybierają parlamentarzystów z [[Okręg wyborczy nr 24 do Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej|okręgu wyborczego Białystok]], a posłów do [[Parlament Europejski|Parlamentu Europejskiego]] z [[Okręg wyborczy nr 3 do Parlamentu Europejskiego w Polsce|okręgu wyborczego Olsztyn]].

== Religia ==
[[Plik:Kościół Ducha Świętego w Zambrowie.jpg|mały|Kościół parafialny pw. Ducha Świętego w Zambrowie]]
* [[Kościół Boży#Kościół Boży w Polsce|Kościół Boży w Polsce]]:
** Kościół Jezusa Chrystusa w Zambrowie<ref>{{Cytuj |url = https://kosciolbozy.pl/adresy-kosciolow/ |tytuł = Adresy Kościołów |opublikowany = kosciolbozy.pl |data dostępu = 2025-06-20}}</ref>
* [[Kościół łaciński|Kościół rzymskokatolicki]]:
** [[Parafia Ducha Świętego w Zambrowie|parafia pw. Ducha Świętego]] (10 260 wiernych)<ref>{{Cytuj |url = https://parafie.diecezja.lomza.pl/ad/parafie,1/zambrow-parafia-pw-ducha-swietego,174 |tytuł = Zambrów - Parafia pw. Ducha Świętego |opublikowany = parafie.diecezja.lomza.pl |data dostępu = 2025-06-21}}</ref>
** [[Parafia Trójcy Przenajświętszej w Zambrowie|parafia pw. Trójcy Przenajświętszej]] (8000 wiernych)<ref>{{Cytuj |url = https://parafie.diecezja.lomza.pl/ad/parafie,1/zambrow-parafia-pw-trojcy-przenajswietszej,176 |tytuł = Zambrów - Parafia pw. Trójcy Przenajświętszej |opublikowany = parafie.diecezja.lomza.pl |data dostępu = 2025-06-21}}</ref>
** [[Parafia św. Józefa Rzemieślnika w Zambrowie|parafia pw. św. Józefa Rzemieślnika]] (6050 wiernych)<ref>{{Cytuj |url = https://parafie.diecezja.lomza.pl/ad/parafie,1/zambrow-parafia-pw-sw-jozefa-rzemieslnika,175 |tytuł = Zambrów - Parafia pw. św. Józefa Rzemieślnika |opublikowany = parafie.diecezja.lomza.pl |data dostępu = 2025-06-21}}</ref>
* [[Świadkowie Jehowy]]:
** zbór Zambrów ([[Sala królestwa|Sala Królestwa]] ul. Magazynowa 2c)<ref>{{jw|data dostępu=2018-10-18}}</ref>

== Przyroda ==
[[Plik:Zambrów - zalew na Jabłonce.jpg|mały|Zalew na Jabłonce]]
* 13 „[[Dąb Pamięci|Dębów Pamięci]]” – posadzone zostały w celu uczczenia pamięci polskich jeńców wojennych [[Zbrodnia katyńska|pomordowanych]] w [[Katyń|Katyniu]] jako żywe pomniki historii<ref>[http://www.bialystokonline.pl/deby-upamietnia-zamordowanych-w-katyniu,artykul,49041.html Dęby upamiętnią zamordowanych w Katyniu].</ref>.

* Miasto w bezpośrednim sąsiedztwie graniczy z:
** [[Rezerwat przyrody Grabówka|Rezerwatem przyrody Grabówka]]
** [[Rezerwat przyrody Dębowe Góry|Rezerwatem przyrody Dębowe Góry]]
** [[Czerwony Bór (las)|kompleksem leśnym – Czerwony Bór]]

== MS Zambrów ==
[[Plik:Frachter ZAMBROW (poln.) (Kiel 55.651).jpg|thumb|Drobnicowiec ''Zambrów'']]
Polski [[drobnicowiec]]. Został wybudowany w [[Stocznia Szczecińska Nowa|stoczni szczecińskiej]]. Służył na morzu przez blisko 29 lat. Został zezłomowany w [[Mumbaj|Bombaju]] w [[Indie|Indiach]].

