text:
# Marian Turski
Marian Turski (ur. jako Mosze Turbowicz 26 czerwca 1926 w Porzeczu, zm. 18 lutego 2025 w Warszawie) – polski historyk, dziennikarz i działacz społeczny pochodzenia żydowskiego, ocalały z Holocaustu.
Od 1940, jako osadzony, przebywał w getcie łódzkim, w latach 1944–1945 był więźniem KL Auschwitz-Birkenau.
W okresie PRL działacz organizacji komunistycznych i pracownik instytucji państwowych. W latach 1956–1957 zastępca redaktora naczelnego „Sztandaru Młodych”. Od 1957 publicysta, a w latach 1958–2025 kierownik działu historycznego „Polityki”. Członek (1995–2025), wiceprzewodniczący (1995–1999; ponownie 2011–2025) i przewodniczący (1999–2011) Zarządu Stowarzyszenia Żydowski Instytut Historyczny w Polsce.
Członek Zarządu Głównego Stowarzyszenia Żydów Kombatantów i Poszkodowanych w II Wojnie Światowej. Członek Międzynarodowej Rady Oświęcimskiej i Rady Stowarzyszenia prowadzącego Dom Konferencji w Wannsee. W latach 2009–2025
przewodniczący Rady Muzeum Historii Żydów Polskich Polin.

## Życiorys

### Młodość i czas II wojny światowej
Urodził się w 1926 w Porzeczu (w dokumentach podane zostały Druskieniki), w ówczesnym województwie białostockim. Wychował się w Łodzi, gdzie poznali się jego rodzice: Eliasz (wywodzący się ze znanej rodziny rabinów z Klecka) i Rachela Turbowicz. Miał młodszego o sześć lat brata Wolfa. Po wybuchu II wojny światowej, w kwietniu 1940 rodzina Turbowiczów została przesiedlona przez Niemców do getta łódzkiego. W trakcie pobytu w łódzkim getcie, w grudniu 1942 wstąpił do konspiracyjnej antyfaszystowskiej organizacji „Lewa Związkowa”, kierowanej przez członków KPP. W 1943 był robotnikiem w wytwórni kiełbas, a następnie w przedsiębiorstwie budowlanym na Marysinie. W tym okresie zdał tzw. małą maturę na tajnych kompletach.
W 1944 rodzice i brat Mosze Turbowicza zostali wywiezieni do obozu koncentracyjnego Auschwitz-Birkenau. Sam Turbowicz trafił do tego obozu dwa tygodnie później w jednym z ostatnich transportów, do którego zgłosił się dobrowolnie wraz z innymi członkami organizacji „Lewa Związkowa” na krótko przed likwidacją getta łódzkiego (kierownictwo organizacji uznało, że w obozie będą mieć większe szanse na przeżycie niż podczas likwidacji getta). Ojciec i brat Turbowicza zginęli w komorach gazowych najprawdopodobniej tuż po przywiezieniu do Auschwitz, matkę zaś wysłano do pracy w obozie koncentracyjnym Bergen-Belsen (zmarła w 1988). Turbowicz trafił natomiast do podobozu w Czechowicach. W styczniu 1945 został ewakuowany wraz z innymi więźniami Auschwitz w ramach marszu śmierci do Wodzisławia Śląskiego, skąd następnie przetransportowano go do KL Buchenwald. Zgodnie z informacjami zgromadzonymi w Instytucie Pamięci Narodowej zbiegł w czasie ewakuacji w kwietniu 1945 i ukrywał się na terenie Czechosłowacji, natomiast zgodnie z jego późniejszymi relacjami trafił do niemieckiego obozu koncentracyjnego w Terezinie, gdzie w dniu 8 maja 1945 w stanie agonii doczekał się wyzwolenia przez Sowietów.

### Działalność w PRL
W sierpniu 1945 przybył na Dolny Śląsk, gdzie objął funkcję przewodniczącego Zarządu Gminnego Związku Walki Młodych w Mieroszowie, a następnie, od stycznia 1946, kierował Zarządem Powiatowym tej organizacji w Wałbrzychu. 1 listopada 1945 wstąpił do Polskiej Partii Robotniczej, a później do utworzonej w 1948 Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej. Po dołączeniu do PPR zmienił nazwisko na nieżydowskie – Marian Turski, stosując się w ten sposób do zalecenia działu personalnego Komitetu Centralnego PPR. W okresie styczeń–październik 1946 był członkiem egzekutywy Komitetu Powiatowego PPR w Wałbrzychu. Od 1946 do 1949 studiował prawo i historię na Uniwersytecie Wrocławskim, równocześnie będąc prelegentem Wydziału Propagandy Komitetu Wojewódzkiego PPR we Wrocławiu, a następnie członkiem egzekutywy Komitetu Międzyuczelnianego PZPR. Był również korespondentem „Trybuny Dolnośląskiej”.
Od listopada 1946 do lipca 1949 pracował w Wojewódzkim Urzędzie Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk we Wrocławiu, a równocześnie był pełnomocnikiem PPR ds. wyborów parlamentarnych w powiecie trzebnickim, a także przewodniczącym komisji w referendum ludowym (styczeń 1947). Oprócz tego od kwietnia 1947 pełnił funkcję członka Prezydium i kierownika Wydziału Pracy Masowej Zarządu Terenowego Akademickiego Związku Walki Młodych „Życie”. Od lipca 1948, kiedy to AZWM „Życie” został przekształcony w Związek Akademickiej Młodzieży Polskiej, był członkiem Zarządu Okręgowego ZAMP, a jeszcze wcześniej – sekretarzem Komitetu Koordynacyjnego Polskich Organizacji Studenckich we Wrocławiu. Z tego tytułu znalazł się w składzie trzydziestoosobowej polskiej delegacji na Światowy Kongres w Obronie Pokoju, zorganizowany 19 kwietnia 1949 w Pradze. Od grudnia 1948 do lipca 1949 prowadził dział Kolumna Młodych „Budujemy” w „Gazecie Robotniczej”, organ prasowy KW PZPR we Wrocławiu. Od października 1949 do sierpnia 1951 był słuchaczem I stacjonarnego kursu dwuletniego Szkoły Partyjnej przy KC PZPR w Warszawie. Kontynuował jednocześnie studia historyczne w Wyższej Szkole Nauk Społecznych przy KC PZPR. Od 1951 pracował jako instruktor w Wydziale Prasy i Wydawnictw Komitetu Centralnego Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej, a później, w latach 1954–1956, jako starszy instruktor w Wydziale Propagandy i Agitacji KC PZPR.
W latach 1956–1957 był zastępcą redaktora naczelnego dziennika „Sztandar Młodych”. W 1957 został publicystą nowo założonego tygodnika „Polityka”, zaś w następnym roku objął kierownictwo działu historycznego tego tygodnika, którą to funkcję pełnił przez niemal 70 lat, aż do swojej śmierci.
W 1964 wyjechał na ośmiomiesięczne stypendium Departamentu Stanu do Stanów Zjednoczonych, podczas którego odbywał spotkania i wygłaszał odczyty na wielu uniwersytetach (np. na zaproszenie prof. Josepha Korbela na Uniwersytecie w Denver). W trakcie pobytu w USA, w marcu 1965 uczestniczył w zorganizowanym przez Martina Luthera Kinga marszu przeciwko segregacji rasowej z Selmy do Montgomery w stanie Alabama.

### Działalność w III RP
25 marca 2009 został wybrany przewodniczącym Rady Muzeum Historii Żydów Polskich Polin. Był także członkiem Komitetu Honorowego Stowarzyszenia Żydowskie Motywy oraz organizowanego przez to stowarzyszenie Międzynarodowego Festiwalu Filmowego Żydowskie Motywy.
Z okazji 90. urodzin, 26 czerwca 2016, otrzymał życzenia m.in. od prezydenta Polski Andrzeja Dudy, kanclerz Niemiec Angeli Merkel, prezydenta Niemiec Joachima Gaucka, prezydenta Stanów Zjednoczonych Baracka Obamy i prezydenta Izraela Szimona Peresa.
28 stycznia 2019 wygłosił przemówienie w sali Zgromadzenia Ogólnego ONZ z okazji Międzynarodowego Dnia Pamięci o Ofiarach Holokaustu.
27 stycznia 2020, podczas obchodów 75. rocznicy wyzwolenia Auschwitz, wygłosił przemówienie, w którym zaapelował, by ludzie nie byli obojętni na kłamstwa historyczne i dyskryminowanie mniejszości. Przypomniał słowa prezydenta Austrii Alexandra Van der Bellena, który w rozmowie z nim powiedział, że Auschwitz „nie spadło z nieba”. Zwracał uwagę, że III Rzesza w swojej polityce potrafiła spełnić żądania robotnicze, przezwyciężyć bezrobocie, a także odwołać się do poczucia godności narodowej, a jednocześnie „władza ta sprawiła, że ludzi powoli ogarnęła znieczulica, obojętność, i przestali reagować na zło”. Zaapelował: „Jeśli będziecie obojętni, jakieś Auschwitz spadnie wam z nieba”. Przemówienie Mariana Turskiego było komentowane w mediach polskich i międzynarodowych.
W lipcu 2020 napisał list otwarty opublikowany przez niemiecki dziennik „Frankfurter Allgemeine Zeitung”, w którym wezwał założyciela Facebooka Marka Zuckerberga do usunięcia wszystkich grup, stron i postów zaprzeczających Holokaustowi w ramach kampanii #No Denying It zainicjowanej przez ocalałych z Zagłady.
W 2021 został wybrany na stanowisko przewodniczącego Międzynarodowego Komitetu Oświęcimskiego.
19 kwietnia 2023 wziął udział w państwowych obchodach 80. rocznicy wybuchu powstania w getcie warszawskim. W wygłoszonym wówczas przemówieniu nawiązał do wydarzeń trwającej wtedy od nieco ponad roku inwazji Rosji na Ukrainę: „Moja wdzięczność dla nich [Rosjan], dla tych, którzy wyzwolili mnie z niemieckich obozów, towarzyszyć mi będzie do ostatniego dnia mego życia… Ale… Czy mogę być obojętny, czy mogę milczeć, gdy dzisiaj armia rosyjska dokonuje agresji na sąsiada i zaboru jego ziem? (...) Czy mogę milczeć, gdy widzę los Buczy, a wiem jak Niemcy unicestwili polski Michniów, białoruski Chatyń, czeskie Lidice czy francuski Oradour?...”.
27 stycznia 2025 jego przemówienie otworzyło uroczystości obchodów 80. rocznicy wyzwolenia niemieckiego obozu zagłady Auschwitz.
Przez lata wspierał Stowarzyszenie „Nigdy Więcej”, przeciwdziałające rasizmowi i antysemityzmowi, publikował też na łamach wydawanego przez tę organizację magazynu „Nigdy Więcej”.

## Życie prywatne
Był mężem zmarłej w 2017 operatorki dźwięku Haliny Paszkowskiej-Turskiej. Ich córką jest flecistka Joanna Turska.
Zmarł 18 lutego 2025 w Warszawie w wieku 98 lat. Jego pogrzeb odbył się 23 lutego 2025 na cmentarzu żydowskim przy ulicy Okopowej w Warszawie.

## Twórczość
Książki
- Lumumba i jego kraj (Państwowe Wydawnictwo „Iskry”, Warszawa 1962);
- Operacja „Terminal” (Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, Warszawa 1967; seria: „Sensacje 20 Wieku”; wydanie II jako: Kryptonim „Terminal”, Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, Warszawa 1982, seria: „Sensacje 20 Wieku”, ISBN 83-11-06748-1);
- Ruch pokoju. Ludzie, fakty. Z historii polskiego ruchu obrońców pokoju (wspólnie z Henrykiem Zdanowskim; Wydawnictwo „Interpress”, Warszawa 1975; wersja w języku angielskim: The peace movement. People and facts. Pages from the history of the peace movement in Poland, Wydawnictwo „Interpress”, Warszawa 1976; wersja w języku francuskim: Le mouvement de la paix. Les hommes, les faits. Aperçu historique du mouvement polonais des partisans de la pax, Wydawnictwo „Interpress”, Warszawa 1976);
- Mój najszczęśliwszy dzień / Mein glücklichster Tag (3 wol. w obwolucie; stanowi całość z: Chrystus oświęcimski, Wciąż pytają...; wydanie jubileuszowe z okazji 25-lecia Międzynarodowego Domu Spotkań Młodzieży w Oświęcimiu; tłumaczenie na język niemiecki Rafał Wędrychowski; ilustracje Kalina Dulko; Fundacja na Rzecz Międzynarodowego Domu Spotkań Młodzieży – Biuro Regionalne Fundacji im. Heinricha Bölla, Oświęcim-Warszawa 2011, ISBN 978-83-929532-9-6; wersja polsko-angielska, z tłumaczeniem Andy MacBride: Fundacja na Rzecz Międzynarodowego Domu Spotkań Młodzieży, Oświęcim 2019, ISBN 978-83-645542-1-6; wersja polsko-niemiecka, z tłumaczeniem Rafała Wędrychowskiego [wznowienie]: Fundacja na Rzecz Międzynarodowego Domu Spotkań Młodzieży, Oświęcim 2023, ISBN 978-83-645545-7-5);
- Co ofiary wiedziały o swoim losie / What did the victims know about their fate (tłumaczenie i redakcja tekstu angielskiego John Fell; Fundacja Judaica-Centrum Kultury Żydowskiej, Kraków 2020, ISBN 978-83-93633968; seria: „The 2018 Aleksander and Alicja Hertz Annual Memorial Lecture”, No. 15);
- XI Nie bądź obojętny. XI Thou shalt not be indifferent (zbiór tekstów i przemówień; wybór tekstów: Michał Majewski, Marta Markowska, prof. Adam Daniel Rotfeld, prof. Dariusz Stola, Marian Turski, Piotr Wiślicki; wstęp Olga Tokarczuk, Wydawnictwo Czarne-Stowarzyszenie Żydowski Instytut Historyczny w Polsce, Wołowiec-Warszawa 2021, ISBN 978-83-8191-251-8; wydanie 2: Wydawnictwo Czarne-Stowarzyszenie Żydowski Instytut Historyczny w Polsce, Wołowiec-Warszawa 2023, ISBN 978-83-819162-8-8);
- Opór cywilny z perspektywy świadka historii (Wydawnictwo Austeria, Kraków 2023, ISBN 978-83-7866-624-0).

