text:
# Bitwa pod Brodnicą (1920)
Bitwa pod Brodnicą – starcie zbrojne, stoczone 18 sierpnia 1920 roku pomiędzy oddziałami polskimi pod dowództwem płk. Jarosława Aleksandrowicza de Witolda i rtm. Ignacego Mielżyńskiego, a wojskami bolszewickimi z 12 Dywizji Strzelców pod dowództwem Andrieja Rewy, wspartymi przez oficerów niemieckich.

## Geneza
Po wyprawie kijowskiej Wojska Polskiego i armii URL wiosną 1920 i rozpoczęciu kontrofensywy Armii Czerwonej (14 maja 1920 roku na Białorusi, a wkrótce potem na Ukrainie), 13 czerwca armie polskie opuściły Kijów. 4 lipca grupa armii Michaiła Tuchaczewskiego w sile 4, 15, 3 i 16 Armii uderzyły na froncie północnym, aby jak najkrótszą drogą zająć Warszawę. W wyniku uderzenia bolszewików wojska polskie w ciągu 25 dni wycofały się o ponad 450 km. 15 lipca 1920 bolszewicy zajmują Wilno, 20 lipca Grodno, a 26 lipca Białystok. W  wyniku ofensywy ciężar uderzenia sił bolszewickich przesunął się z centrum na północ, zagrażając połączeniu Gdańska i Pomorza z resztą Polski.
24 lipca Wolne Miasto Gdańsk zabroniło na swoim obszarze przeładunku broni i amunicji dla walczącej Polski. Tego samego dnia podobnie uczyniły Republika Weimarska, Czechosłowacja i Austria. Sytuacja militarna Polski stała się katastrofalna.
13 sierpnia rozpoczęła się Bitwa Warszawska. Na lewym skrzydle frontu polskiego sytuacja układała się niepomyślnie. 4 Armia Siergiejewa i 3 Korpus Kawalerii Gaja, kierowały się na Brodnicę, Płock i Włocławek, a w rejonie Nieszawy ten ostatni rozpoczął nawet forsowanie Wisły.
12-13 sierpnia 1920 jedyne większe zgrupowanie na północnym skraju polskiego frontu - Grupa „Działdowo” poniosła porażkę w walkach o to miasto. Po doznanych porażkach przemęczone i zdemoralizowane resztki grupy znalazły się w Lubawie i Nowym Mieście Lubawskim, a dowództwo grupy w Jabłonowie. 14 sierpnia 1920 bez walk zajęty został Lidzbark, co stworzyło już bezpośrednie zagrożenie dla 7-tysięcznej wówczas Brodnicy. Ponieważ Dowództwo Okręgu Generalnego „Pomorze” nie dysponowało w tym rejonie żadnymi rezerwami, nakazało zorganizowanie obrony miasta dowódcy Grupy „Działdowo” płk. Habichowi, który skierował doń wszystkie siły swojej grupy, czyli 400-600 żołnierzy.
Trwożne wieści z frontu oraz brak większej liczby regularnego i bitnego wojska zmobilizowały ludność Brodnicy do stworzenia Straży Obywatelskiej. W powiecie brodnickim komendantem powiatowym mianowano Pawła Michnowskiego, a komendantem miejskim Jana Słoszewskiego. W samej Brodnicy siły pospolitego ruszenia liczyły 4 kompanie. Broni i amunicji było pod dostatkiem. Jedynym mankamentem obrońców były stare japońskie karabiny (prawdopodobnie mowa o karabinach Arisaka Typ 38). Straż Obywatelska rozpoczęła intensywne ćwiczenia strzeleckie.
Sytuacja nie napawała jednak optymizmem ponieważ przez miasto przelewały się tabory z uciekinierami z zajętych już przez bolszewików wschodnich ziem Polski, potęgujące panikę wśród i tak już zdemoralizowanego polskiego wojska.
Żołnierzowi polskiemu brakowało nie tyle woli walki, ile możliwości jej prowadzenia.

## Zdobycie Brodnicy przez bolszewików
15 sierpnia o godzinie 13:00 rozległa się syrena alarmowa w mieście, po której nastąpił wymarsz sił polskich w kierunku wsi Szczuki, w kierunku nacierających na miasto wojsk bolszewickich. W tym czasie trwał ostrzał artyleryjski dział rosyjskich w kierunku dworca PKP.
Według Sylwestra Bizana w bitwie o Brodnicę dnia 15 sierpnia siły polskie były rozlokowanie w następujący sposób: na polach przed rzeźnią ku środkowi (prawe skrzydło) znajdowały się w sile dwóch kompanii wojska z dwoma karabinami maszynowymi, w środku były dwie kompanie Straży Obywatelskiej z Brodnicy i Michałowa. Lewego skrzydła broniła kompania Straży Obywatelskiej z Górzna. W istocie jednak siły polskie były większe, do miasta dotarła koleją m.in. 6 bateria 16 pułku artylerii polowej.
Bolszewicy wykorzystując zbytnie wysunięcie polskich linii obronnych od granic Brodnicy około godziny 14:00 bez większych przeszkód zaczęli przeprawiać się na drugi brzeg Drwęcy od strony rzeźni i z kierunku Michałowa przy pomocy pozostawionych tam bez opieki łodzi gimnazjalnego klubu wioślarskiego. Pierwszy do Brodnicy wkroczył mały oddział zwiadowczy kozaków, a za nim od strony ul. Ogrodowej i przez most bolszewiccy piechurzy. W rezultacie zarządzono odwrót wszystkich sił polskich w kierunku Jabłonowa Pomorskiego. O godzinie 18:00 opuścił Brodnicę improwizowany pociąg wywiadowczy „Wilczek” i pociąg pancerny Nr 8 „Wilk”, który odjechał do Jabłonowa Pomorskiego, natomiast „Wilczek” stanął w Najmowie.
Straż Obywatelska z Brodnicy, Michałowa i Górzna bez oznak paniki, czego nie można było powiedzieć o polskich żołnierzach z grupy płk. Habicha stacjonujących w mieście w chwili ataku, wycofała się na linie okopów na wysokości Tivoli. Były one obsadzone licznie przez niedobitki polskiego wojska, policji i straży granicznej. Jednak zgromadzone tam wcześniej zdemoralizowane siły nie były w stanie kontratakować, przypieczętowując tym samym klęskę z dnia 15 sierpnia, w której wydatny udział miał także płk. Habich i jego niefortunne rozkazy.
Około godziny 19:00 miasto w większości znajdowało się już rękach oddziałów bolszewickiej 12 Dywizji Strzelców, której siły w Brodnicy szacowano na 4 tys. osób. Strzelanina trwała jednak jeszcze przez całą noc, ponieważ pojedyncze polskie grupy próbowały odbić miasto.
Podczas działań wojennych z dnia 15 sierpnia obrońcy Brodnicy stracili 4 żołnierzy, a 8 odniosło rany. Dwóch Polaków zabili mieszkający w Podgórzu Niemcy. Straty bolszewickie to 8 żołnierzy zabitych i 15 rannych.

## Okupacja Brodnicy (15-18 sierpnia 1920)
Na podstawie rozkazu nr 1 komendanta miasta Belejewa z dnia 16 sierpnia biuro komendantury ulokowano w Hotelu „Rzymskim” przy ulicy Wilhelmowskiej 12 (obecnie ul. Hallera), m.in. dozwolono na ruch uliczny do godziny 22:00, zakazano wszelkich rewizji domowych i rekwizycji bez rozkazu komendanta miasta, nakazano także zdanie przez mieszkańców Brodnicy broni ręcznej i palnej, zobowiązano także do rejestracji żołnierzy polskich i dawnych oficerów carskich oraz wprowadzono rubla jako walutę obowiązującą.

We wtorek 17 sierpnia bolszewicy zorganizowali zebranie ludowe w Strzelnicy (ul. Przykop), na którym mowę wygłosił dowódca 12. Dywizji Strzelców komendant Rewa. Przemowę bolszewickiego oficera tłumaczył na język niemiecki Winderlich, żyd z Radomia. Rewa do zebranych zwrócił się słowami:

Obywatele! 12 dywizja, która zajęła i oswobodziła Brodnicę, pozdrawia Was. (...) Wielki rozlew krwi, przelanej w tym roku, doprowadzi do tego, że osiągniemy swój cel: czerwona armia oswobodzi robotników i robotnicy nie spoczną wpierw, dopóki wytknięty cel - oswobodzenie świata - nie zostanie osiągnięty. (...) Arystokracja musi upaść i padnie z pewnością. Chociażby się nam przeciwstawiała Francja, Anglia i Ameryka (...). Wy wszyscy pośpieszcie nam z pomocą, abyśmy mogli złamać siłę burżuazji. (...) Nie jesteśmy Rosjanami, jesteśmy narodowym Związkiem, który siebie i cały świat chce oswobodzić. (...) Celem naszym jest wyzwolenie ludu, wyzwolenie robotnika i wyzwolenie całego świata. (...) Komu rzeczpospolita robotnicza jest drogą, ten złączy się z nami (wybrane wątki na podstawie oryginalnego tekstu przemówienia przetłumaczonego przez Sylwestra Bizana)

Na podstawie rozkazu nr 3 z dnia 18 sierpnia komisarza 12 Dywizji Strzelców Niekrasowa ogłoszono, że wszelką władzę w mieście i okolicy wykonuje odtąd tymczasowy wojenny komitet rewolucyjny w składzie: Julian Wendrich (alias Felski), Antoni Galeja, Hans Schielke, Feliks Bieliński i Richard Felski.
Oceniając 3 dniową okupację Brodnicy przez bolszewików należy przyznać, że odbyła się ona bez większych kłopotów i strat dla mieszkańców miasta, nie zapominając o rannych i kilku ofiarach śmiertelnych wśród ludności cywilnej oraz zniszczeniu paru domów i zabudowań gospodarczych podczas ataku z 15 sierpnia. Kilku przedstawicieli mniejszości niemieckiej zdemolowało także budynek Magistratu.

## Kontrofensywa wojsk polskich spod Jabłonowa Pomorskiego

### Wojska

#### Polacy
- II batalion 362 pp
- II i III batalion z 359 pp
- 2 i 3 bateria 214 pap z Poznania
- 215 pułk
- kompania szturmowa gen. Bolesława Roji (80 bagnetów)
- 2 plutony km. straży granicznej (każdy po 20 żołnierzy)
- konny pluton 5 pułku strzelców konnych (18 koni)
- 5 szwadron spieszony 3 pułku strzelców granicznych (100 żołnierzy)
- szwadron spiesz. 3 p. str. gran. (69 żołnierzy), 2 k. m.. straży granicznej (30 żołnierzy)
- 3 szw. spieszony straży gran. (80 żołnierzy)
- 2 plutony (2 km) straży gran. (30 żołnierzy)
- resztki baonu majora Mariana Krudowskiego (55 żołnierzy)
- szwadron spiesz. 3 p. str. gran. (90 żołnierzy)
- szwadron konny (50 koni), I pluton (I K. M.) str. gran. (15 żołnierzy)
- pociąg pancerny Nr 8 „Wilk” eks - „Rozwadowczyk” z 80-osobowym oddziałem z kompanii szturmowej por. Szramka
- improwizowany pociąg wywiadowczy „Wilczek” pod dowództwem byłego powstańca wielkopolskiego ppor. Jana Pijarowskiego (4 km z obsługą oraz 30 żołnierzy piechoty), zbudowany prawdopodobnie w Grudziądzu lub Inowrocławiu z parowozu i 2 wagonów towarowych obitych blachą i obłożonych workami z piaskiem
- kilka samolotów szkolnych, które dokonały m.in. bombardowania taborów wroga w okolicach Lipna

W sumie 3 bataliony piechoty, 3 baterie artylerii, pułk ułanów (w połowie spieszony), 6 słabych kompanii piechoty; razem około 2,5 tys. żołnierzy, 30 cekaemów, 14 dział polowych. 2 tys. żołnierzy nie posiadało doświadczenia bojowego, oddziały pozbawione były sprzętu telefonicznego, a także wsparcia wyszkolonych zwiadowców i obserwatorów artyleryjskich. Radiostacji nie było w ogóle. Wsparcie medyczne zapewniał szpital garnizonowy w Grudziądzu, szpitale powiatowe oraz szpital polowy na dworcu w Jabłonowie Pomorskim.

#### Bolszewicy
Siły bolszewickie to 12 Dywizja Strzelców z 4 Armii pod dowództwem komendanta Rewy w składzie:
- 36 Brygada Strzelców
- 35 Brygada Strzelców
- 34 Brygada Strzelców
- 100 pułk piechoty
- 101 pułk piechoty
- 103 pułk piechoty
- 104 pułk piechoty
- 105 pułk piechoty
- 106 pułk piechoty
- 107 pułk piechoty
- 108 pułk piechoty
- 109 pułk piechoty (siłę pojedynczego pułku bolszewickiego oceniano na 300-400 bagnetów)
- bolszewicy posiadali także dużą liczbę
* kulomiotów (karabinów maszynowych)
- 2 baterii lekkich (rozlokowanych na południe od Brodnicy)
- 1 baterii ciężkiej (rozlokowanej na wschód od Brodnicy)
- 3 oddziałów kawaleryjskich po 100 koni (w tym 86 pułk kawalerii)

Razem około 3 tys. żołnierzy, 80 ckm-ów oraz kilkanaście dział. Ciężka bateria artylerii znajdowała się na wschód, a 2 lekkie na południe od miasta.

## Bitwa

### Przygotowania
Bolszewicy po zajęciu Brodnicy obsadzili szosę Rypin-Brodnica artylerią, a piechotę wysunęli aż do Czekanowa. Obsadziła ona wzgórza nad szosą prowadzącą do Jabłonowa Pomorskiego. Pozostałe części ich wojsk pozostały w mieście jako jednostki rezerwowe. 17 sierpnia 36 Brygada zajmowała rejon wsi Kruszyny Szlacheckie, 35 Brygada i 86 pułk kawalerii rejon Mszano-Przerwa, a 34 Brygada ze sztabem 12 Dywizji stała w Brodnicy. Zadaniem dywizji było opanowanie węzłów kolejowych w Jabłonowie i Kowalewie, w tym celu 36 Brygadę skierowano na Jabłonowo, a 34 i 35 – na Kowalewo.
16 sierpnia do Jabłonowa Pomorskiego drogą kolejową przybył płk Jarosław Aleksandrowicz de Witold na czele II i III baonu 359 pp wspartego 2 bateriami 214 pa z Inowrocławia. Forpocztę wojskowego składu kolejowego stanowił pociąg pancerny nr 8 „Wilk”. Zadaniem płk. Aleksandrowicza był jak najszybszy kontratak w kierunku Brodnicy.
W czasie trzygodzinnej narady, która miała miejsce 17 sierpnia o godz. 17:00 w Hotelu Dworcowym w Jabłonowie Pomorskim (zlokalizowanym naprzeciwko stacji PKP) ustalono, że atak rozpocznie się 18 sierpnia o godzinie 4 rano. W czasie jej trwania minowano także rtm. Ignacego Mielżyńskiego (dowódcę 215 puł) szefem sztabu. W radzie udział wzięli także płk Habich (mianowany dowódcą odwodu taktycznego), ppor. J. Garnecki (adiutant rtm. I. Mielżyńskiego), mjr Lutomski (dowódca 359 pp), por. Bartkowski (dowódca dywizjonu 214 pap), ppor. Rembowski (dowódca 2 szwadronu 215 puł) i por. Ciążyński (dowódca 1 szwadronu, mianowany czasowo dowódcą całego pułku).
Polskie siły główne (2 bataliony piechoty w 2 rzutach (II/359 i II/362), jeden szwadron kawalerii (nr 2) i 2 baterie art. polowej), wzmocnione pociągiem „Wilczek”, miały uderzyć na Brodnicę od Jabłonowa, natomiast pomocniczym kierunkiem natarcie od Golubia ku Brodnicy miały wykonać 2 szwadrony liniowe i szwadron km-ów 215 p. ułanów. Zadanie grupy uderzającej od Golubia polegało na związaniu możliwie jak największych sił wroga i wyjście na tyły i skrzydło pozycji rosyjskich pod Czekanowem. Wspierający działania na tym kierunku pociąg pancerny „Wilk” miał za zadanie absorbować na sobie uwagę artylerii sowieckiej. Osłonę grupy uderzeniowej od wschodu miał zapewniać jeden szwadron 215 pułku, poruszający się po linii Górale – Mieliwo – Zbiczno – Żmijewo. Odwód taktyczny (pozostałości Grupy „Działdowo”) skoncentrowany był w Jabłonowie wraz z towarzyszącą mu 6 baterią 16 pap.

