text:
# Przedsiębiorstwo Komunikacji Samochodowej „Tour”
Przedsiębiorstwo Komunikacji Samochodowej „Tour” sp. z o.o. Jelenia Góra (PKS „Tour”) – polski przewoźnik drogowy z siedzibą w Jeleniej Górze będący sprywatyzowanym na rzecz spółki pracowniczej oddziałem Państwowej Komunikacji Samochodowej, istniejącym od 1945 roku. W szczytowym okresie Państwowa Komunikacja Samochodowa w Jeleniej Górze zatrudniała 700 osób.
Przedsiębiorstwo w obecnej formie organizacyjnej funkcjonuje od 1 sierpnia 2000 r. PKS „Tour” jest współwłaścicielem kilku dawnych oddziałów PKS z regionu Dolnego Śląska.

## Historia

### Lata 1945–1990
Spółka PKS „Tour” wywodzi się z powstałych w roku 1945 struktur Państwowej Komunikacji Samochodowej, której zasięgiem objęto całą Polskę i powierzono jej przewozy zarówno pasażerów, jak i towarów.
W styczniu 1945 r. w Lublinie powołano PKS, której pierwotnym zadaniem była obsługa logistyczna akcji przesiedleńczej i osadniczej na Ziemiach Odzyskanych, a także zaspokojenie potrzeb transportowych obszarów niedostatecznie obsługiwanych przez transport kolejowy.
18 czerwca 1945 roku do Jeleniej Góry przybyła delegacja z organizowanego na bazie 1 Pułku Samochodowego oddziału PKS w Legnicy, celem organizacji miejscowych struktur PKS. Delegaci wytypowali obiekty przydatne do działalności oraz zorganizowali pierwszy tabor samochodowy – 17 pojazdów odnalezionych w mieście i pozyskanych z demobilu wojskowego. W sierpniu 1945 roku kierowcy PKS z Jeleniej Góry uczestniczyli w charakterze ekipy technicznej w transporcie z Pilzna do Jeleniej Góry darów UNRRA dla Polski – pierwszego transportu 850 samochodów z demobilu 1 Armii Kanadyjskiej. Spośród darów jeleniogórska PKS mogła zatrzymać cztery samochody, z których (po uprzednim przygotowaniu) uruchomiono przewozy do Krakowa przez Katowice i do Warszawy przez Legnicę, Wrocław, Łódź. Innym, osobliwym pojazdem był autobus turystyczny wykonany z przebudowy odnalezionego samochodowego karawanu. Wraz z przeniesieniem urzędów i instytucji wojewódzkich do Wrocławia uruchomiono początkowo dwa połączenia dziennie ze stolicą województwa. Kolejnymi otwieranymi kierunkami były miejscowości regionu jeleniogórskiego.
Pierwszą bazę PKS urządzono na ulicy Wolności 38. Spod słupka na terenie zajezdni odbywały się w 1945 roku odjazdy pierwszych samochodów obsługujących połączenia pasażerskie. Drugą stacją załadunkową był plac Niepodległości / plac Wyszyńskiego.
Jeleniogórska filia PKS w Legnicy, prowadząca połączenia do Szklarskiej Poręby, Karpacza, Bogatyni, Legnicy, Warszawy, Krakowa, Zielonej Góry, Częstochowy oraz nieregularnie kursy do Dziwiszowa, Staniszowa, Sobieszowa i innych miejscowości w Kotlinie Jeleniogórskiej, została przekazana w 1946 roku pod zarząd PKS Wrocław.
Przy jeleniogórskiej PKS powstała w 1946 roku szkoła przyzakładowa kierowców zawodowych, funkcjonująca do końca Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej. Rokrocznie zakład posiadał przeciętnie 60 uczniów.
Od 1950 roku jednostka uzyskała status Ekspozytury Osobowo-Towarowej PKS. W 1953 r. ekspozytura towarowa została wyodrębniona do osobnej jednostki. W latach 50. za sprawą dostaw autobusów Star wzrosła liczba pojazdów (do 55). Zmieniła się siatka połączeń: zrezygnowano z relacji obsługiwanych przez PKP (do Częstochowy, Krakowa, Warszawy), rozpoczęto natomiast obsługę powiatu lubańskiego i zgorzeleckiego.
W 1956 roku ekspozyturę przekształcono w Oddział PKS w Jeleniej Górze, podległy Wojewódzkiemu Przedsiębiorstwu PKS we Wrocławiu. Po dostawach czechosłowackich autobusów Škoda i polskich San (H01, H25, H27) Oddział osiągnął rekordową wielkość: tabor liczył 135 pojazdów, natomiast załoga – 700 osób.
Państwowa Komunikacja Samochodowa posiadała w Karpaczu placówkę terenową Oddziału Turystycznego PKS z siedzibą we Wrocławiu. W 1964 roku bazę przekazano z OT pod zarząd Oddziału PKS w Jeleniej Górze. Oddział 9 tamtejszych autokarów turystycznych z bazy w Karpaczu do obsługi linii regularnych, a na terenie zakładu urządził pomocniczą stację obsługi. W Karpaczu przez wiele lat przeprowadzano naprawy główne posiadanych autobusów.
Zgodnie z ówczesnymi trendami, zakład w połowie lat sześćdziesiątych wzbogacił się ośrodek wypoczynkowy w Mikoszewie koło Gdańska. Na terenie ośrodka znajdowało się 27 czteroosobowych domków kempingowych oraz barak socjalny, mieszczący świetlicę, stołówkę i biura. Ośrodek był wyposażony dostęp do energii elektrycznej i bieżącej wody.
Na potrzeby budowanego kombinatu w Turoszowie (Kopalnia Węgla Brunatnego Turów i elektrownia) Oddział PKS w Jeleniej Górze powołał Ekspozyturę PKS w Sieniawce, którą wkrótce przekazano nowo utworzonemu Oddziałowi PKS w Zgorzelcu. Budowa kombinatu turoszowskiego skłoniła władze centralne także do utworzenia odrębnego Oddziału PKS w Lubaniu.
Zatrudnienie w latach 1965–1974 spadło do niecałych 500 osób, a liczba autobusów do 120 (Jelcz RTO, San H27, San H100).
Od lat 70. XX wieku transport w gminach sąsiadujących bezpośrednio z Jelenią Górą przejmowało Wojewódzkie Przedsiębiorstwo Komunikacyjne w Jeleniej Górze, przekształcone później w Miejski Zakład Komunikacyjny w Jeleniej Górze.
Przed 1974 rokiem zrezygnowano z obsługi konduktorskiej na rzecz sprzedaży i kontroli biletów przez kierowców. Do roku 1978 w zakładzie pracowało 450 osób. PKS powierzono obsługę kontraktu zagranicznego – obsługę przewozów pracowniczych przy budowie kombinatu chemicznego w Halle-Neustadt. Nadal zmniejszała się liczba pracowników, w 1979 roku było ich 350 przy podobnej jak dotychczas ilości autobusów. Na początku lat 80. zakład zatrudniał 280 osób, dysponując 120 autobusami typu Jelcz RTO, PR100, M11, L11, pojazdami Sanos, Autosan H9, H10, Ikarus 285 oraz Ikarus-Zemun IK160P.

### Lata 1990–2000
Zarządzeniem Ministra Transportu i Gospodarki Morskiej dotychczasowe 233 oddziały Państwowej Komunikacji Samochodowej zostały podzielone na 167 samodzielnych przedsiębiorstw państwowych, których organem założycielskim został Minister. Z dniem 1 czerwca 1990 roku utworzono Państwowe Przedsiębiorstwo Komunikacji Samochodowej w Jeleniej Górze.
W lata 90. PPKS Jelenia Góra wkroczyło zatrudniając 235 osób. Poza wycofaniem Jelczy RTO, tabor wzbogaciły pierwsze autobusy marek zachodnioeuropejskich: Setra i Mercedes-Benz. Liczba pojazdów pozostała bez zmian.
Z powodu lawinowego wzrostu bezrobocia na skutek realizacji Planu Balcerowicza oraz rozwoju motoryzacji indywidualnej na liniach PPKS z całej Polski spadła liczba pasażerów. Pasażerów PPKS odbierali również prywatni przewoźnicy, których powstanie umożliwiła pełna deregulacja transportu samochodowego Ustawą Wilczka z 1989 roku. Przedsiębiorstwa PKS, przez lata funkcjonując dzięki otrzymywanym dotacjom zostali zmuszeni do kierowania się rachunkiem ekonomicznym. W ciągu dekady na istniejących od lat liniach komunikacyjnych o największej rentowności żywiołowo rozwinęli się przedsiębiorcy dysponujących mniejszym i nowocześniejszym taborem niż PKS, którzy z czasem zaczęli skutecznie ubiegać się o dotacje do stosowanych biletów ulgowych. Konkurencja, nie zawsze uczciwa, wymusiła obniżenie cen biletów, wpłynęła jednak na pogorszenie wyników ekonomicznych przedsiębiorstw. Przewoźnicy dawnej Państwowej Komunikacji Samochodowej w 1994 roku zjednoczyli się w Polskiej Izbie Gospodarczej Transportu Samochodowego i Spedycji, następnie prowadzili lobbing na rzecz ustawowego ograniczenia dostępu do rynku przewozów. Oczekiwane regulacje, polegające na licencjonowaniu przewoźników i powołanie egzekwującej przestrzeganie przepisów Inspekcji Transportu Drogowego nadeszły z dużym opóźnieniem – dopiero w roku 2001.
Zarząd jeleniogórskiego PPKS w latach dziewięćdziesiątych, próbując odnaleźć się w nowych realiach podjął szereg działań, które po upływie lat zostały ocenione jako negatywne: sprzedaż nieruchomości (placu postojowego, stacji paliw, fragmentu dworca, ośrodka wczasowego w Mikoszowie), nabycie wyeksploatowanych autobusów używanych.
Ministerstwo Transportu i Gospodarki Morskiej w październiku 1996 roku przekazało kompetencje organu założycielskiego przedsiębiorstw PKS wojewodom. Wobec niekorzystnej sytuacji ekonomicznej przedsiębiorstwa zagrażającej bankructwem, jeszcze w 1996 roku wojewoda jeleniogórski powołał w PPKS zarząd komisaryczny. Nowy zarząd zmienił strategię, nabywając nowe pojazdy produkcji krajowej oraz sprowadzając używane autokary turystyczne o wysokim standardzie poprzednio eksploatowane na terenie Niemiec. Zorganizowano dział marketingu i zezygnowano z nierentownego połączenia dalekobieżnego do Warszawy, w zamian uruchamiając linię do Wrocławia, w odpowiedzi na likwidację części połączeń przez PKP. Załoga przedsiębiorstwa na koniec lat 90. liczyła 180 osób, a tabor autobusowy – 78 pojazdów. Przy sprowadzaniu autokarów z zagranicy preferowano marki Neoplan i Bova. Na terenie dworca autobusowego postawiono nową, kontenerową stację paliw oraz uruchomiono myjnię.
W ramach transformacji wolnorynkowej przełomu lat 80. i 90. państwowe przedsiębiorstwa PKS zostały przewidziane do prywatyzacji. Od 1998 roku decyzji o wyborze ścieżki prywatyzacyjnej (pośredniej lub bezpośredniej) decydował wojewoda pełniący nadzór właścicielski nad konkretnym PPKS. Z inicjatywą prywatyzacji mógł wyjść organ założycielski, dyrektor i rada pracownicza lub minister skarbu państwa. Popularną w grupie przedsiębiorstw PKS formą prywatyzacji bezpośredniej, specyficzną dla Polski, stała się prywatyzacja pracownicza, polegająca na wniesieniu do spółki lub oddaniu w odpłatne użytkowanie spółce pracowniczej wszystkich składników materialnych i niematerialnych dotychczasowego PPKS. Taką formę zmiany własności, ocenianą jako najtrudniejszą w realizacji, wybrało w sumie 49 przedsiębiorstw. Właścicielem majątku dotychczasowego PPKS w takim scenariuszu pozostawał nadal Skarb Państwa, któremu podmiot użytkujący spłacał najdłużej przez 10 lat raty leasingowe. Do spółki pracowniczej obejmującej dotychczasowe przedsiębiorstwo państwowe musiała przystąpić ponad połowa pracowników, którzy powinni wnieść kapitał akcyjny w wysokości co najmniej 20% funduszu założycielskiego i funduszu przedsiębiorstwa.