Opracowania, prace redakcyjne, udział w pracach zbiorowych
- Dziejów Polski blaski i cienie (autor wyboru, opracowania oraz rozmowy ze współautorami na końcu książki pt. Zamiast posłowia; autorzy: Juliusz Bardach, Aleksander Gieysztor, Adam Vetulani, Jerzy Starościak, Jerzy Topolski, Antoni Mączak, Henryk Samsonowicz, Andrzej Wyczański, Jan Baszkiewicz, Bogusław Leśnodorski, Janusz Pajewski, Stanisław Herbst, Bogdan Suchodolski, Eugeniusz Olszewski, Stefan Kieniewicz; Książka i Wiedza, Warszawa 1968);
- Byli wówczas dziećmi (wybór, opracowanie i wstęp; teksty nadesłane na konkurs tygodnika „Polityka” oraz Rady Ochrony Pomników, Walk i Męczeństwa; Książka i Wiedza, Warszawa 1975; wydanie 2: Książka i Wiedza, Warszawa 1976; wydanie 3: Książka i Wiedza, Warszawa 1980);
- Losy Żydowskie. Świadectwo żywych (redakcja; Stowarzyszenie Żydów Kombatantów i Poszkodowanych w II Wojnie Światowej – Oficyna Wydawnicza „ADIUTOR”, Warszawa 1996, ISBN 83-902971-5-9);
- Losy Żydowskie. Świadectwo żywych. Tom 2 (redakcja; Stowarzyszenie Żydów Kombatantów i Poszkodowanych w II Wojnie Światowej, Warszawa 1999);
- Icchak Cukierman, Nadmiar pamięci (siedem owych lat). Wspomnienia 1939–1946 (redakcja naukowa i przedmowa; przekład z języka hebrajskiego Zoja Perelmuter; posłowie Władysław Bartoszewski; Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2000, ISBN 83-011303-2-6; wydanie 2 zmienione: Wydawnictwo Naukowe PWN 2020, ISBN 978-83-012145-2-4);
- Losy Żydowskie. Świadectwo żywych. Tom 3 (redakcja i wstęp; Stowarzyszenie Żydów Kombatantów i Poszkodowanych w II Wojnie Światowej – Stowarzyszenie Żydowski Instytut Historyczny, Warszawa 2006, ISBN 83-887978-5-9);
- Polish witnesses to the Shoah (pomysł i opracowanie; przedmowa Antony Polonsky; Vallentine Mitchell, London – Portland 2010, ISBN 978-0853034599);
- Czarny rok... Czarne lata... Zbiór wspomnień wojennych, nadesłanych na apel tygodnika „Polityka” i Stowarzyszenia dzieci Holocaustu pt. „Scena, której nie mogę zapomnieć” (autor epilogu; oprac. i przypisy Wiktoria Śliwowska; słowo wstępne: Wiktoria Śliwowska i Katarzyna Meloch; Stowarzyszenie Dzieci Holocaustu w Polsce, Warszawa 1993, ISBN 83-863012-6-0; wydanie 2: opracowanie Halina Szostakiewicz; wstęp i opracowanie Katarzyna Meloch; wstęp Wiktoria Śliwowska; „Polityka” 2010, ISBN 978-83-621481-8-9; seria: Biblioteka „Polityki”);
- Na początku było marzenie. Jak powstawało Muzeum Historii Żydów Polskich 1993-2014 / In the beginning was the dream. Creating the Museum of the History of Polish Jews (współautor; pozostali autorzy: Piotr Wiślicki, Małgorzata Niezabitowska, Barbara Kirshenblatt-Gimblett, Justyna Pobiedzińska; Stowarzyszenie Żydowski Instytut Historyczny w Polsce-Muzeum Historii Żydów Polskich, Warszawa 2014, ISBN 978-83-93843-43-5);
- Arnold Mostowicz, Żółta gwiazda i czerwony krzyż (autor przedmowy; Centrum Dialogu im. Marka Edelmana w Łodzi [2014], ISBN 978-83-63182-12-0);
- Halina Taborska, Sztuka w miejscach śmierci. Europejskie pomniki ofiar hitleryzmu (współpraca; Klezmerhojs Wydawnictwo Austeria, Kraków-Budapeszt-Syrakuzy 2019, ISBN 978-83-786622-9-7);
- Ilja Erenburg, Wasilij Grossman, Czarna księga. O zbrodniczej, powszechnej zagładzie Żydów dokonanej przez niemiecko-faszystowskich okupantów na tymczasowo zajętych terenach Związku Radzieckiego i w obozach na terenie Polski w czasie wojny 1941–1945 (autor słowa wstępnego; opracowała Joanna Nalewajko-Kulikov; Żydowski Instytut Historyczny im. Emanuela Ringelbluma, Warszawa 2020, ISBN 978-83-65254-99-3);
- Roman Kent, Jedynym wyjściem była odwaga (autor przedmowy; Centrum Dialogu im. Marka Edelmana w Łodzi 2020, ISBN 978-83-63182-47-2);
- Tadeusz Zych, Mistrz drugiego planu. Artysta malarz Marian Ruzamski 1889-1945 (autor przedmowy; Muzeum Historyczne Miasta Tarnobrzega 2022, ISBN 978-83-886608-2-5);
- Marian Berland, Dni długie jak wieki. Świadectwo z ukrycia od powstania w getcie warszawskim 1943–1944 (autor wprowadzenia; Ośrodek KARTA – Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN, Warszawa 2023, ISBN 978-83-66707-88-7);
- Elie Wiesel, Noc (autor przedmowy; tłumaczenie Hanna Abramowicz; Kompania Mediowa 2023, ISBN 978-83-965958-5-0);
- Dlaczego Powstanie wybuchło tak późno w: Marian Turski. Doktor Honoris Causa Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej (redakcja Teresa Dunin; pozostałe teksty: Iwona Hofman, Antony Polonsky, Dariusz Stola, Konrad Zieliński; Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, Lublin 2022, s. 19–29, ISBN 978-83-227-9567-5);
- Dlaczego Powstanie wybuchło tak późno w: Wokół nas morze ognia (publikacja towarzysząca wystawie: Wokół nas morze ognia. Losy żydowskich cywilów podczas powstania w getcie warszawskim; redakcja merytoryczna: Barbara Engelking, Zuzanna Schnepf-Kołacz; Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN, Warszawa 2023, s. 185–196, ISBN 978-83-966189-3-1);
- Łukasz Tomasz Sroka, Lili Haber. Drugie pokolenie po Holokauście w Izraelu. Narodziny nowego narodu (autor przedmowy; Wydawnictwo Austeria, Kraków 2023, ISBN 978-83-7866-608-0);
- Opór cywilny z perspektywy świadka historii w: Żydzi w walce z Niemcami 1939–1945 | Jews Against Nazi Germany 1939–1945 (współautor, s. 197–211; redakcja Krzysztof Persak; Stowarzyszenie Centrum Badań nad Zagładą Żydów – Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN – Wydawnictwo Instytutu Filozofii i Socjologii PAN, Warszawa 2023, ISBN 978-83-63444-75-4).

## Ordery i odznaczenia
- Krzyż Komandorski z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski (1997)[38]
- Srebrny Krzyż Zasługi (1946)[39]
- Złoty Medal „Zasłużony Kulturze Gloria Artis” (2015)[40]
- Odznaka honorowa „Za Zasługi dla Ochrony Praw Człowieka” (2015)[41]
- Odznaka „Adwokatura Zasłużonym” (2020)[42]
- Krzyż Komandorski Orderu Zasługi RFN (Niemcy, 2013)[43]
- Krzyż Oficerski Orderu Legii Honorowej (Francja, 2012)
- Krzyż Oficerski Orderu Zasługi RFN (Niemcy, 2007)[12]
- Krzyż Oficerski Orderu „Za Zasługi dla Litwy” (Litwa, 2021)[44]
- Krzyż Oficerski Orderu Zasługi Wielkiego Księstwa Luksemburga (Luksemburg, 2020)[45]
- Krzyż Kawalerski I Klasy Odznaka Honorowa za Zasługi dla Republiki Austrii (Austria, 2021)[46][47]

## Nagrody i wyróżnienia
- Honorowa Nagroda „Kowadła” przyznana przez Radę Stowarzyszenia „Kuźnica” (2014)[48]
- Honorowe obywatelstwo miasta stołecznego Warszawy (2018)[49]
- Nagroda Specjalna i Członkostwo Honorowe Stowarzyszenia Autorów ZAiKS (2020)[50]
- Nagroda Honorowa im. Sérgio Vieira de Mello Wysokiego Komisarza NZ ds. Praw Człowieka (2020)[a][51]
- Nagroda Honorowa Superbrands przyznawana „wybitnym osobistościom wpływającym pozytywnie na wizerunek Polski za granicą” (2020)[52]
- Medal Wolności Słowa przyznany przez Fundację Grand Press – Medal Specjalny za bycie Świadkiem (2021)[53]
- Doktor honoris causa Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie (2022)[54]
- Tytuł Honorowego Obywatela Miasta Łodzi (2023)[55]
- Honorowy Medal 600-lecia Miasta Łodzi „za działania na rzecz rozwoju Łodzi przyznawane z okazji 600-lecia Miasta” (2023)[56]
- Medal 75-lecia Misji Jana Karskiego (pośmiertnie, 2025)[57]
- Tytuł Sprawiedliwego Fundacji Ogród Sprawiedliwych (2025)[58]

## Upamiętnienie
W 2025 zostanie patronem skweru na terenie Międzynarodowego Domu Spotkań Młodzieży (MDSM) w Oświęcimiu

title: Marian Turski

wikitext:
{{Biogram infobox
 |imię i nazwisko            = Marian Turski
 |grafika                    = 2023.08.26. Marian Turski Fot Mariusz Kubik 02.JPG
 |opis grafiki               = Marian Turski (2023)
 |alt grafiki                =
 |imię i nazwisko urodzenia  = Mosze Turbowicz
 |data urodzenia             = 26 czerwca 1926
 |miejsce urodzenia          = [[Porzecze (rejon grodzieński)|Porzecze]]
 |data śmierci               = 18 lutego 2025
 |miejsce śmierci            = [[Warszawa]]
 |miejsce spoczynku          = [[cmentarz żydowski w Warszawie (Wola)]]
 |zawód                      = [[dziennikarz]], [[Historia|historyk]]
 |partnerka                  = [[Halina Paszkowska-Turska]] (zm. 2017)
 |dzieci                     = Joanna Turska
 |odznaczenia                = {{Order|OOP|KKG}} {{Order|KZ|S}} {{Order|GA|Z}} {{Order|PL-OHZOPC}} {{Order|OZRFN|WKZ}} {{Order|OZRFN|KZ1}} {{Order|LH|O}} {{order|OZWKL|O}} {{order|OZL|KO}} {{order|AT-OZRA|OZ}}
 |commons                    = Category:Marian Turski
 |wikicytaty                 = Marian Turski
}}
'''Marian Turski''' (ur. jako '''Mosze Turbowicz'''<ref>{{cytuj |url = http://web.archive.org/web/20130903154404/http://www.ushmm.org/museum/exhibit/online/lodz/conversations/ |tytuł = Voices from the Lodz Ghetto |autor = |opublikowany = United States Holocaust Memorial Museum |data = |język = en |data dostępu = 2018-02-18}}</ref> [[26 czerwca]] [[1926]] w [[Porzecze (rejon grodzieński)|Porzeczu]], zm. [[18 lutego]] [[2025]] w [[Warszawa|Warszawie]]<ref name=zmt>{{Cytuj |autor = Redakcja Tygodnika Polityka |tytuł = Zmarł Marian Turski. Człowiek niezwykły, świadek epok, nasz przyjaciel |data dostępu = 2025-02-18 |opublikowany = polityka.pl |url = https://www.polityka.pl/tygodnikpolityka/kraj/2289071,1,zmarl-marian-turski-czlowiek-niezwykly-swiadek-epok-nasz-przyjaciel.read?src=mt}}</ref><ref name=tm>{{Cytuj |autor = Olga Mielnikiewicz |tytuł = Turski Marian |data dostępu = 2025-02-18 |opublikowany = sztetl.org.pl |url = https://sztetl.org.pl/pl/biogramy/193058-turski-marian}}</ref>) – [[Polska|polski]] [[Historia|historyk]], [[dziennikarz]] i [[działacz społeczny]] [[Historia Żydów w Polsce|pochodzenia żydowskiego]], ocalały z [[Zagłada Żydów|Holocaustu]].

Od 1940, jako osadzony, przebywał w [[Getto łódzkie|getcie łódzkim]], w latach 1944–1945 był więźniem [[Auschwitz-Birkenau|KL Auschwitz-Birkenau]].

W okresie [[Polska Rzeczpospolita Ludowa|PRL]] działacz organizacji komunistycznych i pracownik instytucji państwowych. W latach 1956–1957 zastępca [[Redaktor naczelny|redaktora naczelnego]] „[[Sztandar Młodych|Sztandaru Młodych]]”<ref name=mog>{{Cytuj |url = https://press.pl/magazyn-press/artykul/67834,mam-odwrocic-glowe_ |tytuł = Mam odwrócić głowę? |opublikowany = press.pl |data = 2021-12-11 |archiwum = https://web.archive.org/web/20230622090404/https://press.pl/magazyn-press/artykul/67834,mam-odwrocic-glowe_ |zarchiwizowano = 2023-06-22 |data dostępu = 2023-06-22}}</ref><ref name=br>{{Cytuj |url = https://wiez.pl/2021/09/08/mieczyslaw-rakowski-biografia-banda-rakowskiego/ |tytuł = Banda Rakowskiego. Początki tygodnika „Polityka” |autor = Michał Przeperski |opublikowany = wiez.pl |data = 2021-09-08 |archiwum = https://web.archive.org/web/20230621170226/https://wiez.pl/2021/09/08/mieczyslaw-rakowski-biografia-banda-rakowskiego/ |zarchiwizowano = 2023-06-21 |data dostępu = 2023-06-21}}</ref>. Od 1957 publicysta, a w latach 1958–2025 kierownik działu historycznego „[[Polityka (tygodnik)|Polityki]]”<ref name=hp>{{Cytuj pismo |tytuł = Historia nieprzedawniona |czasopismo = Polityka Pomocnik Historyczny |wolumin = Powstanie w getcie warszawskim. Opór i Zagłada 1943 |strony = 4 |issn = 2391-7717 |data = 2023}}</ref>. Członek (1995–2025), wiceprzewodniczący (1995–1999; ponownie 2011–2025) i przewodniczący (1999–2011) Zarządu [[Stowarzyszenie Żydowski Instytut Historyczny w Polsce|Stowarzyszenia Żydowski Instytut Historyczny w Polsce]]<ref>{{Cytuj |tytuł = Marian Turski – Stowarzyszenie Żydowski Instytut Historyczny w Polsce |data = 2019-05-21 |data dostępu = 2022-09-06 |url = https://szih.org.pl/ludzie/marian-turski/ |język = pl}}</ref>.

Członek Zarządu Głównego [[Stowarzyszenie Żydów Kombatantów i Poszkodowanych w II Wojnie Światowej|Stowarzyszenia Żydów Kombatantów i Poszkodowanych w II Wojnie Światowej]]. Członek [[Międzynarodowa Rada Oświęcimska|Międzynarodowej Rady Oświęcimskiej]] i Rady Stowarzyszenia prowadzącego [[Dom Konferencji w Wannsee]]. W latach 2009–2025
przewodniczący Rady [[Muzeum Historii Żydów Polskich Polin]].

== Życiorys ==
=== Młodość i czas II wojny światowej ===
Urodził się w 1926 w [[Porzecze (rejon grodzieński)|Porzeczu]] (w dokumentach podane zostały [[Druskieniki]]<ref name="tm" />), w ówczesnym [[województwo białostockie (II Rzeczpospolita)|województwie białostockim]]. Wychował się w [[Łódź|Łodzi]], gdzie poznali się jego rodzice: Eliasz (wywodzący się ze znanej rodziny [[Rabin|rabinów]] z [[Kleck|Klecka]]) i Rachela Turbowicz<ref name="niebadz">{{Cytuj |autor = Marian Turski |tytuł = XI Nie bądź obojętny = XI Thou shalt not be indifferent |data = 2021 |data dostępu = 2022-09-06 |isbn = 978-83-8191-251-8 |miejsce = Wołowiec |oclc = 1263677749}}</ref>. Miał młodszego o sześć lat brata Wolfa<ref name=tm />. Po wybuchu [[II wojna światowa|II wojny światowej]], w kwietniu 1940 rodzina Turbowiczów została przesiedlona przez [[III Rzesza|Niemców]] do [[Getto łódzkie|getta łódzkiego]]<ref name="niebadz" />. W trakcie pobytu w łódzkim getcie, w grudniu 1942 wstąpił do konspiracyjnej antyfaszystowskiej organizacji „Lewa Związkowa”, kierowanej przez członków [[Komunistyczna Partia Polski|KPP]]<ref name="IPN">{{Cytuj |url = https://katalog.bip.ipn.gov.pl/informacje/654290 |tytuł = Informacje w BIP IPN |data dostępu = 2022-01-09}}</ref>. W 1943 był robotnikiem w wytwórni kiełbas, a następnie w przedsiębiorstwie budowlanym na [[Marysin (Łódź-Bałuty)|Marysinie]]. W tym okresie zdał tzw. małą maturę na [[Tajne nauczanie|tajnych kompletach]]<ref name="IPN" />.