== Stowarzyszenia obywatelskie ==
Na terenie miasta Zambrowa funkcjonują stowarzyszenia utworzone przez zambrowian. Mają one za zadanie pomóc w rozwoju lokalnej społeczności i regionu. Należą do nich: „Towarzystwo Nasz Szpital”, Stowarzyszenie na Rzecz Edukacji, Rehabilitacji, Wsparcia Społecznego i Samorządności oraz Stowarzyszenia Wspierania Edukacji i Rynku Pracy.

== Marsz Światła ==
W Zambrowie w rocznicę śmierci papieża [[Jan Paweł II|Jana Pawła II]] odbywa się Marsz Światła. W marszu milczenia uczestniczy kilka tysięcy mieszkańców miasta. Trasa przebiega od placu przed Zespołem Szkół nr 1 im. Stefana Roweckiego „Grota” do pomnika papieża Jana Pawła II przed kościołem [[Parafia Trójcy Przenajświętszej w Zambrowie|Trójcy Przenajświętszej]]. Pod pomnikiem papieża Jana Pawła II odmawiane są krótkie modlitwy i zapalane znicze, a o godzinie 21.37 – czyli godzinie śmierci Papieża, rozbrzmiewają dzwony kościelne.

== Współpraca międzynarodowa ==
Miasta i gminy partnerskie:

{{flaga|LTU}} [[Wisaginia|Visaginas]] (Litwa) – od 1999 roku<ref>{{Cytuj stronę |url = http://www.zambrow.pl/aktualnosci/wszystkie-aktualnosci/9725-informacja-o-x-rocznicy-wspssn |tytuł = Informacja o X Rocznicy Współpracy Miast Partnerskich Zambrów-Visaginas |język = pl |data dostępu = 2014-07-15 |archiwum = https://web.archive.org/web/20140715092356/http://www.zambrow.pl/aktualnosci/wszystkie-aktualnosci/9725-informacja-o-x-rocznicy-wspssn |zarchiwizowano = 2014-07-15}}</ref>

== Ludzie związani z Zambrowem  ==
{{Kategoria główna|Ludzie związani z Zambrowem}}

== Przypisy ==
<references>
* <ref name="PopulacjaPowierzchnia">{{Cytuj |tytuł = Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2024 roku |data = 2024-07-22 |data dostępu = 2024-10-23 |opublikowany = Główny Urząd Statystyczny |url = https://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/ludnosc/ludnosc/powierzchnia-i-ludnosc-w-przekroju-terytorialnym-w-2024-roku,7,21.html |język = pl}}</ref>
</references>

== Linki zewnętrzne ==
* [http://www.zambrow.pl Urząd Miasta Zambrów]
* {{SgKP|XIV|363|Zambrów al. Zambrowo}}

{{Miasta województwa podlaskiego}}
{{Powiat zambrowski}}
{{Powiat łomżyński (dawny)}}
{{Powiat zambrowski (dawny)}}
{{Miasta zdegradowane reformą carską z 1869–1870}}
{{Kontrola autorytatywna}}

[[Kategoria:Zambrów| ]]
[[Kategoria:Miasta w województwie podlaskim]]
[[Kategoria:Powiat zambrowski]]
[[Kategoria:Miasta w Polsce lokowane w XV wieku]]
[[Kategoria:Miasta królewskie I Rzeczypospolitej (województwo mazowieckie)]]

title: Zambrów

Herb: Flaga

Państwo: Polska

Województwo: podlaskie

Powiat: zambrowski

Data założenia: XIII wiek

Prawa miejskie: przed 1430

Burmistrz: Kazimierz Jan Dąbrowski

Tablice rejestracyjne: BZA


text:
# Rogóźnia (wieś w województwie mazowieckim)
Rogóźnia – wieś sołecka w Polsce położona w województwie mazowieckim, w powiecie ostrowskim, w gminie Ostrów Mazowiecka.
W latach 1975–1998 miejscowość położona była w województwie ostrołęckim.
Wierni Kościoła rzymskokatolickiego należą do parafii Chrystusa Dobrego Pasterza w Ostrowi Mazowieckiej.