### Po roku 2000
Z dniem 1 sierpnia 2000 r. dotychczasowe przedsiębiorstwo państwowe pod nazwą: Przedsiębiorstwo Komunikacji Samochodowej w Jeleniej Górze zostało oddane w odpłatne używanie spółce pracowniczej. Podmiot przyjął nazwę Przedsiębiorstwo Komunikacji Samochodowej „Tour”. Większość udziałów w PKS „Tour”, co typowe przy prywatyzacji PPKS na rzecz spółki pracowniczej, objęło ostatnie kierownictwo PPKS Jelenia Góra. W ciągu 5 lat działalności spółka zwiększyła zatrudnienie do 190 osób i tabor do 88 pojazdów.
Po roku 2000 przedsiębiorstwo ograniczyło sieć połączeń regionalnych. Spółka utraciła kontrakty z gminami na realizację przewozów szkolnych na rzecz innych prywatnych przewoźników. Konkurencja ze strony przewoźników posiadających mikrobusy spowodowała ograniczenie kursów lokalnych, między innymi do Szklarskiej Poręby i Karpacza. W zamian władze PKS „Tour” skupiły się dalszej rozbudowie floty autokarów i rozwoju połączeń dalekobieżnych. Uruchomiono nowe kursy: do Kołobrzegu, Słupska, Buska Zdroju oraz dodatkowe do Szczecina i Zakopanego. Przewozy dalekobieżne i międzynarodowe były szczególnie rentowne do pojawienia się w Polsce tanich linii lotniczych w 2004 roku.
Wobec zapaści technologicznej wynikającej z wieloletniego braku konserwacji linii kolejowej nr 274 PKS „Tour” uruchomiło całodzienne połączenia pospieszne w relacji Jelenia Góra – Wrocław, dedykowane w dużej mierze studentom. Przewozy w tej relacji podjął również inny przewoźnik, a konkurencja z PKS poskutkowała obniżką cen biletów. Po roku 2007 trasa kolejowa została wyremontowana, a przewoźnicy operujący na linii wprowadzili nowoczesny tabor (pojazdy Newag Impuls, Pesa Dart, ED250 Pendolino). Na skutek poprawy oferty kolejowej spadła liczba korzystających z autokarów. Konkurent PKS wycofał się z obsługi trasy do Wrocławia, natomiast PKS „Tour” ograniczyło liczbę połączeń.
Od 2005 r. rozpoczęła się likwidacja przedsiębiorstw wywodzących się z dawnej PKS, które były najmniej efektywne i przynosiły straty. Na Dolnym Śląsku zbankrutowały przedsiębiorstwa PKS w Wałbrzychu i Zgorzelcu, upadłość ogłosił również PKS Lubań. Dla ochrony rynku możliwej w granicach prawa PKS „Tour” zaangażowało się w tworzenie spółek pracowniczych z udziałem kapitału zewnętrznego, które przejęły dawne oddziały PKS w Legnicy, Lubinie, Lubaniu, Świdnicy i Wołowie. Spółka PKS „Tour” poprzez zaangażowanie kapitałowe w dolnośląskie „pekaesy” stała się istotnym inwestorem branżowym.
Przedsiębiorstwo PKS „Tour” w 2004 roku utworzyło konsorcjum, które wraz z kontrolowanym przez siebie PKS Świdnica, PKS Wołów oraz miejscowymi pracownikami wykupiło od Skarbu Państwa PPKS w Lubinie. Pod koniec 2004 roku spółka pracownicza z udziałem PKS „Tour” przejęła PPKS Legnica, o wykup którego rywalizowano ze sprywatyzowanym wcześniej PKS Żary.

## Działalność

### Połączenia
Według stanu na 4 sierpnia 2018 r. PKS „Tour” posiadało w rozkładzie jazdy następujące połączenia regionalne z dworca w Jeleniej Górze:
- połączenia „szkolne” (pojedyncze pary połączeń kursujące wyłącznie w dni nauki szkolnej, przyjazd do Jeleniej Góry ok. 07:00, odjazd ok. 14:00–15:00):
  - Bolków
  - Lubomierz
  - Chrośnica
  - Świeradów-Zdrój przez Gryfów Śląski, Mirsk
  - Wleń
- połączenia regionalne (tj. w obrębie województwa dolnośląskiego):
  - Karpacz przez Kowary (linia 100)
  - Gryfów Śląski przez Lubomierz
  - Lwówek Śląski przez Wleń
  - Szklarska Poręba przez Piechowice
  - Wrocław przez Bolków
- połączenia dalekobieżne [a](pojedyncze pary połączeń uruchamiane naprzemienne z innymi przewoźnikami):
  - Koszalin – naprzemiennie z PKS Koszalin,
  - Kołobrzeg – naprzemiennie z Arriva Bus Transport Polska oddział Kołobrzeg;
  - Słupsk (w wakacje Ustka) przez Świerzawę
  - Szczecin

Ponadto uruchamiano linię regionalną pomijającą dworzec w Jeleniej Górze:
- Karpacz – Szklarska Poręba.

### Współpraca z innymi przewoźnikami i organizatorami

#### Zweckverband Verkehrsverbund Oberlausitz-Niederschlesien
W dniu 03.12.2008 r. w bolesławieckim ratuszu Przewozy Regionalne, MZK Bolesławiec oraz przedsiębiorstwa PKS powiatu bolesławieckiego, karkonoskiego, powiatu lubańskiego, lwóweckiego oraz zgorzeleckiego (w tym PKS „Tour” Jelenia Góra) podpisały porozumienie o sprzedaży i wzajemnym honorowaniu biletów EURO-NYSA-Ticket na obszarze ich ważności w Polsce

#### PolskiBus.com
PKS „Tour” uruchamiało połączenia w ramach sieci połączeń partnerskich PolskiBus.com. Były to połączenia łączone z przesiadką we Wrocławiu oraz dotychczasowe połączenia własne w ramach funkcjonujących linii nad Morze Bałtyckie.

#### Koleje Dolnośląskie
15 października 2017 roku wprowadzono ofertę biletów zintegrowanych z połączeniami Kolei Dolnośląskich dla podróżnych korzystających z przesiadek między pociągami KD a autobusami PKS „Tour” linii nr „100” Jelenia Góra – Karpacz Górny. Oferta polega na łączonej sprzedaży w kasach kolejowych biletu kolejowego i autobusowego według cen obniżonych względem standardowych cenników, co umożliwia podróż w cenie niższej niż przy zakupie dwóch odrębnych biletów. Rozkład linii nr „100” według stanu na październik 2017 roku PKS zawierał 16 połączeń od poniedziałku do soboty oraz 9 połączeń w niedziele i święta w ciągu całego roku. Według portalu miesięcznika Rynek Kolejowy z końca października 2017 r. oferta zintegrowana nie funkcjonowała w sposób zadowalający, z uwagi na niedostateczną korelację rozkładu jazdy autobusów z godzinami przyjazdów i odjazdów pociągów.
Niektóre autobusy PKS „Tour” otrzymały malaturę nawiązującą do wyglądu pociągów Kolei Dolnośląskich. Oferta zintegrowana ma funkcjonować do czasu ewentualnej reaktywacji zamkniętej w roku 2000 linii kolejowej do Karpacza.

#### „Super PKS”
Od lutego 2018 r. przedsiębiorstwo uczestniczy w sieci połączeń SuperPKS. Do sieci włączono połączenia regionalne do Wrocławia i Karpacza oraz dalekobieżne do Koszalina, Słupska oraz Szczecina.

## Tabor
Jak wyjaśniał czytelnikom portalu Infobus.pl w 2005 roku prezes PKS „Tour”, polityka taborowa firmy została oparta na zakupie używanych 3-5 letnich autokarów z przebiegiem mniejszym niż 500 000 km. Preferowanymi przez przedsiębiorstwo markami były Neoplan i Bova.
Według stanu na 4 grudnia 2018 r. firma posiadała co najmniej:
- 20 autokarów Bova Futura
- 5 autokarów Bova Magiq,
- 1 autokar Setra S 417 HDH[42].

Do prowadzenia komunikacji regionalnej wg bazy danych Phototrans.eu firma wykorzystuje autobusy lokalne produkcji koncernu EvoBus (marki Mercedes-Benz i Setra).

## Grupa kapitałowa
Według stanu na 5 sierpnia 2018 r. PKS „Tour” Jelenia Góra posiada udziały w następujących spółkach z ograniczoną odpowiedzialnością:
- Przedsiębiorstwo Komunikacji Samochodowej „Voyager” w Lubaniu – 893 udziały o łącznej wartości 446.500,00 zł (81% udziałów)
- Przedsiębiorstwo Komunikacji Samochodowej w Świdnicy spółka z o.o. w upadłości likwidacyjnej – 5050 udziałów o łącznej wysokości 2.525.000,00 zł (76% udziałów);
- Przedsiębiorstwo Komunikacji Samochodowej „Trans-Pol” w Jaworze – 8.553 udziały o łącznej wysokości 4.276.500,00 zł (68% udziałów);
- Przedsiębiorstwo Komunikacji Samochodowej w Wołowie – 550 udziałów o łącznej wysokości 275.000 (10% udziałów);

Według informacji z 2015 roku spółka PKS „Tour” Jelenia Góra posiadała 80 procent akcji w PKS Lubin.
W 2010 roku grupa starała się o przejęcie zbywanego przez Skarb Państwa PKS Oława.

wikitext:
{{Przedsiębiorstwo infobox
 |nazwa             = Przedsiębiorstwo Komunikacji Samochodowej „Tour”<br />spółka z o.o.
 |nazwa oryginalna  =
 |grafika           = PKS Jelenia Góra.jpg
 |opis grafiki      =
 |państwo           = Polska
 |siedziba          =
 |adres             = Jelenia Góra
 |data założenia    = 1946 / 2000
 |data likwidacji   =
 |forma prawna      = [[spółka z ograniczoną odpowiedzialnością]]
 |prezes            = Jerzy Eugeniusz Wróbel
 |dyrektor          =
 |przewodniczący RN =
 |udziałowcy        =
 |rejestr           = KRS
 |numer rejestru    = 0000108746
 |zatrudnienie      =
 |giełda            =
 |ISIN              =
 |symbol akcji      =
 |rok               =
 |przychody         =
 |wynik operacyjny  =
 |wynik netto       =
 |aktywa            =
 |kapitał własny    =
 |kapitał zakładowy = 1 300 500 PLN
 |kod mapy          = Jelenia Góra
 |współrzędne       = 50.9058833 N 15.730288 E
 |commons           =
 |www               = https://www.pks.jgora.pl/
}}
'''Przedsiębiorstwo Komunikacji Samochodowej „Tour” sp. z o.o. Jelenia Góra''' ('''PKS „Tour”''') – polski [[przewoźnik drogowy]] z siedzibą w [[Jelenia Góra|Jeleniej Górze]] będący sprywatyzowanym na rzecz spółki pracowniczej oddziałem [[Państwowa Komunikacja Samochodowa|Państwowej Komunikacji Samochodowej]], istniejącym od 1945 roku{{odn|Hebda|Karmelita|Rafiński|2005|loc=str.219}}. W szczytowym okresie Państwowa Komunikacja Samochodowa w Jeleniej Górze zatrudniała 700 osób{{odn|Hebda|Karmelita|Rafiński|2005|loc=str.211}}.

Przedsiębiorstwo w obecnej formie organizacyjnej funkcjonuje od 1 sierpnia 2000 r.{{odn|Hebda|Karmelita|Rafiński|2005|loc=str.219}} PKS „Tour” jest współwłaścicielem kilku dawnych oddziałów PKS z regionu [[Dolny Śląsk|Dolnego Śląska]]{{r|mojepanstwo}}.

== Historia ==
=== Lata 1945–1990 ===
Spółka PKS „Tour” wywodzi się z powstałych w roku 1945 struktur [[Państwowa Komunikacja Samochodowa|Państwowej Komunikacji Samochodowej]], której zasięgiem objęto całą Polskę i powierzono jej przewozy zarówno pasażerów, jak i towarów{{odn|Hebda|Karmelita|Rafiński|2005|loc=str.207}}{{r|60latPKS}}.

W styczniu 1945 r. w Lublinie powołano PKS, której pierwotnym zadaniem była obsługa logistyczna akcji przesiedleńczej i osadniczej na [[Ziemie Odzyskane|Ziemiach Odzyskanych]], a także zaspokojenie potrzeb transportowych obszarów niedostatecznie obsługiwanych przez [[transport kolejowy]]{{odn|Taylor|Ciechański|2017|loc=str.103}}.