### Działania bojowe „Wilczka”, „Wilka” i 215 puł.
18 sierpnia działania bojowe jako pierwszy rozpoczął pociąg wywiadowczy „Wilczek”, który o 4:00 udał się na zwiad do stacji Najmowo. O godzinie 7:00 rano nawiązał kontakt wzrokowy z oddziałami kawalerii nieprzyjaciela. Ppor. J. Pijarowski (dowódca składu) podjął decyzję o nie podejmowaniu walki i wycofaniu składu o 3 km na północny zachód od Najmowa, gdzie natrafił na 2 szwadron 215 p. ułanów, za którymi podążali płk. Aleksandrowicz i mjr. Lutomski, dowódca 359 pp. Po krótkiej naradzie 3 oficerów zapadła decyzja o wypadzie „Wilczka” na wieś Kruszyny Szlacheckie. Tam skład natknął się na oddział bolszewików. Pijarowski mniemając, że ma do czynienia z nielicznym przeciwnikiem, wydał kapralowi Kuczkowskiemu i jego 7 żołnierzom rozkaz zastąpienia drogi bolszewikom, sam natomiast otworzył do nich ogień z ckm-u. Bolszewicy zaskoczeni nagłym pojawieniem się Polaków salwowali się ucieczką w stronę pobliskich zabudowań, jednak już po chwili odpowiedzieli ogniem 6 ciężkich karabinów maszynowych. Dowódca oszacował siły wroga na 3 kompanie. Po krótkiej walce dowódca „Wilczka”, mając na uwadze uszkodzoną lokomotywę, rannego maszynistę i 7 żołnierzy wziętych do niewoli bolszewickiej w czasie wypadu kaprala Kuczkowskiego, nakazał odwrót do stacji Jabłonowo Pomorskie. Natomiast do akcji przeciwko bolszewikom wkroczył 2 szwadron 215 p. ułanów oraz pociąg z III baonem 359 pp, stojący dotąd na stacji Konojady.
Improwizowany pociąg wywiadowczy „Wilczek”, po uzupełnieniu strat w Jabłonowie Pomorskim, powrócił do boju, dokonując wypadów w stronę nieprzyjaciela. U zbiegu linii z Golubia i Jabłonowa zmuszony został do postoju, spowodowanego zniszczeniem toru. Przy jego naprawie wzięła udział miejscowa ludność.
O godzinie 22:00 „Wilczek” wjechał na stację w wyzwolonej Brodnicy, a następnie posunął się jeszcze 2 km w kierunku Działdowa. O 23:30 udał się w drogę do Jabłonowa w celu złożenia meldunku szefowi grupy.
Natomiast pociąg pancerny „Wilk” posuwał się w kierunku Brodnicy od strony Kowalewa i Golubia z zadaniem nękania wroga od wschodu i południa. Ciężkie boje prowadził zwłaszcza na wysokości wsi Niewierz, gdzie wspierał w walce z bolszewikami por. Ciążyńskiego dowodzącego 1, 3, 4 szwadronem 215 puł oraz szwadronem karabinów maszynowych, przesuwającego się z Jabłoniowa przez Lembark – Wielkie Kruszyny – Małki – Niewierz. Po osiągnięciu Drwęcy 4 szwadron 215 pułk sforsował rzekę i skierował się do Osieka na południe od Brodnicy, dokonując oskrzydlenia 12 Dywizji Strzeleckiej od południa, pozostawiając jej jedyną wolną drogę na wschód, w kierunku Działdowa, i odcinając zarazem od 3 Korpusu Konnego Gaj-Chana.

### Działania bojowe polskiej artylerii
2 bateria 214 pap pod dowództwem por. Bałatowskiego wkroczyła do walki pod Grzybnem, gdzie kilkoma salwami zniszczyła stanowiska nieprzyjaciela, a następnie oddała salwy w kierunku lasu za Drużynami. Po zwycięskiej walce piechoty artyleria została przesunięta i od godziny 16:30 ostrzeliwała wschodnią część Brodnicy.
Po wkroczeniu piechoty na przedmieścia miasta polscy artylerzyści z 3 baterii pod dowództwem ppor. Szulca zniszczyli ogniem bolszewicką baterię rozlokowaną na wzgórzu 136 na południowy zachód od Cieląt. Krótko po tym 2 bateria została przemieszczona na skrzyżowanie szos prowadzących z Kowalewa i Jabłonowa. Około 18:30 od strony Szabdy została ona zaatakowana przez znaczne siły bolszewickie, próbujące wyjść z okrążenia po odparciu ataków pociągu pancernego „Wilk” i 215 puł. Szczęśliwie z pomocą przyszła jej 3 bateria. Sytuacja po ciężkiej walce została opanowana.

### Działania bojowe 359 pp i 362 pp
Od godziny 4 rano szosą w kierunku Brodnicy nacierał II baon 359 pp kpt. Podolskiego oraz baon ochotniczy 362 pp. Marsz piechoty na szpicy zabezpieczała kawaleria (70 konnych i 60 pieszych). Około godziny 9:00 szpica kawaleryjska natrafiła na nieprzyjaciela i pod ciężkim ogniem karabinów maszynowych wycofała się. Do natarcia na wieś Wichulec ruszył I baon 359 pp kapitana Podolskiego. Na lewej flance oskrzydlenia bolszewików dokonała jej 5 i 8 kompania pod dowództwem por. Kaczora, której zadaniem było natarcie wschodnim brzegiem jeziora Oleśno w kierunku drogi Bobrowo-Grzybno. W czasie walk ppor. Kaczor został ciężko ranny.
W walkach pod Grzybnem wsławił się miejscowy ksiądz dziekan Rydlewski, który idąc na czele wojska okrzykami: „Za mną chłopcy” zagrzewał żołnierzy do walki.
III baon 359 pp pod dowództwem ppor. Reiske na odgłos walki dochodzący z miejsca operowania II baonu 359 pp wkroczył do akcji bojowej. Dowódca nakazał wyładunek wojska z wagonów kolejowych na otwartym polu między Najmowem a Konojadami i rozwijając wojska w tyralierę ruszył do walki. Przed frontem polskich wojsk co rusz pojawiał się płk Aleksandrowicz, podtrzymując ducha walki i podrywając żołnierzy do ataku. Bolszewicy widząc, że tym razem mają do czynienia z doborowymi jednostkami armii polskiej uderzającymi na nich z szalonym impetem, zaczęli się cofać na linię Kolonia – Bobrowo – Grzybno, aż do toru kolejowego przy Kruszynach. Po opanowaniu paniki w swoich szeregach przystąpili do kontrnatarcia, lecz dzięki wspaniałej postawie mjr. Lutomskiego o godzinie 13:30 wróg został odparty. Dalsza walka toczyła się ze zmiennymi losami, szala zwycięstwa przychylała się co i rusz z jednej na drugą stronę. Jednak dzięki walecznej postawie dowódców, użyciu najsurowszych środków dyscyplinujących (zastrzelono uciekającego z pola bitwy żołnierza narodowości żydowskiej)  i po dokonaniu uzupełnienia 2 świeżymi kompaniami I baonu 362 pp pod dowództwem ppor. Winnickiego stroną przeważającą zostali Polacy. Wojska polskie (9 kompania ppor. Szwarca i 12 kompania 362 pp) zdobyły Kruszyny Szlacheckie i Anielewo.
Do kolejnego starcia z bolszewikami doszło we wsi Żmijewo i Żmijewko, gdzie zdążyli się oni już okopać. Po ciężkich walkach na bagnety o godzinie 14:00 obie pozycje wroga były zdobyte (12 bolszewików poległo, 9 wzięto do niewoli), a sztab bolszewików zmuszony został do opuszczenia Żmijewa i przeniesienia się do wsi Karbowo (majątek). Bolszewicy widząc operujących w Żmijewku 40 ułanów sierżanta Stanikowskiego, których wcześniej szef sztabu rtm. Mielżyński wysłał na lewe skrzydło, bojąc się oskrzydlenia opuścili Karbowo i rzucili się do ucieczki w kierunku lasu nad jeziorem Bachotek. Podczas ucieczki poznańscy ułani zadali im dotkliwe straty. Zdobyto 6 wozów, 2 konie i 80 skrzyń amunicji, a 500-osobowy oddział bolszewicki wsparty 50 kozakami przestał istnieć.
W dalszej części bitwy do ciężkich walk doszło także w okolicach wzgórz na północ od jeziora Niskie Brodno, gdzie oddziały 359 pp i 362 pp pod dowództwem mjr. Lutomskiego w potyczce na bagnety rozgromiły siły bolszewickie w sile 400 ludzi. Wyzwolono Szabdę i ruszono na Brodnicę, po zajęciu miasta mjr. Lutomski rzucił oddziały na Szczukę i Cielęta.
Ciężkie walki prowadziła także 10 i 11 kompania por. Reiske, która po przekroczeniu toru kolejowego i ruszeniu w kierunku miasta dostała się pod silny ogień z młyna. Dzięki odważnej postawie porucznika obiekt ten zdobyto. Żołnierze z tratew zbudowali pomosty przeprawili się przez Drwęcę i po przejściu Michałowa ruszyli w stronę Cieląt.

### Wyzwolenie Brodnicy
Wojska polskie około godziny 14:00 wtargnęły do miasta. Ogarnięci paniką bolszewicy, porzucając broń i zrabowany dobytek rzucili się do ucieczki przez most w stronę ul. Mazurskiej, a nawet wpław, i dalej szosą na Cielęta. Dopiero tam rosyjscy dowódcy opanowali sytuację i zorganizowali linie obronne. Tymczasem wojska polskie wlewały się do miasta witane serdecznie przez mieszkańców Brodnicy. Po krótkim odpoczynku Polacy przypuścili szturm w kierunki Szczuki i Cieląt. Pod Cielętami ok. godziny 21:00 pod huraganowym ogniem nieprzyjaciela jeden z oficerów baonu ochotniczego 362 pp wydał komendę „W tył zwrot”, co doprowadziło do paniki w polskich szeregach i ucieczki całego lewego skrzydła. Pomyłka ta mogła doprowadzić do klęski w bitwie brodnickiej, jednakże bolszewicy nie wykorzystali zamieszania w polskich szeregach, które wnet zostało opanowane przez ppor. Reiske, który rzucił się w pogoń za uciekającymi żołnierzami i w Michałowie strzałami i krzykiem zmusił ich do zatrzymania.
Po przegrupowaniu się w Michałowie zarządzono powtórny atak na Cielęta. Tym razem wieś o godzinie 22:00 została zdobyta, a mieszkańcy Brodnicy mogli cieszyć się już w pełni wolnością.
W tym czasie mjr Lutomski uzyskał informację o rzekomych znacznych siłach bolszewickich, mających zagrażać wojskom polskim przebywającym w mieście odcięciem od sztabu grupy w Jabłonowie. Doniesienia te nie potwierdziły się, a rzekome zgrupowania bolszewików okazały się rozbitymi grupami maruderów.

### Skutki militarne bitwy
W bitwie rozbitych zostało 7 pułków nieprzyjaciela. Zdobyto 3 sztandary, 21 karabinów maszynowych, wielu jeńców, amunicji i wozów.
Według relacji zamieszonej przez korespondenta wojennego w Kurierze Poznańskim (nr 200 z 1 września 1920). Bitwa pod Brodnicą stoczona przez oddziały wielkopolskie i pomorskie, była najważniejszym momentem w walkach z bolszewikami na Pomorzu. (...) Dzięki tej bitwie zdołano w szybkim tempie zająć Lidzbark i Działdowo, nawiązując na południe od tej miejscowości łączność z armią gen. Sikorskiego, zamykając w ten sposób krąg, otaczający nieprzyjaciela. (...) Całe masy wojsk bolszewickich zmuszono do przejścia granicy pruskiej, odcinając je od rosyjskich sił głównych.

### Straty ekonomiczne w powiecie brodnickim
Rada Powiatowa oceniła skutki inwazji bolszewickiej na 200 milionów marek.

title: Bitwa pod Brodnicą (1920)