wikiname: plwiki

in_language: pl

wikitext:
{{Polska miejscowość infobox
 |nazwa                  = Rogóźnia
 |rodzaj miejscowości    = wieś
 |zdjęcie                =
 |opis zdjęcia           =
 |alt zdjęcia            =
 |województwo            = mazowieckie
 |powiat                 = [[Powiat ostrowski (województwo mazowieckie)|ostrowski]]
 |gmina                  = [[Ostrów Mazowiecka (gmina wiejska)|Ostrów Mazowiecka]]
 |sołectwo               =
 |miejscowość podstawowa =
 |wysokość               =
 |liczba ludności        = 333{{r|pwl|nsp}}
 |rok                    = 2021
 |strefa numeracyjna     = 29
 |kod pocztowy           = 07-300{{r|poczta}}
 |tablice rejestracyjne  = WOR
 |SIMC                   = 0517016{{r|teryt}}
 |kod mapy               = Ostrów Mazowiecka (gmina wiejska)
 |współrzędne            = 52°48'03"N 21°50'12"E<ref name="prng">{{PRNG Miejscowości|116034|data=2023-11-05}}</ref>
 |commons                =
 |www                    =
}}
'''Rogóźnia''' – [[wieś]] sołecka{{r|sol}} w [[Polska|Polsce]] położona w [[województwo mazowieckie|województwie mazowieckim]], w [[powiat ostrowski (województwo mazowieckie)|powiecie ostrowskim]], w [[Ostrów Mazowiecka (gmina wiejska)|gminie Ostrów Mazowiecka]]{{r|teryt|roz}}.

[[Podział administracyjny Polski (1975–1998)|W latach 1975–1998]] miejscowość położona była w [[województwo ostrołęckie|województwie ostrołęckim]].

Wierni Kościoła [[Kościół łaciński|rzymskokatolickiego]] należą do parafii [[Parafia Chrystusa Dobrego Pasterza w Ostrowi Mazowieckiej|Chrystusa Dobrego Pasterza w Ostrowi Mazowieckiej]]{{r|par}}.

== Zobacz też ==
* [[Rogóźnia]]

== Przypisy ==
{{Przypisy|
* <ref name=pwl>{{Polska w liczbach|id=wies_Rogoznia_mazowieckie|nazwa=Wieś Rogóźnia w liczbach|data dostępu=2024-12-10}}</ref>
* <ref name="nsp">{{Cytuj |url = https://bdl.stat.gov.pl/bdl/dane/teryt/jednostka |tytuł = NSP 2021: Ludność w miejscowościach statystycznych |data = 2022-09-19 |data dostępu = 2024-12-19 |opublikowany = Bank Danych Lokalnych GUS}}</ref>
* <ref name=sol>[https://gminaostrowmazowiecka.pl/cms/3470/solectwa Strona gminy, sołectwa]</ref>
* <ref name=poczta>{{Poczta Polska|2013|s=1080|data dostępu=2020-12-22}}</ref>
* <ref name=teryt>[http://eteryt.stat.gov.pl/eTeryt/rejestr_teryt/udostepnianie_danych/baza_teryt/uzytkownicy_indywidualni/wyszukiwanie/wyszukiwanie.aspx?contrast=default GUS. Wyszukiwarka TERYT]</ref>
* <ref name=roz>''Rozporządzenie w sprawie wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części'' ({{Dziennik Ustaw|2013|200}})</ref>
* <ref name=par>[https://www.diecezja.lomza.pl/parafie-diecezji-lomzynskiej/ad/parafie,1/ostrow-mazowiecka-parafia-pw-chrystusa-dobrego-pasterza,111 Opis parafii na stronie diecezji]</ref>
}}