W 1944 rodzice i brat Mosze Turbowicza zostali wywiezieni do obozu koncentracyjnego [[Auschwitz-Birkenau]]<ref name=tm />. Sam Turbowicz trafił do tego obozu dwa tygodnie później w jednym z ostatnich transportów, do którego zgłosił się dobrowolnie wraz z innymi członkami organizacji „Lewa Związkowa” na krótko przed likwidacją getta łódzkiego (kierownictwo organizacji uznało, że w obozie będą mieć większe szanse na przeżycie niż podczas likwidacji getta)<ref name=tm /><ref name=mtp>{{Cytuj |url = https://www.polityka.pl/tygodnikpolityka/historia/1606145,2,marian-turski-przezylem-dwa-marsze-smierci-po-wojnie-nic-nie-pamietalem.read?page=27&moduleId=5732 |tytuł = Marian Turski: Przeżyłem dwa marsze śmierci. Po wojnie nic nie pamiętałem |opublikowany = polityka.pl |data dostępu = 2019-01-27}}</ref>. Ojciec i brat Turbowicza zginęli w [[Komora gazowa|komorach gazowych]] najprawdopodobniej tuż po przywiezieniu do Auschwitz, matkę zaś wysłano do pracy w obozie koncentracyjnym [[Bergen-Belsen]] (zmarła w 1988). Turbowicz trafił natomiast do [[Tschechowitz II – Vacuum|podobozu w Czechowicach]]<ref name=tm />. W styczniu 1945 został ewakuowany wraz z innymi więźniami Auschwitz w ramach [[marsze śmierci|marszu śmierci]] do [[Wodzisław Śląski|Wodzisławia Śląskiego]], skąd następnie przetransportowano go do [[Buchenwald (KL)|KL Buchenwald]]<ref name=tm /><ref name=mtp />. Zgodnie z informacjami zgromadzonymi w [[Instytut Pamięci Narodowej|Instytucie Pamięci Narodowej]] zbiegł w czasie ewakuacji w kwietniu 1945 i ukrywał się na terenie [[Czechosłowacja|Czechosłowacji]], natomiast zgodnie z jego późniejszymi relacjami trafił do [[Theresienstadt|niemieckiego obozu koncentracyjnego w Terezinie]], gdzie w dniu 8 maja 1945 w stanie agonii doczekał się wyzwolenia przez [[Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich|Sowietów]]<ref name="IPN" /><ref name="niebadz" />.

=== Działalność w PRL ===
W sierpniu 1945 przybył na [[Dolny Śląsk]], gdzie objął funkcję przewodniczącego Zarządu Gminnego [[Związek Walki Młodych|Związku Walki Młodych]] w [[Mieroszów|Mieroszowie]], a następnie, od stycznia 1946, kierował Zarządem Powiatowym tej organizacji w [[Wałbrzych]]u. 1 listopada 1945 wstąpił do [[Polska Partia Robotnicza|Polskiej Partii Robotniczej]], a później do utworzonej w 1948 [[Polska Zjednoczona Partia Robotnicza|Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej]]<ref name="IPN" />. Po dołączeniu do PPR zmienił nazwisko na nieżydowskie – ''Marian Turski'', stosując się w ten sposób do zalecenia działu personalnego Komitetu Centralnego PPR<ref name=tm />. W okresie styczeń–październik 1946 był członkiem egzekutywy Komitetu Powiatowego PPR w Wałbrzychu<ref name="IPN" />. Od 1946 do 1949 studiował prawo i historię na [[Uniwersytet Wrocławski|Uniwersytecie Wrocławskim]], równocześnie będąc prelegentem Wydziału Propagandy Komitetu Wojewódzkiego PPR we [[Wrocław]]iu, a następnie członkiem egzekutywy Komitetu Międzyuczelnianego PZPR<ref>{{Cytuj |tytuł = Marian Turski |data dostępu = 2025-02-19 |opublikowany = dzieje.pl |url = https://dzieje.pl/postacie/marian-turski}}</ref><ref name="IPN" />. Był również korespondentem „Trybuny Dolnośląskiej”<ref name="IPN" />.

Od listopada 1946 do lipca 1949 pracował w [[Główny Urząd Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk|Wojewódzkim Urzędzie Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk]] we Wrocławiu, a równocześnie był pełnomocnikiem PPR ds. [[Wybory parlamentarne w Polsce w 1947 roku|wyborów parlamentarnych]] w [[Powiat trzebnicki|powiecie trzebnickim]], a także przewodniczącym komisji w [[Referendum w Polsce w 1946 roku|referendum ludowym]] (styczeń 1947). Oprócz tego od kwietnia 1947 pełnił funkcję członka Prezydium i kierownika Wydziału Pracy Masowej Zarządu Terenowego [[Akademicki Związek Walki Młodych „Życie”|Akademickiego Związku Walki Młodych „Życie”]]. Od lipca 1948, kiedy to AZWM „Życie” został przekształcony w [[Związek Akademickiej Młodzieży Polskiej]], był członkiem Zarządu Okręgowego ZAMP, a jeszcze wcześniej – sekretarzem Komitetu Koordynacyjnego Polskich Organizacji Studenckich we Wrocławiu<ref name="IPN" />. Z tego tytułu znalazł się w składzie trzydziestoosobowej polskiej delegacji na Światowy Kongres w Obronie Pokoju, zorganizowany 19 kwietnia 1949 w [[Praga|Pradze]]<ref name="IPN" /><ref name=tm />. Od grudnia 1948 do lipca 1949 prowadził dział Kolumna Młodych „Budujemy” w „[[Gazeta Wrocławska|Gazecie Robotniczej]]”, organ prasowy KW PZPR we Wrocławiu. Od października 1949 do sierpnia 1951 był słuchaczem I stacjonarnego kursu dwuletniego [[Szkoła Partyjna przy KC PZPR|Szkoły Partyjnej przy KC PZPR w Warszawie]]<ref name="IPN" />. Kontynuował jednocześnie studia historyczne w [[Wyższa Szkoła Nauk Społecznych przy KC PZPR|Wyższej Szkole Nauk Społecznych przy KC PZPR]]<ref name=tm />. Od 1951 pracował jako instruktor w Wydziale Prasy i Wydawnictw [[Komitet Centralny Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej|Komitetu Centralnego Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej]], a później, w latach 1954–1956, jako starszy instruktor w Wydziale Propagandy i Agitacji KC PZPR<ref name="IPN" />.

W latach 1956–1957 był zastępcą [[Redaktor naczelny|redaktora naczelnego]] dziennika „[[Sztandar Młodych]]”<ref name=mog /><ref name=br />. W 1957 został publicystą nowo założonego tygodnika „[[Polityka (tygodnik)|Polityka]]”, zaś w następnym roku objął kierownictwo działu historycznego tego tygodnika, którą to funkcję pełnił przez niemal 70 lat, aż do swojej śmierci<ref name=hp /><ref name="depl" /><ref>{{Cytuj |tytuł = Zmarł Marian Turski, od prawie 70 lat szef działu historycznego tygodnika „Polityka” |data dostępu = 2025-02-18 |opublikowany = Press.pl |url = https://www.press.pl/tresc/85986,zmarl-marian-turski_-od-prawie-70-lat-szef-dzialu-historycznego-tygodnika----polityka_}}</ref>.

W 1964 wyjechał na ośmiomiesięczne stypendium [[Departament Stanu Stanów Zjednoczonych|Departamentu Stanu]] do [[Stany Zjednoczone|Stanów Zjednoczonych]], podczas którego odbywał spotkania i wygłaszał odczyty na wielu uniwersytetach (np. na zaproszenie prof. Josepha Korbela na [[University of Denver|Uniwersytecie w Denver]])<ref name=tm />. W trakcie pobytu w USA, w marcu 1965 uczestniczył w zorganizowanym przez [[Martin Luther King|Martina Luthera Kinga]] marszu przeciwko segregacji rasowej z [[Selma (Alabama)|Selmy]] do [[Montgomery (Alabama)|Montgomery]] w stanie [[Alabama]]<ref name=tm /><ref>{{cytuj |url = http://www.auschwitz.info/p/aktuell_pl/2011-05-28_obama_pl.html |tytuł = Obama: Przyjadę tutaj jeszcze raz |archiwum = https://web.archive.org/web/20170331031406/http://www.auschwitz.info/p/aktuell_pl/2011-05-28_obama_pl.html |zarchiwizowano = 2017-03-31 |data dostępu = 2017-03-30}}</ref>.

=== Działalność w III RP ===
[[Plik:Marian Turski Ocalały przemawia na Stacji Radegast 2016 MZW DSC09521.jpg|thumb|Marian Turski na [[Radegast (pomnik)|Stacji Radegast]] podczas 72. rocznicy likwidacji [[Getto łódzkie|getta łódzkiego]], 29 sierpnia 2016]]
25 marca 2009 został wybrany przewodniczącym Rady [[Muzeum Historii Żydów Polskich Polin]]<ref>{{cytuj |url = http://www.jewish.org.pl/index.php?option=com_content&task=view&id=2155&Itemid=57 |tytuł = Marian Turski przewodniczącym Rady Muzeum Historii Żydów Polskich |autor = |data dostępu = 2009-04-23}}</ref>. Był także członkiem Komitetu Honorowego Stowarzyszenia Żydowskie Motywy oraz organizowanego przez to stowarzyszenie [[Międzynarodowy Festiwal Filmowy Żydowskie Motywy|Międzynarodowego Festiwalu Filmowego Żydowskie Motywy]]<ref>{{Cytuj |tytuł = Komitet Honorowy |data dostępu = 2017-12-27 |opublikowany = Międzynarodowy Festiwal Filmowy Żydowskie Motywy |url = http://www.jewishmotifs.org.pl/index.php?s=pl-komitet}}</ref>.

Z okazji 90. urodzin, 26 czerwca 2016, otrzymał życzenia m.in. od prezydenta Polski [[Andrzej Duda|Andrzeja Dudy]], kanclerz Niemiec [[Angela Merkel|Angeli Merkel]], prezydenta Niemiec [[Joachim Gauck|Joachima Gaucka]], prezydenta Stanów Zjednoczonych [[Barack Obama|Baracka Obamy]] i prezydenta Izraela [[Szimon Peres|Szimona Peresa]]<ref>{{cytuj |url = https://www.polin.pl/en/news/2016/06/26/happy-birthday-marian-turski |tytuł = Happy Birthday Marian Turski! |data = 10 czerwca 2019 |opublikowany = polin.pl |data dostępu = 2020-08-27}}</ref><ref>{{cytuj |url = https://www.polityka.pl/tygodnikpolityka/historia/1666534,1,marian-turski-skonczyl-90-lat.read |tytuł = Marian Turski skończył 90 lat! |autor = Sławomir Mizerski |data = 28 czerwca 2016 |opublikowany = Polityka |data dostępu = 2020-08-27}}</ref><ref>{{cytuj |url = https://wyborcza.pl/1,75398,20307258,marian-turski-skonczyl-90-lat-zyczenia-wyslali-duda-obama.html |tytuł = Marian Turski skończył 90 lat. Życzenia wysłali Duda, Obama, Merkel i Rivlin |autor = Tomasz Urzykowski |data = 26 czerwca 2016 |opublikowany = Gazeta Wyborcza |data dostępu = 2020-08-27}}</ref>.

28 stycznia 2019 wygłosił przemówienie w sali [[Zgromadzenie Ogólne Organizacji Narodów Zjednoczonych|Zgromadzenia Ogólnego ONZ]] z okazji [[Międzynarodowy Dzień Pamięci o Ofiarach Holokaustu|Międzynarodowego Dnia Pamięci o Ofiarach Holokaustu]]<ref>{{Cytuj |url = http://webtv.un.org/live-now/watch/holocaust-memorial-ceremony-2019-international-day-of-commemoration-in-memory-of-the-victims-of-the-holocaust/5995522859001/?term#t=58m4s |tytuł = ''Holocaust Memorial Ceremony 2019 – International Day of Commemoration in memory of the victims of the Holocaust'' |język = en |data dostępu = 2019-02-02}}</ref>.

[[Plik:Marian Turski. 75 rocznica wyzwolenia Auschwitz.jpg|thumb|Marian Turski podczas 75. rocznicy wyzwolenia Auschwitz apelował, by ludzie nie byli obojętni na kłamstwa historyczne i dyskryminowanie mniejszości. Przypomniał słowa: '''„Auschwitz nie spadło z nieba”'''<ref name="politykaauschwitz" /><ref name="auschwitzburnetko">{{cytuj |url = https://www.miesiecznik.krakow.pl/z-najwyzszej-polki/przykazanie-mariana-turskiego/ |archiwum = https://web.archive.org/web/20240520095324/https://www.miesiecznik.krakow.pl/z-najwyzszej-polki/przykazanie-mariana-turskiego/ |autor = Krzysztof Burnetko |czasopismo = Miesięcznik „Kraków i Świat” |data = 2024 |data dostępu = 2024-05-20}}, 27.01.2020.</ref>]]

27 stycznia 2020, podczas obchodów 75. rocznicy wyzwolenia Auschwitz, wygłosił przemówienie<ref name="politykaauschwitz">{{cytuj |url = https://www.polityka.pl/tygodnikpolityka/kraj/1940080,1,marian-turski-auschwitz-nie-spadlo-z-nieba.read |tytuł = Auschwitz nie spadło z nieba (pełny tekst przemówienia) |autor = Marian Turski |data = 27 stycznia 2020 |opublikowany = Polityka |data dostępu = 2020-08-27}}</ref>, w którym zaapelował, by ludzie nie byli obojętni na kłamstwa historyczne i dyskryminowanie mniejszości<ref name="gazeta">{{Cytuj |url = http://wiadomosci.gazeta.pl/wiadomosci/7,114883,25639905,marian-turski-na-obchodach-wyzwolenia-auschwitz.html |tytuł = Turski na obchodach wyzwolenia Auschwitz. „Nie bądźcie obojętni, kiedy władza narusza umowy społeczne” |opublikowany = Gazeta.pl |data = 2020-01-27}}</ref><ref name="auschwitzburnetko" />. Przypomniał słowa prezydenta Austrii [[Alexander Van der Bellen|Alexandra Van der Bellena]], który w rozmowie z nim powiedział, że Auschwitz „nie spadło z nieba”. Zwracał uwagę, że [[III Rzesza]] w swojej polityce potrafiła spełnić żądania robotnicze, przezwyciężyć bezrobocie, a także odwołać się do poczucia godności narodowej, a jednocześnie „władza ta sprawiła, że ludzi powoli ogarnęła znieczulica, obojętność, i przestali reagować na zło”<ref name="gazeta" />. Zaapelował: „Jeśli będziecie obojętni, jakieś Auschwitz spadnie wam z nieba”<ref>{{cytuj |url = https://oko.press/marian-turski-jesli-bedziecie-obojetni-jakies-auschwitz-spadnie-wam-z-nieba/ |tytuł = Marian Turski: Jeśli będziecie obojętni, jakieś Auschwitz spadnie wam z nieba |opublikowany = OKO.press |data = 27 stycznia 2020 |data dostępu = 2020-08-27}}</ref>. Przemówienie Mariana Turskiego było komentowane w mediach polskich i międzynarodowych<ref>{{cytuj |url = https://historia.wprost.pl/10293239/wystapienie-turskiego-z-oswiecimia-cytowane-w-swiatowych-mediach-dzis-publicysta-otrzymal-medal.html |tytuł = Wystąpienie Turskiego z Oświęcimia cytowane w światowych mediach. Dziś publicysta otrzymał medal |data = 28 stycznia 2020 |opublikowany = historia.wprost.pl |data dostępu = 2020-08-27 |cytat = „Auschwitz nie spadł nagle z nieba. Auschwitz tuptał, dreptał małymi kroczkami, zbliżał się” i słowa o „jedenastym przykazaniu”, które powinno brzmieć „nie bądź obojętny” to fragmenty przemówienia Mariana Turskiego, które trafiły do światowych mediów. Opisały je m.in. „The Guardian”, „New York Times”, „Washington Post”, czy „New York Post”. Na swoich stronach przemówienie udostępniła także telewizja France24.}}</ref><ref>{{cytuj |url = https://www.onet.pl/kultura/onetkultura/wypowiedzi-hanbiace-wszystkich-obywateli-apel-w-sprawie-atakow-na-mariana-turskiego/3363w8f,681c1dfa |tytuł = „Wypowiedzi hańbiące wszystkich obywateli”. Apel w sprawie ataków na Mariana Turskiego |data = 31 stycznia 2020 |opublikowany = Onet.pl |data dostępu = 2020-08-27}}</ref>.