18 czerwca 1945 roku do Jeleniej Góry przybyła delegacja z organizowanego na bazie [[1 Pułk Samochodowy|1 Pułku Samochodowego]] oddziału PKS w Legnicy, celem organizacji miejscowych struktur PKS{{odn|Hebda|Karmelita|Rafiński|2005|loc=str.207}}. Delegaci wytypowali obiekty przydatne do działalności oraz zorganizowali pierwszy [[tabor samochodowy]] – 17 pojazdów odnalezionych w mieście i pozyskanych z [[demobil]]u wojskowego{{odn|Hebda|Karmelita|Rafiński|2005|loc=str.207}}. W sierpniu 1945 roku kierowcy PKS z Jeleniej Góry uczestniczyli w charakterze ekipy technicznej w transporcie z [[Pilzno|Pilzna]] do Jeleniej Góry darów [[United Nations Relief and Rehabilitation Administration|UNRRA]] dla Polski – pierwszego transportu 850 samochodów z demobilu [[1 Armia Kanadyjska|1 Armii Kanadyjskiej]]{{odn|Kulik|1983|loc=str.135}}. Spośród darów jeleniogórska PKS mogła zatrzymać cztery samochody, z których (po uprzednim przygotowaniu) uruchomiono przewozy do [[Kraków|Krakowa]] przez [[Katowice]] i do [[Warszawa|Warszawy]] przez Legnicę, Wrocław, [[Łódź]]{{odn|Kulik|1983|loc=str.136}}. Innym, osobliwym pojazdem był autobus turystyczny wykonany z przebudowy odnalezionego samochodowego [[Karawan pogrzebowy|karawanu]]{{odn|Kulik|1983|loc=str.138}}. Wraz z przeniesieniem urzędów i instytucji wojewódzkich do Wrocławia uruchomiono początkowo dwa połączenia dziennie ze stolicą województwa{{odn|Kulik|1983|loc=str.137}}. Kolejnymi otwieranymi kierunkami były miejscowości regionu jeleniogórskiego{{odn|Kulik|1983|loc=str.137}}.

Pierwszą bazę PKS urządzono na ulicy Wolności 38{{odn|Kulik|1983|loc=str.137}}. ''Spod słupka'' na terenie zajezdni odbywały się w 1945 roku odjazdy pierwszych samochodów obsługujących połączenia pasażerskie{{odn|Kulik|1983|loc=str.137}}. Drugą ''stacją załadunkową'' był plac Niepodległości / plac Wyszyńskiego{{odn|Kulik|1983|loc=str.137}}. <!-- Z czasem dodatkowym przystankiem PKS stał się plac przed dworcem głównym PKP{{r|artykuł}}. -->

Jeleniogórska filia PKS w Legnicy, prowadząca połączenia do [[Szklarska Poręba|Szklarskiej Poręby]], [[Karpacz]]a, [[Bogatynia|Bogatyni]], Legnicy, Warszawy, Krakowa, [[Zielona Góra|Zielonej Góry]], [[Częstochowa|Częstochowy]] oraz nieregularnie kursy do [[Dziwiszów|Dziwiszowa]], [[Staniszów|Staniszowa]], [[Sobieszów|Sobieszowa]] i innych miejscowości w [[Kotlina Jeleniogórska|Kotlinie Jeleniogórskiej]], została przekazana w 1946 roku pod zarząd PKS Wrocław{{odn|Hebda|Karmelita|Rafiński|2005|loc=str.209}}.

Przy jeleniogórskiej PKS powstała w 1946 roku szkoła przyzakładowa kierowców zawodowych, funkcjonująca do końca [[Polska Rzeczpospolita Ludowa|Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej]]. Rokrocznie zakład posiadał przeciętnie 60 uczniów.

<!-- Przez pierwsze trzy lata działalności przewozy pasażerskie realizowano przystosowanymi [[Samochód ciężarowy|samochodami ciężarowymi]]{{r|artykul}}. Pierwsze autobusy [[Fiat]] Oddział nabył w roku 1948 i służyły one do rozpoczęcia dostaw pojazdów marki [[Škoda]]{{r|artykul}}. -->
Od 1950 roku jednostka uzyskała status Ekspozytury Osobowo-Towarowej PKS{{odn|Hebda|Karmelita|Rafiński|2005|loc=str.210}}. W 1953 r. ekspozytura towarowa została wyodrębniona do osobnej jednostki{{odn|Hebda|Karmelita|Rafiński|2005|loc=str.210}}. W latach 50. za sprawą dostaw autobusów [[Fabryka Samochodów Ciężarowych „Star”|Star]] wzrosła liczba pojazdów (do 55){{odn|Hebda|Karmelita|Rafiński|2005|loc=str.210}}. Zmieniła się siatka połączeń: zrezygnowano z relacji obsługiwanych przez PKP (do Częstochowy, Krakowa, Warszawy), rozpoczęto natomiast obsługę [[Powiat lubański|powiatu lubańskiego]] i [[Powiat zgorzelecki|zgorzeleckiego]]{{odn|Hebda|Karmelita|Rafiński|2005|loc=str.210}}.

W 1956 roku ekspozyturę przekształcono w Oddział PKS w Jeleniej Górze, podległy Wojewódzkiemu Przedsiębiorstwu PKS we Wrocławiu{{odn|Hebda|Karmelita|Rafiński|2005|loc=str.211}}. Po dostawach czechosłowackich autobusów [[Škoda 706|Škoda]] i polskich [[San (przedsiębiorstwo)|San]] (H01, H25, H27) Oddział osiągnął rekordową wielkość: tabor liczył 135 pojazdów, natomiast załoga – 700 osób{{odn|Hebda|Karmelita|Rafiński|2005|loc=str.211}}.

Państwowa Komunikacja Samochodowa posiadała w Karpaczu placówkę terenową Oddziału Turystycznego PKS z siedzibą we Wrocławiu. W 1964 roku bazę przekazano z OT pod zarząd Oddziału PKS w Jeleniej Górze. Oddział 9 tamtejszych autokarów turystycznych z bazy w Karpaczu do obsługi linii regularnych, a na terenie zakładu urządził pomocniczą stację obsługi. W Karpaczu przez wiele lat przeprowadzano [[Naprawa (technika)|naprawy główne]] posiadanych autobusów{{odn|Hebda|Karmelita|Rafiński|2005|loc=str.211, 213}}.

Zgodnie z ówczesnymi trendami, zakład w połowie lat sześćdziesiątych wzbogacił się ośrodek wypoczynkowy w [[Mikoszewo|Mikoszewie]] koło [[Gdańsk]]a{{odn|Hebda|Karmelita|Rafiński|2005|loc=str.211, 213}}. Na terenie ośrodka znajdowało się 27 czteroosobowych domków kempingowych oraz barak socjalny, mieszczący świetlicę, stołówkę i biura. Ośrodek był wyposażony dostęp do energii elektrycznej i bieżącej wody.

Na potrzeby budowanego kombinatu w [[Turoszów|Turoszowie]] ([[Kopalnia Węgla Brunatnego Turów]] i [[Elektrownia Turów|elektrownia]]) Oddział PKS w Jeleniej Górze powołał Ekspozyturę PKS w [[Sieniawka (powiat zgorzelecki)|Sieniawce]], którą wkrótce przekazano nowo utworzonemu Oddziałowi PKS w [[Zgorzelec|Zgorzelcu]]{{odn|Hebda|Karmelita|Rafiński|2005|loc=str.212}}. Budowa kombinatu turoszowskiego skłoniła władze centralne także do utworzenia odrębnego Oddziału PKS w [[Lubań (województwo dolnośląskie)|Lubaniu]]{{odn|Hebda|Karmelita|Rafiński|2005|loc=str.212}}.

Zatrudnienie w latach 1965–1974 spadło do niecałych 500 osób, a liczba autobusów do 120 (Jelcz RTO, San H27, San H100){{odn|Hebda|Karmelita|Rafiński|2005|loc=str.214}}.

Od lat 70. XX wieku transport w gminach sąsiadujących bezpośrednio z Jelenią Górą przejmowało [[Wojewódzkie Przedsiębiorstwo Komunikacyjne w Jeleniej Górze]], przekształcone później w [[Miejski Zakład Komunikacyjny w Jeleniej Górze]].

Przed 1974 rokiem zrezygnowano z obsługi [[konduktor]]skiej na rzecz sprzedaży i kontroli biletów przez kierowców{{odn|Hebda|Karmelita|Rafiński|2005|loc=str.214}}. Do roku 1978 w zakładzie pracowało 450 osób{{odn|Hebda|Karmelita|Rafiński|2005|loc=str.214}}. PKS powierzono obsługę kontraktu zagranicznego – obsługę przewozów pracowniczych przy budowie kombinatu chemicznego w [[Halle (Saale)|Halle-Neustadt]]{{odn|Hebda|Karmelita|Rafiński|2005|loc=str.215}}. Nadal zmniejszała się liczba pracowników, w 1979 roku było ich 350 przy podobnej jak dotychczas ilości autobusów{{odn|Hebda|Karmelita|Rafiński|2005|loc=str.215}}. Na początku lat 80. zakład zatrudniał 280 osób, dysponując 120 autobusami typu [[Jelcz 043|Jelcz RTO]], [[Jelcz PR100|PR100]], [[Jelcz M11|M11]], [[Jelcz L11|L11]], pojazdami [[Sanos]], [[Autosan H9]], [[Autosan H10|H10]], Ikarus 285 oraz [[Ikarus-Zemun IK160P]]{{odn|Hebda|Karmelita|Rafiński|2005|loc=str.217}}.

=== Lata 1990–2000 ===
Zarządzeniem [[Ministerstwo Transportu i Gospodarki Morskiej|Ministra Transportu i Gospodarki Morskiej]] dotychczasowe 233 oddziały Państwowej Komunikacji Samochodowej zostały podzielone na 167 samodzielnych [[Przedsiębiorstwo państwowe|przedsiębiorstw państwowych]], których [[Organ założycielski|organem założycielskim]] został Minister{{r|60latPKS}}. Z dniem 1 czerwca 1990 roku utworzono Państwowe Przedsiębiorstwo Komunikacji Samochodowej w Jeleniej Górze.

W lata 90. PPKS Jelenia Góra wkroczyło zatrudniając 235 osób{{odn|Hebda|Karmelita|Rafiński|2005|loc=str.218}}. Poza wycofaniem Jelczy RTO, tabor wzbogaciły pierwsze autobusy marek zachodnioeuropejskich: [[Setra]] i [[Mercedes-Benz]]{{odn|Hebda|Karmelita|Rafiński|2005|loc=str.218}}. Liczba pojazdów pozostała bez zmian{{odn|Hebda|Karmelita|Rafiński|2005|loc=str.218}}.

Z powodu lawinowego wzrostu [[Bezrobocie w Polsce|bezrobocia]] na skutek realizacji [[Plan Balcerowicza|Planu Balcerowicza]] oraz rozwoju motoryzacji indywidualnej na liniach PPKS z całej Polski spadła liczba pasażerów{{r|60latPKS}}. Pasażerów PPKS odbierali również prywatni [[Przewoźnik drogowy|przewoźnicy]], których powstanie umożliwiła pełna [[deregulacja]] transportu samochodowego [[Ustawa Wilczka|Ustawą Wilczka]] z 1989 roku{{r|60latPKS}}. Przedsiębiorstwa PKS, przez lata funkcjonując dzięki otrzymywanym [[dotacja|dotacjom]] zostali zmuszeni do kierowania się rachunkiem ekonomicznym{{odn|Taylor|Ciechański|2017|loc=str.104}}. W ciągu dekady na istniejących od lat [[Linia komunikacyjna|liniach komunikacyjnych]] o największej rentowności żywiołowo rozwinęli się przedsiębiorcy dysponujących mniejszym i nowocześniejszym taborem niż PKS, którzy z czasem zaczęli skutecznie ubiegać się o dotacje do stosowanych biletów ulgowych{{odn|Taylor|Ciechański|2017|loc=str.101}}{{odn|Taylor|Ciechański|2017|loc=str.105}}{{r|60latPKS}}. Konkurencja, nie zawsze uczciwa, wymusiła obniżenie cen biletów, wpłynęła jednak na pogorszenie wyników ekonomicznych przedsiębiorstw{{r|60latPKS}}. Przewoźnicy dawnej Państwowej Komunikacji Samochodowej w 1994 roku zjednoczyli się w Polskiej [[Izba gospodarcza|Izbie Gospodarczej]] Transportu Samochodowego i Spedycji, następnie prowadzili [[lobbing]] na rzecz ustawowego ograniczenia dostępu do rynku przewozów{{r|60latPKS}}. Oczekiwane regulacje, polegające na [[Licencja (prawo)|licencjonowaniu]] przewoźników i powołanie egzekwującej przestrzeganie przepisów [[Inspekcja Transportu Drogowego|Inspekcji Transportu Drogowego]] nadeszły z dużym opóźnieniem – dopiero w roku 2001{{r|60latPKS}}.