wikitext:
{{Wojna infobox
 |nazwa        = Bitwa pod Brodnicą
 |epoka        = czasy najnowsze
 |konflikt     = [[Wojna polsko-bolszewicka]]
 |grafika      = Bitwa_brodnica_1920.png
 |opis grafiki = Bitwa pod Brodnicą na planie
 |czas         = 18 sierpnia 1920
 |miejsce      = [[Brodnica]] i okolice, [[Województwo pomorskie (II Rzeczpospolita)|Pomorze]]
 |terytorium   = [[II Rzeczpospolita|Polska]]
 |przyczyna    = ofensywa bolszewicka 1920 roku
 |wynik        = zwycięstwo Polski
 |strona1      = {{państwo|POL|1918}}
 |strona2      = {{państwo|RUS|1918}}
 |dowódca1     = płk [[Jarosław Aleksandrowicz de Witold]]
rtm. [[Ignacy Mielżyński]] (szef sztabu)
 |dowódca2     = [[Andriej Rewa]] (dowódca 12-tej Dywizji Strzelców)
Modenow (szef sztabu)
Belejew (bolszewicki komendant miasta Brodnicy)
Niekrasow (komisarz wojenny)
 |siły1        = II batalion [[362 Pułk Piechoty (1920)|362 p.p.]],
II i III batalion z [[359 Pułk Piechoty|359 p.p.]], 2 i 3 bateria [[23 Pułk Artylerii Lekkiej (II RP)|214 p. a. p.]], [[26 Pułk Ułanów Wielkopolskich|215 p. uł.]], kompania szturmowa gen. [[Bolesław Roja|Bolesława Roja]] (80 bagn.), 2 plutony km straży granicznej (każdy po 20 żołnierzy), konny pluton [[5 Pułk Strzelców Konnych (1920)|5 p. strzelców konnych]] (18 koni), 5 szw. spiesz. 3 p. str. gran. (100 żołnierzy), szwadron spiesz. 3 p. str. gran. (69 żołnierzy), 2 K. M. straży granicznej (30 żołnierzy), 3 szw. spieszony straży gran. (80 żołnierzy), 2 plutony (2 K. M.) straży gran. (30 żołnierzy), resztki baonu majora [[Marian Krudowski|Mariana Krudowskiego]] (55 żołnierzy), szwadron spiesz. 3 p. str. gran. (90 żołnierzy), konny szwadron alarmowy 218 Pułku Ułanów (50 koni), I pluton (I K. M.) str. gran. (15 żołnierzy), pociąg pancerny Nr 8 „Wilk” eks-"Rozwadowczyk” z 80-osobowym oddziałem z kompanii szturmowej por. Szramka, improwizowany opancerzony pociąg wywiadowczy „Wilczek” pod dowództwem ppor. Jana Pijarowskiego (4 km z obsługą oraz 30 żołnierzy piechoty), kilka samolotów szkolnych, które dokonały m.in. bombardowania taborów wroga w okolicach [[Lipno|Lipna]].
Razem około 2500 żołnierzy, 30 [[Ciężki karabin maszynowy|cekaemów]], 14 dział polowych.
 |siły2        = [[12 Dywizja Strzelców]] z [[4 Armia (RFSRR)|4 Armii]] w skład, której wchodziła m.in. [[36 Brygada Strzelców (RFSRR)|36 Brygada Strzelców]], [[35 Brygada Strzelców (RFSRR)|35 Brygada Strzelców]], [[34 Brygada Strzelców (RFSRR)|34 Brygada Strzelców]], 100 p.p., 101 p.p., 103 p.p., 104 p.p., 105 p.p., 106 p.p., 107 p.p., 108 p.p., 109 p.p. (siłę pojedynczego pułku bolszewickiego oceniano na 300-400 bagnetów), bolszewicy posiadali także dużą liczbę [[Ciężki karabin maszynowy|kulomiotów]] (karabinów maszynowych), 2 baterie lekkie (rozlokowane na południe od Brodnicy), 1 baterie ciężką (rozlokowaną na wschód od Brodnicy), 3 oddziały kawaleryjskie po 100 koni (w tym 86 pułk kawalerii).
Razem około 3000
 |straty1      = 35 poległych
308 rannych
 |straty2      = 400 zabitych w tym 3 oficerów niemieckich, 1 sztandar, 18 [[Ciężki karabin maszynowy|ckm]], 600 karabinów jednostrzałowych, 1 samochód oraz znaczne ilości amunicji i tabory
 |kod mapy     =
 |współrzędne  =
 |commons      = Category:Battle of Brodnica (1920)
}}
'''Bitwa pod Brodnicą''' – starcie zbrojne, stoczone 18 sierpnia 1920 roku pomiędzy oddziałami [[II Rzeczpospolita|polskimi]] pod dowództwem płk. [[Jarosław Aleksandrowicz de Witold|Jarosława Aleksandrowicza de Witolda]] i rtm. [[Ignacy Mielżyński|Ignacego Mielżyńskiego]], a wojskami [[Rosyjska Federacyjna Socjalistyczna Republika Radziecka|bolszewickimi]] z [[12 Dywizja Strzelecka (ZSRR)|12 Dywizji Strzelców]] pod dowództwem [[Andriej Rewa|Andrieja Rewy]], wspartymi przez oficerów niemieckich.

== Geneza ==
[[Plik:Polish troops in Kiev.jpg|thumb|250px|left|Polskie wojska wkraczają do [[Kijów|Kijowa]]]]
Po [[Wyprawa kijowska (1920)|wyprawie kijowskiej]] [[Wojsko Polskie (II RP)|Wojska Polskiego]] i [[Armia Czynna Ukraińskiej Republiki Ludowej|armii URL]] wiosną 1920 i rozpoczęciu kontrofensywy Armii Czerwonej (14 maja 1920 roku na Białorusi, a wkrótce potem na Ukrainie), 13 czerwca armie polskie opuściły Kijów. 4 lipca grupa armii [[Michaił Tuchaczewski|Michaiła Tuchaczewskiego]] w sile 4, 15, 3 i 16 Armii uderzyły na froncie północnym, aby jak najkrótszą drogą zająć [[Warszawa|Warszawę]]. W wyniku uderzenia bolszewików wojska polskie w ciągu 25 dni wycofały się o ponad 450 km. 15 lipca 1920 bolszewicy zajmują [[Wilno]], 20 lipca [[Grodno]], a 26 lipca [[Białystok]]. W  wyniku ofensywy ciężar uderzenia sił bolszewickich przesunął się z centrum na północ, zagrażając połączeniu Gdańska i Pomorza z resztą Polski.

24 lipca [[Wolne Miasto Gdańsk]] zabroniło na swoim obszarze przeładunku broni i amunicji dla walczącej Polski. Tego samego dnia podobnie uczyniły [[Republika Weimarska]], [[Pierwsza Republika Czechosłowacka|Czechosłowacja]] i [[I Republika Austriacka|Austria]]. Sytuacja militarna [[II Rzeczpospolita|Polski]] stała się katastrofalna.
[[Plik:Battle of Warsaw - Phase 1.png|thumb|250px|left|Kierunek natarcia [[4 Armia (RFSRR)|4 Armii]] na Pomorze]]
13 sierpnia rozpoczęła się [[Bitwa Warszawska]]. Na lewym skrzydle frontu polskiego sytuacja układała się niepomyślnie. [[4 Armia (RFSRR)|4 Armia]] [[Jewgienij Siergiejew|Siergiejewa]] i [[3 Korpus Kawalerii]] [[Gaja Gaj|Gaja]], kierowały się na [[Brodnica|Brodnicę]], [[Płock]] i [[Włocławek]], a w rejonie [[Nieszawa|Nieszawy]] ten ostatni rozpoczął nawet forsowanie [[Wisła|Wisły]].

12-13 sierpnia 1920 jedyne większe zgrupowanie na północnym skraju polskiego frontu - [[Grupa „Działdowo”]] poniosła porażkę w walkach o to miasto. Po doznanych porażkach przemęczone i zdemoralizowane resztki grupy znalazły się w [[Lubawa|Lubawie]] i [[Nowe Miasto Lubawskie|Nowym Mieście Lubawskim]], a dowództwo grupy w [[Jabłonowo Pomorskie|Jabłonowie]]. 14 sierpnia 1920 bez walk zajęty został [[Lidzbark]], co stworzyło już bezpośrednie zagrożenie dla 7-tysięcznej wówczas Brodnicy. Ponieważ Dowództwo Okręgu Generalnego „Pomorze” nie dysponowało w tym rejonie żadnymi rezerwami, nakazało zorganizowanie obrony miasta dowódcy Grupy „Działdowo” płk. Habichowi, który skierował doń wszystkie siły swojej grupy, czyli 400-600 żołnierzy<ref>Wojciech Zawadzki ''Pomorze 1920'', Bellona 2015, s. 105-109</ref>.

Trwożne wieści z frontu oraz brak większej liczby regularnego i bitnego wojska zmobilizowały ludność Brodnicy do stworzenia Straży Obywatelskiej. W powiecie brodnickim komendantem powiatowym mianowano Pawła Michnowskiego, a komendantem miejskim Jana Słoszewskiego. W samej Brodnicy siły pospolitego ruszenia liczyły 4 kompanie. Broni i amunicji było pod dostatkiem. Jedynym mankamentem obrońców były stare japońskie karabiny (prawdopodobnie mowa o karabinach [[Karabin Arisaka Typ 38|Arisaka Typ 38]]). Straż Obywatelska rozpoczęła intensywne ćwiczenia strzeleckie.

Sytuacja nie napawała jednak optymizmem ponieważ przez miasto przelewały się tabory z uciekinierami z zajętych już przez bolszewików wschodnich ziem [[II Rzeczpospolita|Polski]], potęgujące panikę wśród i tak już zdemoralizowanego polskiego wojska.

Żołnierzowi polskiemu brakowało nie tyle woli walki, ile możliwości jej prowadzenia<ref name="Wojciech Zawadzki 2015">Wojciech Zawadzki ''Pomorze 1920'', Bellona 2015, s. 109</ref>.

== Zdobycie Brodnicy przez bolszewików ==
15 sierpnia o godzinie 13:00 rozległa się syrena alarmowa w mieście, po której nastąpił wymarsz sił polskich w kierunku wsi [[Szczuka (wieś)|Szczuki]], w kierunku nacierających na miasto wojsk bolszewickich. W tym czasie trwał ostrzał artyleryjski dział rosyjskich w kierunku [[Brodnica (stacja kolejowa)|dworca PKP]].

Według Sylwestra Bizana w bitwie o Brodnicę dnia 15 sierpnia siły polskie były rozlokowanie w następujący sposób: na polach przed rzeźnią ku środkowi (prawe skrzydło) znajdowały się w sile dwóch kompanii wojska z dwoma karabinami maszynowymi, w środku były dwie kompanie Straży Obywatelskiej z [[Brodnica|Brodnicy]] i [[Michałowo (Brodnica)|Michałowa]]. Lewego skrzydła broniła kompania Straży Obywatelskiej z [[Górzno|Górzna]]. W istocie jednak siły polskie były większe, do miasta dotarła koleją m.in. 6 bateria 16 pułku artylerii polowej<ref name="Wojciech Zawadzki 2015"/>.
[[plik:Bitwa1920.jpg|thumb|250px|left|Kawaleria bolszewicka (kadr z filmu [[1920 Bitwa warszawska]])]]
Bolszewicy wykorzystując zbytnie wysunięcie polskich linii obronnych od granic Brodnicy około godziny 14:00 bez większych przeszkód zaczęli przeprawiać się na drugi brzeg [[Drwęca|Drwęcy]] od strony rzeźni i z kierunku [[Michałowo (Brodnica)|Michałowa]] przy pomocy pozostawionych tam bez opieki łodzi gimnazjalnego klubu wioślarskiego. Pierwszy do Brodnicy wkroczył mały oddział zwiadowczy [[Kozacy|kozaków]], a za nim od strony ul. Ogrodowej i przez most bolszewiccy piechurzy. W rezultacie zarządzono odwrót wszystkich sił polskich w kierunku [[Jabłonowo Pomorskie|Jabłonowa Pomorskiego]]. O godzinie 18:00 opuścił Brodnicę improwizowany pociąg wywiadowczy „Wilczek” i pociąg pancerny Nr 8 „Wilk”, który odjechał do [[Jabłonowo Pomorskie|Jabłonowa Pomorskiego]], natomiast „Wilczek” stanął w [[Najmowo|Najmowie]].

Straż Obywatelska z Brodnicy, Michałowa i Górzna bez oznak paniki, czego nie można było powiedzieć o polskich żołnierzach z grupy płk. Habicha stacjonujących w mieście w chwili ataku, wycofała się na linie okopów na wysokości [[Tywola|Tivoli]]. Były one obsadzone licznie przez niedobitki polskiego wojska, policji i straży granicznej. Jednak zgromadzone tam wcześniej zdemoralizowane siły nie były w stanie kontratakować, przypieczętowując tym samym klęskę z dnia 15 sierpnia, w której wydatny udział miał także płk. Habich i jego niefortunne rozkazy.

Około godziny 19:00 miasto w większości znajdowało się już rękach oddziałów bolszewickiej [[12 Dywizja Strzelców|12 Dywizji Strzelców]], której siły w Brodnicy szacowano na 4 tys. osób. Strzelanina trwała jednak jeszcze przez całą noc, ponieważ pojedyncze polskie grupy próbowały odbić miasto.

Podczas działań wojennych z dnia 15 sierpnia obrońcy Brodnicy stracili 4 żołnierzy, a 8 odniosło rany. Dwóch Polaków zabili mieszkający w [[Podgórz (powiat brodnicki)|Podgórzu]] Niemcy. Straty bolszewickie to 8 żołnierzy zabitych i 15 rannych.

== Okupacja Brodnicy (15-18 sierpnia 1920) ==
Na podstawie rozkazu nr 1 komendanta miasta Belejewa z dnia 16 sierpnia biuro komendantury ulokowano w Hotelu „Rzymskim” przy ulicy Wilhelmowskiej 12 (obecnie ul. Hallera), m.in. dozwolono na ruch uliczny do godziny 22:00, zakazano wszelkich rewizji domowych i rekwizycji bez rozkazu komendanta miasta, nakazano także zdanie przez mieszkańców Brodnicy broni ręcznej i palnej, zobowiązano także do rejestracji żołnierzy polskich i dawnych oficerów carskich oraz wprowadzono rubla jako walutę obowiązującą.

We wtorek 17 sierpnia bolszewicy zorganizowali zebranie ludowe w Strzelnicy (ul. Przykop), na którym mowę wygłosił dowódca 12. Dywizji Strzelców komendant Rewa. Przemowę bolszewickiego oficera tłumaczył na język niemiecki Winderlich, żyd z Radomia. Rewa do zebranych zwrócił się słowami: {{Cytat
 |treść = Obywatele! 12 dywizja, która zajęła i oswobodziła Brodnicę, pozdrawia Was. (...) Wielki rozlew krwi, przelanej w tym roku, doprowadzi do tego, że osiągniemy swój cel: czerwona armia oswobodzi robotników i robotnicy nie spoczną wpierw, dopóki wytknięty cel - oswobodzenie świata - nie zostanie osiągnięty. (...) Arystokracja musi upaść i padnie z pewnością. Chociażby się nam przeciwstawiała Francja, Anglia i Ameryka (...). Wy wszyscy pośpieszcie nam z pomocą, abyśmy mogli złamać siłę burżuazji. (...) Nie jesteśmy Rosjanami, jesteśmy narodowym Związkiem, który siebie i cały świat chce oswobodzić. (...) Celem naszym jest wyzwolenie ludu, wyzwolenie robotnika i wyzwolenie całego świata. (...) Komu rzeczpospolita robotnicza jest drogą, ten złączy się z nami (wybrane wątki na podstawie oryginalnego tekstu przemówienia przetłumaczonego przez Sylwestra Bizana)
 |styl = środek
}}

Na podstawie rozkazu nr 3 z dnia 18 sierpnia komisarza 12 Dywizji Strzelców Niekrasowa ogłoszono, że wszelką władzę w mieście i okolicy wykonuje odtąd tymczasowy wojenny komitet rewolucyjny w składzie: Julian Wendrich (alias Felski), Antoni Galeja, Hans Schielke, Feliks Bieliński i Richard Felski.

Oceniając 3 dniową okupację Brodnicy przez bolszewików należy przyznać, że odbyła się ona bez większych kłopotów i strat dla mieszkańców miasta, nie zapominając o rannych i kilku ofiarach śmiertelnych wśród ludności cywilnej oraz zniszczeniu paru domów i zabudowań gospodarczych podczas ataku z 15 sierpnia. Kilku przedstawicieli mniejszości niemieckiej zdemolowało także budynek [[Magistrat]]u.