W lipcu 2020 napisał list otwarty opublikowany przez [[Niemcy|niemiecki]] dziennik „[[Frankfurter Allgemeine Zeitung]]”, w którym wezwał założyciela [[Facebook]]a [[Mark Zuckerberg|Marka Zuckerberga]] do usunięcia wszystkich grup, stron i postów zaprzeczających [[Zagłada Żydów|Holokaustowi]] w ramach kampanii ''#No Denying It'' zainicjowanej przez ocalałych z Zagłady<ref>{{cytuj |url = https://www.thefirstnews.com/article/auschwitz-survivor-blasts-fb-boss-over-holocaust-denial-14494 |archiwum = https://web.archive.org/web/20211008231419/https://www.thefirstnews.com/article/auschwitz-survivor-blasts-fb-boss-over-holocaust-denial-14494 |tytuł = Auschwitz survivor blasts FB boss over Holocaust denial |autor = Stuart Dowell |opublikowany = thefirstnews.com |data = 30 lipca 2020 |data dostępu = 2022-01-25}}</ref>.

W 2021 został wybrany na stanowisko przewodniczącego {{link-interwiki|Międzynarodowy Komitet Oświęcimski|tekst=Międzynarodowego Komitetu Oświęcimskiego|Q=Q881380}}<ref>{{Cytuj |tytuł = Nowy przewodniczący Komitetu Oświęcimskiego |czasopismo = Polityka |s = 11 |data = 16–22 czerwca 2021}}</ref>.

19 kwietnia 2023 wziął udział w państwowych obchodach 80. rocznicy wybuchu [[Powstanie w getcie warszawskim|powstania w getcie warszawskim]]<ref>{{cytuj |url = https://www.polityka.pl/tygodnikpolityka/kraj/2209620,1,ludzie-badzcie-czujni-marian-turski-w-80-rocznice-wybuchu-powstania-w-getcie-warszawskim.read |tytuł = „Ludzie, bądźcie czujni!”. Marian Turski w 80. rocznicę wybuchu powstania w getcie warszawskim |archiwum = https://web.archive.org/web/20230419161614/https://www.polityka.pl/tygodnikpolityka/kraj/2209620,1,ludzie-badzcie-czujni-marian-turski-w-80-rocznice-wybuchu-powstania-w-getcie-warszawskim.read |opublikowany = polityka.pl |data = 19 kwietnia 2023 |data dostępu = 2023-04-20}}</ref>. W wygłoszonym wówczas przemówieniu nawiązał do wydarzeń trwającej wtedy od nieco ponad roku [[Inwazja Rosji na Ukrainę|inwazji Rosji na Ukrainę]]: „Moja wdzięczność dla nich [Rosjan], dla tych, którzy wyzwolili mnie z niemieckich obozów, towarzyszyć mi będzie do ostatniego dnia mego życia… Ale… Czy mogę być obojętny, czy mogę milczeć, gdy dzisiaj armia rosyjska dokonuje agresji na sąsiada i zaboru jego ziem? (...) Czy mogę milczeć, gdy widzę [[Zbrodnia w Buczy|los Buczy]], a wiem jak Niemcy unicestwili polski [[Michniów]], białoruski [[Chatyń]], czeskie [[Lidice]] czy francuski [[Oradour-sur-Glane|Oradour]]?...”<ref>{{cytuj stronę | url = https://polin.pl/pl/aktualnosci/2023/04/19/przemowienie-mariana-turskiego-z-uroczystosci-panstwowych-z-okazji-80 | tytuł = Przemówienie Mariana Turskiego z uroczystości państwowych z okazji 80. rocznicy powstania w getcie warszawskim | autor = | opublikowany = polin.pl | praca = Aktualności | data = 2023-04-19 | język = pl | data dostępu = 2025-02-20}}</ref>.

27 stycznia 2025 jego przemówienie otworzyło uroczystości obchodów 80. rocznicy wyzwolenia niemieckiego obozu zagłady Auschwitz<ref>{{Cytuj |tytuł = 80. rocznica wyzwolenia Auschwitz. Głosy ocalałych • Wszystko co najważniejsze |data dostępu = 2025-01-27 |opublikowany = Wszystko co najważniejsze |url = https://wszystkoconajwazniejsze.pl/pepites/80-rocznica-wyzwolenia-auschwitz-glosy-ocalalych/ |język = pl}}</ref>.

Przez lata wspierał [[Stowarzyszenie „Nigdy Więcej”]], przeciwdziałające rasizmowi i antysemityzmowi<ref>{{Cytuj |autor = Marian Turski |tytuł = Nigdy więcej wojny! Laudacja ocalonego z Zagłady |czasopismo = Res Humana |data = 2019 |numer = 2/159 |url = https://www.nigdywiecej.org//docstation/com_docstation/63/m._turski_nigdy_wiecej_wojny_laudacja_ocalonego_z_zaglady._res_hum_1571420904.pdf}}</ref><ref>{{Cytuj |tytuł = Nagrody i działania. Komunikat Stowarzyszenia „Nigdy Więcej” |data = 2017-10-02 |data dostępu = 2025-02-19 |opublikowany = ngo.pl |url = https://publicystyka.ngo.pl/nagrody-i-dzialania-komunikat-stowarzyszenia-nigdy-wiecej}}</ref>, publikował też na łamach wydawanego przez tę organizację magazynu „[[Nigdy Więcej (kwartalnik)|Nigdy Więcej]]”<ref>{{Cytuj |autor = Marian Turski, Halina Taborska |tytuł = Homomonumenty |czasopismo = Nigdy Więcej |data = 2014 |issn = 1428-0884 |numer = 21 |url = https://www.nigdywiecej.org/pdf/pl/pismo/21/34_Homomonumenty.pdf}}</ref>.

== Życie prywatne ==
[[Plik:Marian Turski (grób) 01.jpg|thumb|240px|Grób Mariana Turskiego w dniu pogrzebu na cmentarzu żydowskim przy ul. Okopowej w Warszawie]]
Był mężem zmarłej w 2017 operatorki dźwięku [[Halina Paszkowska-Turska|Haliny Paszkowskiej-Turskiej]]<ref>{{Cytuj |url = http://nekrologi.wyborcza.pl/0,11,,388023,Halina-Paszkowska-Turska-kondolencje.html |tytuł = ''Halina Paszkowska-Turska'' |opublikowany = nekrologi.wyborcza.pl |data dostępu = 2017-03-29}}</ref>. Ich córką jest flecistka [[Joanna Turska]]<ref name=tm />.

Zmarł 18 lutego 2025 w [[Warszawa|Warszawie]] w wieku 98 lat<ref name=zmt /><ref name=tm />. Jego pogrzeb odbył się 23 lutego 2025 na [[Cmentarz żydowski w Warszawie (Wola)|cmentarzu żydowskim]] przy [[Ulica Okopowa w Warszawie|ulicy Okopowej]] w Warszawie<ref>{{cytuj stronę | url = https://www.polsatnews.pl/wiadomosc/2025-02-23/pogrzeb-mariana-turskiego-kazde-jego-slowo-brzmialo-jak-dzwon/ | tytuł = Pogrzeb Mariana Turskiego. "Każde jego słowo brzmiało jak dzwon" | autor = | opublikowany = polsatnews.pl | praca = Polska | data = 2025-02-23 | język = pl | data dostępu = 2025-02-23}}</ref><ref>{{cytuj stronę | url = https://www.se.pl/warszawa/ostatnie-pozegnanie-mariana-turskiego-spocznie-na-cmentarzu-zydowskim-w-warszawie-aa-Kqxi-YVP8-Giwa.html | tytuł = Ostatnie pożegnanie Mariana Turskiego. Spocznie na Cmentarzu Żydowskim w Warszawie | autor = Piotr Lis | opublikowany = se.pl | data = 2025-02-23 | język = pl | data dostępu = 2025-02-23}}</ref>.

== Twórczość ==
; Książki
* ''Lumumba i jego kraj'' ([[Wydawnictwo Iskry|Państwowe Wydawnictwo „Iskry”]], Warszawa 1962);
* ''Operacja „Terminal”'' (Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, Warszawa 1967; seria: „Sensacje 20 Wieku”; wydanie II jako: ''Kryptonim „Terminal”'', Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, Warszawa 1982, seria: „Sensacje 20 Wieku”, {{ISBN|83-11-06748-1}});
* ''Ruch pokoju. Ludzie, fakty. Z historii polskiego ruchu obrońców pokoju'' (wspólnie z [[Henryk Zdanowski|Henrykiem Zdanowskim]]; Wydawnictwo „Interpress”, Warszawa 1975; wersja w języku angielskim: ''The peace movement. People and facts. Pages from the history of the peace movement in Poland'', Wydawnictwo „Interpress”, Warszawa 1976; wersja w języku francuskim: ''Le mouvement de la paix. Les hommes, les faits. Aperçu historique du mouvement polonais des partisans de la pax'', [[Polska Agencja Interpress|Wydawnictwo „Interpress”]], Warszawa 1976);
* ''Mój najszczęśliwszy dzień / Mein glücklichster Tag'' (3 wol. w obwolucie; stanowi całość z: ''Chrystus oświęcimski'', ''Wciąż pytają...''; wydanie jubileuszowe z okazji 25-lecia Międzynarodowego Domu Spotkań Młodzieży w Oświęcimiu; tłumaczenie na język niemiecki Rafał Wędrychowski; ilustracje Kalina Dulko; Fundacja na Rzecz [[Międzynarodowy Dom Spotkań Młodzieży w Oświęcimiu|Międzynarodowego Domu Spotkań Młodzieży]] – Biuro Regionalne [[Fundacja im. Heinricha Bölla|Fundacji im. Heinricha Bölla]], Oświęcim-Warszawa 2011, {{ISBN|978-83-929532-9-6}}; wersja polsko-angielska, z tłumaczeniem Andy MacBride: Fundacja na Rzecz Międzynarodowego Domu Spotkań Młodzieży, Oświęcim 2019, {{ISBN|978-83-645542-1-6}}; wersja polsko-niemiecka, z tłumaczeniem Rafała Wędrychowskiego [wznowienie]: Fundacja na Rzecz Międzynarodowego Domu Spotkań Młodzieży, Oświęcim 2023, {{ISBN|978-83-645545-7-5}});
* ''Co ofiary wiedziały o swoim losie / What did the victims know about their fate'' (tłumaczenie i redakcja tekstu angielskiego John Fell; Fundacja Judaica-[[Centrum Kultury Żydowskiej]], Kraków 2020, {{ISBN|978-83-93633968}}; seria: „The 2018 Aleksander and Alicja Hertz Annual Memorial Lecture”, No. 15);
* ''XI Nie bądź obojętny. XI Thou shalt not be indifferent'' (zbiór tekstów i przemówień; wybór tekstów: Michał Majewski, Marta Markowska, prof. [[Adam Daniel Rotfeld]], prof. [[Dariusz Stola]], Marian Turski, [[Piotr Wiślicki]]; wstęp [[Olga Tokarczuk]], [[Wydawnictwo Czarne]]-Stowarzyszenie Żydowski Instytut Historyczny w Polsce, Wołowiec-Warszawa 2021, {{ISBN|978-83-8191-251-8}}; wydanie 2: Wydawnictwo Czarne-Stowarzyszenie Żydowski Instytut Historyczny w Polsce, Wołowiec-Warszawa 2023, {{ISBN|978-83-819162-8-8}});
* ''Opór cywilny z perspektywy świadka historii'' (Wydawnictwo Austeria, Kraków 2023, {{ISBN|978-83-7866-624-0}}).

[[Plik:Marian Turski.jpg|thumb|Marian Turski (2023)]]

; Opracowania, prace redakcyjne, udział w pracach zbiorowych
* ''Dziejów Polski blaski i cienie'' (autor wyboru, opracowania oraz rozmowy ze współautorami na końcu książki pt. ''Zamiast posłowia''; autorzy: [[Juliusz Bardach]], [[Aleksander Gieysztor]], [[Adam Vetulani]], [[Jerzy Starościak]], [[Jerzy Topolski]], [[Antoni Mączak]], [[Henryk Samsonowicz]], [[Andrzej Wyczański]], [[Jan Baszkiewicz]], [[Bogusław Leśnodorski]], [[Janusz Pajewski]], [[Stanisław Herbst]], [[Bogdan Suchodolski]], [[Eugeniusz Olszewski]], [[Stefan Kieniewicz]]; [[Książka i Wiedza]], Warszawa 1968);
* ''Byli wówczas dziećmi'' (wybór, opracowanie i wstęp; teksty nadesłane na konkurs tygodnika „Polityka” oraz Rady Ochrony Pomników, Walk i Męczeństwa; Książka i Wiedza, Warszawa 1975; wydanie 2: Książka i Wiedza, Warszawa 1976; wydanie 3: Książka i Wiedza, Warszawa 1980);
* ''Losy Żydowskie. Świadectwo żywych'' (redakcja; Stowarzyszenie Żydów Kombatantów i Poszkodowanych w II Wojnie Światowej – Oficyna Wydawnicza „ADIUTOR”, Warszawa 1996, {{ISBN|83-902971-5-9}});
* ''Losy Żydowskie. Świadectwo żywych. Tom 2'' (redakcja; Stowarzyszenie Żydów Kombatantów i Poszkodowanych w II Wojnie Światowej, Warszawa 1999);
* [[Icchak Cukierman]], ''Nadmiar pamięci (siedem owych lat). Wspomnienia 1939–1946'' (redakcja naukowa i przedmowa; przekład z języka hebrajskiego Zoja Perelmuter; posłowie [[Władysław Bartoszewski]]; [[Wydawnictwo Naukowe PWN]], Warszawa 2000, {{ISBN|83-011303-2-6}}; wydanie 2 zmienione: Wydawnictwo Naukowe PWN 2020, {{ISBN|978-83-012145-2-4}});
* ''Losy Żydowskie. Świadectwo żywych. Tom 3'' (redakcja i wstęp; Stowarzyszenie Żydów Kombatantów i Poszkodowanych w II Wojnie Światowej – Stowarzyszenie Żydowski Instytut Historyczny, Warszawa 2006, {{ISBN|83-887978-5-9}});
* ''Polish witnesses to the Shoah'' (pomysł i opracowanie; przedmowa Antony Polonsky; Vallentine Mitchell, London – Portland 2010, {{ISBN|978-0853034599}});
* '' Czarny rok... Czarne lata... Zbiór wspomnień wojennych, nadesłanych na apel tygodnika „Polityka” i Stowarzyszenia dzieci Holocaustu pt. „Scena, której nie mogę zapomnieć”'' (autor epilogu; oprac. i przypisy [[Wiktoria Śliwowska]]; słowo wstępne: Wiktoria Śliwowska i [[Katarzyna Meloch]]; [[Stowarzyszenie Dzieci Holocaustu|Stowarzyszenie Dzieci Holocaustu w Polsce]], Warszawa 1993, {{ISBN|83-863012-6-0}}; wydanie 2: opracowanie [[Halina Szostakiewicz]]; wstęp i opracowanie Katarzyna Meloch; wstęp Wiktoria Śliwowska; „Polityka” 2010, {{ISBN|978-83-621481-8-9}}; seria: Biblioteka „Polityki”);
* ''Na początku było marzenie. Jak powstawało Muzeum Historii Żydów Polskich 1993-2014 / In the beginning was the dream. Creating the Museum of the History of Polish Jews'' (współautor; pozostali autorzy: Piotr Wiślicki, [[Małgorzata Niezabitowska]], Barbara Kirshenblatt-Gimblett, Justyna Pobiedzińska; Stowarzyszenie Żydowski Instytut Historyczny w Polsce-Muzeum Historii Żydów Polskich, Warszawa 2014, {{ISBN|978-83-93843-43-5}});
* [[Arnold Mostowicz]], ''Żółta gwiazda i czerwony krzyż'' (autor przedmowy; Centrum Dialogu im. Marka Edelmana w Łodzi [2014], {{ISBN|978-83-63182-12-0}});
* [[Halina Taborska]], ''Sztuka w miejscach śmierci. Europejskie pomniki ofiar hitleryzmu'' (współpraca; Klezmerhojs Wydawnictwo Austeria, Kraków-Budapeszt-Syrakuzy 2019, {{ISBN|978-83-786622-9-7}});
* [[Ilja Erenburg]], [[Wasilij Grossman]], ''Czarna księga. O zbrodniczej, powszechnej zagładzie Żydów dokonanej przez niemiecko-faszystowskich okupantów na tymczasowo zajętych terenach Związku Radzieckiego i w obozach na terenie Polski w czasie wojny 1941–1945'' (autor słowa wstępnego; opracowała [[Joanna Nalewajko-Kulikov]]; Żydowski Instytut Historyczny im. Emanuela Ringelbluma, Warszawa 2020, {{ISBN|978-83-65254-99-3}});
* [[Roman Kent]], ''Jedynym wyjściem była odwaga'' (autor przedmowy; Centrum Dialogu im. Marka Edelmana w Łodzi 2020, {{ISBN|978-83-63182-47-2}});
* Tadeusz Zych, ''Mistrz drugiego planu. Artysta malarz Marian Ruzamski 1889-1945'' (autor przedmowy; Muzeum Historyczne Miasta Tarnobrzega 2022, {{ISBN|978-83-886608-2-5}});
* [[Marian Berland]], ''Dni długie jak wieki. Świadectwo z ukrycia od powstania w getcie warszawskim 1943–1944'' (autor wprowadzenia; Ośrodek KARTA – Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN, Warszawa 2023, {{ISBN|978-83-66707-88-7}});
* [[Elie Wiesel]], ''Noc'' (autor przedmowy; tłumaczenie Hanna Abramowicz; Kompania Mediowa 2023, {{ISBN|978-83-965958-5-0}});
* ''Dlaczego Powstanie wybuchło tak późno'' w: ''Marian Turski. Doktor Honoris Causa [[Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej|Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej]]'' (redakcja Teresa Dunin; pozostałe teksty: [[Iwona Hofman]], [[Antony Polonsky]], [[Dariusz Stola]], [[Konrad Zieliński (profesor)|Konrad Zieliński]]; Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, Lublin 2022, s. 19–29, {{ISBN|978-83-227-9567-5}});
* ''Dlaczego Powstanie wybuchło tak późno'' w: ''Wokół nas morze ognia'' (publikacja towarzysząca wystawie: ''Wokół nas morze ognia. Losy żydowskich cywilów podczas powstania w getcie warszawskim''; redakcja merytoryczna: [[Barbara Engelking]], Zuzanna Schnepf-Kołacz; Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN, Warszawa 2023, s. 185–196, {{ISBN|978-83-966189-3-1}});
* [[Łukasz Tomasz Sroka]], ''[[Lili Haber]]. Drugie pokolenie po Holokauście w Izraelu. Narodziny nowego narodu'' (autor przedmowy; Wydawnictwo Austeria, Kraków 2023, {{ISBN|978-83-7866-608-0}});
* ''Opór cywilny z perspektywy świadka historii'' w: ''Żydzi w walce z Niemcami 1939–1945 | Jews Against Nazi Germany 1939–1945'' (współautor, s. 197–211; redakcja [[Krzysztof Persak]]; Stowarzyszenie Centrum Badań nad Zagładą Żydów – Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN – Wydawnictwo [[Instytut Filozofii i Socjologii Polskiej Akademii Nauk|Instytutu Filozofii i Socjologii PAN]], Warszawa 2023, {{ISBN|978-83-63444-75-4}}).