Zarząd jeleniogórskiego PPKS w latach dziewięćdziesiątych, próbując odnaleźć się w nowych realiach podjął szereg działań, które po upływie lat zostały ocenione jako negatywne: sprzedaż nieruchomości (placu postojowego, stacji paliw, fragmentu dworca, ośrodka wczasowego w Mikoszowie), nabycie wyeksploatowanych autobusów używanych{{odn|Hebda|Karmelita|Rafiński|2005|loc=str.218}}.

Ministerstwo Transportu i Gospodarki Morskiej w październiku 1996 roku przekazało kompetencje organu założycielskiego przedsiębiorstw PKS [[Wojewoda|wojewodom]]{{r|60latPKS}}. Wobec niekorzystnej sytuacji ekonomicznej przedsiębiorstwa zagrażającej [[Upadłość|bankructwem]], jeszcze w 1996 roku wojewoda jeleniogórski powołał w PPKS [[Zarząd przymusowy|zarząd komisaryczny]]{{odn|Hebda|Karmelita|Rafiński|2005|loc=str.218}}. Nowy zarząd zmienił strategię, nabywając nowe pojazdy produkcji krajowej oraz sprowadzając używane [[autokar]]y turystyczne o wysokim standardzie poprzednio eksploatowane na terenie [[Niemcy|Niemiec]]{{odn|Hebda|Karmelita|Rafiński|2005|loc=str.218}}. Zorganizowano dział [[marketing]]u i zezygnowano z nierentownego połączenia dalekobieżnego do Warszawy, w zamian uruchamiając linię do [[Wrocław]]ia, w odpowiedzi na likwidację części połączeń przez [[Polskie Koleje Państwowe|PKP]]{{odn|Hebda|Karmelita|Rafiński|2005|loc=str.218-219}}. Załoga przedsiębiorstwa na koniec lat 90. liczyła 180 osób, a tabor autobusowy – 78 pojazdów{{odn|Hebda|Karmelita|Rafiński|2005|loc=str.219}}. Przy sprowadzaniu autokarów z zagranicy preferowano marki [[Neoplan]] i [[VDL Bus & Coach|Bova]]{{odn|Hebda|Karmelita|Rafiński|2005|loc=str.219}}. Na terenie dworca autobusowego postawiono nową, kontenerową stację paliw oraz uruchomiono myjnię{{odn|Hebda|Karmelita|Rafiński|2005|loc=str.220}}.

W ramach [[Transformacja wolnorynkowa|transformacji wolnorynkowej]] przełomu lat 80. i 90. państwowe przedsiębiorstwa PKS zostały przewidziane do [[Prywatyzacja|prywatyzacji]]. Od 1998 roku decyzji o wyborze ścieżki prywatyzacyjnej ([[Prywatyzacja kapitałowa|pośredniej]] lub [[Prywatyzacja bezpośrednia|bezpośredniej]]) decydował wojewoda pełniący nadzór właścicielski nad konkretnym PPKS{{odn|Taylor|Ciechański|2017|loc=str.109}}. Z inicjatywą prywatyzacji mógł wyjść organ założycielski, dyrektor i rada pracownicza lub [[Ministerstwo Skarbu Państwa|minister skarbu państwa]]{{odn|Taylor|Ciechański|2017|loc=str.106}}. Popularną w grupie przedsiębiorstw PKS formą prywatyzacji bezpośredniej, specyficzną dla Polski, stała się prywatyzacja pracownicza, polegająca na wniesieniu do spółki lub oddaniu w odpłatne użytkowanie spółce pracowniczej wszystkich składników materialnych i niematerialnych dotychczasowego PPKS{{odn|Taylor|Ciechański|2017|loc=str.110}}. Taką formę zmiany własności, ocenianą jako najtrudniejszą w realizacji, wybrało w sumie 49 przedsiębiorstw{{odn|Taylor|Ciechański|2017|loc=str.110}}{{odn|Taylor|Ciechański|2017|loc=str.131}}. Właścicielem majątku dotychczasowego PPKS w takim scenariuszu pozostawał nadal [[Skarb państwa|Skarb Państwa]], któremu podmiot użytkujący spłacał najdłużej przez 10 lat raty [[leasing]]owe{{odn|Taylor|Ciechański|2017|loc=str.110}}. Do spółki pracowniczej obejmującej dotychczasowe przedsiębiorstwo państwowe musiała przystąpić ponad połowa pracowników, którzy powinni wnieść kapitał akcyjny w wysokości co najmniej 20% funduszu założycielskiego i funduszu przedsiębiorstwa{{odn|Taylor|Ciechański|2017|loc=str.110}}.

=== Po roku 2000 ===
Z dniem 1 sierpnia 2000 r. dotychczasowe przedsiębiorstwo państwowe pod nazwą: Przedsiębiorstwo Komunikacji Samochodowej w Jeleniej Górze zostało [[Prywatyzacja bezpośrednia#Metody prywatyzacji bezpośredniej|oddane w odpłatne używanie]] spółce pracowniczej{{odn|Hebda|Karmelita|Rafiński|2005|loc=str.219}}. Podmiot przyjął nazwę Przedsiębiorstwo Komunikacji Samochodowej „Tour”{{odn|Hebda|Karmelita|Rafiński|2005|loc=str.219}}. Większość udziałów w PKS „Tour”, co typowe przy prywatyzacji PPKS na rzecz spółki pracowniczej, objęło ostatnie kierownictwo PPKS Jelenia Góra{{odn|Taylor|Ciechański|2017|loc=str.131}}. W ciągu 5 lat działalności spółka zwiększyła zatrudnienie do 190 osób i tabor do 88 pojazdów{{odn|Hebda|Karmelita|Rafiński|2005|loc=str.220}}.

Po roku 2000 przedsiębiorstwo ograniczyło sieć połączeń regionalnych{{r|lokalne}}. Spółka utraciła kontrakty z gminami na realizację przewozów szkolnych na rzecz innych prywatnych przewoźników{{r|lokalne}}. Konkurencja ze strony przewoźników posiadających [[mikrobus]]y spowodowała ograniczenie kursów lokalnych, między innymi do Szklarskiej Poręby i Karpacza{{r|lokalne}}. W zamian władze PKS „Tour” skupiły się dalszej rozbudowie floty autokarów i rozwoju połączeń dalekobieżnych{{r|lokalne}}. Uruchomiono nowe kursy: do Kołobrzegu, Słupska, Buska Zdroju oraz dodatkowe do Szczecina i Zakopanego. Przewozy dalekobieżne i międzynarodowe były szczególnie rentowne do pojawienia się w Polsce [[Tanie linie lotnicze|tanich linii lotniczych]] w 2004 roku{{odn|Taylor|Ciechański|2017|loc=str.106}}.

Wobec zapaści technologicznej wynikającej z wieloletniego braku konserwacji [[Linia kolejowa nr 274|linii kolejowej nr 274]]{{r|WolnaDroga-2009-02-27}} PKS „Tour” uruchomiło całodzienne połączenia pospieszne w relacji Jelenia Góra – Wrocław, dedykowane w dużej mierze studentom{{r|lokalne}}. Przewozy w tej relacji podjął również inny przewoźnik{{r|lokalne}}, a konkurencja z PKS poskutkowała obniżką cen biletów. Po roku 2007 trasa kolejowa została wyremontowana, a przewoźnicy operujący na linii wprowadzili nowoczesny tabor (pojazdy [[Newag Impuls]], [[Pesa Dart]], [[Alstom EMU250|ED250 ''Pendolino'']]). Na skutek poprawy oferty kolejowej spadła liczba korzystających z autokarów. Konkurent PKS wycofał się z obsługi trasy do Wrocławia, natomiast PKS „Tour” ograniczyło liczbę połączeń.

Od 2005 r. rozpoczęła się likwidacja przedsiębiorstw wywodzących się z dawnej PKS, które były najmniej efektywne i przynosiły straty{{odn|Taylor|Ciechański|2017|loc=str.110}}. Na Dolnym Śląsku zbankrutowały przedsiębiorstwa PKS w [[Wałbrzych]]u i [[Zgorzelec|Zgorzelcu]], upadłość ogłosił również PKS [[Lubań (województwo dolnośląskie)|Lubań]]{{odn|Taylor|Ciechański|2017|loc=str.110}}. Dla ochrony rynku możliwej w granicach prawa PKS „Tour” zaangażowało się w tworzenie spółek pracowniczych z udziałem kapitału zewnętrznego, które przejęły dawne oddziały PKS w Legnicy, Lubinie, Lubaniu, Świdnicy i Wołowie{{r|mojepanstwo}}. Spółka PKS „Tour” poprzez zaangażowanie kapitałowe w dolnośląskie ''„pekaesy”'' stała się istotnym inwestorem branżowym{{odn|Taylor|Ciechański|2017|loc=str.110}}{{odn|Taylor|Ciechański|2017|loc=str.136}}.

Przedsiębiorstwo PKS „Tour” w 2004 roku utworzyło [[konsorcjum]], które wraz z kontrolowanym przez siebie PKS Świdnica, PKS Wołów oraz miejscowymi pracownikami wykupiło od Skarbu Państwa PPKS w [[Lubin]]ie{{odn|Taylor|Ciechański|2017|loc=str.128}}{{odn|Taylor|Ciechański|2017|loc=str.130}}{{odn|Taylor|Ciechański|2017|loc=str.136}}. Pod koniec 2004 roku spółka pracownicza z udziałem PKS „Tour” przejęła PPKS Legnica, o wykup którego rywalizowano ze sprywatyzowanym wcześniej PKS Żary{{r|Legnica}}.

== Działalność ==
=== Połączenia ===
Według stanu na 4 sierpnia 2018 r. PKS „Tour” posiadało w rozkładzie jazdy następujące połączenia regionalne z dworca w Jeleniej Górze<ref>[http://pks.jgora.pl], dostęp: 2018-08-04.</ref>:
* połączenia „szkolne” (pojedyncze pary połączeń kursujące wyłącznie w dni nauki szkolnej, przyjazd do Jeleniej Góry ok. 07:00, odjazd ok. 14:00–15:00):
** [[Bolków]]
** [[Lubomierz]]
** [[Chrośnica (województwo dolnośląskie)|Chrośnica]]
** [[Świeradów-Zdrój]] przez Gryfów Śląski, [[Mirsk]]
** [[Wleń]]
* połączenia regionalne (tj. w obrębie [[Województwo dolnośląskie|województwa dolnośląskiego]]):
** [[Karpacz]] przez [[Kowary]] (linia 100)
** [[Gryfów Śląski]] przez [[Lubomierz]]
** [[Lwówek Śląski]] przez [[Wleń]]
** [[Szklarska Poręba]] przez [[Piechowice]]
** [[Wrocław]] przez [[Bolków]]
* połączenia dalekobieżne {{refn|grupa=uwaga|Połączenia dalekobieżne – połączenia o długości powyżej 160 km według klasyfikacji przyjętej w ''Transport – wyniki działalności w 2014 roku'', [[Główny Urząd Statystyczny]] Warszawa 2014 r.}}(pojedyncze pary połączeń uruchamiane naprzemienne z innymi przewoźnikami):
** [[Koszalin]] – naprzemiennie z [[PKS Koszalin]],
** [[Kołobrzeg]] – naprzemiennie z [[Arriva Bus Transport Polska]] oddział Kołobrzeg;
** [[Słupsk]] (w [[wakacje]] [[Ustka]]) przez Świerzawę
** [[Szczecin]]

Ponadto uruchamiano linię regionalną pomijającą dworzec w Jeleniej Górze:
* Karpacz – Szklarska Poręba.