== Kontrofensywa wojsk polskich spod Jabłonowa Pomorskiego ==
=== Wojska ===
[[Plik:Uniform of Polish Volunteers Army during Polish-Soviet War 1920.PNG|thumb|130px|Mundur polskiego ochotnika z 1920]]

==== Polacy ====
* II batalion [[362 Pułk Piechoty (1920)|362 pp]]
* II i III batalion z [[359 Pułk Piechoty|359 pp]]
* 2 i 3 bateria [[23 Pułk Artylerii Lekkiej (II RP)|214 pap z]] Poznania
* [[26 Pułk Ułanów Wielkopolskich|215 pułk]]
* kompania szturmowa gen. [[Bolesław Roja|Bolesława Roji]] (80 bagnetów)
* 2 plutony km. straży granicznej (każdy po 20 żołnierzy)
* konny pluton [[5 Pułk Strzelców Konnych (1920)|5 pułku strzelców konnych]] (18 koni)
* 5 szwadron spieszony 3 pułku strzelców granicznych (100 żołnierzy)
* szwadron spiesz. 3 p. str. gran. (69 żołnierzy), 2 k. m.. straży granicznej (30 żołnierzy)
* 3 szw. spieszony straży gran. (80 żołnierzy)
* 2 plutony (2 km) straży gran. (30 żołnierzy)
* resztki baonu majora [[Marian Krudowski|Mariana Krudowskiego]] (55 żołnierzy)
* szwadron spiesz. 3 p. str. gran. (90 żołnierzy)
* szwadron konny (50 koni), I pluton (I K. M.) str. gran. (15 żołnierzy)
* pociąg pancerny Nr 8 „Wilk” eks - „Rozwadowczyk” z 80-osobowym oddziałem z kompanii szturmowej por. Szramka
* improwizowany pociąg wywiadowczy „Wilczek” pod dowództwem byłego powstańca wielkopolskiego ppor. Jana Pijarowskiego (4 km z obsługą oraz 30 żołnierzy piechoty), zbudowany prawdopodobnie w Grudziądzu lub Inowrocławiu z parowozu i 2 wagonów towarowych obitych blachą i obłożonych workami z piaskiem
* kilka samolotów szkolnych, które dokonały m.in. bombardowania taborów wroga w okolicach [[Lipno|Lipna]]

W sumie 3 bataliony piechoty, 3 baterie artylerii, pułk ułanów (w połowie spieszony), 6 słabych kompanii piechoty; razem około 2,5 tys. żołnierzy, 30 [[Ciężki karabin maszynowy|cekaemów]], 14 dział polowych. 2 tys. żołnierzy nie posiadało doświadczenia bojowego, oddziały pozbawione były sprzętu telefonicznego, a także wsparcia wyszkolonych zwiadowców i obserwatorów artyleryjskich. Radiostacji nie było w ogóle. Wsparcie medyczne zapewniał szpital garnizonowy w Grudziądzu, szpitale powiatowe oraz szpital polowy na dworcu w Jabłonowie Pomorskim.

==== Bolszewicy ====
[[Plik:Tropas-bolcheviques--russianbolshevik00rossuoft.png|thumb|300px|Oddział bolszewicki]]
Siły bolszewickie to [[12 Dywizja Strzelecka (ZSRR)|12 Dywizja Strzelców]] z [[4 Armia (RFSRR)|4 Armii]] pod dowództwem komendanta Rewy w składzie:
* [[36 Brygada Strzelców (RFSRR)|36 Brygada Strzelców]]
* [[35 Brygada Strzelców (RFSRR)|35 Brygada Strzelców]]
* [[34 Brygada Strzelców (RFSRR)|34 Brygada Strzelców]]
* 100 pułk piechoty
* 101 pułk piechoty
* 103 pułk piechoty
* 104 pułk piechoty
* 105 pułk piechoty
* 106 pułk piechoty
* 107 pułk piechoty
*108 pułk piechoty
* 109 pułk piechoty (siłę pojedynczego pułku bolszewickiego oceniano na 300-400 bagnetów)
* bolszewicy posiadali także dużą liczbę [[Ciężki karabin maszynowy|
* kulomiotów]] (karabinów maszynowych)
* 2 baterii lekkich (rozlokowanych na południe od Brodnicy)
* 1 baterii ciężkiej (rozlokowanej na wschód od Brodnicy)
* 3 oddziałów kawaleryjskich po 100 koni (w tym 86 pułk kawalerii)

Razem około 3 tys. żołnierzy, 80 ckm-ów oraz kilkanaście dział. Ciężka bateria artylerii znajdowała się na wschód, a 2 lekkie na południe od miasta<ref>Wojciech Zawadzki, ''Pomorze 1920'', Bellona 2015, s. 200-201</ref>.

== Bitwa ==
=== Przygotowania ===
[[Plik:Jablonowo Pom PKP.JPG|thumb|left|250px|[[Jabłonowo Pomorskie (stacja kolejowa)|Budynek stacji PKP w Jabłonowie Pomorskim]]]]
[[Plik:Jarosław Witold-Alexandrowicz (-1929).jpg|150px|thumb|płk [[Jarosław Aleksandrowicz de Witold]]]]
[[Plik:Melzynski.png|thumb|150px|rtm. [[Ignacy Mielżyński]]]]
Bolszewicy po zajęciu Brodnicy obsadzili szosę [[Rypin]]-Brodnica artylerią, a piechotę wysunęli aż do [[Czekanowo (województwo kujawsko-pomorskie)|Czekanowa]]. Obsadziła ona wzgórza nad szosą prowadzącą do Jabłonowa Pomorskiego. Pozostałe części ich wojsk pozostały w mieście jako jednostki rezerwowe. 17 sierpnia 36 Brygada zajmowała rejon wsi Kruszyny Szlacheckie, 35 Brygada i 86 pułk kawalerii rejon Mszano-Przerwa, a 34 Brygada ze sztabem 12 Dywizji stała w Brodnicy. Zadaniem dywizji było opanowanie węzłów kolejowych w Jabłonowie i Kowalewie, w tym celu 36 Brygadę skierowano na Jabłonowo, a 34 i 35 – na Kowalewo.

16 sierpnia do [[Jabłonowo Pomorskie|Jabłonowa Pomorskiego]] drogą kolejową przybył płk [[Jarosław Aleksandrowicz de Witold]] na czele II i III baonu 359 pp wspartego 2 bateriami 214 pa z [[Inowrocław]]ia. Forpocztę wojskowego składu kolejowego stanowił pociąg pancerny nr 8 „Wilk”. Zadaniem płk. Aleksandrowicza był jak najszybszy kontratak w kierunku [[Brodnica|Brodnicy]].

W czasie trzygodzinnej narady, która miała miejsce 17 sierpnia o godz. 17:00 w Hotelu Dworcowym w Jabłonowie Pomorskim (zlokalizowanym naprzeciwko stacji PKP) ustalono, że atak rozpocznie się 18 sierpnia o godzinie 4 rano. W czasie jej trwania minowano także rtm. [[Ignacy Mielżyński|Ignacego Mielżyńskiego]] (dowódcę [[26 Pułk Ułanów Wielkopolskich|215 puł]]) szefem sztabu. W radzie udział wzięli także płk Habich (mianowany dowódcą odwodu taktycznego), ppor. J. Garnecki (adiutant rtm. I. Mielżyńskiego), mjr Lutomski (dowódca 359 pp), por. Bartkowski (dowódca dywizjonu 214 pap), ppor. Rembowski (dowódca 2 szwadronu 215 puł) i por. Ciążyński (dowódca 1 szwadronu, mianowany czasowo dowódcą całego pułku).

Polskie siły główne (2 bataliony piechoty w 2 rzutach (II/359 i II/362), jeden szwadron kawalerii (nr 2) i 2 baterie art. polowej), wzmocnione pociągiem „Wilczek”, miały uderzyć na Brodnicę od Jabłonowa, natomiast pomocniczym kierunkiem natarcie od Golubia ku Brodnicy miały wykonać 2 szwadrony liniowe i szwadron km-ów 215 p. ułanów. Zadanie grupy uderzającej od Golubia polegało na związaniu możliwie jak największych sił wroga i wyjście na tyły i skrzydło pozycji rosyjskich pod Czekanowem. Wspierający działania na tym kierunku pociąg pancerny „Wilk” miał za zadanie absorbować na sobie uwagę artylerii sowieckiej. Osłonę grupy uderzeniowej od wschodu miał zapewniać jeden szwadron 215 pułku, poruszający się po linii Górale – Mieliwo – Zbiczno – Żmijewo. Odwód taktyczny (pozostałości [[Grupa „Działdowo”|Grupy „Działdowo”]]) skoncentrowany był w Jabłonowie wraz z towarzyszącą mu 6 baterią 16 pap.

=== Działania bojowe „Wilczka”, „Wilka” i 215 puł. ===
18 sierpnia działania bojowe jako pierwszy rozpoczął pociąg wywiadowczy „Wilczek”, który o 4:00 udał się na zwiad do stacji [[Najmowo]]. O godzinie 7:00 rano nawiązał kontakt wzrokowy z oddziałami kawalerii nieprzyjaciela. Ppor. J. Pijarowski (dowódca składu) podjął decyzję o nie podejmowaniu walki i wycofaniu składu o 3 km na północny zachód od Najmowa, gdzie natrafił na 2 szwadron 215 p. ułanów, za którymi podążali płk. Aleksandrowicz i mjr. Lutomski, dowódca 359 pp. Po krótkiej naradzie 3 oficerów zapadła decyzja o wypadzie „Wilczka” na wieś [[Kruszyny Szlacheckie]]. Tam skład natknął się na oddział bolszewików. Pijarowski mniemając, że ma do czynienia z nielicznym przeciwnikiem, wydał kapralowi Kuczkowskiemu i jego 7 żołnierzom rozkaz zastąpienia drogi bolszewikom, sam natomiast otworzył do nich ogień z ckm-u. Bolszewicy zaskoczeni nagłym pojawieniem się Polaków salwowali się ucieczką w stronę pobliskich zabudowań, jednak już po chwili odpowiedzieli ogniem 6 ciężkich karabinów maszynowych. Dowódca oszacował siły wroga na 3 kompanie. Po krótkiej walce dowódca „Wilczka”, mając na uwadze uszkodzoną lokomotywę, rannego maszynistę i 7 żołnierzy wziętych do niewoli bolszewickiej w czasie wypadu kaprala Kuczkowskiego, nakazał odwrót do stacji [[Jabłonowo Pomorskie]]. Natomiast do akcji przeciwko bolszewikom wkroczył 2 szwadron 215 p. ułanów oraz pociąg z III baonem 359 pp, stojący dotąd na stacji Konojady.
[[Plik:Polski improwizowany pociag pancerny z 1920r 1.jpg|600px|thumb|center|Polski improwizowany pociąg pancerny z 1920 r.]]
Improwizowany pociąg wywiadowczy „Wilczek”, po uzupełnieniu strat w Jabłonowie Pomorskim, powrócił do boju, dokonując wypadów w stronę nieprzyjaciela. U zbiegu linii z Golubia i Jabłonowa zmuszony został do postoju, spowodowanego zniszczeniem toru. Przy jego naprawie wzięła udział miejscowa ludność.

O godzinie 22:00 „Wilczek” wjechał na stację w wyzwolonej Brodnicy, a następnie posunął się jeszcze 2 km w kierunku Działdowa. O 23:30 udał się w drogę do Jabłonowa w celu złożenia meldunku szefowi grupy.

Natomiast pociąg pancerny „Wilk” posuwał się w kierunku Brodnicy od strony [[Kowalewo Pomorskie|Kowalewa]] i [[Golub-Dobrzyń|Golubia]] z zadaniem nękania wroga od wschodu i południa. Ciężkie boje prowadził zwłaszcza na wysokości wsi [[Niewierz (województwo kujawsko-pomorskie)|Niewierz]], gdzie wspierał w walce z bolszewikami por. Ciążyńskiego dowodzącego 1, 3, 4 szwadronem 215 puł oraz szwadronem karabinów maszynowych, przesuwającego się z Jabłoniowa przez Lembark – Wielkie Kruszyny – Małki – Niewierz. Po osiągnięciu Drwęcy 4 szwadron 215 pułk sforsował rzekę i skierował się do Osieka na południe od Brodnicy, dokonując oskrzydlenia 12 Dywizji Strzeleckiej od południa, pozostawiając jej jedyną wolną drogę na wschód, w kierunku Działdowa, i odcinając zarazem od 3 Korpusu Konnego Gaj-Chana.

[[Plik:Model1897 75mm gun 1.jpg|250px|thumb|[[Canon de 75 mle 1897|Armata 75 mm wz. 1897]]]]

=== Działania bojowe polskiej artylerii ===
2 bateria [[23 Pułk Artylerii Lekkiej (II RP)|214 pap]] pod dowództwem por. Bałatowskiego wkroczyła do walki pod [[Grzybno (powiat brodnicki)|Grzybnem]], gdzie kilkoma salwami zniszczyła stanowiska nieprzyjaciela, a następnie oddała salwy w kierunku lasu za [[Drużyny (gmina Bobrowo)|Drużynami]]. Po zwycięskiej walce piechoty artyleria została przesunięta i od godziny 16:30 ostrzeliwała wschodnią część Brodnicy.

Po wkroczeniu piechoty na przedmieścia miasta polscy artylerzyści z 3 baterii pod dowództwem ppor. Szulca zniszczyli ogniem bolszewicką baterię rozlokowaną na wzgórzu 136 na południowy zachód od [[Cielęta|Cieląt]]. Krótko po tym 2 bateria została przemieszczona na skrzyżowanie szos prowadzących z [[Kowalewo (województwo kujawsko-pomorskie)|Kowalewa]] i [[Jabłonowo Pomorskie|Jabłonowa]]. Około 18:30 od strony [[Szabda (wieś w województwie kujawsko-pomorskim)|Szabdy]] została ona zaatakowana przez znaczne siły bolszewickie, próbujące wyjść z okrążenia po odparciu ataków pociągu pancernego „Wilk” i 215 puł. Szczęśliwie z pomocą przyszła jej 3 bateria. Sytuacja po ciężkiej walce została opanowana.

=== Działania bojowe 359 pp i 362 pp ===
Od godziny 4 rano szosą w kierunku Brodnicy nacierał II baon 359 pp kpt. Podolskiego oraz baon ochotniczy 362 pp. Marsz piechoty na szpicy zabezpieczała kawaleria (70 konnych i 60 pieszych). Około godziny 9:00 szpica kawaleryjska natrafiła na nieprzyjaciela i pod ciężkim ogniem karabinów maszynowych wycofała się. Do natarcia na wieś [[Wichulec]] ruszył I baon 359 pp kapitana Podolskiego. Na lewej flance oskrzydlenia bolszewików dokonała jej 5 i 8 kompania pod dowództwem por. Kaczora, której zadaniem było natarcie wschodnim brzegiem jeziora [[Oleczno|Oleśno]] w kierunku drogi [[Bobrowo (województwo kujawsko-pomorskie)|Bobrowo]]-[[Grzybno (powiat brodnicki)|Grzybno]]. W czasie walk ppor. Kaczor został ciężko ranny.

W walkach pod Grzybnem wsławił się miejscowy ksiądz dziekan Rydlewski, który idąc na czele wojska okrzykami: „Za mną chłopcy” zagrzewał żołnierzy do walki.

III baon 359 pp pod dowództwem ppor. Reiske na odgłos walki dochodzący z miejsca operowania II baonu 359 pp wkroczył do akcji bojowej. Dowódca nakazał wyładunek wojska z wagonów kolejowych na otwartym polu między [[Najmowo|Najmowem]] a [[Konojady|Konojadami]] i rozwijając wojska w tyralierę ruszył do walki. Przed frontem polskich wojsk co rusz pojawiał się płk Aleksandrowicz, podtrzymując ducha walki i podrywając żołnierzy do ataku. Bolszewicy widząc, że tym razem mają do czynienia z doborowymi jednostkami armii polskiej uderzającymi na nich z szalonym impetem, zaczęli się cofać na linię Kolonia – Bobrowo – Grzybno, aż do toru kolejowego przy [[Kruszyny (województwo kujawsko-pomorskie)|Kruszynach]]. Po opanowaniu paniki w swoich szeregach przystąpili do kontrnatarcia, lecz dzięki wspaniałej postawie mjr. Lutomskiego o godzinie 13:30 wróg został odparty. Dalsza walka toczyła się ze zmiennymi losami, szala zwycięstwa przychylała się co i rusz z jednej na drugą stronę. Jednak dzięki walecznej postawie dowódców, użyciu najsurowszych środków dyscyplinujących (zastrzelono uciekającego z pola bitwy żołnierza narodowości żydowskiej)  i po dokonaniu uzupełnienia 2 świeżymi kompaniami I baonu 362 pp pod dowództwem ppor. Winnickiego stroną przeważającą zostali Polacy. Wojska polskie (9 kompania ppor. Szwarca i 12 kompania 362 pp) zdobyły [[Kruszyny Szlacheckie]] i [[Anielewo (województwo kujawsko-pomorskie)|Anielewo]].