== Linki zewnętrzne ==
* {{SgKP|IX|673|Rogóźnia}}

{{Gmina Ostrów Mazowiecka}}

[[Kategoria:Ostrów Mazowiecka (gmina wiejska)]]

title: Rogóźnia

Województwo: mazowieckie

Powiat: ostrowski

Gmina: Ostrów Mazowiecka

Tablice rejestracyjne: WOR


text:
# Branew Ordynacka
Branew Ordynacka – wieś sołecka w Polsce położona w województwie lubelskim, w powiecie janowskim, w gminie Dzwola.
Do 31 grudnia 2014 Branew – wieś w Polsce położona w województwie lubelskim, w powiecie janowskim, w gminie Dzwola.
Miejscowość została zniesiona z dniem 1 stycznia 2015 z jednoczesnym utworzeniem dwóch nowych miejscowości: Branew Ordynacka i Branew Szlachecka.

title: Branew Ordynacka

wikitext:
{{Polska miejscowość infobox
 |nazwa                  = Branew Ordynacka
 |rodzaj miejscowości    = wieś
 |zdjęcie                = Kościół p.w. św. Anny w m. Branew.jpg
 |opis zdjęcia           = Kościół pw. św. Anny
 |alt zdjęcia            =
 |województwo            = lubelskie
 |powiat                 = [[Powiat janowski|janowski]]
 |gmina                  = [[Dzwola (gmina)|Dzwola]]
 |sołectwo               =
 |miejscowość podstawowa =
 |wysokość               =
 |liczba ludności        = 145{{r|pwl|nsp}}
 |rok                    = 2021
 |strefa numeracyjna     = 15
 |kod pocztowy           = 23-304{{r|poczta}}
 |tablice rejestracyjne  = LJA
 |SIMC                   = 0790835{{r|teryt}}
 |kod mapy               = Dzwola (gmina)
 |współrzędne            = 50°44'20"N 22°33'09"E<ref name="prng">{{PRNG Miejscowości|194289|data=2023-11-05}}</ref>
 |commons                = Category:Branew
 |www                    =
}}
'''Branew Ordynacka''' – [[wieś]] [[sołectwo|sołecka]]{{r|bip}} w [[Polska|Polsce]] położona w [[województwo lubelskie|województwie lubelskim]], w [[powiat janowski|powiecie janowskim]], w [[Dzwola (gmina)|gminie Dzwola]]{{r|teryt|rma}}.

Do 31 grudnia 2014 [[Branew]] – [[wieś]] w [[Polska|Polsce]] położona w [[województwo lubelskie|województwie lubelskim]], w [[powiat janowski|powiecie janowskim]], w [[Dzwola (gmina)|gminie Dzwola]].
Miejscowość została zniesiona z dniem 1 stycznia 2015<ref>{{Cytuj stronę | url = http://web.archive.org/web/20150101213802/http://prawo.legeo.pl/prawo/rozporzadzenie-ministra-administracji-i-cyfryzacji-z-dnia-4-grudnia-2014-r-w-sprawie-ustalenia-zmiany-i-zniesienia-urzedowych-nazw-niektorych-miejscowosci-oraz-ustalenia-nazw-obiektow-fizjograficznych/zal3/?on=2015-01-01 | tytuł = Rozporządzenie ministra administracji i cyfryzacji z dnia 4 grudnia 2014 r w sprawie ustalenia zmiany i zniesienia urzędowych nazw niektórych miejscowości oraz ustalenia nazw obiektów fizjograficznych | autor = MAiC | data = 2014-12-04 | data dostępu = 2015-01-01}}</ref> z jednoczesnym utworzeniem dwóch nowych miejscowości: Branew Ordynacka i Branew Szlachecka.