=== Współpraca z innymi przewoźnikami i organizatorami ===
==== [[Zweckverband Verkehrsverbund Oberlausitz-Niederschlesien]] ====
W dniu 03.12.2008 r. w bolesławieckim ratuszu [[Polregio|Przewozy Regionalne]], MZK [[Bolesławiec]] oraz przedsiębiorstwa [[Państwowa Komunikacja Samochodowa|PKS]] [[Powiat bolesławiecki|powiatu bolesławieckiego]], [[Powiat karkonoski|karkonoskiego]], [[Powiat lubański|powiatu lubańskiego]], [[Powiat lwówecki|lwóweckiego]] oraz [[Powiat zgorzelecki|zgorzeleckiego]] (w tym PKS „Tour” Jelenia Góra) podpisały porozumienie o sprzedaży i wzajemnym honorowaniu biletów EURO-NYSA-Ticket na obszarze ich ważności w [[Polska|Polsce]]{{r|kronika}}

==== PolskiBus.com ====
PKS „Tour” uruchamiało połączenia w ramach sieci połączeń partnerskich [[PolskiBus.com]]. Były to połączenia łączone z przesiadką we Wrocławiu oraz dotychczasowe połączenia własne w ramach funkcjonujących linii nad [[Morze Bałtyckie]]{{r|pb1|pb2}}.

==== Koleje Dolnośląskie ====
15 października 2017 roku wprowadzono ofertę biletów zintegrowanych z połączeniami [[Koleje Dolnośląskie|Kolei Dolnośląskich]] dla podróżnych korzystających z przesiadek między pociągami KD a autobusami PKS „Tour” linii nr „100” Jelenia Góra – [[Karpacz Górny]]{{r|PRW-KD}}. Oferta polega na łączonej sprzedaży w kasach kolejowych biletu kolejowego i autobusowego według cen obniżonych względem standardowych cenników, co umożliwia podróż w cenie niższej niż przy zakupie dwóch odrębnych biletów{{r|PRW-KD}}. Rozkład linii nr „100” według stanu na październik 2017 roku PKS zawierał 16 połączeń od poniedziałku do soboty oraz 9 połączeń w niedziele i święta w ciągu całego roku{{r|PRW-KD}}. Według portalu miesięcznika [[Rynek Kolejowy]] z końca października 2017 r. oferta zintegrowana nie funkcjonowała w sposób zadowalający, z uwagi na niedostateczną korelację rozkładu jazdy autobusów z godzinami przyjazdów i odjazdów pociągów{{r|RK}}.

Niektóre autobusy PKS „Tour” otrzymały malaturę nawiązującą do wyglądu pociągów Kolei Dolnośląskich. Oferta zintegrowana ma funkcjonować do czasu ewentualnej reaktywacji zamkniętej w roku 2000 [[Linia kolejowa nr 340|linii kolejowej do Karpacza]].

==== „Super PKS” ====
Od lutego 2018 r. przedsiębiorstwo uczestniczy w sieci połączeń SuperPKS. Do sieci włączono połączenia regionalne do Wrocławia i Karpacza oraz dalekobieżne do Koszalina, Słupska oraz Szczecina<ref>[https://transinfo.pl/infobus/piec-linii-pks-tour-w-sieci-superpks-u_more_103073/ SuperPKS].</ref>.

== Tabor ==
Jak wyjaśniał czytelnikom portalu Infobus.pl w 2005 roku prezes PKS „Tour”, polityka taborowa firmy została oparta na zakupie używanych 3-5 letnich autokarów z przebiegiem mniejszym niż 500 000 km. Preferowanymi przez przedsiębiorstwo markami były [[Neoplan]] i [[VDL Bus & Coach|Bova]]{{r|infobus}}.

Według stanu na 4 grudnia 2018 r. firma posiadała co najmniej:
* 20 autokarów [[VDL Futura|Bova Futura]]
* 5 autokarów Bova Magiq,
* 1 autokar Setra S 417 HDH{{r|wynajmy}}.

Do prowadzenia komunikacji regionalnej wg bazy danych Phototrans.eu firma wykorzystuje autobusy lokalne produkcji koncernu [[EvoBus]] (marki [[Mercedes-Benz]] i [[Setra]]){{r|phototrans}}.

== Grupa kapitałowa ==
Według stanu na 5 sierpnia 2018 r. PKS „Tour” Jelenia Góra posiada udziały w następujących [[Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością|spółkach z ograniczoną odpowiedzialnością]]{{r|mojepanstwo}}:
* Przedsiębiorstwo Komunikacji Samochodowej „Voyager” w [[Lubań (województwo dolnośląskie)|Lubaniu]] – 893 udziały o łącznej wartości 446.500,00 zł (81% udziałów)
* [[Przedsiębiorstwo Komunikacji Samochodowej w Świdnicy]] spółka z o.o. w upadłości likwidacyjnej – 5050 udziałów o łącznej wysokości 2.525.000,00 zł (76% udziałów);
* [[Przedsiębiorstwo Komunikacji Samochodowej „Trans-Pol”]] w [[Jawor (miasto)|Jaworze]] – 8.553 udziały o łącznej wysokości 4.276.500,00 zł (68% udziałów);
* Przedsiębiorstwo Komunikacji Samochodowej w [[Wołów|Wołowie]] – 550 udziałów o łącznej wysokości 275.000 (10% udziałów);

Według informacji z 2015 roku spółka PKS „Tour” Jelenia Góra posiadała 80 procent akcji w [[Przedsiębiorstwo Komunikacji Samochodowej w Lubinie|PKS Lubin]]{{r|strajk}}.

W 2010 roku grupa starała się o przejęcie zbywanego przez Skarb Państwa [[Przedsiębiorstwo Komunikacji Samochodowej w Oławie|PKS Oława]]{{r|Olawa}}.

== Uwagi ==
{{Uwagi}}

== Przypisy ==
{{Przypisy|
<ref name="60latPKS">{{Cytuj pismo |nazwisko = Osuch |imię = Marian |tytuł = PKS: Pewność, Komfort i Szybkość. Wystąpienie Mariana Osucha, przewodniczącego OZPTS. |url = http://web.archive.org/web/20130127022738/http://www.polskieautobusy.com.pl/_pdf/_polskie_autobusy/2006/PA_nr-9.pdf |czasopismo = Polskie Autobusy |wydawca = Media Z |wydanie = Nr 3 (9) / 2006 |strony = 4–5 |issn = 1734-4425 |język = pl |data = 05-2006}}</ref>
<ref name="WolnaDroga-2009-02-27">{{Cytuj pismo |nazwisko = Sobolewski |imię = Zygmunt |tytuł = Wyłączenie PLK-i z Grupy PKP SA powinno nastąpić. „Wolna Droga” rozmawia ze Zbigniewem Szafrańskim, Prezesem Zarządu Spółki „PKP Polskie Linie Kolejowe” SA |url = http://www.wolnadroga.pl/index.php?s=7&n=313309 |czasopismo = Wolna Droga. Pismo Sekcji Krajowej Kolejarzy NSZZ Solidarność |wydanie = 5/2009 (509) |data = 2009-02-27 |wydawca = SOLKOL sp. z o.o. |miejsce = Wrocław |issn = 1233-2305 |archiwum = https://web.archive.org/web/20170930173136/http://www.wolnadroga.pl/index.php?s=7&n=313309 |zarchiwizowano = 2017-09-30}}</ref>
<ref name="lokalne">{{Cytuj stronę |url = https://www.jelonka.com/wojna-przewoznikow-pks-w-odwrocie-12826 |tytuł = Wojna przewoźników: PKS w odwrocie |autor = ROB |data = 2007-12-18 |archiwum = http://archive.is/yoWv8 |zarchiwizowano = 2018-08-04 |opublikowany = jelonka.com |język = pl |data dostępu = 2018-08-04}}</ref>
<ref name="kronika">{{Cytuj stronę |url = http://www.rocznik.nazwa.pl/kronika2008.php?id=23 |tytuł = Rocznik Bolesławiecki: kronika 2008 |nazwisko = Maliński |imię = Edmund |praca = Rocznik Bolesławiecki |język = pl |archiwum = http://archive.is/ZdTYM |zarchiwizowano = 2018-08-05 |data dostępu = 2018-08-05}}</ref>
<ref name="Legnica">{{Cytuj pismo |nazwisko = Budych |imię = Zbigniew |tytuł = Legnica: koniec prywatyzacji PKS |url = http://archive.is/DFBoS |czasopismo = Słowo Polskie - Gazeta Wrocławska |wydawca = Polskapresse sp. z o.o. |data = 2005-02-01}}</ref>
<ref name="PRW-KD">{{Cytuj stronę |url = http://www.radiowroclaw.pl/articles/view/71313/Zintegrowany-bilet-kolejowo-autobusowy-z-Wroclawia-do-Karpacza |tytuł = Zintegrowany bilet kolejowo-autobusowy z Wrocławia do Karpacza |data = 2017-10-12 |archiwum = https://archive.is/fvq0L |zarchiwizowano = 2017-10-24 |opublikowany = radiowroclaw.pl |język = pl |data dostępu = 2017-10-24}}</ref>
<ref name="RK">{{Cytuj stronę |url = https://www.rynek-kolejowy.pl/wiadomosci/zintegrowany-bilet-kd-i-pks-tour-do-karpacza-jeszcze-niedoskonaly-84151.html |tytuł = Zintegrowany bilet KD i PKS Tour do Karpacza jeszcze niedoskonały |autor = Michał Szymajda |data = 2017-10-12 |archiwum = http://archive.is/PTGFt |zarchiwizowano = 2018-08-04 |opublikowany = Rynek Kolejowy |język = pl |data dostępu = 2018-08-04}}</ref>
<ref name="mojepanstwo">{{Cytuj |tytuł = PRZEDSIĘBIORSTWO KOMUNIKACJI SAMOCHODOWEJ TOUR SPÓŁKA Z OGRANICZONĄ ODPOWIEDZIALNOŚCIĄ |data dostępu = 2018-08-05 |opublikowany = mojepanstwo.pl |url = https://mojepanstwo.pl/przedsiebiorstwo-komunikacji-samochodowej-tour |archiwum = http://archive.fo/ebeZg |zarchiwizowano = 2018-11-25 |język = pl}}</ref>.<ref name="strajk">{{Cytuj stronę |url = http://chocianow.naszemiasto.pl/artykul/pks-lubin-referendum-trwa,3299145,art,t,id,tm.html |tytuł = PKS Lubin – referendum trwa |nazwisko = Chojna |imię = Ewa |data = 2015-03-02 |praca = chocianow.naszemiasto.pl |opublikowany = [[Polska Press|Polskapresse]] |archiwum = http://archive.fo/EHjCB |zarchiwizowano = 2018-11-23 |data dostępu = 2018-11-23}}</ref>
<ref name="pb1">{{Cytuj stronę |url = https://web.archive.org/web/20171114193632/https://www.tuwroclaw.com/wiadomosci,polski-bus-i-pks-jelenia-gora-wprowadzaja-laczone-kursy-przesiadki-we-wroclawiu-trwaja-do-3-godzin,wia5-3273-37204.html |tytuł = Polski Bus i PKS Jelenia Góra wprowadzają łączone kursy. Przesiadki we Wrocławiu trwają do 3 godzin |autor = mgo |data = 2017-11-14 |praca = tuwroclaw.com |data dostępu = 2018-12-04}}</ref>
<ref name="pb2">{{Cytuj stronę |url = https://web.archive.org/web/20170729095410/http://lubiepodroze.eu:80/4-nowe-linie-pks-jelenia-gora-na-platformie-polskibus-com/ |tytuł = 4 nowe linie PKS Jelenia Góra na platformie PolskiBus.com! |autor = pawi |data = 2017-05-04 |praca = lubiepodroze.eu |data dostępu = 2018-12-04}}</ref>
<ref name="infobus">{{Cytuj stronę |url = https://web.archive.org/web/20181204100240/http://infobus.pl/postawilismy-na-jakosc-wywiad-z-jerzym-wroblem-prezesem-pks-tour-jelenia-_more_5431.html |tytuł = Postawiliśmy na jakość – wywiad z Jerzym Wróblem, prezesem PKS „Tour” Jelenia Góra |nazwisko = Grygier |imię = Piotr |data = 2005-12-19 |praca = infobus.pl |data dostępu = 2018-12-04}}</ref>
<ref name="wynajmy">{{Cytuj stronę |url = https://web.archive.org/web/20180902225316/http://pks.jgora.pl/oferta/wynajem-autobusow |tytuł = Strona główna > Oferta > Wynajem autobusów |praca = pks.jgora.pl |data dostępu = 2018-09-02}}</ref>
<ref name="phototrans">{{Cytuj stronę |url = https://web.archive.org/web/20170719202536/http://phototrans.pl/24,203,0,PKS__Tour__sp__z_o_o_.html |tytuł = PKS „Tour” sp. z o.o. |praca = phototrans.eu}}</ref>
<ref name="Olawa">{{Cytuj stronę |url = https://gazetawroclawska.pl/kto-bedzie-wlascicielem-pksu-w-olawie-spor-trwa/ar/217940 |tytuł = Kto będzie właścicielem PKS-u w Oławie? Spór trwa |nazwisko = Kozioł |imię = Magdalena |data = 2010-02-04 |praca = gazetawroclawska.pl |opublikowany = [[Polska Press|Polskapresse]] |archiwum = https://archive.is/9zmlG |zarchiwizowano = 2020-09-15 |data dostępu = 2020-09-15}}</ref>
}}