Do kolejnego starcia z bolszewikami doszło we wsi [[Żmijewo (województwo kujawsko-pomorskie)|Żmijewo]] i [[Żmijewko]], gdzie zdążyli się oni już okopać. Po ciężkich walkach na bagnety o godzinie 14:00 obie pozycje wroga były zdobyte (12 bolszewików poległo, 9 wzięto do niewoli), a sztab bolszewików zmuszony został do opuszczenia Żmijewa i przeniesienia się do wsi [[Karbowo (województwo kujawsko-pomorskie)|Karbowo]] (majątek). Bolszewicy widząc operujących w Żmijewku 40 ułanów sierżanta Stanikowskiego, których wcześniej szef sztabu rtm. [[Ignacy Mielżyński|Mielżyński]] wysłał na lewe skrzydło, bojąc się oskrzydlenia opuścili Karbowo i rzucili się do ucieczki w kierunku lasu nad jeziorem [[Bachotek (jezioro)|Bachotek]]. Podczas ucieczki poznańscy ułani zadali im dotkliwe straty. Zdobyto 6 wozów, 2 konie i 80 skrzyń amunicji, a 500-osobowy oddział bolszewicki wsparty 50 kozakami przestał istnieć.

W dalszej części bitwy do ciężkich walk doszło także w okolicach wzgórz na północ od [[Niskie Brodno|jeziora Niskie Brodno]], gdzie oddziały 359 pp i 362 pp pod dowództwem mjr. Lutomskiego w potyczce na bagnety rozgromiły siły bolszewickie w sile 400 ludzi. Wyzwolono [[Szabda (wieś w województwie kujawsko-pomorskim)|Szabdę]] i ruszono na Brodnicę, po zajęciu miasta mjr. Lutomski rzucił oddziały na Szczukę i Cielęta.

Ciężkie walki prowadziła także 10 i 11 kompania por. Reiske, która po przekroczeniu toru kolejowego i ruszeniu w kierunku miasta dostała się pod silny ogień z młyna. Dzięki odważnej postawie porucznika obiekt ten zdobyto. Żołnierze z tratew zbudowali pomosty przeprawili się przez [[Drwęca|Drwęcę]] i po przejściu [[Michałowo (Brodnica)|Michałowa]] ruszyli w stronę [[Cielęta|Cieląt]].

=== Wyzwolenie Brodnicy ===
[[Plik:Battle of Warsaw - Phase 2.png|thumb|250px|Bitwa pod Brodnicą na planie bitwy warszawskiej]]
Wojska polskie około godziny 14:00 wtargnęły do miasta. Ogarnięci paniką bolszewicy, porzucając broń i zrabowany dobytek rzucili się do ucieczki przez most w stronę ul. Mazurskiej, a nawet wpław, i dalej szosą na [[Cielęta]]. Dopiero tam rosyjscy dowódcy opanowali sytuację i zorganizowali linie obronne. Tymczasem wojska polskie wlewały się do miasta witane serdecznie przez mieszkańców Brodnicy. Po krótkim odpoczynku Polacy przypuścili szturm w kierunki [[Szczuka (wieś)|Szczuki]] i [[Cielęta|Cieląt]]. Pod Cielętami ok. godziny 21:00 pod huraganowym ogniem nieprzyjaciela jeden z oficerów baonu ochotniczego 362 pp wydał komendę „W tył zwrot”, co doprowadziło do paniki w polskich szeregach i ucieczki całego lewego skrzydła. Pomyłka ta mogła doprowadzić do klęski w bitwie brodnickiej, jednakże bolszewicy nie wykorzystali zamieszania w polskich szeregach, które wnet zostało opanowane przez ppor. Reiske, który rzucił się w pogoń za uciekającymi żołnierzami i w Michałowie strzałami i krzykiem zmusił ich do zatrzymania.

Po przegrupowaniu się w Michałowie zarządzono powtórny atak na Cielęta. Tym razem wieś o godzinie 22:00 została zdobyta, a mieszkańcy Brodnicy mogli cieszyć się już w pełni wolnością.

W tym czasie mjr Lutomski uzyskał informację o rzekomych znacznych siłach bolszewickich, mających zagrażać wojskom polskim przebywającym w mieście odcięciem od sztabu grupy w Jabłonowie. Doniesienia te nie potwierdziły się, a rzekome zgrupowania bolszewików okazały się rozbitymi grupami maruderów<ref>Wojciech Zawadzki ''Pomorze 1920'', Bellona 2015</ref>.

=== Skutki militarne bitwy ===
W bitwie rozbitych zostało 7 pułków nieprzyjaciela. Zdobyto 3 sztandary, 21 karabinów maszynowych, wielu jeńców, amunicji i wozów.
Według relacji zamieszonej przez korespondenta wojennego w ''Kurierze Poznańskim'' (nr 200 z 1 września 1920). ''Bitwa pod Brodnicą stoczona przez oddziały wielkopolskie i pomorskie, była najważniejszym momentem w walkach z bolszewikami na [[Województwo pomorskie (II Rzeczpospolita)|Pomorzu]]. (...) Dzięki tej bitwie zdołano w szybkim tempie zająć [[Lidzbark]] i [[Działdowo]], nawiązując na południe od tej miejscowości łączność z armią gen. [[Władysław Sikorski|Sikorskiego]], zamykając w ten sposób krąg, otaczający nieprzyjaciela. (...) Całe masy wojsk bolszewickich zmuszono do przejścia granicy pruskiej, odcinając je od rosyjskich sił głównych.''

=== Straty ekonomiczne w powiecie brodnickim ===
Rada Powiatowa oceniła skutki inwazji bolszewickiej na 200 milionów [[Marka polska|marek]].

== Zobacz też ==
[[Plik:Brodnica, cmentarz wojskowy, kaplica.jpg|250px|thumb|Kaplica na [[Cmentarz wojskowy w Brodnicy|cmentarzu wojskowym w Brodnicy]] upamiętniająca poległych polskich żołnierzy, którzy zginęli w bitwie z bolszewikami.]]
* [[Cmentarz wojskowy w Brodnicy]]

== Przypisy ==
{{Przypisy}}

== Bibliografia ==
* [[Norman Davies]], ''God’s Playground. A History of Poland.'' Bd 1. The Origins to 1795; Bd 2. 1795 to the Present. Oxford University Press, Oxford 2005. {{ISBN|0-19-925339-0}}, {{ISBN|0-19-925340-4}}.
* Sylwester Bizan, ''Powiat i miasto Brodnica w walkach o niepodległość 1914-1920 rok. T. 2'', Brodnica 1939, s. 16-70.
* Marian Chwiałkowski, ''Bitwa polsko-sowiecka pod Brodnicą'', Wydawnictwo ''Multi'', Brodnica 2000, s. 7-23. {{ISBN|83-905158-7-3}}.

== Linki zewnętrzne ==
* [http://www.brodnica-online.pl/historia_miasto_bitwa.php Bitwa pod Brodnicą] na brodnica-online.pl
* [http://www.powiatwolsztyn.pl/powstanie/ignacy_mielzynski.html rtm. Ignacy Mielżyński] na powiatwolsztyn.pl

{{Wojna polsko-sowiecka}}

{{SORTUJ:Brodnica}}
[[Kategoria:Bitwa Warszawska]]
[[Kategoria:Historia Brodnicy]]

title: Bitwa pod Brodnicą

Czas: 18 sierpnia 1920

Miejsce: Brodnica i okolice, Pomorze

Terytorium: Polska

Przyczyna: ofensywa bolszewicka 1920 roku

Wynik: zwycięstwo Polski

title: Strony konfliktu

Polska: Rosyjska FSRR

title: Dowódcy

Andriej Rewa (dowódca 12-tej Dywizji Strzelców) · Modenow (szef sztabu) · Belejew (bolszewicki komendant miasta Brodnicy) · Niekrasow (komisarz wojenny)

title: Siły

12 Dywizja Strzelców z 4 Armii w skład, której wchodziła m.in. 36 Brygada Strzelców, 35 Brygada Strzelców, 34 Brygada Strzelców, 100 p.p., 101 p.p., 103 p.p., 104 p.p., 105 p.p., 106 p.p., 107 p.p., 108 p.p., 109 p.p. (siłę pojedynczego pułku bolszewickiego oceniano na 300-400 bagnetów), bolszewicy posiadali także dużą liczbę kulomiotów (karabinów maszynowych), 2 baterie lekkie (rozlokowane na południe od Brodnicy), 1 baterie ciężką (rozlokowaną na wschód od Brodnicy), 3 oddziały kawaleryjskie po 100 koni (w tym 86 pułk kawalerii). Razem około 3000

title: Straty

35 poległych · 308 rannych: 400 zabitych w tym 3 oficerów niemieckich, 1 sztandar, 18 ckm, 600 karabinów jednostrzałowych, 1 samochód oraz znaczne ilości amunicji i tabory


text:
# Czeryków
Czeryków (biał. Чэрыкаў, Czerykau) – miasto na Białorusi, w obwodzie mohylewskim, centrum administracyjne rejonu czerykowskiego, 77 km od Mohylewa. 8,2 tys. mieszkańców (2010).

## Historia
Pierwsza wzmianka pochodzi z 1460 r. W 1578 Czeryków stanowił część ekonomii mohylewskiej. Na początku XVII w. posiadał status miasta. W 1641 król Władysław IV Waza nadał miejscowości magdeburskie prawa miejskie i herb.
Miasto królewskie położone było w końcu XVIII wieku w powiecie orszańskim województwa witebskiego.
Utracony w I rozbiorze Polski w 1772 na rzecz Rosji. Pod zaborem był siedzibą powiatu czerykowskiego w guberni mohylewskiej.
Podczas okupacji hitlerowskiej, we wrześniu 1941 roku Niemcy utworzyli getto dla żydowskich mieszkańców. Przebywało w nim około 1000 osób. W grudniu 1941 roku Niemcy zlikwidowali getto, a Żydów zamordowali w okolicy. Sprawcami zbrodni było Einsatzkommando 9, oddziały 221 Dywizji Bezpieczeństwa oraz białoruska policja.
W 1986 miasto ucierpiało na skutek katastrofy czarnobylskiej.

wikiname: plwiki

title: Czeryków

in_language: pl

wikitext:
{{Miejscowość infobox
 |nazwa                        = Czeryków
 |nazwa oryginalna             = {{k|be|Чэрыкаў}}
 |zdjęcie                      =
 |opis zdjęcia                 =
 |alt zdjęcia                  =
 |herb                         = Coat of Arms of Čerykaŭ, Belarus.png
 |flaga                        = Flag of Čerykaŭ.png
 |dopełniacz nazwy             = Czerykowa
 |państwo                      = BY-MA
 |1. jednostka administracyjna =
 |2. jednostka administracyjna = [[Rejon czerykowski|czerykowski]]
 |powierzchnia                 =
 |wysokość                     = 134
 |rok                          = 2010
 |liczba ludności              = 8200<ref>{{Cytuj stronę | url = http://belstat.gov.by/homep/ru/publications/population/2010/sbornik_population_2010.rar | tytuł = Численность населения по Республике Беларусь, областям и г. Минску (тысяч человек) на 1 января 2010 года | opublikowany = belstat.gov.by | archiwum = https://web.archive.org/web/20100918054456/http://belstat.gov.by/homep/ru/publications/population/2010/sbornik_population_2010.rar | zarchiwizowano = 2010-09-18 | język = ru}}</ref>
 |gęstość zaludnienia          =
 |numer kierunkowy             =
 |kod pocztowy                 =
 |tablice rejestracyjne        =
 |współrzędne                  = 53°34′20″N 31°22′50″E
 |commons                      = Category:Čerykaŭ
 |www                          =
}}
'''Czeryków''' ({{biał.|Чэрыкаў}}, ''Czerykau'') – [[miasto]] na [[Białoruś|Białorusi]], w [[Obwód mohylewski|obwodzie mohylewskim]], centrum administracyjne [[Rejon czerykowski|rejonu czerykowskiego]], 77 km od [[Mohylew]]a. 8,2 tys. mieszkańców (2010).

== Historia ==
[[Plik:Čerykaŭ, Rynak. Чэрыкаў, Рынак (M. Astankovič, 1905).jpg|thumb|left|Czeryków na początku XX w.]]
Pierwsza wzmianka pochodzi z 1460 r. W 1578 Czeryków stanowił część ekonomii mohylewskiej. Na początku XVII w. posiadał status miasta. W 1641 [[Król Polski|król]] [[Władysław IV Waza]] nadał miejscowości [[Prawo magdeburskie|magdeburskie prawa miejskie]] i herb.

[[Miasto królewskie]] położone było w końcu XVIII wieku w [[powiat orszański (I Rzeczpospolita)|powiecie orszańskim]] [[województwo witebskie|województwa witebskiego]]<ref>Вялікі гістарычны атлас Беларусі Т.2, Mińsk 2013, s. 104.</ref>.

Utracony w [[I rozbiór Polski|I rozbiorze Polski]] w 1772 na rzecz [[Imperium Rosyjskie|Rosji]]. Pod zaborem był siedzibą [[Powiat czerykowski|powiatu czerykowskiego]] w [[Gubernia mohylewska|guberni mohylewskiej]].

Podczas okupacji hitlerowskiej, we wrześniu 1941 roku Niemcy utworzyli [[Getto żydowskie|getto dla żydowskich mieszkańców]]. Przebywało w nim około 1000 osób. W grudniu 1941 roku Niemcy zlikwidowali getto, a Żydów zamordowali w okolicy. Sprawcami zbrodni było Einsatzkommando 9, oddziały 221 Dywizji Bezpieczeństwa oraz białoruska policja<ref>{{Cytuj |redaktor = Geoffrey P. Megargee |tytuł = Encyclopedia of camps and ghettos, 1933-1945 |wolumin = II, part B |s = 1662}}</ref>.

W 1986 miasto ucierpiało na skutek [[Katastrofa w Czarnobylskiej Elektrowni Jądrowej|katastrofy czarnobylskiej]].

== Przypisy ==
{{Przypisy}}

== Linki zewnętrzne ==
* {{SgKP|I|850|Czeryków}}
* [http://orda.of.by/.lib/zyskar/nk/92 Czeryków] w dziele ''Nasze kościoły'' [[Jozafat Żyskar|Jozafata Żyskara]]

{{Stolice rejonów obwodu mohylewskiego}}

{{Kontrola autorytatywna}}

[[Kategoria:Ekonomia mohylewska]]
[[Kategoria:Miasta w obwodzie mohylewskim]]
[[Kategoria:Rejon czerykowski]]
[[Kategoria:Miasta królewskie I Rzeczypospolitej (województwo witebskie)]]

title: CzerykówЧэрыкаў

Herb: Flaga

Państwo: Białoruś

Obwód: mohylewski

Rejon: czerykowski


text:
# Silnik krokowy
Silnik krokowy, silnik skokowy – silnik elektryczny, w którym impulsowe zasilanie prądem elektrycznym powoduje, że jego wirnik nie obraca się ruchem ciągłym, lecz wykonuje za każdym razem ruch obrotowy o ściśle ustalony kąt.
Dzięki temu kąt obrotu wirnika jest ściśle zależny od liczby dostarczonych impulsów prądowych, a prędkość kątowa wirnika jest dokładnie równa częstotliwości impulsów pomnożonej przez wartość kąta obrotu wirnika w jednym cyklu pracy silnika.
Kąt obrotu wirnika pod wpływem działania jednego impulsu może mieć różną wartość, zależnie od budowy silnika – jest to zwykle wartość od kilku do kilkudziesięciu stopni. Silniki krokowe, zależnie od przeznaczenia, są przystosowane do wykonywania od ułamków obrotu na minutę do kilkuset obrotów na minutę.