== Przypisy ==
{{Przypisy|
* <ref name=pwl>{{Polska w liczbach|id=wies_Branew_Ordynacka|nazwa=Wieś Branew Ordynacka w liczbach|data dostępu=2023-02-10}}</ref>
* <ref name=nsp>{{Cytuj |url=https://bdl.stat.gov.pl/bdl/metadane/cechy/4182 |tytuł=NSP 2021: Ludność w miejscowościach statystycznych |data=data=2022-09-19 |data dostępu=2023-02-10|opublikowany=Bank Danych Lokalnych GUS}}</ref>
* <ref name = "teryt">{{cytuj stronę| url = http://www.stat.gov.pl/broker/access/showTreeDefinition.jspa?gmiId=5938&level=gmi|tytuł=TERYT (Krajowy Rejestr Urzędowego Podziału Terytorialnego Kraju)|opublikowany=Główny Urząd Statystyczny|data dostępu=2015-04-23}}</ref>
* <ref name="rma">{{cytuj pismo | tytuł = Rozporządzenie Ministra Administracji i Cyfryzacji z dnia 13 grudnia 2012 r. w sprawie wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części |adres czasopisma = http://dziennikustaw.gov.pl/DU/2013/200/2 |czasopismo = Dziennik Ustaw| wydawca = Ministerstwo Administracji i Cyfryzacji |oznaczenie = nr 29, poz. 200, s. 1867 | data = 2013-02-15 | url = http://dziennikustaw.gov.pl/du/2013/200/D2013000020001.pdf | data dostępu = 2015-04-23}}</ref>
* <ref name ="poczta">{{Poczta Polska|2015-07|s=86}}</ref>
* <ref name="bip">{{cytuj stronę|url= https://dzwola.eu/gmina-dzwola/solectwa/ |tytuł = Jednostki pomocnicze gminy Dzwola|opublikowany = Urząd Gminy Dzwola|data dostępu = 2015-05-06 }}</ref>
}}

{{Gmina Dzwola}}

[[Kategoria:Branew Ordynacka]]

title: Branew Ordynacka

Województwo: lubelskie

Powiat: janowski

Gmina: Dzwola

Tablice rejestracyjne: LJA


text:
# Giennadij Zabielin
Giennadij Stiepanowicz Zabielin, ros. Геннадий Степанович Забелин (ur. 5 stycznia 1926 w Irkucku; zm. 8 października 1998 w Moskwie) – rosyjski piłkarz grający na pozycji obrońcy, trener piłkarski.

## Kariera piłkarska
Wychowanek Lokomotiwu Krasnojarsk. Po ataku Niemiec na ZSRR jako absolwent Szkoły Kolejowej został skierowany na front, gdzie w remontował wagony i lokomotywy, które często były pod ostrzałem wroga. Rozpoczął wojnę w Stalingradzie, a zakończył we Wrocławiu.
Po zakończeniu wojny wyjechał do Moskwy, gdzie rozpoczął studia w Moskiewskim Awiacyjnym Instytucie. Również bronił barw studenckiej drużyny oraz amatorskich drużyn Kolei Riazańskiej. W 1947 rozpoczął karierę piłkarską w drużynie Lokomotiw Moskwa. W 1953-1955 był wybrany na kapitana drużyny. W 1959 zakończył karierę piłkarską.

## Kariera trenerska
Po zakończeniu kariery piłkarskiej rozpoczął pracę szkoleniowca. Na początku 1961 stał na czele Metałurha Dniepropetrowsk, którym kierował do lipca 1961. W 1962 roku prowadził Zienit Iżewsk, po czym wrócił do Moskwy, gdzie trenował różne amatorskie i juniorskie zespoły reprezentujące towarzystwo sportowe Lokomotiw.
Od 1969 do 1972 pracował jako trener wydziału futbolu Centralnej Szkoły Sportowej Ministerstwa Dróg Połączeniowych ZSRR. W czerwcu 1972 został dyrektorem wydziału futbolu amatorskiego Zarządu Futbolu Komitetu Sportowego ZSRR. W 1976-1981 pracował jako wicedyrektor Szkoły Piłkarskiej Lokomotiw Moskwa, a od 1982 do 1991 kierował Szkołą jako dyrektor. Również obejmował stanowisko Przewodniczącego Komitetu Juniorskiej Piłki Nożnej Federacji Futbolu Rosji. Od 1994 pracował jako odpowiedzialny sekretarz w nowo utworzonej Rosyjskiej Lidze Sportowej dla dzieci.
8 października 1998 zmarł w Moskwie w wieku 72 lat.