== Ordery i odznaczenia ==
[[Plik:Marian Turski (szablon 3fala, Warszawa) 01.jpg|thumb|upright|Szablon przedstawiający Mariana Turskiego wykonany na warszawskim [[Muranów|Muranowie]] przez grupę 3fala]]
* Krzyż Komandorski z Gwiazdą [[Order Odrodzenia Polski|Orderu Odrodzenia Polski]] (1997)<ref>{{Monitor Polski|1997|29|269}}.</ref>
* Srebrny [[Krzyż Zasługi]] (1946)<ref>{{Monitor Polski|1947|72|485}}.</ref>
* Złoty [[Medal „Zasłużony Kulturze Gloria Artis”]] (2015)<ref>{{cytuj |url = https://www.gov.pl/web/kultura/lista-laureatow-medalu-zasluzony-kulturze-gloria-artis |tytuł = Lista laureatów medalu Zasłużony Kulturze – Gloria Artis |opublikowany = gov.pl |data dostępu = 2017-01-22}}</ref>
* [[Odznaka honorowa „Za Zasługi dla Ochrony Praw Człowieka”]] (2015)<ref>{{Cytuj |url = https://www.rpo.gov.pl/pl/content/odznaka-honorowa-rpo-dla-mariana-turskiego |tytuł = Informacja o wręczeniu odznaki |opublikowany = rpo.gov.pl |archiwum = https://web.archive.org/web/20160105151514/https://www.rpo.gov.pl/pl/content/odznaka-honorowa-rpo-dla-mariana-turskiego |zarchiwizowano = 2016-01-05}} [dostęp 2015-11-13].</ref>
* Odznaka „Adwokatura Zasłużonym” (2020)<ref>{{Cytuj |tytuł = Zaproszenie na spotkanie z Marianem Turskim |data dostępu = 2021-10-27 |opublikowany = Naczelna Rada Adwokacka – Warszawa |url = https://www.adwokatura.pl/z-zycia-nra/zaproszenie-na-spotkanie-z-marianem-turskim/ |język = pl}}</ref>
* Krzyż Komandorski [[Order Zasługi Republiki Federalnej Niemiec|Orderu Zasługi RFN]] (Niemcy, 2013)<ref>Za działalność na rzecz stosunków polsko-niemieckich, [w:] {{Cytuj |url = http://www.polityka.pl/tygodnikpolityka/kraj/1562645,1,wielki-krzyz-zaslugi-dla-mariana-turskiego.read |tytuł = Wielki Krzyż Zasługi dla Mariana Turskiego! |opublikowany = polityka.pl |data dostępu = 2014-11-07}}</ref>
* Krzyż Oficerski [[Legia Honorowa|Orderu Legii Honorowej]] (Francja, 2012)
* Krzyż Oficerski [[Order Zasługi Republiki Federalnej Niemiec|Orderu Zasługi RFN]] (Niemcy, 2007)<ref name="depl">{{Cytuj |url = http://www.de-pl.info/pl/page.php/article/617 |tytuł = Krzyż Zasługi dla Mariana Turskiego |opublikowany = de-pl.info |archiwum = https://archive.is/20070502085740/http://www.de-pl.info/pl/page.php/article/617 |zarchiwizowano = 2007-05-02 |data dostępu = 2008-10-16}}</ref>
* Krzyż Oficerski [[Order „Za Zasługi dla Litwy”|Orderu „Za Zasługi dla Litwy”]] (Litwa, 2021)<ref>{{Cytuj |autor = Apolinary Klonowski |tytuł = Marian Turski kawalerem Krzyża Oficerskiego Orderu za Zasługi dla Litwy, z nim Krzysztof Pastor – Kurier Wileński |data dostępu = 2021-07-12 |opublikowany = kurierwilenski.lt |url = https://kurierwilenski.lt/2021/07/06/marian-turski-kawalerem-krzyza-oficerskiego-orderu-za-zaslugi-dla-litwy-z-nim-krzysztof-pastor/ |język = pl}}</ref>
* Krzyż Oficerski [[Order Zasługi Wielkiego Księstwa Luksemburga|Orderu Zasługi Wielkiego Księstwa Luksemburga]] (Luksemburg, 2020)<ref>{{Cytuj |tytuł = Wystąpienie Turskiego z Oświęcimia cytowane w światowych mediach. Dziś publicysta otrzymał medal |data dostępu = 2020-01-28 |opublikowany = msn.com |url = https://www.msn.com/pl-pl/wiadomosci/polska/wyst%C4%85pienie-turskiego-z-o%C5%9Bwi%C4%99cimia-cytowane-w-%C5%9Bwiatowych-mediach-dzi%C5%9B-publicysta-otrzyma%C5%82-medal/ar-BBZp5lm?ocid=spartanntp}}</ref>
* Krzyż Kawalerski I Klasy [[Odznaka Honorowa za Zasługi dla Republiki Austrii]] (Austria, 2021)<ref>{{Cytuj |tytuł = Raport Stowarzyszenia Żydowski Instytut Historyczny w Polsce 2021 |s = 21 |url = https://szih.org.pl/wp-content/uploads/2022/06/SZIH-%E2%80%93-Raport-2021-%E2%80%93-web_pl.pdf}}</ref><ref>{{Cytuj |autor = Außenministerium der Republik Österreich |tytuł = Detail |data dostępu = 2024-01-17 |opublikowany = bmeia.gv.at |url = https://www.bmeia.gv.at/detail-15/bundespraesident-ehrt-den-praesidenten-des-internationalen-auschwitz-komitees-marian-turski,%20https://www.bmeia.gv.at/detail-15/seite?tx_news_pi1%5Bnews%5D=25835&cHash=25a72cd575107000276c4973dc7e9dc9 |język = de-AT}}</ref>

== Nagrody i wyróżnienia ==
* Honorowa Nagroda „Kowadła” przyznana przez Radę [[Kuźnica (stowarzyszenie)|Stowarzyszenia „Kuźnica”]] (2014)<ref>{{cytuj |tytuł = Marian Turski z nagrodą „Kowadła” |data = 23 marca 2014 |data dostępu = 2022-01-31 |opublikowany = kuznica.org.pl |url = https://www.kuznica.org.pl/marian-turski-z-nagroda-kowadla/ |archiwum = https://web.archive.org/web/20210127173808/https://www.kuznica.org.pl/marian-turski-z-nagroda-kowadla/}}</ref>
* [[Honorowi obywatele miasta stołecznego Warszawy|Honorowe obywatelstwo miasta stołecznego Warszawy]] (2018)<ref>{{Cytuj |url = https://bip.warszawa.pl/NR/rdonlyres/FDA65D35-BBA3-4053-A94E-626ADB2F42F2/1334189/1663_uch.docx |tytuł = Uchwała nr LXII/1663/2018 z 01-03-2018 w sprawie nadania Honorowego Obywatelstwa Miasta Stołecznego Warszawy |data = 2018-03-01 |opublikowany = Biuletyn Informacji Publicznej m.st. Warszawy |data dostępu = 2018-03-20}}</ref>
* Nagroda Specjalna i Członkostwo Honorowe [[Stowarzyszenie Autorów ZAiKS|Stowarzyszenia Autorów ZAiKS]] (2020)<ref>{{Cytuj |tytuł = Laureaci Nagród ZAiKS-u |data dostępu = 2025-06-24 |opublikowany = www.zaiks.org.pl |url = https://www.zaiks.org.pl/artykuly/2020/sierpien/laureaci-nagrod-zaiks-u/}}</ref>
* [[Nagroda imienia Sérgio Vieira de Mello|Nagroda Honorowa im. Sérgio Vieira de Mello]] [[Wysoki komisarz Narodów Zjednoczonych do spraw praw człowieka|Wysokiego Komisarza NZ ds. Praw Człowieka]] (2020){{refn|grupa=uwaga|Nagrodę motywowano tym, że Marian Turski „swoją działalnością od lat przyczynia się do zachowania wiedzy o zbrodniach i ofiarach nazizmu, będącej ostrzeżeniem dla przyszłych pokoleń przed zbrodniami na tle rasowym czy religijnym oraz przed wykluczaniem mniejszości; (...) uwrażliwia też na akty i mowę nienawiści”. Laudację wygłosił [[Rzecznik Praw Obywatelskich]] [[Adam Bodnar]]<ref name="nagrodademello" />.}}<ref name="nagrodademello">{{cytuj |url = https://www.rpo.gov.pl/pl/content/nagroda-honorowa-im-sergio-vieira-de-mello-dla-mariana-turskiego |tytuł = Nagroda Honorowa im. Sérgio Vieira de Mello dla Mariana Turskiego |opublikowany = rpo.gov.pl |data = 10 grudnia 2020 |data dostępu = 2020-12-11}}</ref>
* Nagroda Honorowa Superbrands przyznawana „wybitnym osobistościom wpływającym pozytywnie na wizerunek Polski za granicą” (2020)<ref>{{cytuj |url = https://www.polityka.pl/opolityce/1971580,1,marian-turski-wyrozniony-honorowa-nagroda-superbrands.read |tytuł = Marian Turski wyróżniony Honorową Nagrodą Superbrands! |data = 10 września 2020 |opublikowany = polityka.pl |data dostępu = 2020-12-11}}</ref>
* Medal Wolności Słowa przyznany przez [[Grand Press|Fundację Grand Press]] – Medal Specjalny za bycie Świadkiem (2021)<ref>[https://trojmiasto.wyborcza.pl/trojmiasto/7,35612,27497152,medal-wolnosci-slowa-nominowani-tokarczuk-bodnar-poczobut.html Medal Wolności Słowa. Trwa gala w ECS w Gdańsku].</ref>
* [[Doktor honoris causa]] [[Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej|Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie]] (2022)<ref>{{Cytuj |url = https://www.umcs.pl/pl/galeria-zdjec,4617,red-marian-turski-doktorem-honoris-causa-umcs,114327.chtm |tytuł = Marian Turski doktorem honoris causa UMCS |opublikowany = Uniwersytet Marii Curie Skłodowskiej |język = pl |data = 22 marca 2022 |archiwum = https://web.archive.org/web/20220323184900/https://www.umcs.pl/pl/galeria-zdjec,4617,red-marian-turski-doktorem-honoris-causa-umcs,114327.chtm |data dostępu = 2022-03-23}}</ref>
* Tytuł Honorowego Obywatela Miasta [[Łódź|Łodzi]] (2023)<ref>{{Cytuj |url = https://lodz.pl/artykul/honorowe-obywatelstwa-miasta-lodzi-2023-nadane-jarniewicz-moll-i-kto-jeszcze-57206/ |tytuł = Honorowe Obywatelstwa Miasta Łodzi 2023 nadane. Jarniewicz, Moll i kto jeszcze? |opublikowany = lodz.pl |język = pl |data = 2023-06-21 |data dostępu = 2023-06-21}}</ref>
* Honorowy Medal 600-lecia Miasta Łodzi „za działania na rzecz rozwoju Łodzi przyznawane z okazji 600-lecia Miasta” (2023)<ref>https://muzeum-lodz.pl/trwaja-rozdania-medali-z-okazji-600-lecia-lodzi/.</ref>
* Medal 75-lecia Misji Jana Karskiego (pośmiertnie, 2025)<ref>{{Cytuj |tytuł = Marian Turski pośmiertnie uhonorowany Medalem 75-lecia Misji Jana Karskiego |data dostępu = 2025-02-26 |opublikowany = dzieje.pl |url = https://dzieje.pl/wiadomosci/marian-turski-posmiertnie-uhonorowany-medalem-75-lecia-misji-jana-karskiego}}</ref>
* Tytuł Sprawiedliwego Fundacji Ogród Sprawiedliwych (2025)<ref>{{Cytuj |tytuł = Marian Turski uhonorowany tytułem Sprawiedliwy |data dostępu = 2025-03-06 |opublikowany = dzieje.pl |url = https://dzieje.pl/wiadomosci/marian-turski-uhonorowany-tytulem-sprawiedliwy}}</ref>

== Uwagi ==
{{Uwagi}}

== Upamiętnienie ==
W 2025 zostanie patronem skweru na terenie Międzynarodowego Domu Spotkań Młodzieży (MDSM) w Oświęcimiu<ref>{{Cytuj |tytuł = Skwer w Domu Spotkań Młodzieży w Oświęcimiu otrzyma imię Mariana Turskiego |data dostępu = 2025-05-08 |opublikowany = dzieje.pl |url = https://dzieje.pl/wiadomosci/skwer-w-domu-spotkan-mlodziezy-w-oswiecimiu-otrzyma-imie-mariana-turskiego}}</ref>