## Rodzaje silników krokowych
Są trzy podstawowe typy silników krokowych pod względem budowy:
- silnik z magnesem trwałym
- silnik o zmiennej reluktancji
- silnik hybrydowy

Inny podział wyróżnia silniki bipolarne (4 wyprowadzenia) i unipolarne (5 albo 6 wyprowadzeń).

## Zastosowania
Silniki krokowe są stosowane wszędzie tam, gdzie kluczowe znaczenie ma możliwość precyzyjnego sterowania ruchem, utrzymanie pozycji i zmiana o określoną wartość, w układzie z otwartą pętlą sterowania:
- w szeroko rozumianej automatyce – w mechanicznych urządzeniach regulacyjnych (np. automatycznych zaworach)
- w urządzeniach pomiarowych np. zegarach kwarcowych do przesuwania wskazówek
- w robotyce – do sterowania ruchem ramion robotów, kół w automatycznych wózkach widłowych itp.
- w drukarkach igłowych i atramentowych oraz ploterach – do sterowania ruchem głowicy drukującej lub igły, przesuwu papieru czy folii
- w napędach CD/DVD – do sterowania ruchem głowicy czytającej zawierającej laser
- w samochodach – otwieranie przepustnicy

## Zalety i wady silników krokowych
Zalety:
- kąt obrotu silnika jest proporcjonalny do liczby impulsów wejściowych
- silnik pracuje z pełnym momentem w stanie spoczynku (o ile uzwojenia są zasilane)
- precyzyjne pozycjonowanie i powtarzalność ruchu – dobre silniki krokowe mają dokładność ok. 3–5% kroku i błąd ten nie kumuluje się z kroku na krok
- możliwość bardzo szybkiego rozbiegu, hamowania i zmiany kierunku
- niezawodność – ze względu na brak szczotek żywotność silnika zależy tylko od żywotności łożysk
- zależność obrotów silnika od dyskretnych impulsów umożliwia sterowanie w pętli otwartej, przez co silnik krokowy jest łatwiejszy i tańszy w sterowaniu
- możliwość osiągania bardzo małych prędkości synchronicznych obrotów z obciążeniem umocowanym bezpośrednio na wale silnika
- szeroki zakres prędkości obrotowych – uzyskiwany dzięki temu, że prędkość jest proporcjonalna do częstotliwości impulsów wejściowych
- jedną z najbardziej znaczących zalet silnika krokowego jest możliwość dokładnego sterowania w pętli otwartejPraca w pętli otwartej oznacza, że nie potrzeba sprzężenia zwrotnego – informacji o położeniu. Takie sterowanie eliminuje potrzebę stosowania kosztownych urządzeń sprzężenia zwrotnego, takich jak np. enkodery optoelektroniczne. Pozycje okeśla się zliczając impulsy wejściowe od położenia skrajnego. Ponieważ (patrz: wady) w silniku krokowym może jednak wystąpić zjawisko gubienia kroków, np. przy niewłaściwym sterowaniu lub nadmiernym obciążeniu silnika, nie można tej zalety traktować jako gwarantowanej dla każdego silnika krokowego i dowolnych warunków jego pracy.

Wady:
- rezonanse mechaniczne pojawiające się przy niewłaściwym sterowaniu
- trudności przy pracy z bardzo dużymi obrotoami
- w praktyce – małe maksymalne obroty: rzędu kilku–kilkuset obrotów na minutę
- występowanie zjawiska gubienia kroków
- duży pobór prądu
- duża emisja ciepła

title: Silnik krokowy

wikitext:
{{Dopracować|źródła=2013-08}}
[[Plik:StepperMotor.gif|thumb|300px|Animacja uproszczonego silnika krokowego [[Silnik reluktancyjny|reluktancyjnego]] unipolarnego. Wirnik jest wykonany jako tarcza zębata.
'''Krok 1:''' Elektromagnes górny (1) jest załączony, przyciągając najbliższe zęby wirnika do zębów stojana tego elektromagnesu, przesuwając wirnik
'''Krok 2:''' Elektromagnes górny (1) jest wyłączany, a włączany jest elektromagnes prawy (2), pociągając zęby wirnika do zębów elektromagnesu prawego (2). W tym przykładzie prowadzi to do obrotu o 3,6°
'''Krok 3 i 4:''' Włączany jest kolejny elektromagnes wywołując obrót wirnik silnika o kolejny krok]]
[[Plik:Stepper motor.svg|thumb|300px|Silnik krokowy. Zasada działania [[silnik reluktancyjny|silnika reluktancyjnego]]: po zmianie zasilania z pasma A do B wirnik wykonuje skok tak, aby [[reluktancja]] dla strumienia była najmniejsza, czyli ustawiając się „pod” zębem [[stojan]]a]]
[[Plik:Schrittmotorfoto.jpg|thumb|300px|Budowa wewnętrzna silnika krokowego z [[magnes trwały|magnesem trwałym]]]]

'''Silnik krokowy, silnik skokowy''' – [[silnik elektryczny]], w którym impulsowe zasilanie [[prąd elektryczny|prądem elektrycznym]] powoduje, że jego [[wirnik]] nie obraca się ruchem ciągłym, lecz wykonuje za każdym razem [[ruch obrotowy]] o ściśle ustalony [[kąt]].

Dzięki temu [[Obrót|kąt obrotu]] wirnika jest ściśle zależny od liczby dostarczonych impulsów prądowych, a [[prędkość kątowa]] wirnika jest dokładnie równa [[częstotliwość|częstotliwości]] impulsów pomnożonej przez wartość kąta obrotu wirnika w jednym cyklu pracy silnika.

Kąt obrotu wirnika pod wpływem działania jednego impulsu może mieć różną wartość, zależnie od budowy silnika – jest to zwykle wartość od kilku do kilkudziesięciu [[Stopień (kąt)|stopni]]. Silniki krokowe, zależnie od przeznaczenia, są przystosowane do wykonywania od ułamków obrotu na minutę do kilkuset [[RPM (jednostka miary)|obrotów na minutę]].

== Rodzaje silników krokowych ==
Są trzy podstawowe typy silników krokowych pod względem budowy<ref>{{Cytuj |autor =  |tytuł = Teoria silników krokowych |data = 21.02.2019 |url = http://www.silniki.pl/download/podstawowe%20informacje.pdf}}</ref>:
* silnik z [[magnes]]em trwałym
* silnik o zmiennej [[reluktancja|reluktancji]]
* silnik hybrydowy

Inny podział wyróżnia silniki bipolarne (4 wyprowadzenia) i unipolarne (5 albo 6 wyprowadzeń).

== Zastosowania ==
Silniki krokowe są stosowane wszędzie tam, gdzie kluczowe znaczenie ma możliwość precyzyjnego sterowania ruchem, utrzymanie pozycji i zmiana o określoną wartość, w układzie z otwartą pętlą sterowania:
* w szeroko rozumianej [[automatyka|automatyce]] – w mechanicznych urządzeniach regulacyjnych (np. automatycznych [[Zawór|zaworach]])
* w urządzeniach pomiarowych np. [[zegar kwarcowy|zegarach kwarcowych]] do przesuwania wskazówek
* w [[robotyka|robotyce]] – do sterowania ruchem ramion robotów, kół w automatycznych [[Wózek jezdniowy|wózkach widłowych]] itp.
* w [[drukarka]]ch igłowych i atramentowych oraz [[ploter]]ach – do sterowania ruchem głowicy drukującej lub igły, przesuwu papieru czy folii
* w napędach [[płyta kompaktowa|CD]]/[[DVD]] – do sterowania ruchem głowicy czytającej zawierającej [[laser]]
* w [[samochód|samochodach]] – otwieranie przepustnicy

== Zalety i wady silników krokowych ==
Zalety:
* kąt obrotu silnika jest proporcjonalny do liczby impulsów wejściowych
* silnik pracuje z pełnym momentem w stanie spoczynku (o ile [[uzwojenie|uzwojenia]] są zasilane)
* precyzyjne pozycjonowanie i powtarzalność ruchu – dobre silniki krokowe mają dokładność ok. 3–5% kroku i błąd ten nie kumuluje się z kroku na krok
* możliwość bardzo szybkiego rozbiegu, hamowania i zmiany kierunku
* niezawodność – ze względu na brak [[szczotka (elektrotechnika)|szczotek]] żywotność silnika zależy tylko od żywotności łożysk
* zależność obrotów silnika od dyskretnych impulsów umożliwia sterowanie w pętli otwartej, przez co silnik krokowy jest łatwiejszy i tańszy w sterowaniu
* możliwość osiągania bardzo małych prędkości synchronicznych obrotów z obciążeniem umocowanym bezpośrednio na wale silnika
* szeroki zakres prędkości obrotowych – uzyskiwany dzięki temu, że prędkość jest proporcjonalna do częstotliwości impulsów wejściowych
* jedną z najbardziej znaczących zalet silnika krokowego jest możliwość dokładnego sterowania w pętli otwartej
Praca w pętli otwartej oznacza, że nie potrzeba [[sprzężenie zwrotne|sprzężenia zwrotnego]] – informacji o położeniu. Takie sterowanie eliminuje potrzebę stosowania kosztownych urządzeń sprzężenia zwrotnego, takich jak np. enkodery optoelektroniczne. Pozycje okeśla się zliczając impulsy wejściowe od położenia skrajnego. Ponieważ (patrz: wady) w silniku krokowym może jednak wystąpić zjawisko gubienia kroków, np. przy niewłaściwym sterowaniu lub nadmiernym obciążeniu silnika, nie można tej zalety traktować jako gwarantowanej dla każdego silnika krokowego i dowolnych warunków jego pracy.

Wady:
* rezonanse mechaniczne pojawiające się przy niewłaściwym sterowaniu
* trudności przy pracy z bardzo dużymi obrotoami
* w praktyce – małe maksymalne obroty: rzędu kilku–kilkuset obrotów na minutę
* występowanie zjawiska gubienia kroków
* duży pobór prądu
* duża emisja ciepła

== Przypisy ==
{{Przypisy}}

{{commonscat|Stepper motors}}

{{Kontrola autorytatywna}}

[[Kategoria:Silniki elektryczne]]


text:
# Phyllogomphoides
Phyllogomphoides  – rodzaj ważek z rodziny gadziogłówkowatych (Gomphidae).

## Podział systematyczny
Do rodzaju należą następujące gatunki:

- Phyllogomphoides aculeus Belle, 1982
- Phyllogomphoides albrighti (Needham, 1950)
- Phyllogomphoides andromeda (Selys, 1869)
- Phyllogomphoides angularis Belle, 1982
- Phyllogomphoides annectens (Selys, 1869)
- Phyllogomphoides apiculatus Cook & González-Soriano, 1990
- Phyllogomphoides appendiculatus (Kirby, 1899)
- Phyllogomphoides atlanticus (Belle, 1970)
- Phyllogomphoides audax (Hagen in Selys, 1854)
- Phyllogomphoides bifasciatus (Hagen in Selys, 1878)
- Phyllogomphoides brunneus Belle, 1981
- Phyllogomphoides burgosi Belle, 1989
- Phyllogomphoides calverti (Kirby, 1897)
- Phyllogomphoides camposi (Calvert, 1909)
- Phyllogomphoides cassiopeia (Belle, 1975)
- Phyllogomphoides cepheus Belle, 1980
- Phyllogomphoides cornutifrons (Needham, 1944)
- Phyllogomphoides cristatus (Needham, 1944)
- Phyllogomphoides danieli González-Soriano & Novelo-Gutiérrez, 1990
- Phyllogomphoides duodentatus Donnelly, 1979
- Phyllogomphoides enriquei Torres-Pachón & Novelo-Gutiérrez, 2017
- Phyllogomphoides fuliginosus (Hagen in Selys, 1854)
- Phyllogomphoides imperator Belle, 1976
- Phyllogomphoides indicatrix Belle, 1989
- Phyllogomphoides insignatus Donnelly, 1979
- Phyllogomphoides joaquini Rodrigues, 1992
- Phyllogomphoides lieftincki (Belle, 1970)
- Phyllogomphoides litoralis Belle, 1984
- Phyllogomphoides luisi González-Soriano & Novelo-Gutiérrez, 1990
- Phyllogomphoides major Belle, 1984
- Phyllogomphoides nayaritensis Belle, 1987
- Phyllogomphoides pacificus (Selys, 1873)
- Phyllogomphoides pedunculus Belle, 1984
- Phyllogomphoides praedatrix Belle, 1982
- Phyllogomphoides pseudangularis Belle, 1994
- Phyllogomphoides pseudoundulatus Belle, 1984
- Phyllogomphoides pugnifer Donnelly, 1979
- Phyllogomphoides regularis (Selys, 1873)
- Phyllogomphoides selysi (Navás, 1924)
- Phyllogomphoides semicircularis (Selys, 1854)
- Phyllogomphoides singularis Belle, 1979
- Phyllogomphoides spiniventris Belle, 1994
- Phyllogomphoides stigmatus (Say, 1840)
- Phyllogomphoides suasillus Donnelly, 1979
- Phyllogomphoides suasus (Selys, 1859)
- Phyllogomphoides suspectus Belle, 1994
- Phyllogomphoides undulatus (Needham, 1944)

title: Phyllogomphoides

wikitext:
{{Tytuł kursywą}}
{{Zwierzę infobox
 |nazwa łacińska         = ''Phyllogomphoides''
 |TSN                    = 591837
 |zoolog                 = Belle, 1970
 |okres istnienia        =
 |grafika                = Phyllogomphoides albrighti bradyreed 19366236.jpg
 |opis grafiki           = ''[[Phyllogomphoides albrighti]]''
 |typ                    = [[stawonogi]]
 |gromada                = [[owady]]
 |podgromada             = [[Owady uskrzydlone|uskrzydlone]]
 |rząd                   = [[ważki]]
 |podrząd                = [[ważki różnoskrzydłe]]
 |rodzina                = [[gadziogłówkowate]]
 |rodzaj                 = ''Phyllogomphoides''
 |synonimy               =
 |ranga podtaksonu       = [[gatunek (biologia)|Gatunki]]
 |podtaksony             = ''47 gatunków – zobacz opis w tekście''
 |wikispecies            = Phyllogomphoides
 |commons                = Category:Phyllogomphoides
}}
'''''Phyllogomphoides ''''' – [[Rodzaj (biologia)|rodzaj]] [[ważki|ważek]] z rodziny [[gadziogłówkowate|gadziogłówkowatych]] (Gomphidae){{r|wol}}.