## Sukcesy i odznaczenia

### Sukcesy piłkarskie
Lokomotiw Moskwa
- zdobywca Pucharu ZSRR: 1957

### Sukcesy indywidualne
- wybrany do listy 33 najlepszych piłkarzy ZSRR: Nr 3 (1952)

### Odznaczenia
- tytuł Mistrza Sportu ZSRR
- tytuł Zasłużonego Trenera Rosji

title: Giennadij Zabielin

wikitext:
{{Piłkarz infobox
 |imię i nazwisko         = Giennadij Zabielin
 |imię i nazwisko org     =
 |grafika                 =
 |opis grafiki            =
 |pełne imię i nazwisko   = Giennadij Stiepanowicz Zabielin
 |data urodzenia          = [[5 stycznia]] [[1926]]
 |miejsce urodzenia       = [[Irkuck]]
 |data śmierci            = [[8 października]] [[1998]]
 |miejsce śmierci         = [[Moskwa]]
 |wzrost                  =
 |pozycja                 = [[obrońca (piłka nożna)|obrońca]]
 |klub                    =
 |numer w klubie          =
 |kariera juniorska       =
!  ! [[Jenisiej Krasnojarsk (piłka nożna)|Lokomotiw Krasnojarsk]]
 |kariera seniorska       =
! 1947–1959 ! [[Lokomotiw Moskwa (piłka nożna)|Lokomotiw Moskwa]] ! 171 ! 1
 |kariera reprezentacyjna =
 |kariera trenerska       =
! 1961 ! [[Dnipro Dniepropetrowsk|Metałurh Dniepropetrowsk]]
! 1962 ! [[FK Iżewsk|Zienit Iżewsk]]
 |medale                  =
 |odznaczenia             =
 |commons                 =
 |wikicytaty              =
 |www                     =
}}
'''Giennadij Stiepanowicz Zabielin''', [[język rosyjski|ros.]] Геннадий Степанович Забелин (ur. [[5 stycznia]] [[1926]] w [[Irkuck]]u; zm. [[8 października]] [[1998]] w [[Moskwa|Moskwie]]) – [[Rosjanie|rosyjski]] [[piłka nożna|piłkarz]] grający na pozycji [[obrońca (piłka nożna)|obrońcy]], [[trener]] piłkarski.

== Kariera piłkarska ==
Wychowanek [[Jenisiej Krasnojarsk (piłka nożna)|Lokomotiwu Krasnojarsk]]. Po [[atak Niemiec na ZSRR|ataku Niemiec na ZSRR]] jako absolwent Szkoły Kolejowej został skierowany na front, gdzie w remontował wagony i lokomotywy, które często były pod ostrzałem wroga. Rozpoczął wojnę w Stalingradzie, a zakończył we Wrocławiu<ref>[http://www.dfl.org.ru/competitions/zabelin/biography/ Детская футбольная лига - Биография Г.С. Забелина]</ref>.

Po zakończeniu wojny wyjechał do Moskwy, gdzie rozpoczął studia w Moskiewskim Awiacyjnym Instytucie. Również bronił barw studenckiej drużyny oraz amatorskich drużyn Kolei Riazańskiej. W 1947 rozpoczął karierę piłkarską w drużynie [[Lokomotiw Moskwa (piłka nożna)|Lokomotiw Moskwa]]. W 1953-1955 był wybrany na kapitana drużyny. W 1959 zakończył karierę piłkarską.

== Kariera trenerska ==
Po zakończeniu kariery piłkarskiej rozpoczął pracę szkoleniowca. Na początku 1961 stał na czele [[Dnipro Dniepropetrowsk|Metałurha Dniepropetrowsk]], którym kierował do lipca 1961.<ref>[http://dv-gazeta.info/old/6/kolomoets-net-eto-ne-kolomojskij.html Коломоец? Нет, это не Коломойский… | Днепр Вечерний - последние новости Днепропетровска]</ref><ref>[http://dn-football.okis.ru/Dnepr_trenera_statja26.html Тренера Днепра Рейтинги футбольных команд]</ref> W 1962 roku prowadził [[FK Iżewsk|Zienit Iżewsk]], po czym wrócił do Moskwy, gdzie trenował różne amatorskie i juniorskie zespoły reprezentujące towarzystwo sportowe Lokomotiw.