== Bibliografia ==
* {{Cytuj pismo |nazwisko = Kulik |imię = Zbigniew |tytuł = Organizacja komunikacji samochodowej w regionie jeleniogórskim w pierwszych latach po wyzwoleniu |url = http://jbc.jelenia-gora.pl/dlibra/publication?id=1190 |czasopismo = Rocznik Jeleniogórski |miejsce = Jelenia Góra |wolumin = XXI |strony = 127–142 |data = 1983|odn=tak}}
* {{Cytuj książkę |nazwisko = Gutkowski (red.) |imię = Mieczysław |tytuł = 40 lat działalności Państwowej Komunikacji Samochodowej |wydawca = Federacja Niezależnych Samorządnych Związków Zawodowych Pracowników Państwowej Komunikacji Samochodowej w PRL |miejsce = Kielce |data = 1986 |strony = 107}}
* {{Cytuj pismo |nazwisko = Hebda |imię = Janusz |nazwisko2 = Karmelita |imię2 = Paweł |nazwisko3 = Rafiński |imię3 = Janusz |tytuł = Przedsiębiorstwa Komunikacji Samochodowej w Jeleniej Górze 1945-2005 |url = http://jbc.jelenia-gora.pl/Content/4605/rocznik_2005_m.pdf |czasopismo = Rocznik Jeleniogórski |miejsce = Jelenia Góra |wolumin = XXXVII |strony = 207–220 |data = 2005 |issn = 0080-3480|odn={{odn/id|Hebda|Karmelita|Rafiński|2005}}}}
* {{Cytuj książkę |nazwisko = Taylor |imię = Zbigniew |nazwisko2 = Ciechański |imię2 = Ariel |tytuł = Deregulacja i przekształcenia własnościowe przedsiębiorstw transportu lądowego w Polsce na tle polityki spójności UE |url = http://rcin.org.pl/dlibra/doccontent?id=64430 |miejsce = Warszawa |data = 2017 |seria = [[Prace Geograficzne]] |tom = 257 |strony = 99–150 |isbn = 978-83-61590-74-3 |rozdział = ''Transport samochodowy''|odn=tak}}

== Linki zewnętrzne ==
* [https://www.pks.jgora.pl/ Strona internetowa PKS „Tour” Jelenia Góra]

[[Kategoria:Przedsiębiorstwa w Jeleniej Górze]]
[[Kategoria:Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością]]
[[Kategoria:Przedsiębiorstwo Komunikacji Samochodowej|Tour]]
[[Kategoria:Transport w Jeleniej Górze]]

title: Przedsiębiorstwo Komunikacji Samochodowej „Tour” · spółka z o.o.

Państwo: Polska

Adres: Jelenia Góra

Forma prawna: spółka z ograniczoną odpowiedzialnością

Prezes: Jerzy Eugeniusz Wróbel


text:
# Resuspensja osadów
Resuspensja osadu – przemieszczanie się nierozpuszczalnych cząstek osadów do toni wodnej na skutek ruchu wody (np. wywołanego przez wiatr lub deszcz) i rycia w osadzie przez zwierzęta bentosowe lub bentożerne. Także podczas ciągnięcia sieci. Warunki ku temu są przede wszystkim w strefie litoralnej, o niedużej głębokości. Intensywność tego zjawiska zależy od typu miktycznego zbiornika, gdyż zachodząc intensywniej w czasie cyrkulacji, częstsze jest w zbiornikach polimiktycznych. Resuspensję utrudnia zwarte przerośnięcie osadów systemem kłączowo-korzeniowym zakorzenionych makrofitów, a nawet pokrycie dna roślinnością bezkorzeniową (wodne mchy, ramienice).
Cząsteczki wchodzące w skład zawiesiny powstającej na skutek resuspensji (tryptonu) zwiększają mętność wody. Część substancji będącej zdeponowanej w osadach dennych między innymi w wyniku resuspensji może być przywracana do obiegu w ekosystemie na zasadzie dwukierunkowej wymiany pomiędzy osadami a wodą. Jest to jeden z elementów krążenia materii w ekosystemie wodnym. Intensywna resuspensja może powodować uwalnianie unieruchomionych w osadzie biogenów i przyczyniać się do eutrofizacji.

wikiname: plwiki

title: Resuspensja osadów

in_language: pl

wikitext:
'''Resuspensja osadu''' – przemieszczanie się nierozpuszczalnych cząstek [[osady|osadów]] do toni wodnej na skutek ruchu wody (np. wywołanego przez wiatr lub deszcz) i rycia w osadzie przez zwierzęta [[bentos]]owe lub bentożerne. Także podczas ciągnięcia [[sieć rybacka|sieci]]. Warunki ku temu są przede wszystkim w [[strefa przybrzeżna|strefie litoralnej]], o niedużej głębokości. Intensywność tego zjawiska zależy od [[typ miktyczny jeziora|typu miktycznego zbiornika]], gdyż zachodząc intensywniej w czasie cyrkulacji, częstsze jest w [[jezioro polimiktyczne|zbiornikach polimiktycznych]]. Resuspensję utrudnia zwarte przerośnięcie osadów systemem kłączowo-korzeniowym zakorzenionych [[makrofit]]ów, a nawet pokrycie dna roślinnością bezkorzeniową (wodne [[mchy]], [[ramienice]]).

Cząsteczki wchodzące w skład [[zawiesina|zawiesiny]] powstającej na skutek resuspensji ([[trypton]]u) zwiększają mętność wody. Część substancji będącej zdeponowanej w osadach dennych między innymi w wyniku resuspensji może być przywracana do obiegu w [[ekosystem]]ie na zasadzie dwukierunkowej wymiany pomiędzy osadami a wodą. Jest to jeden z elementów krążenia materii w ekosystemie wodnym. Intensywna resuspensja może powodować uwalnianie unieruchomionych w osadzie biogenów i przyczyniać się do [[eutrofizacja|eutrofizacji]].

{{Zobacz też|Drobnocząsteczkowa materia organiczna|Grubocząsteczkowa materia organiczna|Profundal|Pelogen}}
== Bibliografia ==
{{cytuj książkę |autor=[[Zdzisław Kajak]] |tytuł=Hydrobiologia-limnologia. Ekosystemy wód śródlądowych |miejsce=Warszawa |rok=1998 |wydawca=[[Wydawnictwo Naukowe PWN]] |isbn = 83-01-12537-3}}
[[Kategoria:Hydrobiologia]]
[[Kategoria:Limnologia]]


text:
# Mind Your Language
Mind Your Language – brytyjski serial komediowy, emitowany w latach 1977-79 i ponownie w 1986 przez stacje komercyjne należące do sieci ITV. Pierwsze trzy serie produkowała London Weekend Television, zaś czwartą Granada Television. Pomysłodawcą serialu i jego scenarzystą wiodącym był Vince Powell.
W 1979 serial został zamknięty, pomimo dużej popularności, ze względu na swój rodzaj humoru, eksploatujący w dość dosadny sposób stereotypy dotyczące różnych narodów. Uznano wówczas, iż nie mieści się już w standardach poprawności politycznej w coraz bardziej wielokulturowym brytyjskim społeczeństwie. W 1986 podjęto próbę jego reaktywacji, jednak nie osiągnął już dawnego sukcesu.

## Opis fabuły
Miejscem akcji serialu jest szkoła wieczorowa dla dorosłych, gdzie odbywa się kurs języka angielskiego dla cudzoziemców mieszkających w Wielkiej Brytanii. Głównym bohaterem jest prowadzący kurs nauczyciel, który osiągał kiepskie wyniki w pracy z młodzieżą i jedyną szansą na pozostanie w zawodzie okazały się dla niego lekcje z imigrantami, których z uwagi na niesforność grupy nie chciał uczyć nikt inny. Przydzieleni mu kursanci to barwna mieszanka temperamentów i narodowych cech, pokazanych w serialu w bardzo wyostrzony sposób. Wyraźnie zaznaczono również animozje między różnymi grupami narodowymi i religijnymi, np. między Japończykami i Chińczykami czy sikhami a muzułmanami.

## Bohaterowie i obsada
w nawiasach podano odtwórców ról

### Personel szkoły
- Jeremy Brown (Barry Evans) - główny bohater serialu, mężczyzna około trzydziestki, nauczyciel prowadzący zajęcia w ramach kursu języka angielskiego dla cudzoziemców w szkole wieczorowej. Pomimo ukończenia elitarnego Oxford University jego dotychczasowa kariera zawodowa nie przebiegała pomyślnie. W przypływie desperacji jest gotowy przyjąć każdą propozycję i bez wahania decyduje się na podjęcie pracy na cieszącym się złą sławą kursie dla imigrantów. Jest stonowany i bardzo uprzejmy, charakteryzuje go również typowo angielski dystans i ironiczny humor. Z czasem odkrywa, że przy całej swojej niesforności jego podopieczni są grupą bardzo oddanych mu i lojalnych wobec niego ludzi, zaś nawiązane z nimi relacje zaczynają wykraczać poza same zajęcia w szkole.
- Panna Dolores Courtney (Zara Nutley) - dyrektorka szkoły wieczorowej, samotna kobieta po pięćdziesiątce. Panna Courtney przez całe swoje życie pozostawała singielką z wyboru, ponieważ ma jak najgorsze zdanie o mężczyznach, co niekiedy odbija się też na jej stosunkach z Brownem. Rządzi szkołą twardą ręką, pracownicy żartobliwie określają ją tytułem Her Ladyship, stosowanym wobec wysokiej rangi arystokratek. Ma bardzo złe zdanie o uczniach pana Browna i o nim samym, lecz z drugiej strony docenia, iż jako jedyny potrafi zapanować nad rozwrzeszczaną grupą cudzoziemców. Nie znosi, gdy mówi się do niej per "pani", a nie "panno".
- Sid (Tommy Godfrey) - pracuje w szkole jako woźny. Jest bardzo przyjazny wobec pana Browna i jego uczniów, a nawet stara się pomagać im w nauce. Ci jednak mają problem ze zrozumieniem go, ponieważ używa on angielskiego w odmianie cockney rhyming slang. W wolnych chwilach chętnie zagląda do kieliszka i nie gardzi żadnym kompanem do picia.
- Gladys (Iris Sadler) - bufetowa, podczas przerw w zajęciach sprzedaje uczniom kawę i herbatę po dziesięć pensów za filiżankę. Jest straszną plotkarą i za jej sprawą wszelkie wieści czy nawet nieopatrznie powierzone jej sekrety roznoszą się błyskawicznie po całej szkole.