== Podział systematyczny ==
Do rodzaju należą następujące gatunki{{r|wol}}:
{{Układ wielokolumnowy | szerokość = 420px | liczba = 3 |
* ''[[Phyllogomphoides aculeus]]'' Belle, 1982
* ''[[Phyllogomphoides albrighti]]'' (Needham, 1950)
* ''[[Phyllogomphoides andromeda]]'' (Selys, 1869)
* ''[[Phyllogomphoides angularis]]'' Belle, 1982
* ''[[Phyllogomphoides annectens]]'' (Selys, 1869)
* ''[[Phyllogomphoides apiculatus]]'' Cook & González-Soriano, 1990
* ''[[Phyllogomphoides appendiculatus]]'' (Kirby, 1899)
* ''[[Phyllogomphoides atlanticus]]'' (Belle, 1970)
* ''[[Phyllogomphoides audax]]'' (Hagen in Selys, 1854)
* ''[[Phyllogomphoides bifasciatus]]'' (Hagen in Selys, 1878)
* ''[[Phyllogomphoides brunneus]]'' Belle, 1981
* ''[[Phyllogomphoides burgosi]]'' Belle, 1989
* ''[[Phyllogomphoides calverti]]'' (Kirby, 1897)
* ''[[Phyllogomphoides camposi]]'' (Calvert, 1909)
* ''[[Phyllogomphoides cassiopeia]]'' (Belle, 1975)
* ''[[Phyllogomphoides cepheus]]'' Belle, 1980
* ''[[Phyllogomphoides cornutifrons]]'' (Needham, 1944)
* ''[[Phyllogomphoides cristatus]]'' (Needham, 1944)
* ''[[Phyllogomphoides danieli]]'' González-Soriano & Novelo-Gutiérrez, 1990
* ''[[Phyllogomphoides duodentatus]]'' Donnelly, 1979
* ''[[Phyllogomphoides enriquei]]'' Torres-Pachón & Novelo-Gutiérrez, 2017
* ''[[Phyllogomphoides fuliginosus]]'' (Hagen in Selys, 1854)
* ''[[Phyllogomphoides imperator]]'' Belle, 1976
* ''[[Phyllogomphoides indicatrix]]'' Belle, 1989
* ''[[Phyllogomphoides insignatus]]'' Donnelly, 1979
* ''[[Phyllogomphoides joaquini]]'' Rodrigues, 1992
* ''[[Phyllogomphoides lieftincki]]'' (Belle, 1970)
* ''[[Phyllogomphoides litoralis]]'' Belle, 1984
* ''[[Phyllogomphoides luisi]]'' González-Soriano & Novelo-Gutiérrez, 1990
* ''[[Phyllogomphoides major]]'' Belle, 1984
* ''[[Phyllogomphoides nayaritensis]]'' Belle, 1987
* ''[[Phyllogomphoides pacificus]]'' (Selys, 1873)
* ''[[Phyllogomphoides pedunculus]]'' Belle, 1984
* ''[[Phyllogomphoides praedatrix]]'' Belle, 1982
* ''[[Phyllogomphoides pseudangularis]]'' Belle, 1994
* ''[[Phyllogomphoides pseudoundulatus]]'' Belle, 1984
* ''[[Phyllogomphoides pugnifer]]'' Donnelly, 1979
* ''[[Phyllogomphoides regularis]]'' (Selys, 1873)
* ''[[Phyllogomphoides selysi]]'' (Navás, 1924)
* ''[[Phyllogomphoides semicircularis]]'' (Selys, 1854)
* ''[[Phyllogomphoides singularis]]'' Belle, 1979
* ''[[Phyllogomphoides spiniventris]]'' Belle, 1994
* ''[[Phyllogomphoides stigmatus]]'' (Say, 1840)
* ''[[Phyllogomphoides suasillus]]'' Donnelly, 1979
* ''[[Phyllogomphoides suasus]]'' (Selys, 1859)
* ''[[Phyllogomphoides suspectus]]'' Belle, 1994
* ''[[Phyllogomphoides undulatus]]'' (Needham, 1944)
}}

== Przypisy ==
{{Przypisy|
<ref name="wol">{{Cytuj | autor = "Paulson, D., Schorr, M., Abbott, J., Bota-Sierra, C., Deliry, C., Dijkstra, K.-D. & Lozano, F. (koordynatorzy)" | tytuł = World Odonata List | url = https://www.odonatacentral.org/app/#/wol/ | opublikowany = OdonataCentral, University of Alabama | data = 2025 | data dostępu = 2025-08-20 | język = en}}</ref>
}}

{{Kontrola autorytatywna}}

[[Kategoria:Phyllogomphoides]]

title: Domena

Domena: eukarionty

Królestwo: zwierzęta

Typ: stawonogi

Gromada: owady

Podgromada: uskrzydlone

Rząd: ważki

Podrząd: ważki różnoskrzydłe

Rodzina: gadziogłówkowate

Rodzaj: Phyllogomphoides


text:
# Jerzy Chozewita
Jerzy Chozewita – mnich chrześcijański, czczony w prawosławiu jako święty.
Urodził się na Cyprze. Wcześnie stracił rodziców; udał się wówczas na pielgrzymkę do Palestyny. Z Ziemi Świętej już nie wyjechał, gdyż wstąpił do Monasteru Chozewickiego na pustyni między Jerychem a Jerozolimą. Po pewnym czasie został jego przełożonym. Już za życia zyskał opinię świętego dzięki surowej ascezie, jaką uprawiał.
Na ikonach przedstawiany w szatach mnicha wielkiej schimy, co sugeruje, że złożył takie śluby; nie zostało jednak ustalone, kiedy miało to miejsce.

title: Jerzy Chozewita

wikitext:
{{Święty infobox
 |rodzaj               =
 |imię                 = Jerzy Chozewita
 |imię oryginalne      =
 |tytuły               = święty mnich (''prepodobnyj'')
 |grafika              =
 |podpis grafiki       =
 |data urodzenia       = VI w.
 |miejsce urodzenia    = [[Cypr (wyspa)|Cypr]]
 |data śmierci         = I poł. VII w.
 |miejsce śmierci      = [[Klasztor Świętego Jerzego|Monaster Chozewicki]]
 |kościół              =
 |data beatyfikacji    =
 |miejsce beatyfikacji =
 |beatyfikujący        =
 |data kanonizacji     =
 |miejsce kanonizacji  =
 |kanonizujący         =
 |wspomnienie          = [[8 stycznia]]
 |atrybuty             = zwój pisma
 |patron               =
 |miejsce kultu        =
 |faksymile            =
 |opis faksymile       =
 |commons              =
 |wikiźródła           =
 |wikicytaty           =
}}
'''Jerzy Chozewita''' – [[Zakon mniszy|mnich]] chrześcijański, czczony w [[Prawosławie|prawosławiu]] jako święty.

Urodził się na [[Cypr (wyspa)|Cyprze]]. Wcześnie stracił rodziców; udał się wówczas na pielgrzymkę do [[Palestyna|Palestyny]]. Z Ziemi Świętej już nie wyjechał, gdyż wstąpił do [[Klasztor Świętego Jerzego|Monasteru Chozewickiego]] na pustyni między [[Jerycho|Jerychem]] a [[Jerozolima|Jerozolimą]]. Po pewnym czasie został jego przełożonym. Już za życia zyskał opinię [[Święty|świętego]] dzięki surowej ascezie, jaką uprawiał.

Na [[ikona]]ch przedstawiany w szatach [[Wielki schimnik|mnicha wielkiej schimy]], co sugeruje, że złożył takie śluby; nie zostało jednak ustalone, kiedy miało to miejsce.

== Bibliografia ==
*''W służbie Bogu i ludziom'', Warszawska Metropolia Prawosławna, Warszawa 2008, {{ISBN|978-83-60311-14-1}}, s.356

{{Kontrola autorytatywna}}

[[Kategoria:Święci prawosławni]]
[[Kategoria:Urodzeni w VI wieku]]
[[Kategoria:Zmarli w VII wieku]]
[[Kategoria:Zakonnicy prawosławni]]

title: Jerzy Chozewita

Data i miejsce urodzenia: VI w. · Cypr

Data i miejsce śmierci: I poł. VII w. · Monaster Chozewicki

Wspomnienie: 8 stycznia

Atrybuty: zwój pisma


text:
# Port lotniczy Kerry
Port lotniczy Kerry (kod IATA: KIR, kod ICAO: EIKY) – niewielki port lotniczy znajdujący się w połowie drogi między miastami Killarney i Tralee, nieopodal wsi Farranfore. W 2006 roku port obsłużył 185 tysięcy pasażerów.

## Linie lotnicze i połączenia
| Linia lotnicza   | Kierunek                                                                                |
| ---------------- | ---------------------------------------------------------------------------------------------------------- |
| Chalair Aviation | Sezonowo: 1. Brest-Bretagne 2. Quimper                                                                     |
| Ryanair          | 1. Dublin 2. Frankfurt-Hahn 3. Londyn-Luton 4. Londyn-Stansted 5. Manchester Sezonowo: 1. Alicante 2. Faro |

title: Port lotniczy Kerry

wikitext:
{{Lotnisko infobox
 |nazwa                = Kerry Airport<br>Aerfort Chiarraí
 |nazwa oryginalna     =
 |zdjęcie              = Kerry Airport.jpg
 |opis zdjęcia         =
 |alt zdjęcia          =
 |państwo              = IRL
 |miejscowość          = [[Killarney]]/[[Tralee]]
 |typ                  = cywilne
 |właściciel           = Kerry Airport Plc
 |zarządca             =
 |data otwarcia        =
 |data zamknięcia      =
 |IATA                 = KIR
 |ICAO                 = EIKY
 |strefa czasowa       = 0
 |wysokość             = 34 m n.p.m.
 |statystyki rok       = 2015<ref>http://www.cso.ie/px/pxeirestat/Statire/SelectVarVal/Define.asp?maintable=ctm01</ref>
 |liczba pasażerów     = 307 000 {{zmiana|wzrost}}4%
 |cargo                =
 |liczba operacji      =
 |1. pas: kierunek     = 08/26
 |1. pas: nawierzchnia = [[asfalt]]
 |1. pas: długość      = 2000 m
 |2. pas: kierunek     = 07/25
 |2. pas: nawierzchnia = asfalt
 |2. pas: długość      = 1230 m
 |współrzędne          = 52°10′51″N 9°31′26″W
 |commons              = Category:Kerry Airport
 |www                  = http://www.kerryairport.ie/
}}
'''Port lotniczy Kerry''' ([[kod lotniska IATA|kod IATA]]: '''KIR''', [[kod lotniska ICAO|kod ICAO]]: '''EIKY''') – niewielki port lotniczy znajdujący się w połowie drogi między miastami [[Killarney]] i [[Tralee]], nieopodal wsi [[Farranfore]]. W [[2006]] roku port obsłużył 185 tysięcy pasażerów.

== Linie lotnicze i połączenia ==
{| class="wikitable sortable"
!Linia lotnicza
!Kierunek
|- align=left
| align=center|[[Chalair Aviation]]
|
'''Sezonowo:'''
# {{flaga|FRA}} [[Port lotniczy Brest-Bretagne|Brest-Bretagne]]<ref>{{Cytuj | url=https://www.rte.ie/news/business/2023/0327/1366475-kerry-airport-to-get-two-new-summer-routes-to-france/ | tytuł=Kerry Airport to get two new summer routes to France<!-- Tytuł wygenerowany przez bota --> | opublikowany=rte.ie | język=en | data dostępu=2024-04-25}}</ref>
# {{flaga|FRA}} [[port lotniczy Quimper-Cornouaille|Quimper]]
|- align=left
| align=center|[[Ryanair]]
|
# {{flaga|IRL}} [[port lotniczy Dublin|Dublin]]
# {{flaga|GER}} [[port lotniczy Frankfurt-Hahn|Frankfurt-Hahn]]
# {{flaga|GBR}} [[port lotniczy Londyn-Luton|Londyn-Luton]]
# {{flaga|GBR}} [[port lotniczy Londyn-Stansted|Londyn-Stansted]]
# {{flaga|GBR}} [[port lotniczy Manchester|Manchester]]
'''Sezonowo:'''
# {{flaga|ESP}} [[Port lotniczy Alicante-Elche|Alicante]]
# {{Flaga|Portugalia}} [[port lotniczy Faro|Faro]]
|}

== Przypisy ==
{{Przypisy}}

== Linki zewnętrzne ==
* {{cytuj stronę| url = http://www.kerryairport.ie/ | tytuł = Strona portu lotniczego Kerry | data dostępu = 2009-10-02 | autor = | opublikowany = | data = | język = en}}

[[Kategoria:Porty lotnicze w Irlandii|Kerry]]

title: Kerry Airport · Aerfort Chiarraí

Państwo: Irlandia

Miejscowość: Killarney/Tralee

Typ: cywilne

Właściciel: Kerry Airport Plc

Kod IATA: KIR

Kod ICAO: EIKY

Strefa czasowa: UTC 0

title: Drogi startowe

Kierunek 08/26: asfalt, 2000 m

Kierunek 07/25: asfalt, 1230 m


text:
# Białynin
Białynin – wieś w Polsce położona w województwie łódzkim, w powiecie skierniewickim, w gminie Głuchów.
Wieś arcybiskupstwa gnieźnieńskiego w ziemi rawskiej województwa rawskiego w 1792 roku.

## Położenie i okolica
Białynin leży przy drodze krajowej nr 72, łączącej Łódź i Rawę Mazowiecką. W pobliżu wsi przepływa rzeczka Łupia, uważana za ciek źródłowy Skierniewki.
Okolicę wsi stanowią głównie pola uprawne; jest także nieco łąk.

## Opis miejscowości
W miejscowości znajdują się m.in. kościół, cmentarz parafialny, szkoła podstawowa (szkoła uczestniczy w programie edukacji ekologicznej), przedszkole, biblioteka, ochotnicza straż pożarna i kilka sklepów.
Przez Białynin przebiega trasa Rogowskiej Kolei Wąskotorowej, której stacja znajduje się we wsi.

## Historia
Białynin jest starą wsią. Najstarsza wzmianka o nim pochodzi z 1359 r. W owym czasie miejscowość należała do dóbr arcybiskupich i leżała na krańcach księstwa łowickiego.
W latach 1954–1972 istniała gromada Białynin-Krasówka
W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa skierniewickiego.
We wsi urodził się w 1873 roku ksiądz Józef Jóźwik.
W 1983 roku nakręcono we wsi fragment filmu Fucha.

## Zabytki
Według rejestru zabytków Narodowego Instytutu Dziedzictwa na listę zabytków wpisane są obiekty:
- zespół kościoła pw. św. Wawrzyńca, pocz. XX w.:
  - kościół, nr rej.: 510/A z 8.11.1978
  - plebania, nr rej.: jw.
  - cmentarz kościelny, nr rej.: 955/A z 2.02.1994
  - ogrodzenie, nr rej.: jw.
- kaplica cmentarna, drewniana, XIX w., nr rej.: 12/11/ z 27.05.1946 oraz 273 z 29.12.1967

title: Białynin

wikitext:
{{Polska miejscowość infobox
 |nazwa                  = Białynin
 |rodzaj miejscowości    = wieś
 |zdjęcie                = MOs810 WG 30 2023 (Saint Lawrence church in Białynin) (3).jpg
 |opis zdjęcia           = [[Kościół św. Wawrzyńca w Białyninie|Kościół św. Wawrzyńca]]
 |alt zdjęcia            =
 |województwo            = łódzkie
 |powiat                 = [[Powiat skierniewicki|skierniewicki]]
 |gmina                  = [[Głuchów (gmina)|Głuchów]]
 |sołectwo               =
 |miejscowość podstawowa =
 |wysokość               =
 |liczba ludności        = 294<ref>{{Cytuj |url=https://bdl.stat.gov.pl/bdl/metadane/cechy/4182 |tytuł=NSP 2021: Ludność w miejscowościach statystycznych |data=2022-09-19 |data dostępu=2022-10-04 |opublikowany=Bank Danych Lokalnych GUS}}</ref>
 |rok                    = 2022
 |strefa numeracyjna     = 46
 |kod pocztowy           = 96-130<ref>{{Poczta Polska|2022-10|s=27}}</ref>
 |tablice rejestracyjne  = ESK
 |SIMC                   = 0727759
 |kod mapy               = Głuchów (gmina)
 |współrzędne            = 51°48'30"N 20°00'47"E<ref name="prng">{{PRNG Miejscowości|5054|data=2023-11-05}}</ref>
 |commons                = Category:Białynin
 |www                    =
}}
'''Białynin''' – [[wieś]] w [[Polska|Polsce]] położona w [[województwo łódzkie|województwie łódzkim]], w [[powiat skierniewicki|powiecie skierniewickim]], w [[Głuchów (gmina)|gminie Głuchów]].