Od 1969 do 1972 pracował jako trener wydziału futbolu Centralnej Szkoły Sportowej Ministerstwa Dróg Połączeniowych ZSRR. W czerwcu 1972 został dyrektorem wydziału futbolu amatorskiego Zarządu Futbolu Komitetu Sportowego ZSRR. W 1976-1981 pracował jako wicedyrektor Szkoły Piłkarskiej Lokomotiw Moskwa, a od 1982 do 1991 kierował Szkołą jako dyrektor. Również obejmował stanowisko Przewodniczącego Komitetu Juniorskiej Piłki Nożnej [[Rosyjski Związek Piłki Nożnej|Federacji Futbolu Rosji]]. Od 1994 pracował jako odpowiedzialny sekretarz w nowo utworzonej Rosyjskiej Lidze Sportowej dla dzieci.

8 października 1998 zmarł w Moskwie w wieku 72 lat.

== Sukcesy i odznaczenia ==
=== Sukcesy piłkarskie ===
; Lokomotiw Moskwa
* zdobywca [[Puchar ZSRR w piłce nożnej|Pucharu ZSRR]]: 1957

=== Sukcesy indywidualne ===
* wybrany do [[Lista najlepszych piłkarzy roku w ZSRR|listy 33 najlepszych piłkarzy ZSRR]]: Nr 3 (1952)

=== Odznaczenia ===
* tytuł [[Mistrz Sportu|Mistrza Sportu ZSRR]]
* tytuł [[Zasłużony Trener|Zasłużonego Trenera Rosji]]

== Przypisy ==
{{Przypisy}}

== Bibliografia ==
* {{footballfacts|106218}}
* {{FBref|13352}}
* {{Cytuj stronę | url = http://www.football-enc.ru/html/z/zabelin.html | tytuł = Profil na football-enc.ru | opublikowany = football-enc.ru | archiwum = https://web.archive.org/web/20150620162451/http://www.football-enc.ru/html/z/zabelin.html | zarchiwizowano = 2015-06-20 | język = ru}}

{{Trenerzy piłkarscy FK Dnipro}}

{{SORTUJ:Zabielin, Giennadij}}
[[Kategoria:Ludzie urodzeni w Irkucku]]
[[Kategoria:Radzieccy piłkarze]]
[[Kategoria:Rosyjscy piłkarze]]
[[Kategoria:Radzieccy trenerzy piłkarscy]]
[[Kategoria:Rosyjscy trenerzy piłkarscy]]
[[Kategoria:Piłkarze Lokomotiwu Moskwa]]
[[Kategoria:Trenerzy piłkarzy FK Dnipro]]
[[Kategoria:Radzieccy żołnierze II wojny światowej]]
[[Kategoria:Urodzeni w 1926]]
[[Kategoria:Zmarli w 1998]]

title: · Giennadij Zabielin

Pełne imię i nazwisko: Giennadij Stiepanowicz Zabielin

Data i miejsce urodzenia: 5 stycznia 1926 · Irkuck

Data i miejsce śmierci: 8 października 1998 · Moskwa

Pozycja: obrońca

title: Kariera juniorska

Lata: Klub

title: Kariera seniorska

Lata: Klub · Wyst. · Gole

Lokomotiw Moskwa · 171 · (1)

title: Kariera trenerska

Lata: Drużyna

Metałurh Dniepropetrowsk

Zienit Iżewsk


text:
# Kukły (Ukraina)
Kukły (ukr. Кукли) – wieś na Ukrainie, w obwodzie wołyńskim, w rejonie kamieńskim, nad Okonką. W 2024 roku liczyła 772 mieszkańców.
Pierwsza wzmianka o miejscowości pochodzi z 1577 roku. W pobliżu miejscowości znajduje się mogiła żołnierzy II Brygady Legionów poległych 22 października 1915 r. Instytut Pamięci Narodowej od 2020 r. wnioskuje do strony ukraińskiej o zezwolenie na przeprowadzenie prac poszukiwawczych miejsca pochówku Polaków.
Do 2020 w rejonie maniewickim.