== Przypisy ==
{{Przypisy}}

== Linki zewnętrzne ==
* {{ludzie nauki|134533|osoba= Marian Turski|data dostępu=2009-04-23}}
* [https://sztetl.org.pl/pl/biogramy/193058-turski-marian Marian Turski], [w:] portalu [https://sztetl.org.pl/pl Wirtualny Sztetl] Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN [dostęp 2025-02-12]

{{Kontrola autorytatywna}}

{{SORTUJ:Turski, Marian}}
[[Kategoria:Absolwenci Szkoły Partyjnej przy KC PZPR]]
[[Kategoria:Cenzorzy Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej]]
[[Kategoria:Członkowie Międzynarodowej Rady Oświęcimskiej]]
[[Kategoria:Doktorzy honoris causa Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej]]
[[Kategoria:Działacze Związku Walki Młodych]]
[[Kategoria:Honorowi obywatele miasta stołecznego Warszawy]]
[[Kategoria:Honorowi obywatele Łodzi]]
[[Kategoria:Instruktorzy Komitetu Centralnego PZPR]]
[[Kategoria:Ludzie związani z Druskienikami]]
[[Kategoria:Mieszkańcy getta łódzkiego]]
[[Kategoria:Ocalali z Zagłady Żydów]]
[[Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Komandorskim z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski (III Rzeczpospolita)]]
[[Kategoria:Odznaczeni Odznaką Adwokatura Zasłużonym]]
[[Kategoria:Odznaczeni odznaką honorową „Za Zasługi dla Ochrony Praw Człowieka”]]
[[Kategoria:Odznaczeni Srebrnym Krzyżem Zasługi (Polska Ludowa)]]
[[Kategoria:Odznaczeni Złotym Medalem „Zasłużony Kulturze Gloria Artis”]]
[[Kategoria:Pochowani na cmentarzu żydowskim na Woli w Warszawie]]
[[Kategoria:Polacy – Oficerowie Legii Honorowej]]
[[Kategoria:Polacy odznaczeni Odznaką Honorową za Zasługi dla Republiki Austrii]]
[[Kategoria:Polacy odznaczeni Orderem Zasługi (Luksemburg)]]
[[Kategoria:Polacy odznaczeni Orderem Zasługi Republiki Federalnej Niemiec]]
[[Kategoria:Politycy PPR]]
[[Kategoria:Polscy dziennikarze]]
[[Kategoria:Polscy historycy]]
[[Kategoria:Polscy redaktorzy naczelni]]
[[Kategoria:Polscy Żydzi]]
[[Kategoria:Uczestnicy marszów śmierci]]
[[Kategoria:Urodzeni w 1926]]
[[Kategoria:Więźniowie KL Auschwitz]]
[[Kategoria:Zmarli w 2025]]

title: Marian Turski

Imię i nazwisko urodzenia: Mosze Turbowicz

Data i miejsce urodzenia: 26 czerwca 1926 · Porzecze

Data i miejsce śmierci: 18 lutego 2025 · Warszawa

Miejsce spoczynku: cmentarz żydowski w Warszawie (Wola)

Zawód, zajęcie: dziennikarz, historyk

Partnerka: Halina Paszkowska-Turska (zm. 2017)

Dzieci: Joanna Turska


text:
# Jonesboro (Illinois)
Jonesboro – miasto w Stanach Zjednoczonych, w stanie Illinois, siedziba administracyjna hrabstwa Union.

wikiname: plwiki

title: Jonesboro (Illinois)

in_language: pl

wikitext:
{{Miejscowość infobox
 |nazwa                        = Jonesboro
 |nazwa oryginalna             =
 |rodzaj miasta                = Town
 |zdjęcie                      = Union County Courthouse in Jonesboro.jpg
 |opis zdjęcia                 = Budynek sądu w Jonesboro
(widok od frontu, 2013 r.)
 |herb                         =
 |flaga                        =
 |dopełniacz nazwy             = Jonesboro
 |państwo                      = Stany Zjednoczone
 |1. jednostka administracyjna = {{Państwo|Illinois}}
 |2. jednostka administracyjna = [[Hrabstwo Union (Illinois)|Union]]
 |kod statystyczny             = [[Federal Information Processing Standard|FIPS]]: 17-38635
[[Geographic Names Information System|GNIS]] ID: 411229
 |powierzchnia                 = 7,0
 |wysokość                     = 172
 |rok                          = 2023
 |liczba ludności              = 1643<ref name=cv1>{{Cytuj |tytuł = Index of /programs-surveys/popest/tables/2020-2023/cities/totals |data dostępu = 2025-01-18 |opublikowany = www2.census.gov |url = https://www2.census.gov/programs-surveys/popest/tables/2020-2023/cities/totals/?C=S;O=D}}</ref>
 |gęstość zaludnienia          = 234,7
 |numer kierunkowy             = 618
 |kod pocztowy                 = 62952
 |tablice rejestracyjne        =
 |strefa czasowa               = [[UTC-06:00]]
[[UTC-05:00]]
 |kod mapy                     = US-IL
 |współrzędne                  = 37°27′4″N 89°16′7″W
 |commons                      =
 |www                          =
}}
'''Jonesboro''' – miasto w [[Stany Zjednoczone|Stanach Zjednoczonych]], w stanie [[Illinois]], siedziba administracyjna hrabstwa [[Hrabstwo Union (Illinois)|Union]].

== Przypisy ==
{{Przypisy}}

[[Kategoria:Miasta w stanie Illinois]]

title: Jonesboro

Państwo: Stany Zjednoczone

Stan: Illinois

Hrabstwo: Union

Powierzchnia: 7,0 km²


text:
# Kościół św. Wawrzyńca w Roßtalu
Kościół św. Wawrzyńca – gotycki kościół protestancki, znajdujący się w miejscowości Roßtal. Został zbudowany jako kościół romański. Z tego okresu zachowała się romańska krypta. Kościół został przebudowany w stylu późnego gotyku około 1500 r.

## Źródła
- Georg Dehio: Handbuch der Deutschen Kunstdenkmäler. Bayern I. Die Regierungsbezirke Oberfranken, Mittelfranken und Unterfranken. Deutscher Kunstverlag, München/Berlin 1999, ISBN 3-422-03051-4, S. 896–897.

title: Kościół św. Wawrzyńca w Roßtalu

wikitext:
{{Świątynia chrześcijańska infobox
 |nazwa                     = Kościół św. Wawrzyńca
 |nazwa miejscowa           = St. Laurentius
 |funkcja świątyni          = [[kościół parafialny]]
 |grafika                   = Rosstal2017-06-11 06 Kirche.jpg
 |opis grafiki              = za dnia
 |państwo                   = DE-BY
 |miejscowość               = [[Roßtal]]
 |adres                     =
 |wyznanie                  = protestantyzm
 |kościół                   =
 |administratura nazwa      =
 |administratura typ        =
 |tytuł świątyni            =
 |data nadania              =
 |nadający tytuł            =
 |dedykacja świątyni        = św. Wawrzyńca
 |dzień wspomnienia         =
 |relikwie                  =
 |cudowne wizerunki         =
 |data powołania            =
 |data dekretu              =
 |dekret wydał              =
 |data rozpoczęcia budowy   = 1025
 |data zakończenia budowy   = 1042
 |data konsekracji          =
 |data przebudowy           = 1500
 |data zamknięcia           =
 |aktualne przeznaczenie    =
 |data zniszczenia          =
 |data odbudowy             =
 |data reaktywacji          =
 |poprzednie wyznanie       =
 |fundator                  =
 |zniszczona przez          =
 |plan świątyni             =
 |opis planu                =
 |styl                      = [[gotyk]]
 |architekt                 =
 |materiał budowlany        =
 |liczba wiernych           =
 |powierzchnia              =
 |wysokość                  =
 |długość                   =
 |szerokość                 =
 |liczba wież               =
 |wysokość wieży            =
 |liczba kopuł              =
 |średnica kopuły zew       =
 |wysokość kopuły zew       =
 |liczba ikonostasów        =
 |liczba ołtarzy            =
 |wezwania ołtarzy bocznych =
 |liczba naw                =
 |szerokość nawy głównej    =
 |wysokość nawy głównej     =
 |szerokość nawy bocznej    =
 |wysokość nawy bocznej     =
 |szerokość transeptu       =
 |liczba głosów             =
 |liczba manuałów           =
 |typ dzwonnicy             =
 |nazwa dzwonu              =
 |kod mapy                  = DE-BY
 |współrzędne               =
 |commons                   = Category:St. Laurentius (Roßtal)
 |www                       =
}}
'''Kościół św. Wawrzyńca''' – [[Gotyk|gotycki]] kościół protestancki, znajdujący się w miejscowości [[Roßtal]]. Został zbudowany jako kościół romański. Z tego okresu zachowała się romańska krypta. Kościół został przebudowany w stylu późnego gotyku około 1500 r.

== Źródła ==
* Georg Dehio: Handbuch der Deutschen Kunstdenkmäler. Bayern I. Die Regierungsbezirke Oberfranken, Mittelfranken und Unterfranken. Deutscher Kunstverlag, München/Berlin 1999, {{ISBN|3-422-03051-4}}, S. 896–897.

{{Kontrola autorytatywna}}

[[Kategoria:Zabytki Roßtal|Wawrzyńca]]
[[Kategoria:Kościoły w Roßtal|Wawrzyńca]]
[[Kategoria:Architektura gotyku w Niemczech]]

title: Kościół św. WawrzyńcaSt. Laurentius

Państwo: Niemcy

Kraj związkowy: Bawaria

Miejscowość: Roßtal

Wyznanie: protestantyzm

Wezwanie: św. Wawrzyńca

Styl: gotyk


text:
# William Donald Schaefer Tower
William Donald Schaefer Tower – wieżowiec w Baltimore, w stanie Maryland, w Stanach Zjednoczonych, o wysokości 150 m. Budynek został otwarty w 1992 i liczy 37 kondygnacji.

title: William Donald Schaefer Tower

wikitext:
{{Budynek infobox
 |nazwa                 = William Donald Schaefer Building
 |nazwa oryginalna      =
 |zabytek               =
 |zdjęcie               = William Donald Schaefer Building.jpg
 |opis zdjęcia          =
 |alt zdjęcia           =
 |państwo               = USA
 |miejscowość           = [[Baltimore]]
 |adres                 =
 |typ budynku           =
 |styl architektoniczny =
 |architekt             =
 |inwestor              =
 |wysokość całkowita    = 150 m
 |wysokość do dachu     =
 |kondygnacje           = 37
 |powierzchnia użytkowa =
 |rozpoczęcie budowy    =
 |ukończenie budowy     = [[1992]]
 |przebudowy            =
 |zniszczono            =
 |odbudowano            =
 |pierwszy właściciel   =
 |kolejni właściciele   =
 |właściciel            =
 |plan budynku          =
 |kod mapy              = Baltimore
 |współrzędne           = 39°17′23.28″N 76°36′50.76″W
 |commons               =
 |www                   =
}}
'''William Donald Schaefer Tower''' – wieżowiec w [[Baltimore]], w stanie [[Maryland]], w [[Stany Zjednoczone|Stanach Zjednoczonych]], o wysokości 150 m. Budynek został otwarty w [[1992]] i liczy 37 kondygnacji.

== Zobacz też ==
* [[lista najwyższych budynków w Baltimore]]

[[Kategoria:Wieżowce w Stanach Zjednoczonych]]
[[Kategoria:Wieżowce pomiędzy 150 a 199 metrów]]
[[Kategoria:Baltimore]]
[[Kategoria:Budynki w Stanach Zjednoczonych oddane do użytku w 1992]]

title: William Donald Schaefer Building

Miejscowość: Baltimore


text:
# Biały i młody
Biały i młody – singel polskich raperów Bedoesa i Kubiego Producenta, promujący album Aby śmierć miała znaczenie, wydany 18 grudnia 2016 przez SB Maffija Label.
16 grudnia 2016 został opublikowany teledysk wyreżyserowany przez Mikołaja Wiśniewskiego.
Nagranie uzyskało certyfikat dwukrotnie platynowej płyty.

## Lista utworów
- Digital download[4]

1. „Biały i młody” – 3:52

title: Biały i młody

wikitext:
{{Singel infobox
 |tytuł                     = Biały i młody
 |okładka                   =
 |wykonawca                 = [[Bedoes]]
 |2. wykonawca               = [[Kubi Producent]]
 |album                     = [[Aby śmierć miała znaczenie]]
 |strona A                  =
 |strona B                  =
 |wydany                    = 18 grudnia [[2016 w muzyce|2016]]
 |nagrywany                 =
 |gatunek                   = [[hip-hop (muzyka)|hip-hop]]
 |długość                   = 3:52
 |wytwórnia                 = [[SBM Label|SB Maffija Label]]
 |producent                 = [[Kubi Producent]]
 |format                    = [[media strumieniowe|streaming]], [[digital download]]
 |autor                     =
 |kompozytor                =
 |twórca tekstu             =
}}
'''Biały i młody''' – [[Singel (wydawnictwo muzyczne)|singel]] polskich raperów [[Bedoes|Bedoesa]] i [[Kubi Producent|Kubiego Producenta]], promujący [[Album (wydawnictwo muzyczne)|album]] ''[[Aby śmierć miała znaczenie]]'', wydany 18 grudnia 2016 przez [[SBM Label|SB Maffija Label]]<ref>{{Cytuj |tytuł = „Biały i młody” – Single Bedoes 2115, Kubi Producent |url = https://music.apple.com/pl/album/bia%C5%82y-i-m%C5%82ody-single/1765566492 |opublikowany = Apple Music |data = 2016-12-18 |data dostępu = 2025-03-24 |język = en}}</ref>.

16 grudnia 2016 został opublikowany teledysk wyreżyserowany przez Mikołaja Wiśniewskiego<ref>{{Cytuj |tytuł = Bedoes & Kubi Producent – „Biały i młody” [official video] |url = https://www.youtube.com/watch?v=MLjjMgmWl4A |opublikowany = YouTube |data = 2016-12-16 |data dostępu = 2025-03-24}}</ref>.

Nagranie uzyskało certyfikat dwukrotnie [[certyfikat sprzedaży w przemyśle muzycznym|platynowej płyty]]<ref>{{Cytuj |tytuł = Platynowe płyty CD przyznane w 2020 roku |url = https://web.archive.org/web/20241113112346/http://bestsellery.zpav.pl/wyroznienia/platynoweplyty/cd/archiwum.php?year=2020 |opublikowany = ZPAV |data = 2020-11-04 |data dostępu = 2023-07-27}}</ref>.

== Lista utworów ==
* '''Digital download'''<ref>{{Cytuj |tytuł = „Biały i młody” – Bedoes 2115, Kubi Producent |url = https://www.empik.com/bialy-i-mlody,p1528807304,ebooki-i-mp3-p |opublikowany = empik |data = 2024-09-01 |data dostępu = 2025-03-24}}</ref>
# „Biały i młody” – 3:52

== Przypisy ==
{{Przypisy}}

{{Bedoes}}

[[Kategoria:Single wydane w roku 2016]]
[[Kategoria:Single Bedoesa]]
[[Kategoria:Single Kubiego Producenta]]
[[Kategoria:Single SBM Label]]

title: Biały i młody

Wydany: 18 grudnia 2016

Gatunek: hip-hop

Wydawnictwo: SB Maffija Label

Producent: Kubi Producent

Format: streaming, digital download


text:
# Batesford
Batesford – miasto w Australii, w stanie Wiktoria.

title: Batesford

wikitext:
{{dopracować|źródła=2024-12}}
{{Miejscowość infobox
 |nazwa                        = Batesford
 |nazwa oryginalna             = Batesford
 |zdjęcie                      =
 |opis zdjęcia                 =
 |herb                         =
 |flaga                        =
 |dopełniacz nazwy             = Batesford
 |państwo                      = AU-VIC
 |1. jednostka administracyjna =
 |2. jednostka administracyjna =
 |powierzchnia                 = 9,19
 |wysokość                     =
 |rok                          = 2016
 |liczba ludności              =
 |gęstość zaludnienia          =
 |numer kierunkowy             =
 |kod pocztowy                 = 3213
 |tablice rejestracyjne        =
 |współrzędne                  = 38°06′S 144°17′E
 |commons                      =
 |www                          =
}}
'''Batesford''' – miasto w [[Australia|Australii]], w stanie [[Wiktoria (stan)|Wiktoria]].