### Kursanci

#### Występujący w trzech lub czterech seriach
- Giovanni Capello (George Camiller) – kucharz z włoskiej restauracji, miłośnik dobrego wina i pięknych kobiet. Jako prawdziwy Włoch, Giovanni jest bardzo pobożny (przynajmniej w sferze deklaracji) i uwielbia piłkę nożną. Jego relacje z innymi bohaterami są powikłane. Z Maksem łączy go podobnie hulaszczy tryb życia, ale jednocześnie rywalizują o względy Danielle. Pomaga Juanowi, gdy ten jeszcze bardzo słabo mówi po angielsku, ale potem hiszpańsko-włoskie animozje biorą często górę. Nieoczekiwanie jego dobrym kumplem staje się z czasem jego kolega z ławki, Ranjeet.
- Maximillian Andrea Archimedes Papandrious (Kevork Malikyan) - Max jest Grekiem w typie macho, pracuje jako marynarz. Często imprezuje razem z Giovannim, wspólnie podejmują też rozmaite podstępy mające ułatwić im przetrwanie w szkole, ale jednocześnie bardzo zaciekle konkuruje z nim o Danielle. Siedzi w ławce z kostyczną Anną, która reaguje mocnymi szturchnięciami na jakiekolwiek próby dotykania jej lub wygłaszania pod jej adresem dwuznacznych uwag.
- Anna Schmidt (Jacki Harding) – niemiecka au pair, traktowana nie najlepiej przez swoich brytyjskich gospodarzy. Jako stereotypowa Niemka mówi z ciężkim akcentem, jest obowiązkowa i poważna, źle znosi ciągłe żarty i wygłupy kolegów. Jest kobietą o dość korpulentnej budowie ciała i dużej sile fizycznej, której chętnie używa do natychmiastowego kończenia wszelkich prób zalotów.
- Chung Su-Lee (Pik-Sen Lim) – sekretarka z ambasady Chińskiej Republiki Ludowej, jest zindoktrynowaną do granic możliwości maoistką, która nie rozstaje się z czerwoną książeczką Mao i chętnie ją cytuje. Przy każdej okazji wygłasza polityczne tyrady, w tym także wymierzone w goszczącą ją Wielką Brytanię. Przy bliższym poznaniu okazuje się jednak ciepłą i uczynną koleżanką.
- Taro Nagazumi (Robert Lee) – Japończyk, przedstawiciel jednego z tamtejszych koncernów wytwarzających elektronikę. Z wyglądu najstarszy kursant w grupie, mówi ze specyficznym akcentem zniekształcającym końcówki wszystkich wyrazów. Jest niezwykle uprzejmy, kłania się na początku każdej wypowiedzi, ale zarazem ma zdecydowane poglądy, m.in. dotyczące wyższości Japonii nad Chinami (co oczywiście rodzi konflikty z Su-Lee). Zawsze ma przy sobie aparat fotograficzny.
- Jamila Ranjha (Jamila Massey) – gospodyni domowa pochodząca z Indii, jej językiem ojczystym jest urdu. Na początku serialu ona i Juan mówią po angielsku zdecydowanie najgorzej w grupie, dodatkowo Jamilla ma duże kłopoty ze zrozumieniem brytyjskich norm kulturowych, jednak z czasem staje się jedną z lepszych uczennic. W pierwszej serii jest przedstawiana jako buddystka, ale później okazuje się być chrześcijanką. Często umila sobie zajęcia robieniem na drutach.
- Juan Cervantes (Ricardo Montez) – pochodzący z Hiszpanii barman, obok Taro jeden ze starszych kursantów. Jak przystało na południowca mówi z dużą dozą ekspresji, zaś swoją słabą znajomość angielskiego maskuje swobodnym mieszaniem tego języka z hiszpańskim. Ma dobre serce i jest bardzo uprzejmy wobec pana Browna, z czasem traktuje go niemalże jak członka rodziny.
- Ranjeet Singh (Albert Moses) – indyjski sikh, zatrudniony w londyńskim metrze. Zgodnie z nakazami swej religii zawsze ma na sobie turban, nosi także kirpan, którym niekiedy wygraża innym osobom. Nie jest zbyt dobrym uczniem, ale za to zawsze wylewnie kaja się za popełnione błędy. Pozostaje w napiętych stosunkach z Alim, bo choć etnicznie i językowo są sobie bliscy, dzieli ich spór religijny.
- Danielle Favre (Françoise Pascal) – ponętna Francuzka, w seriach 1 i 3 będąca główną seksbombą grupy. W serii 2 na kurs uczęszcza również atrakcyjna Szwedka Ingrid, która staje się rywalką Danielle. Jest obiektem nieustannych i nieudanych podrywów Maksa i Giovanniego, świadomie zresztą rozbudza zainteresowanie sobą poprzez pełne seksualnych podtekstów wypowiedzi. Stara się uwieść pana Browna, jednak ten jest wyraźnie stremowany jej dość bezpruderyjnym stylem bycia.
- Ali Nadeem (Dino Shafeek) – bezrobotny muzułmanin pochodzący z Pakistanu. Jest jowialny i uprzejmy, ale zarazem nie lubi się przepracowywać na zajęciach, zwykle nie rozumie też jakichkolwiek metafor czy mniej literalnych znaczeń słów, przez co interpretuje je zupełnie inaczej, niż chciał rozmówca. Namiętnie kłóci się z Ranjeetem, którego uważa za "niewierną małpę".

#### Występujący w jednej lub dwóch seriach
- Ray Marioni jako Boris (serie 1)
- Anna Bergman jako Ingrid Svenson (serie 2 i 4)
- Gabor Vernon jako Zoltán Szabó (seria 2)
- Ahmed Khalil jako Sheikh El Hamid (seria 3)
- Russell Hunter jako Jock (seria 3)
- Marie-Elise Grepne jako Michelle Dumas (seria 4)
- Raj Patel jako Farrukh Azzam (seria 4)
- Vincent Wong jako Fu Wong Chang (seria 4)
- Jenny Lee-Wrigh jako Maria Papandrious (seria 4)

## Odcinki
| Nr      | Tytuł odcinka                   |
| Sezon 1 | Sezon 1                         |
| ------- | ------------------------------- |
| 01      | "The First Lesson"              |
| 02      | "An Inspector Calls"            |
| 03      | "A Fate Worse Than Death"       |
| 04      | "All Through the Night"         |
| 05      | "The Best Things in Life"       |
| 06      | "Come Back All Is Forgiven"     |
| 07      | "The Cheating Game"             |
| 08      | "Better to Have Loved and Lost" |
| 09      | "Kill or Cure"                  |
| 10      | "Hello, Sailor"                 |
| 11      | "A Point of Honour"             |
| 12      | "How's Your Father?"            |
| 13      | "The Examination"               |
| Sezon 2 |                                 |
| 14      | "All Present If Not Correct"    |
| 15      | "Queen for a Day"               |
| 16      | "Brief Re-encounter"            |
| 17      | "Many Happy Returns"            |
| 18      | "Don't Forget the Driver"       |
| 19      | "A Hard Day's Night"            |
| 20      | "Take Your Partners"            |
| 21      | "After Three"                   |
| Sezon 3 |                                 |
| 22      | "I Belong to Glasgow"           |
| 23      | "Who Loves Ya Baby?"            |
| 24      | "No Flowers By Request"         |
| 25      | "Just the Job"                  |
| 26      | "Guilty or Not Guilty?"         |
| 27      | "Repent At Leisure"             |
| 28      | "The School Fete"               |
| 29      | "What a Tangled Web"            |
| Sezon 4 |                                 |
| 30      | "Never Say Die"                 |
| 31      | "Too Many Cooks"                |
| 32      | "Easy Come Easy Go"             |
| 33      | "Fifty Years On"                |
| 34      | "Time and Tide"                 |
| 35      | "Ghoulies and Ghosties"         |
| 36      | "Mama Mia!"                     |
| 37      | "A Rash Decision"               |
| 38      | "Wedding Fever"                 |
| 39      | "Everybody's Out"               |
| 40      | -                               |
| 41      | -                               |
| 42      | -                               |

title: Mind Your Language

wikitext:
{{Serial infobox
 |tytuł                   = Mind Your Language
 |oryginalny tytuł        =
 |grafika                 =
 |opis grafiki            =
 |alt grafiki             =
 |inny tytuł              =
 |gatunek                 = [[sitcom]]
 |kraj produkcji          = Wielka Brytania
 |oryginalny język        = angielski
 |twórcy                  =
 |główne role             = [[Barry Evans]]
[[Zara Nutley]]
[[Albert Moses]]
[[George Camiller]]
[[Kevork Malikyan]]
[[Robert Lee (aktor)|Robert Lee]]
[[Dino Shafeek]]
[[Pik-Sen Lim]]
[[Françoise Pascal]]
[[Ricardo Montez]]
[[Jacki Harding]]
[[Jamila Massey]]
[[Iris Sadler]]
 |muzyka tytułowa         = [[Max Harris]]
 |liczba odcinków         = 42
 |liczba serii            = 4
 |nagrody                 =
 |lista odcinków          =
 |produkcja               =
 |produkcja wykonawcza    =
 |reżyseria               = [[Stuart Allen]]
 |scenariusz              = [[Vince Powell]]
 |narracja                =
 |muzyka                  = [[Dave Taylor]]
 |zdjęcia                 = [[Derek Doe]]
 |scenografia             = [[David Catley]]
 |wytwórnia               =
 |czas trwania            = 25 minut
 |kąt kamery              =
 |kraj oryginalnej emisji =
 |data premiery           = 30 grudnia 1977
 |stacja telewizyjna      = [[ITV (Wielka Brytania)|ITV]]
 |pierwsza emisja         =
 |lata emisji             = 1977 – 1986
 |status                  =
 |format obrazu           =
 |format dźwięku          =
 |poprzednik              =
 |kontynuacja             =
 |powiązane               =
 |commons                 =
 |wikicytaty              =
 |www                     =
}}
'''Mind Your Language''' – [[Wielka Brytania|brytyjski]] serial komediowy, emitowany w latach 1977-79 i ponownie w 1986 przez stacje komercyjne należące do sieci [[ITV (Wielka Brytania)|ITV]]. Pierwsze trzy serie produkowała [[London Weekend Television]], zaś czwartą [[Granada Television]]. Pomysłodawcą serialu i jego scenarzystą wiodącym był [[Vince Powell]].

W 1979 serial został zamknięty, pomimo dużej popularności, ze względu na swój rodzaj humoru, eksploatujący w dość dosadny sposób stereotypy dotyczące różnych narodów. Uznano wówczas, iż nie mieści się już w standardach [[poprawność polityczna|poprawności politycznej]] w coraz bardziej wielokulturowym brytyjskim społeczeństwie. W 1986 podjęto próbę jego reaktywacji, jednak nie osiągnął już dawnego sukcesu.

== Opis fabuły ==
Miejscem akcji serialu jest szkoła wieczorowa dla dorosłych, gdzie odbywa się kurs [[język angielski|języka angielskiego]] dla cudzoziemców mieszkających w Wielkiej Brytanii. Głównym bohaterem jest prowadzący kurs nauczyciel, który osiągał kiepskie wyniki w pracy z młodzieżą i jedyną szansą na pozostanie w zawodzie okazały się dla niego lekcje z imigrantami, których z uwagi na niesforność grupy nie chciał uczyć nikt inny. Przydzieleni mu kursanci to barwna mieszanka temperamentów i narodowych cech, pokazanych w serialu w bardzo wyostrzony sposób. Wyraźnie zaznaczono również animozje między różnymi grupami narodowymi i religijnymi, np. między [[Japończycy|Japończykami]] i [[Chińczycy|Chińczykami]] czy [[Sikhizm|sikhami]] a [[islam|muzułmanami]].

== Bohaterowie i obsada ==
''w nawiasach podano odtwórców ról''

=== Personel szkoły ===
*{{flaga|GBR}} '''Jeremy Brown''' ([[Barry Evans]]) - główny bohater serialu, mężczyzna około trzydziestki, nauczyciel prowadzący zajęcia w ramach kursu języka angielskiego dla cudzoziemców w szkole wieczorowej. Pomimo ukończenia elitarnego [[Oxford University]] jego dotychczasowa kariera zawodowa nie przebiegała pomyślnie. W przypływie desperacji jest gotowy przyjąć każdą propozycję i bez wahania decyduje się na podjęcie pracy na cieszącym się złą sławą kursie dla imigrantów. Jest stonowany i bardzo uprzejmy, charakteryzuje go również typowo angielski dystans i ironiczny humor. Z czasem odkrywa, że przy całej swojej niesforności jego podopieczni są grupą bardzo oddanych mu i lojalnych wobec niego ludzi, zaś nawiązane z nimi relacje zaczynają wykraczać poza same zajęcia w szkole.
*{{flaga|GBR}} '''Panna Dolores Courtney''' ([[Zara Nutley]]) - dyrektorka szkoły wieczorowej, samotna kobieta po pięćdziesiątce. Panna Courtney przez całe swoje życie pozostawała singielką z wyboru, ponieważ ma jak najgorsze zdanie o mężczyznach, co niekiedy odbija się też na jej stosunkach z Brownem. Rządzi szkołą twardą ręką, pracownicy żartobliwie określają ją tytułem ''Her Ladyship'', stosowanym wobec wysokiej rangi arystokratek. Ma bardzo złe zdanie o uczniach pana Browna i o nim samym, lecz z drugiej strony docenia, iż jako jedyny potrafi zapanować nad rozwrzeszczaną grupą cudzoziemców. Nie znosi, gdy mówi się do niej per "pani", a nie "panno".
*{{flaga|GBR}} '''Sid''' ([[Tommy Godfrey]]) - pracuje w szkole jako woźny. Jest bardzo przyjazny wobec pana Browna i jego uczniów, a nawet stara się pomagać im w nauce. Ci jednak mają problem ze zrozumieniem go, ponieważ używa on angielskiego w odmianie [[Cockney#Cockney rhyming slang|cockney rhyming slang]]. W wolnych chwilach chętnie zagląda do kieliszka i nie gardzi żadnym kompanem do picia.
*{{flaga|GBR}} '''Gladys''' ([[Iris Sadler]]) - bufetowa, podczas przerw w zajęciach sprzedaje uczniom kawę i herbatę po dziesięć pensów za filiżankę. Jest straszną plotkarą i za jej sprawą wszelkie wieści czy nawet nieopatrznie powierzone jej sekrety roznoszą się błyskawicznie po całej szkole.