title: Kukły (Ukraina)

wikitext:
{{Inne znaczenia|2=[[Kukły|inne znaczenia nazwy Kukły]]}}
{{Miejscowość infobox
 |nazwa                        = Kukły
 |nazwa oryginalna             = {{k|uk|Кукли}}
 |zdjęcie                      =
 |opis zdjęcia                 =
 |alt zdjęcia                  =
 |herb                         =
 |flaga                        =
 |dopełniacz nazwy             =
 |państwo                      = UA-07
 |2. jednostka administracyjna = [[rejon kamieński|kamieński]]
 |powierzchnia                 = 2,07
 |wysokość                     =
 |rok                          = 2001
 |liczba ludności              = 835
 |gęstość zaludnienia          = 403,38
 |numer kierunkowy             = +380 3376
 |kod pocztowy                 = 44640
 |tablice rejestracyjne        =
 |kod mapy                     = obwód wołyński
 |współrzędne                  = 51°13'25"N 25°38'33"E
 |commons                      =
 |www                          =
}}
'''Kukły''' ({{w języku|uk|Кукли}}) – wieś na [[Ukraina|Ukrainie]], w [[Obwód wołyński|obwodzie wołyńskim]], w [[Rejon kamieński (obwód wołyński)|rejonie kamieńskim]], nad [[Okonka|Okonką]]{{r|rada}}. W 2024 roku liczyła 772 mieszkańców<ref>{{Cytuj |tytuł = Паспорт територіальної громади {{!}} Маневицька селищна рада Волинська область |data dostępu = 2024-12-12 |opublikowany = mg.gov.ua |url = https://mg.gov.ua/pasport-teritorialnoi-gromadi-10-59-53-01-12-2022/ |język = uk}}</ref>.

Pierwsza wzmianka o miejscowości pochodzi z 1577 roku{{r|istoriya}}. W pobliżu miejscowości znajduje się mogiła żołnierzy [[II Brygada Legionów Polskich|II Brygady Legionów]] poległych 22 października 1915 r. [[Instytut Pamięci Narodowej]] od 2020 r. wnioskuje do strony ukraińskiej o zezwolenie na przeprowadzenie prac poszukiwawczych miejsca pochówku Polaków<ref>{{cytuj stronę | url = https://ipn.gov.pl/pl/dla-mediow/komunikaty/206568,Komunikat-Instytutu-Pamieci-Narodowej-w-sprawie-wnioskow-na-prowadzenie-prac-pos.html | tytuł = Komunikat Instytutu Pamięci Narodowej w sprawie wniosków na prowadzenie prac poszukiwawczych i ekshumacyjnych w Ukrainie | opublikowany = [[Instytut Pamięci Narodowej]] | język = pl | data dostępu = 2025-02-11}}</ref>.

Do 2020 w [[Rejon maniewicki|rejonie maniewickim]]<ref>{{Cytuj |tytuł = Про утворення та ліквідацію районів |data dostępu = 2025-04-01 |opublikowany = Офіційний вебпортал парламенту України |url = https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/807-IX#Text |język = uk}}</ref>.

== Przypisy ==
<references responsive>
<ref name=istoriya>{{Cytuj książkę | tytuł = Історія міст і сіл Української РСР. Волинська область | tom = 3 | wydawca = Головна редакція Української радянської енциклопедїї Академії наук УРСР | miejsce = Київ | rok = 1970 | strony = 555}}</ref>
<ref name=rada>{{cytuj stronę | url = https://web.archive.org/web/20211020024658/http://w1.c1.rada.gov.ua/pls/z7503/A005?rdat1=14.02.2011&rf7571=4366 | język = uk | tytuł = с Кукли, Волинська область, Маневицький район | data dostępu = 2021-10-16 | opublikowany = Офіційний портал Верховної Ради України}}</ref>
</references>

[[Kategoria:Wsie w obwodzie wołyńskim]]

title: KukłyКукли

Państwo: Ukraina

Obwód: wołyński

Rejon: kamieński