[[Kategoria:Miejscowości w stanie Wiktoria]]

title: Batesford

Państwo: Australia

Stan: Wiktoria


text:
# Bruce Hopkins
Raymond Bruce Hopkins (ur. 25 listopada 1955 w Invercargill) – nowozelandzki aktor filmowy, telewizyjny i głosowy, występował w roli Gamlinga w trylogii Władca Pierścieni.

## Filmografia
- Linda's Body (1990) jako Colin
- Shortland Street (1992) jako Marcus Bowman (2002)
- Desperate Remedies (1993) jako Chór#8
- Wysoka fala (High Tide, 1994–1997) jako Barney Crenshaw (gościnnie)
- Xena: wojownicza księżniczka (Xena: Warrior Princess, 1995–2001) jako Termin (gościnnie)
- Herkules (Hercules: The Legendary Journeys, 1995–1999) jako Pylon/Jordis (gościnnie)
- The Beach (1995)
- Warm Gun (1996) jako Bruce
- Lawless (1999) jako Andy Deakin
- Greenstone (1999) jako oficer
- I'll Make You Happy (1999) jako Jock
- Szalony miesiąc miodowy (Savage Honeymoon, 2000)
- Niezbity dowód (Lawless: Dead Evidence, 2000) jako Andy Deakin
- Jubilee (2000) jako Larry
- Dark Stories: Tales from Beyond the Grave (2001) jako Bruce
- Poza sprawiedliwością (Lawless: Beyond Justice, 2001) jako Andy Deakin
- This Is Not a Love Story (2002) jako Scenarzysta
- Murder in Greenwich (2002) jako Lancaster
- Krwawa zbrodnia (Blood Crime, 2002) jako Zakładnik
- Władca Pierścieni: Dwie wieże (The Lord of the Rings: The Two Towers, 2002) jako Gamling
- Zabójczy plik (The Vector File, 2002) jako Doug
- Power Rangers Ninja Storm (2003) jako Choobo (głos)
- Władca Pierścieni: Powrót króla (The Lord of the Rings: The Return of the King, 2003) jako Gamling
- Ike: Odliczanie do inwazji (Ike: Countdown to D-Day, 2004) jako pułkownik w Savoy
- Power Rangers: Mistyczna moc (Power Rangers Mystic Force, 2006) jako Clawbster (głos)

title: Bruce Hopkins

wikitext:
{{Aktor infobox
 |imię i nazwisko           = Bruce Hopkins
 |imię i nazwisko org       =
 |grafika                   =
 |opis grafiki              =
 |alt grafiki               =
 |prawdziwe imię i nazwisko = Raymond Bruce Hopkins
 |data urodzenia            = 25 listopada 1955
 |miejsce urodzenia         = [[Invercargill]]
 |data śmierci              =
 |miejsce śmierci           =
 |zawód                     = aktor
 |lata aktywności           = od 1990
 |zespół artystyczny        =
 |odznaczenia               =
 |www                       =
}}
'''Raymond Bruce Hopkins''' (ur. [[25 listopada]] [[1955]] w [[Invercargill]]) – [[Nowa Zelandia|nowozelandzki]] aktor filmowy, telewizyjny i głosowy, występował w roli [[Lista postaci ze świata Śródziemia#Gamling|Gamling]]a w trylogii ''[[Władca Pierścieni (trylogia filmowa)|Władca Pierścieni]]''.

== Filmografia ==
* ''[[Linda's Body]]'' ([[1990 w filmie|1990]]) jako Colin
* ''[[Shortland Street]]'' ([[1992 w filmie|1992]]) jako Marcus Bowman (2002)
* ''[[Desperate Remedies]]'' ([[1993 w filmie|1993]]) jako Chór#8
* ''[[Wysoka fala (serial telewizyjny)|Wysoka fala]]'' (''High Tide'', [[1994 w filmie|1994]]–[[1997 w filmie|1997]]) jako Barney Crenshaw (gościnnie)
* ''[[Xena: Wojownicza księżniczka|Xena: wojownicza księżniczka]]'' (''Xena: Warrior Princess'', [[1995 w filmie|1995]]–[[2001 w filmie|2001]]) jako Termin (gościnnie)
* ''[[Herkules (serial telewizyjny 1995)|Herkules]]'' (''Hercules: The Legendary Journeys'', [[1995 w filmie|1995]]–[[1999 w filmie|1999]]) jako Pylon/Jordis (gościnnie)
* ''[[The Beach]]'' ([[1995 w filmie|1995]])
* ''[[Warm Gun]]'' ([[1996 w filmie|1996]]) jako Bruce
* ''[[Lawless]]'' ([[1999 w filmie|1999]]) jako Andy Deakin
* ''[[Greenstone (film)|Greenstone]]'' ([[1999 w filmie|1999]]) jako oficer
* ''[[I'll Make You Happy]]'' ([[1999 w filmie|1999]]) jako Jock
* ''[[Szalony miesiąc miodowy]]'' (''Savage Honeymoon'', [[2000 w filmie|2000]])
* ''[[Niezbity dowód]]'' (''Lawless: Dead Evidence'', [[2000 w filmie|2000]]) jako Andy Deakin
* ''[[Jubilee (film)|Jubilee]]'' ([[2000 w filmie|2000]]) jako Larry
* ''[[Dark Stories: Tales from Beyond the Grave]]'' ([[2001 w filmie|2001]]) jako Bruce
* ''[[Poza sprawiedliwością]]'' (''Lawless: Beyond Justice'', [[2001 w filmie|2001]]) jako Andy Deakin
* ''[[This Is Not a Love Story]]'' ([[2002 w filmie|2002]]) jako Scenarzysta
* ''[[Murder in Greenwich]]'' ([[2002 w filmie|2002]]) jako Lancaster
* ''[[Krwawa zbrodnia]]'' (''Blood Crime'', [[2002 w filmie|2002]]) jako Zakładnik
* ''[[Władca Pierścieni: Dwie wieże]]'' (''The Lord of the Rings: The Two Towers'', [[2002 w filmie|2002]]) jako [[Lista postaci ze świata Śródziemia#Gamling|Gamling]]
* ''[[Zabójczy plik]]'' (''The Vector File'', [[2002 w filmie|2002]]) jako Doug
* ''[[Power Rangers Ninja Storm]]'' ([[2003 w filmie|2003]]) jako Choobo (głos)
* ''[[Władca Pierścieni: Powrót króla]]'' (''The Lord of the Rings: The Return of the King'', [[2003 w filmie|2003]]) jako [[Lista postaci ze świata Śródziemia#Gamling|Gamling]]
* ''[[Ike: Odliczanie do inwazji]]'' (''Ike: Countdown to D-Day'', [[2004 w filmie|2004]]) jako pułkownik w Savoy
* ''[[Power Rangers: Mistyczna moc]]'' (''Power Rangers Mystic Force'', [[2006 w filmie|2006]]) jako Clawbster (głos)

== Linki zewnętrzne ==
* {{IMDb|osoba|0394126|Bruce Hopkins}}
* {{Filmweb|osoba|139721|Bruce Hopkins}}

{{SORTUJ:Hopkins, Bruce}}
[[Kategoria:Urodzeni w 1955]]
[[Kategoria:Nowozelandzcy aktorzy filmowi]]
[[Kategoria:Nowozelandzcy aktorzy telewizyjni]]
[[Kategoria:Nowozelandzcy aktorzy głosowi]]
[[Kategoria:Nowozelandzcy aktorzy dubbingowi]]

title: Bruce Hopkins

Imię i nazwisko: Raymond Bruce Hopkins

Data i miejsce urodzenia: 25 listopada 1955 · Invercargill

Zawód: aktor


text:
# Jan Pezda
Jan Pezda (ur. 1940) – polski skoczek narciarski, zawodnik klubów BBTS Włókniarz Bielsko-Biała i WKS Zakopane. Medalista mistrzostw Polski w skokach narciarskich.

## Życiorys
W latach 60. XX wieku regularnie startował w zmaganiach międzynarodowych. Dwukrotnie stawał na podium Pucharu Beskidów juniorów – 13 stycznia 1961 w Wiśle był drugi, a dwa dni później zwyciężył, triumfując w klasyfikacji generalnej tego cyklu za rok 1961. Stał również na podium zawodów międzynarodowych w Cortinie d’Ampezzo (3. lokata w lutym 1963) i Zakopanem (zwycięstwo w lutym 1965). 14 lutego 1962, podczas treningów przed mistrzostwami świata w Zakopanem upadł i doznał kontuzji.
Brał udział w szeregu prestiżowych imprez międzynarodowych – między innymi w Turnieju Czterech Skoczni, Memoriale Bronisława Czecha i Heleny Marusarzówny, Turnieju Szwajcarskim, Igrzyskach Narciarskich w Lahti, czy Pucharze Beskidów. Najlepsze wyniki osiągał w ostatnich zawodach z tej listy – w 1962 zajął 8. lokatę w klasyfikacji generalnej, rok później notując najwyższą pozycję w pojedynczym konkursie (18 stycznia 1963 w Wiśle był piąty).
Na arenie krajowej występował w latach 1955–1970. W swojej karierze raz stał na podium mistrzostw Polski – 24 lutego 1963 na Wielkiej Krokwi zdobył brązowy medal w konkursie indywidualnym na skoczni dużej, przegrywając z Piotrem Walą i Antonim Łaciakiem. Kilkukrotnie zajmował także miejsca w czołowej „dziesiątce” tej imprezy (za każdym razem w konkursach indywidualnych na skoczniach dużych) – w 1962 był szósty, w 1964 czwarty, a w 1965 szósty. W 1960 zdobył ponadto brązowy medal w mistrzostwach kraju juniorów w kategorii junior C.
W latach 1955–1961 i 1964–1970 reprezentował BBTS Włókniarz Bielsko-Biała, w czasie dwuletniej (1962–1963) przerwy od skakania w barwach klubu z Bielska-Białej był zawodnikiem WKS Zakopane.

title: Jan Pezda

wikitext:
{{Zawodnik zima infobox
 |imię i nazwisko      = Jan Pezda
 |dyscyplina           = skoki narciarskie
 |grafika              =
 |opis grafiki         =
 |data urodzenia       = [[1940]]<ref name="baza">{{Cytuj stronę | url = http://www.wyniki-skoki.hostingasp.pl/Zawodnik.aspx?name=PEZDA+Jan | tytuł = PEZDA Jan   1940   POL | autor = Adam Kwieciński | opublikowany = wyniki-skoki.hostingasp.pl | data dostępu = 2018-01-14}}</ref>
 |miejsce urodzenia    =
 |data śmierci         =
 |miejsce śmierci      =
 |klub                 = [[BBTS Włókniarz Bielsko-Biała]] (1955–1961)
[[WKS Zakopane]] (1962–1963)
BBTS Włókniarz Bielsko-Biała (1964–1970)<ref name="kraj">{{Cytuj stronę | url = http://www.wyniki-skoki.hostingasp.pl/Zawodnik.aspx?name=Pezda%20Jan | tytuł = PEZDA Jan   1940   POL | autor = Adam Kwieciński | opublikowany = wyniki-skoki.hostingasp.pl | data dostępu = 2018-01-14}}</ref>
 |wzrost               =
 |commons              =
 |wikicytaty           =
 |www                  =
 |medale               =
}}
'''Jan Pezda''' (ur. [[1940]]) – [[Polska|polski]] [[skoki narciarskie|skoczek narciarski]], zawodnik klubów [[BBTS Włókniarz Bielsko-Biała]] i [[WKS Zakopane]]. Medalista [[Mistrzostwa Polski w skokach narciarskich|mistrzostw Polski w skokach narciarskich]].

== Życiorys ==
W [[lata 60. XX wieku|latach 60. XX wieku]] regularnie startował w zmaganiach międzynarodowych. Dwukrotnie stawał na podium Pucharu Beskidów juniorów – 13 stycznia 1961 w [[Wisła (miasto)|Wiśle]] był drugi, a dwa dni później zwyciężył, triumfując w klasyfikacji generalnej tego cyklu za rok 1961. Stał również na podium zawodów międzynarodowych w [[Cortina d’Ampezzo|Cortinie d’Ampezzo]] (3. lokata w lutym 1963) i [[Zakopane]]m (zwycięstwo w lutym 1965){{r|baza}}. 14 lutego 1962, podczas treningów przed [[Skoki narciarskie na Mistrzostwach Świata w Narciarstwie Klasycznym 1962|mistrzostwami świata]] w Zakopanem upadł i doznał kontuzji<ref>{{cytuj pismo|tytuł=W Zakopanem "za pięć dwunasta"|url=http://mbc.malopolska.pl/dlibra/doccontent?id=11474|czasopismo=Dziennik Polski|wolumin=5587|strony=2|data=1962-02-15|miejsce=Kraków|data dostępu=2018-01-14}}</ref>.

Brał udział w szeregu prestiżowych imprez międzynarodowych – między innymi w [[Turniej Czterech Skoczni|Turnieju Czterech Skoczni]], [[Skoki narciarskie na Memoriale Bronisława Czecha i Heleny Marusarzówny|Memoriale Bronisława Czecha i Heleny Marusarzówny]], [[Turniej Szwajcarski|Turnieju Szwajcarskim]], [[Skoki narciarskie na Igrzyskach Narciarskich w Lahti|Igrzyskach Narciarskich w Lahti]], czy [[Puchar Beskidów|Pucharze Beskidów]]. Najlepsze wyniki osiągał w ostatnich zawodach z tej listy – w [[Puchar Beskidów 1962|1962]] zajął 8. lokatę w klasyfikacji generalnej, [[Puchar Beskidów 1963|rok później]] notując najwyższą pozycję w pojedynczym konkursie (18 stycznia 1963 w Wiśle był piąty){{r|baza}}.

Na arenie krajowej występował w latach 1955–1970. W swojej karierze raz stał na podium [[Mistrzostwa Polski w skokach narciarskich|mistrzostw Polski]]{{r|kraj}} – 24 lutego 1963 na [[Wielka Krokiew|Wielkiej Krokwi]] zdobył brązowy medal w [[Mistrzostwa Polski w Skokach Narciarskich 1963|konkursie indywidualnym na skoczni dużej]], przegrywając z [[Piotr Wala|Piotrem Walą]] i [[Antoni Łaciak|Antonim Łaciakiem]]<ref>{{Cytuj pismo | tytuł = A. Łaciak pokonany na Dużej Krokwi | czasopismo = [[Kurier Szczeciński]] | wydawca = [[Robotnicza Spółdzielnia Wydawnicza „Prasa”]] | wolumin = Nr 47 (5772) | strony = 4 | data = 1963-02-25 | url = http://web.archive.org/web/20180115001707/http://zbc.ksiaznica.szczecin.pl/Content/38784/Pr_IV_05_1963_47_AB.pdf}}</ref>. Kilkukrotnie zajmował także miejsca w czołowej „dziesiątce” tej imprezy (za każdym razem w konkursach indywidualnych na skoczniach dużych) – w [[Mistrzostwa Polski w Skokach Narciarskich 1962|1962]] był szósty, w [[Mistrzostwa Polski w Skokach Narciarskich 1964|1964]] czwarty, a w [[Mistrzostwa Polski w Skokach Narciarskich 1965|1965]] szósty. W 1960 zdobył ponadto brązowy medal w mistrzostwach kraju juniorów w kategorii junior C{{r|kraj}}.

W latach 1955–1961 i 1964–1970 reprezentował [[BBTS Włókniarz Bielsko-Biała]], w czasie dwuletniej (1962–1963) przerwy od skakania w barwach klubu z Bielska-Białej był zawodnikiem [[WKS Zakopane]]{{r|kraj}}.