Wieś [[biskupi gnieźnieńscy|arcybiskupstwa gnieźnieńskiego]] w [[ziemia rawska|ziemi rawskiej]] [[województwo rawskie|województwa rawskiego]] w 1792 roku<ref>Karol de Perthées, Mappa szczegulna woiewodztwa rawskiego, 1792</ref>.

== Położenie i okolica ==
Białynin leży przy [[Droga krajowa nr 72 (Polska)|drodze krajowej nr 72]], łączącej [[Łódź]] i [[Rawa Mazowiecka|Rawę Mazowiecką]]. W pobliżu wsi przepływa rzeczka Łupia, uważana za ciek źródłowy [[Skierniewka (rzeka)|Skierniewki]].

Okolicę wsi stanowią głównie [[pole (rolnictwo)|pola uprawne]]; jest także nieco [[łąka|łąk]].

== Opis miejscowości ==
W miejscowości znajdują się m.in. [[kościół (budynek)|kościół]], [[cmentarz]] [[parafia]]lny, [[szkoła podstawowa]] (szkoła uczestniczy w programie edukacji ekologicznej), [[przedszkole]], biblioteka, ochotnicza straż pożarna i kilka sklepów.<br />Przez Białynin przebiega trasa [[Kolej Wąskotorowa Rogów – Rawa – Biała|Rogowskiej Kolei Wąskotorowej]], której stacja znajduje się we wsi.

== Historia ==
Białynin jest starą wsią. Najstarsza wzmianka o nim pochodzi z [[1359]] r. W owym czasie miejscowość należała do dóbr arcybiskupich i leżała na krańcach [[księstwo łowickie|księstwa łowickiego]].

W latach 1954–1972 istniała [[Białynin-Krasówka (gromada)|gromada Białynin-Krasówka]]

[[Podział administracyjny Polski (1975–1998)|W latach 1975–1998]] miejscowość administracyjnie należała do [[województwo skierniewickie|województwa skierniewickiego]].

We wsi urodził się w 1873 roku ksiądz [[Józef Jóźwik]].

W 1983 roku nakręcono we wsi fragment filmu [[Fucha (film 1983)|Fucha]].

== Zabytki ==
[[Plik:BIAŁYNIN. Cmentarz parafialny z XIX wieczną kaplicą.jpg|mały|Cmentarz parafialny w Białyninie. Kaplica cmentarna z XIX wieku i kościół św. Wawrzyńca]]
[[Plik:MOs810 WG 30 2023 (Białynin).jpg|mały|Fragment wsi]]
Według rejestru zabytków [[Narodowy Instytut Dziedzictwa|Narodowego Instytutu Dziedzictwa]]<ref>
{{cytuj stronę
| url          = https://web.archive.org/web/20190331204408/https://www.nid.pl/pl/Informacje_ogolne/Zabytki_w_Polsce/rejestr-zabytkow/zestawienia-zabytkow-nieruchomych/LDZ-rej.pdf
| tytuł        = Rejestr zabytków nieruchomych, województwo łódzkie
| data dostępu = 2008-09-19
| autor        = NID
}}
</ref> na listę zabytków wpisane są obiekty:
* zespół [[Kościół św. Wawrzyńca w Białyninie|kościoła pw. św. Wawrzyńca]], pocz. XX w.:
** kościół, nr rej.: 510/A z 8.11.1978
** plebania, nr rej.: jw.
** cmentarz kościelny, nr rej.: 955/A z 2.02.1994
** ogrodzenie, nr rej.: jw.
* [[Kaplica cmentarna w Białyninie|kaplica cmentarna, drewniana]], XIX w., nr rej.: 12/11/ z 27.05.1946 oraz 273 z 29.12.1967

== Zobacz też ==
* [[Białynin-Latków]], [[Białynin-Podbór]], [[Białynin-Południe]]

== Przypisy ==
{{Przypisy}}

== Linki zewnętrzne ==
* {{SgKP|XV_cz.1|132}}
* {{Cytuj stronę | url = http://www.ziemialodzka.pl/05_bialynin.htm | tytuł = Białynin w Portalu turystyczno-krajoznawczym województwa łódzkiego | opublikowany = ziemialodzka.pl | archiwum = https://web.archive.org/web/20080608235312/http://www.ziemialodzka.pl/05_bialynin.htm | zarchiwizowano = 2008-06-08}}
* {{Cytuj stronę | url = http://www.jozwik.org/bialyninhistoria.htm | tytuł = Szkic dziejów wsi Białynin i Janisławice na tle dziejów gminy Głuchów | nazwisko = Józefecki | imię = Jan | data = 2006 | data dostępu = 2017-07-20}}

{{Gmina Głuchów}}

[[Kategoria:Wsie arcybiskupów gnieźnieńskich (województwo rawskie)]]
[[Kategoria:Białynin|*]]

title: Białynin

Państwo: Polska

Województwo: łódzkie

Powiat: skierniewicki

Gmina: Głuchów

Tablice rejestracyjne: ESK


text:
# Odlotowe szaleństwo
Odlotowe szaleństwo (ang. Airborne) − amerykański komediodramat z 1993 roku w reżyserii Roba Bowmana. Zdjęcia kręcono w Cincinnati, a także w stanach Kalifornia i Kentucky.

## Opis fabuły
Mitchell Goosen to szesnastoletni chłopiec z Kalifornii, który uwielbia surfować, jednak jego rodzice, którzy są zoologami otrzymali stypendium do pracy w Australii. Chłopiec zostaje wysłany do ciotki, wuja i kuzyna w Cincinnati w stanie Ohio. Po przybyciu spotyka kuzyna, Wileya, który jest także jego nowym współlokatorem przez następne pół roku. Mitchell idzie do szkoły i stawia w złym świetle hokeistów ze szkół średnich. W końcu Mitchell i Wiley znoszą tygodnie tortur ze strony chłopców. Tak więc Mitchell i Wiley muszą nauczyć się, jak się dogadywać, aby pokonać rywali Central High School w konkursie Devil's Backbone.

## Obsada
- Shane McDermott - Mitchell Goosen
- Seth Green - Wiley
- Brittney Powell - Nikki
- Chris Conrad - Jack
- Edie McClurg - Ciocia Irene
- Patrick Thomas O'Brien - Wujek Louis
- Jack Black - Augie
- Alanna Ubach - Gloria
- Jacob Vargas - Snake
- Owen Stadele - Blane
- Chris Edwards - Walt
- Daniel Betances - Tony Banducci
- Dncavid Betaes - Mark Banducci
- Jim Jansen - Pan Goosen
- Louan Gideon - Pani Goosen
- Chick Hearn - Basketball Announcer
- Brian Winkler - Sean
- Jessica Bogart - Alexis
- Katrina Fiebig - Debbie
- Bill Apablasa - Pan Cauley
- Laketa O'Bannon - Stacey
- Napiera Groves - Molly Ryan
- Jay Herold - Clyde
- Jason Matthew Smith - Rosenblat
- Larry Bagby - Jimbo
- Pat Parnell - Prep
- Paul Kennedy - Egzaminator
- Cean Okada - Supervisior
- Jim Trimble - Jimmy

title: Odlotowe szaleństwo

wikitext:
{{Film infobox
 |tytuł            = Odlotowe szaleństwo
 |oryginalny tytuł = Airborne
 |grafika          =
 |opis grafiki     =
 |alt grafiki      =
 |gatunek          = [[komediodramat]]
 |rok produkcji    = [[1993 w filmie|1993]]
 |data premiery    = 17 września 1993
 |kraj produkcji   = [[Stany Zjednoczone]]
 |język            = [[angielski]]
 |czas trwania     = 91 min
 |reżyseria        = [[Rob Bowman]]
 |scenariusz       = [[Stephen McEveety]]
[[Bill Apablasa]]
 |główne role      = [[Shane McDermott]]
[[Seth Green]]
[[Brittney Powell]]
 |muzyka           = [[Stewart Copeland]]
 |zdjęcia          =
 |scenografia      = [[John Myhre]]
 |kostiumy         = [[Abigail Murray]]
 |montaż           =
 |produkcja        = [[Bruce Davey]]
[[Stephen McEveety]]
 |wytwórnia        =
 |dystrybucja      = [[Warner Bros.]]
 |budżet           = $2 600 000
 |przychody brutto = $2,850,263
 |poprzednik       =
 |kontynuacja      =
 |nagrody          =
 |commons          =
 |wikicytaty       =
 |www              =
}}
'''Odlotowe szaleństwo''' ({{ang.|Airborne}}) − amerykański [[komediodramat]] z [[1993 w filmie|1993]] roku w reżyserii [[Rob Bowman|Roba Bowmana]]<ref>{{Cytuj odcinek|tytuł=Odlotowe szaleństwo / Airborne|url=https://www.filmweb.pl/film/Odlotowe+szale%C5%84stwo-1993-104440|data dostępu=2019-12-11}}</ref>. Zdjęcia kręcono w [[Cincinnati]], a także w stanach [[Kalifornia]] i [[Kentucky]].

== Opis fabuły ==
Mitchell Goosen to szesnastoletni chłopiec z [[Kalifornia|Kalifornii]], który uwielbia surfować, jednak jego rodzice, którzy są zoologami otrzymali stypendium do pracy w [[Australia|Australii]]. Chłopiec zostaje wysłany do ciotki, wuja i kuzyna w [[Cincinnati]] w stanie [[Ohio]]. Po przybyciu spotyka kuzyna, Wileya, który jest także jego nowym współlokatorem przez następne pół roku. Mitchell idzie do szkoły i stawia w złym świetle hokeistów ze szkół średnich. W końcu Mitchell i Wiley znoszą tygodnie tortur ze strony chłopców. Tak więc Mitchell i Wiley muszą nauczyć się, jak się dogadywać, aby pokonać rywali Central High School w konkursie Devil's Backbone<ref>{{Cytuj odcinek|tytuł=Airborne (1993)|url=https://www.rottentomatoes.com/m/1046035_airborne|data dostępu=2019-12-12}}</ref>.

== Obsada ==
* [[Shane McDermott]] - Mitchell Goosen
* [[Seth Green]] - Wiley
* [[Brittney Powell]] - Nikki
* [[Chris Conrad]] - Jack
* [[Edie McClurg]] - Ciocia Irene
* [[Patrick O’Brien|Patrick Thomas O'Brien]] - Wujek Louis
* [[Jack Black]] - Augie
* [[Alanna Ubach]] - Gloria
* [[Jacob Vargas]] - Snake
* [[Owen Stadele]] - Blane
* Chris Edwards - Walt
* [[Daniel Betances]] - Tony Banducci
* [[Dncavid Betaes]] - Mark Banducci
* [[Jim Jansen]] - Pan Goosen
* [[Louan Gideon]] - Pani Goosen
* [[Chick Hearn]] - Basketball Announcer
* [[Brian Winkler]] - Sean
* [[Jessica Bogart]] - Alexis
* [[Katrina Fiebig]] - Debbie
* [[Bill Apablasa]] - Pan Cauley
* [[Laketa O'Bannon]] - Stacey
* [[Napiera Groves]] - Molly Ryan
* [[Jay Herold]] - Clyde
* [[Jason Matthew Smith]] - Rosenblat
* [[Larry Bagby]] - Jimbo
* [[Pat Parnell]] - Prep
* [[Paul Kennedy (aktor)|Paul Kennedy]] - Egzaminator
* [[Cean Okada]] - Supervisior
* [[Jim Trimble]] - Jimmy

== Przypisy ==
{{Przypisy}}

== Linki zewnętrzne ==
* {{IMDb|tytuł|0106233}}
* {{Filmweb|tytuł|104440}}
* {{Fdb|tytuł|51203|Odlotowe szaleństwo}}

{{Rob Bowman}}

[[Kategoria:Amerykańskie filmy z 1993 roku]]
[[Kategoria:Amerykańskie komediodramaty]]
[[Kategoria:Filmy kręcone w Cincinnati]]
[[Kategoria:Filmy kręcone w Kalifornii]]
[[Kategoria:Filmy kręcone w Kentucky]]
[[Kategoria:Filmy wytwórni Icon Productions]]
[[Kategoria:Pełnometrażowe debiuty reżyserów]]

title: Odlotowe szaleństwoAirborne

Gatunek: komediodramat

Data premiery: 17 września 1993

Kraj produkcji: Stany Zjednoczone

Język: angielski

Czas trwania: 91 min

Reżyseria: Rob Bowman

Scenariusz: Stephen McEveety · Bill Apablasa

Główne role: Shane McDermott · Seth Green · Brittney Powell

Muzyka: Stewart Copeland

Scenografia: John Myhre

Kostiumy: Abigail Murray

Produkcja: Bruce Davey · Stephen McEveety

Dystrybucja: Warner Bros.


text:
# Lescout
Lescout – miejscowość i gmina we Francji, w regionie Oksytania, w departamencie Tarn.
Według danych na rok 1990 gminę zamieszkiwało 416 osób, a gęstość zaludnienia wynosiła 62 osób/km² (wśród 3020 gmin regionu Midi-Pireneje Lescout plasuje się na 661. miejscu pod względem liczby ludności, natomiast pod względem powierzchni na miejscu 1350.).

title: Lescout

wikitext:
{{Jednostka administracyjna infobox
 |nazwa                           = Lescout
 |nazwa oryginalna                =
 |dopełniacz nazwy                = gminy Lescout
 |jednostka                       = miejscowość i gmina
 |zdjęcie                         = Town hall of Lescout (1).jpg
 |opis zdjęcia                    = Merostwo w Lescout
 |alt zdjęcia                     =
 |herb                            = Blason ville fr Lescout (Tarn).svg
 |flaga                           =
 |hymn                            =
 |dewiza                          =
 |państwo                         = Oksytania
 |1. jednostka administracyjna    =
 |2. jednostka administracyjna    = [[Tarn (departament)|Tarn]]
 |3. jednostka administracyjna    = [[Okręg Castellane|Castellane]]
 |siedziba                        =
 |nazwa kodu statystycznego       = [[Institut national de la statistique et des études économiques|INSEE]]
 |kod statystyczny                = 81143
 |powierzchnia                    = 6,71 km²
 |rok                             = 1990
 |liczba ludności                 = 416
 |gęstość zaludnienia             = 62 os./km²
 |numer kierunkowy                =
 |kod pocztowy                    = 81110
 |tablice rejestracyjne           =
 |adres urzędu                    =
 |plan                            =
 |mapa                            =
 |nazwa mapy                      = Francji
 |kod mapy                        = Tarn
 |współrzędne                     = 43°32′N 2°6′E
 |commons                         =
 |www                             =
}}
'''Lescout''' – miejscowość i gmina we [[Francja|Francji]], w regionie [[Oksytania (region)|Oksytania]], w departamencie [[Tarn (departament)|Tarn]].

Według danych na rok 1990 gminę zamieszkiwało 416 osób, a gęstość zaludnienia wynosiła 62 osób/km² (wśród 3020 gmin regionu [[Midi-Pireneje]] Lescout plasuje się na 661. miejscu pod względem liczby ludności, natomiast pod względem powierzchni na miejscu 1350.).

== Bibliografia ==
* {{Insee}}

{{Okręg Castres}}

[[Kategoria:Miejscowości w departamencie Tarn]]

title: Lescout

Państwo: Francja

Region: Oksytania

Departament: Tarn

Okręg: Castellane

• gęstość: 62 os./km²