== Przypisy ==
{{Przypisy}}

{{SORTUJ:Pezda, Jan}}
[[Kategoria:Polscy skoczkowie narciarscy]]
[[Kategoria:Skoczkowie narciarscy BBTS Włókniarza Bielsko-Biała]]
[[Kategoria:Urodzeni w 1940]]

title: · Jan Pezda

Klub: BBTS Włókniarz Bielsko-Biała (1955–1961) · WKS Zakopane (1962–1963) · BBTS Włókniarz Bielsko-Biała (1964–1970)


text:
# Trey Miguel
Trey McBrayer (ur. 30 sierpnia 1994 w Toledo w Ohio) – amerykański wrestler znany pod pseudonimem ringowym Trey Miguel, członek tag teamu The Rascalz.

## Życiorys
Urodził się 30 sierpnia 1994 roku w Toledo w amerykańskim stanie Ohio jako Trey McBrayer Od 14. roku życia trenował zapasy w YMCA w szkole średniej Start High School.
Karierę wrestlerską zaczął w 2009 roku. Początkowo uprawiał wrestling w niezależnych organizacjach. Preferowanym przez niego stylem stał się high-flying. Z czasem przyjął pseudonim ringowy Trey Miguel.
W 2018 roku dołączył do Impact Wrestling i współtworzył tag team The Rascalz razem z Dezmondem Xavierem i Zacharym Wentzem.
Gdy w 2020 roku pozostali członkowie tag teamu przenieśli się do WWE, Miguel skoncentrował się na karierze solowej. W 2021 roku na gali Bound for Glory wygrał X Division Champioship.
W 2023 roku, kiedy Zachary Wentz powrócił do organizacji, ponownie utworzył z Miguelem tag team The Rascalz. 27 sierpnia wygrali mistrzostwo drużynowe Impact World Tag Team Championship. Stracili je 21 października, przegrywając z ABC.

title: Trey Miguel

wikitext:
{{Wrestler infobox
 |nazwa              = Trey Miguel
 |grafika            = Trey Miguel June 2019.jpg
 |opis grafiki       = Trey Miguel w 2019 roku
 |alt grafiki        =
 |imię i nazwisko    = Trey McBrayer
 |data urodzenia     = [[30 sierpnia]] [[1999]]
 |miejsce urodzenia  = [[Toledo (Ohio)|Toledo]]
 |data śmierci       =
 |miejsce śmierci    =
 |przyczyna śmierci  =
 |współmałżonek      =
 |dzieci             =
 |rodzina            =
 |płeć               = m
 |pseudonimy ringowe = Trey
'''Trey Miguel'''
Bill Ding
 |wzrost             = 175 cm
 |masa ciała         = 78 kg
 |zapowiadany z      =
 |trener             = [[Dave Crist]]
 |debiut             = 2009
 |emerytura          =
 |commons            = Category:Trey Miguel
 |www                =
}}
[[Plik:Trey Miguel Alpha 1 belt.jpg|mały|Trey McBrayer trzymający [[Zero Gravity Championship]]]]
'''Trey McBrayer''' (ur. [[30 sierpnia]] [[1994]] w [[Toledo (Ohio)|Toledo]] w [[Ohio]]) – amerykański [[Wrestling|wrestler]] znany pod [[Lista pojęć związanych z wrestlingiem#Ringname|pseudonimem ringowym]] '''Trey Miguel''', członek [[tag team]]u [[The Rascalz]].

== Życiorys ==
Urodził się 30 sierpnia 1994 roku w [[Toledo (Ohio)|Toledo]] w [[Stany Zjednoczone|amerykańskim]] stanie [[Ohio]]<ref name=":1">{{Cytuj |autor = Raj Giri |tytuł = Trey Miguel |data = 2020-12-02 |data dostępu = 2023-11-25 |opublikowany = Wrestling Inc. |url = https://www.wrestlinginc.com/profiles/1107/trey-miguel/ |język = en}}</ref> jako '''Trey McBrayer''' Od 14. roku życia trenował [[zapasy]] w [[YMCA]] w szkole średniej [[Start High School (Toledo, Ohio)|Start High School]]<ref name=":0">{{Cytuj |tytuł = Pro wrestling vets open training school in Toledo |data dostępu = 2023-11-26 |opublikowany = The Blade |url = https://www.toledoblade.com/sports/amateur/2019/10/22/pro-wrestling-training-school-in-toledo-skull-bones/stories/20191021016 |język = en}}</ref>.

Karierę wrestlerską zaczął w 2009 roku<ref name=":1" />. Początkowo uprawiał [[wrestling]] w niezależnych organizacjach<ref name=":0" />. Preferowanym przez niego stylem stał się high-flying<ref name=":1" />. Z czasem przyjął [[pseudonim ringowy]] '''Trey Miguel'''<ref name=":1" />.

W 2018 roku dołączył do [[Impact Wrestling]] i współtworzył [[tag team]] [[The Rascalz]] razem z [[Dezmond Xavier|Dezmondem Xavierem]] i [[Zachary Wentz|Zacharym Wentzem]]<ref name=":1" />.

Gdy w 2020 roku pozostali członkowie tag teamu przenieśli się do [[WWE]], Miguel skoncentrował się na karierze solowej<ref name=":1" />. W 2021 roku na gali [[Bound for Glory (2021)|Bound for Glory]] wygrał [[X Division Champioship]]<ref name=":1" />.

W 2023 roku, kiedy [[Zachary Wentz]] powrócił do organizacji, ponownie utworzył z Miguelem [[tag team]] [[The Rascalz]]<ref>{{Cytuj |autor = Lee Tarrier |tytuł = Exclusive: Zachary Wentz Addresses The Rascalz Reuniting In Impact Wrestling, WWE NXT, Seth Rollins, More - PWMania - Wrestling News |data = 2023-07-17 |data dostępu = 2023-11-26 |url = https://www.pwmania.com/zachary-wentz-addresses-the-rascalz-reuniting-in-impact-wrestling-wwe-nxt-seth-rollins |język = en}}</ref>. 27 sierpnia wygrali mistrzostwo drużynowe [[Impact World Tag Team Championship]]<ref>{{Cytuj |autor = Josh Nason |tytuł = Impact Emergence notes: The Rascalz win Tag Team titles, Steve Maclin returns |data = 2023-08-27 |data dostępu = 2023-11-26 |opublikowany = WON/F4W - WWE news, Pro Wrestling News, WWE Results, AEW News, AEW results |url = https://www.f4wonline.com/news/impact-wrestling/impact-emergence-notes-the-rascalz-win-tag-team-titles-steve-maclin-returns |język = en}}</ref>. Stracili je 21 października, przegrywając z [[ABC (tag team)|ABC]]<ref>{{Cytuj |autor = Jason Powell |tytuł = Impact Wrestling Bound For Glory results: Moore's live review of Alex Shelley vs. Josh Alexander for the Impact World Championship, Will Ospreay vs. Mike Bailey, Trinity vs. Mickie James for the Knockouts Title |data = 2023-10-21 |data dostępu = 2023-11-26 |opublikowany = Pro Wrestling Dot Net |url = https://prowrestling.net/site/2023/10/21/impact-wrestling-bound-for-glory-results-moores-live-review-of-alex-shelley-vs-josh-alexander-for-the-impact-world-championship-will-ospreay-vs-mike-bailey-trinity-vs-mickie-james-for-the-knoc/ |język = en}}</ref>.

== Przypisy ==
{{Przypisy}}

{{Kontrola autorytatywna}}

{{SORTUJ:Miguel, Trey}}
[[Kategoria:Amerykańscy wrestlerzy]]
[[Kategoria:Urodzeni w 1994]]
[[Kategoria:Wrestlerzy i wrestlerki z Ohio]]

title: Trey Miguel

Imię i nazwisko: Trey McBrayer

Data i miejsce urodzenia: 30 sierpnia 1999 · Toledo

Pseudonimy · ringowe: Trey · Trey Miguel · Bill Ding

Masa ciała: 78 kg

Trenerzy: Dave Crist


text:
# Kārsava (novads)
Kārsava (łot.: Kārsavas novads) – jeden z łotewskich novadsów, funkcjonujący w latach 2009–2021.

## Historia
Novads powstało na terenach należących przed 2009 do rejonu Lucyn.
W skład novadsu wchodziło miasto Kārsava oraz pięć pagastsów: Goliševa, Malnava, Mērdzene, Mežvidi i Salnava. Jego stolicą zostało miasto Kārsava.
Zlikwidowany w ramach reformy administracyjnej 30 czerwca 2021. Wszedł w całości w skład nowego novadsu Lucyn.

title: Kārsava (novads)

wikitext:
{{Jednostka administracyjna infobox
 |nazwa                           = Kārsava
 |nazwa oryginalna                = Kārsavas novads
 |dopełniacz nazwy                =
 |jednostka                       = novads
 |zdjęcie                         = Latgale. Karsava municipality - panoramio.jpg
 |opis zdjęcia                    = Siedziba władz novadsu
 |alt zdjęcia                     =
 |herb                            = Kārsavas novads COA.svg
 |flaga                           = Flag of Kārsavas novads.png
 |hymn                            =
 |dewiza                          =
 |państwo                         = LVA
 |siedziba                        = [[Kārsava]]
 |ISO 3166-2                      =
 |stanowisko zarządzającego       =
 |zarządzający                    =
 |powierzchnia                    = 627,98 km²<ref name=":0">{{Cytuj |tytuł = Reģionu, republikas pilsētu, novadu, novadu pilsētu un pagastu kopējā un sauszemes platība gada sākumā – Visas teritorijas, Rādītāji un Laika periods |data dostępu = 2025-01-05 |opublikowany = Oficiālās statistikas portāls |url = https://data.stat.gov.lv:443/sq/23926 |język = lv}}</ref>
 |rok                             = 2021
 |liczba ludności                 = 5127<ref name=":1">{{Cytuj |tytuł = Pilsētu (blīvi apdzīvotu) un lauku (reti apdzīvotu) teritoriju iedzīvotāju skaits reģionos, pilsētās, novados un pagastos 2021 |data dostępu = 2025-01-05 |opublikowany = Oficiālās statistikas portāls |url = https://data.stat.gov.lv:443/sq/23928|język = lv}}</ref>
 |gęstość zaludnienia             =
 |numer kierunkowy                =
 |kod pocztowy                    =
 |tablice rejestracyjne           =
 |adres urzędu                    =
 |plan                            =
 |mapa                            = Karsava in Latvia.svg
 |nazwa mapy                      =
 |współrzędne                     =
 |commons                         = Category:Kārsava Municipality
 |www                             =
}}
'''Kārsava''' ([[Język łotewski|łot.]]: ''Kārsavas novads'') – jeden z łotewskich novadsów, funkcjonujący w latach 2009–2021.

== Historia ==
Novads powstało na terenach należących przed 2009 do rejonu [[Lucyn (rejon)|Lucyn]]<ref>{{Cytuj |tytuł = Ludzas rajons |data dostępu = 2025-01-17 |opublikowany = www.ambermarks.com |url = http://www.ambermarks.com/Kartes/Rajoni/LudzasRaj/_LudzasRaj.htm}}</ref>.

W skład novadsu wchodziło miasto [[Kārsava]] oraz pięć pagastsów: Goliševa, Malnava, Mērdzene, Mežvidi i Salnava. Jego stolicą zostało miasto [[Kārsava]]<ref>{{Cytuj |tytuł = Zaudējis spēku - Administratīvo teritoriju un apdzīvoto vietu likums |data dostępu = 2025-01-06 |opublikowany = LIKUMI.LV |url = https://likumi.lv/ta/id/185993-administrativo-teritoriju-un-apdzivoto-vietu-likums |język = lv}}</ref>.

Zlikwidowany w ramach reformy administracyjnej 30 czerwca 2021. Wszedł w całości w skład nowego novadsu [[Lucyn (novads)|Lucyn]]<ref>{{Cytuj |tytuł = Administratīvo teritoriju un apdzīvoto vietu likums |data dostępu = 2025-01-06 |opublikowany = LIKUMI.LV |url = https://likumi.lv/ta/en/en/id/315654-law-on-administrative-territories-and-populated-areas |język = lv}}</ref>.

== Zobacz też ==

* [[Podział administracyjny Łotwy (2009–2021)]]

== Przypisy ==
{{Przypisy}}

{{Gmina Kārsava}}
{{Łotwa}}

[[Kategoria:Novadsy Łotwy (2009–2021)]]

title: KārsavaKārsavas novads

Herb: Flaga

Państwo: Łotwa

Siedziba: Kārsava


text:
# Dolnośląska Sieć Szerokopasmowa
Dolnośląska Sieć Szerokopasmowa (DSS) – regionalna sieć szerokopasmowa województwa dolnośląskiego. Sieć światłowodowa o charakterze szkieletowo-dystrybucyjnym, wybudowana w ramach projektu „Likwidacja obszarów wykluczenia informacyjnego i budowa dolnośląskiej sieci szkieletowej”, współfinansowanego przez Unię Europejską ze środków Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego oraz z budżetu Województwa Dolnośląskiego w ramach Regionalnego Programu Operacyjnego dla Województwa Dolnośląskiego na lata 2007-2013. Celem inwestycji było zwiększenie dostępności nowoczesnych usług transmisji danych na obszarach, w których zidentyfikowano ich trwale niedostateczną podaż.
Trasa DSS przechodzi przez tereny wszystkich (26) powiatów, 4 miast na prawach powiatów oraz ponad połowy (139) gmin województwa dolnośląskiego. Na zakres rzeczowy sieci składają się:
- 94 linie optotelekomunikacyjne, tworzące spójną topologicznie sieć, o łącznej długości ok. 1 616 km,
- 9 węzłów szkieletowych,
- 82 węzły dystrybucyjne,
- ponad 500 węzłów dostępu (pasywnych punktów styku), umożliwiających przyłączanie do DSS lokalnych sieci dostępowych,
- 2 centra zarządzania siecią.

title: Dolnośląska Sieć Szerokopasmowa

wikitext:
'''Dolnośląska Sieć Szerokopasmowa''' (DSS) – regionalna [[Szerokopasmowy dostęp do internetu|sieć szerokopasmowa]] [[Województwo dolnośląskie|województwa dolnośląskiego]]. Sieć [[światłowód|światłowodowa]] o charakterze szkieletowo-dystrybucyjnym, wybudowana w ramach projektu „Likwidacja obszarów wykluczenia informacyjnego i budowa dolnośląskiej sieci szkieletowej”<ref>{{Cytuj|tytuł=DOLNY ŚLĄSK > Dolnośląska Sieć Szerokopasmowa > O projekcie|data dostępu=2016-05-07|opublikowany=www.umwd.dolnyslask.pl|url=http://www.umwd.dolnyslask.pl/dss/o-projekcie/}}</ref>, współfinansowanego przez [[Unia Europejska|Unię Europejską]] ze środków [[Europejski Fundusz Rozwoju Regionalnego|Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego]] oraz z budżetu Województwa Dolnośląskiego w ramach [[regionalny program operacyjny|Regionalnego Programu Operacyjnego]] dla Województwa Dolnośląskiego na lata 2007-2013. Celem inwestycji było zwiększenie dostępności nowoczesnych usług transmisji danych na obszarach, w których zidentyfikowano ich trwale niedostateczną podaż.

Trasa DSS przechodzi przez tereny wszystkich (26) powiatów, 4 miast na prawach powiatów oraz ponad połowy (139) gmin województwa dolnośląskiego. Na zakres rzeczowy sieci składają się<ref>{{Cytuj|tytuł=DOLNY ŚLĄSK > Dolnośląska Sieć Szerokopasmowa > Komunikaty DSS > Komunikaty 2015|data dostępu=2016-05-07|opublikowany=www.umwd.dolnyslask.pl|url=http://www.umwd.dolnyslask.pl/dss/komunikaty-dss/komunikaty-2015/}}</ref>:
* 94 linie optotelekomunikacyjne, tworzące spójną topologicznie sieć, o łącznej długości ok. 1 616 km,
* 9 węzłów szkieletowych,
* 82 węzły dystrybucyjne,
* ponad 500 węzłów dostępu (pasywnych punktów styku), umożliwiających przyłączanie do DSS lokalnych sieci dostępowych,
* 2 centra zarządzania siecią.

== Przypisy ==
{{Przypisy}}

[[Kategoria:Usługi telekomunikacyjne]]