=== Kursanci ===
==== Występujący w trzech lub czterech seriach ====
*{{flaga|ITA}} '''Giovanni Capello''' ([[George Camiller]]) – kucharz z włoskiej restauracji, miłośnik dobrego wina i pięknych kobiet. Jako prawdziwy Włoch, Giovanni jest bardzo pobożny (przynajmniej w sferze deklaracji) i uwielbia [[Piłka nożna|piłkę nożną]]. Jego relacje z innymi bohaterami są powikłane. Z Maksem łączy go podobnie hulaszczy tryb życia, ale jednocześnie rywalizują o względy Danielle. Pomaga Juanowi, gdy ten jeszcze bardzo słabo mówi po angielsku, ale potem hiszpańsko-włoskie animozje biorą często górę. Nieoczekiwanie jego dobrym kumplem staje się z czasem jego kolega z ławki, Ranjeet.
*{{flaga|GRC}} '''Maximillian Andrea Archimedes Papandrious''' ([[Kevork Malikyan]]) - Max jest Grekiem w typie macho, pracuje jako marynarz. Często imprezuje razem z Giovannim, wspólnie podejmują też rozmaite podstępy mające ułatwić im przetrwanie w szkole, ale jednocześnie bardzo zaciekle konkuruje z nim o Danielle. Siedzi w ławce z kostyczną Anną, która reaguje mocnymi szturchnięciami na jakiekolwiek próby dotykania jej lub wygłaszania pod jej adresem dwuznacznych uwag.
*{{flaga|DEU}} '''Anna Schmidt''' ([[Jacki Harding]]) – niemiecka [[au pair]], traktowana nie najlepiej przez swoich brytyjskich gospodarzy. Jako stereotypowa Niemka mówi z ciężkim akcentem, jest obowiązkowa i poważna, źle znosi ciągłe żarty i wygłupy kolegów. Jest kobietą o dość korpulentnej budowie ciała i dużej sile fizycznej, której chętnie używa do natychmiastowego kończenia wszelkich prób zalotów.
*{{flaga|CHN}} '''Chung Su-Lee''' ([[Pik-Sen Lim]]) – sekretarka z ambasady [[Chińska Republika Ludowa|Chińskiej Republiki Ludowej]], jest zindoktrynowaną do granic możliwości [[maoizm|maoistką]], która nie rozstaje się z [[Cytaty Przewodniczącego Mao|czerwoną książeczką Mao]] i chętnie ją cytuje. Przy każdej okazji wygłasza polityczne tyrady, w tym także wymierzone w goszczącą ją Wielką Brytanię. Przy bliższym poznaniu okazuje się jednak ciepłą i uczynną koleżanką.
*{{flaga|JPN}} '''Taro Nagazumi''' ([[Robert Lee (aktor)|Robert Lee]]) – Japończyk, przedstawiciel jednego z tamtejszych koncernów wytwarzających elektronikę. Z wyglądu najstarszy kursant w grupie, mówi ze specyficznym akcentem zniekształcającym końcówki wszystkich wyrazów. Jest niezwykle uprzejmy, kłania się na początku każdej wypowiedzi, ale zarazem ma zdecydowane poglądy, m.in. dotyczące wyższości Japonii nad Chinami (co oczywiście rodzi konflikty z Su-Lee). Zawsze ma przy sobie aparat fotograficzny.
*{{flaga|IND}} '''Jamila Ranjha''' ([[Jamila Massey]]) – gospodyni domowa pochodząca z Indii, jej językiem ojczystym jest [[język urdu|urdu]]. Na początku serialu ona i Juan mówią po angielsku zdecydowanie najgorzej w grupie, dodatkowo Jamilla ma duże kłopoty ze zrozumieniem brytyjskich norm kulturowych, jednak z czasem staje się jedną z lepszych uczennic. W pierwszej serii jest przedstawiana jako [[buddyzm|buddystka]], ale później okazuje się być [[chrześcijaństwo|chrześcijanką]]. Często umila sobie zajęcia robieniem na drutach.
*{{flaga|ESP}} '''Juan Cervantes''' ([[Ricardo Montez]]) – pochodzący z Hiszpanii [[barman]], obok Taro jeden ze starszych kursantów. Jak przystało na południowca mówi z dużą dozą ekspresji, zaś swoją słabą znajomość angielskiego maskuje swobodnym mieszaniem tego języka z hiszpańskim. Ma dobre serce i jest bardzo uprzejmy wobec pana Browna, z czasem traktuje go niemalże jak członka rodziny.
*{{flaga|IND}} '''Ranjeet Singh''' ([[Albert Moses]]) – indyjski [[Sikhizm|sikh]], zatrudniony w londyńskim metrze. Zgodnie z nakazami swej religii zawsze ma na sobie [[turban]], nosi także [[kirpan]], którym niekiedy wygraża innym osobom. Nie jest zbyt dobrym uczniem, ale za to zawsze wylewnie kaja się za popełnione błędy. Pozostaje w napiętych stosunkach z Alim, bo choć etnicznie i językowo są sobie bliscy, dzieli ich spór religijny.
*{{flaga|FRA}} '''Danielle Favre''' ([[Françoise Pascal]]) – ponętna Francuzka, w seriach 1 i 3 będąca główną seksbombą grupy. W serii 2 na kurs uczęszcza również atrakcyjna Szwedka Ingrid, która staje się rywalką Danielle. Jest obiektem nieustannych i nieudanych podrywów Maksa i Giovanniego, świadomie zresztą rozbudza zainteresowanie sobą poprzez pełne seksualnych podtekstów wypowiedzi. Stara się uwieść pana Browna, jednak ten jest wyraźnie stremowany jej dość bezpruderyjnym stylem bycia.
*{{flaga|Pakistan}} '''Ali Nadeem''' ([[Dino Shafeek]]) – bezrobotny muzułmanin pochodzący z Pakistanu. Jest jowialny i uprzejmy, ale zarazem nie lubi się przepracowywać na zajęciach, zwykle nie rozumie też jakichkolwiek metafor czy mniej literalnych znaczeń słów, przez co interpretuje je zupełnie inaczej, niż chciał rozmówca. Namiętnie kłóci się z Ranjeetem, którego uważa za "niewierną małpę".

==== Występujący w jednej lub dwóch seriach ====
*{{flaga|RUS}} [[Ray Marioni]] jako Boris (serie 1)
*{{flaga|SWE}} [[Anna Bergman]] jako Ingrid Svenson (serie 2 i 4)
*{{flaga|HUN}} [[Gabor Vernon]] jako Zoltán Szabó (seria 2)
*{{flaga|KSA}} [[Ahmed Khalil]] jako Sheikh El Hamid (seria 3)
*{{flaga|SCO}} [[Russell Hunter]] jako Jock (seria 3)
*{{flaga|FRA}} [[Marie-Elise Grepne]] jako Michelle Dumas (seria 4)
*{{flaga|Pakistan}} [[Raj Patel]] jako Farrukh Azzam (seria 4)
*{{flaga|CHN}} [[Vincent Wong]] jako Fu Wong Chang (seria 4)
*{{flaga|GRC}} [[Jenny Lee-Wrigh]] jako Maria Papandrious (seria 4)

== Odcinki ==
{| class="wikitable" style="padding: 0px 8px; text-align:center"
!width=40px| Nr
!width=200px| Tytuł odcinka
|-
! colspan="2"| Sezon 1
|-
|01 || "The First Lesson"
|-
|02 || "An Inspector Calls"
|-
|03 || "A Fate Worse Than Death"
|-
|04 || "All Through the Night"
|-
|05 || "The Best Things in Life"
|-
|06 || "Come Back All Is Forgiven"
|-
|07 || "The Cheating Game"
|-
|08 || "Better to Have Loved and Lost"
|-
|09 || "Kill or Cure"
|-
|10 || "Hello, Sailor"
|-
|11 || "A Point of Honour"
|-
|12 || "How's Your Father?"
|-
|13 || "The Examination"
|-
! colspan="2"| Sezon 2
|-
|14 || "All Present If Not Correct"
|-
|15 || "Queen for a Day"
|-
|16 || "Brief Re-encounter"
|-
|17 || "Many Happy Returns"
|-
|18 || "Don't Forget the Driver"
|-
|19 || "A Hard Day's Night"
|-
|20 || "Take Your Partners"
|-
|21 || "After Three"
|-
! colspan="2"| Sezon 3
|-
|22 || "I Belong to Glasgow"
|-
|23 || "Who Loves Ya Baby?"
|-
|24 || "No Flowers By Request"
|-
|25 || "Just the Job"
|-
|26 || "Guilty or Not Guilty?"
|-
|27 || "Repent At Leisure"
|-
|28 || "The School Fete"
|-
|29 || "What a Tangled Web"
|-
! colspan="2"| Sezon 4
|-
|30 || "Never Say Die"
|-
|31 || "Too Many Cooks"
|-
|32 || "Easy Come Easy Go"
|-
|33 || "Fifty Years On"
|-
|34 || "Time and Tide"
|-
|35 || "Ghoulies and Ghosties"
|-
|36 || "Mama Mia!"
|-
|37 || "A Rash Decision"
|-
|38 || "Wedding Fever"
|-
|39 || "Everybody's Out"
|-
|40 || -
|-
|41 || -
|-
|42 || -
|}
== Bibliografia ==
{{cytuj stronę | url = http://www.filmweb.pl/serial/Mind+Your+Language-1977-239249 | data dostępu = 2012-07-29 |tytuł=Filmweb - Mind Your Language}}

== Linki zewnętrzne ==
* {{IMDb|tytuł|0075537}}
* {{Filmweb|tytuł|239249|Mind Your Language}}
* [http://www.classictelly.com/programme.php?Programme=Mind%20Your%20Language Strona o Mind Your Language na stronie British TV Comedy]

[[Kategoria:Seriale telewizyjne emitowane od 1977]]
[[Kategoria:Seriale telewizyjne zakończone w 1986]]
[[Kategoria:Brytyjskie telewizyjne seriale komediowe]]
[[Kategoria:Seriale telewizyjne ITV]]

title: Mind Your Language

Gatunek: sitcom

Kraj produkcji: Wielka Brytania

Oryginalny język: angielski

Główne role: Barry Evans · Zara Nutley · Albert Moses · George Camiller · Kevork Malikyan · Robert Lee · Dino Shafeek · Pik-Sen Lim · Françoise Pascal · Ricardo Montez · Jacki Harding · Jamila Massey · Iris Sadler

Muzyka tytułowa: Max Harris

Reżyseria: Stuart Allen

Scenariusz: Vince Powell

Muzyka: Dave Taylor

Zdjęcia: Derek Doe

Scenografia: David Catley

Czas trwania odcinka: 25 minut

Data premiery: 30 grudnia 1977

Stacja telewizyjna: ITV


text:
# Bacillus atticus
Bacillus atticus – gatunek straszyka z rodziny Bacillidae i podrodziny Bacillinae. Występuje w środkowej i wschodniej części basenu Morza Śródziemnego. Żeruje głównie na pistacji kleistej.

## Taksonomia
Gatunek ten został opisany naukowo w 1882 roku przez Carla Brunnera von Wattenwyla. Wyróżnia się w jego obrębie 4 podgatunki:
- Bacillus atticus atticus Brunner von Wattenwyl, 1882
  - synonimy: B. a. caprai Nascetti et Bullini, 1982, B. a. muelleri Bullini, 1982
- Bacillus atticus baccettii Nascetti et Bullini, 1983
- Bacillus atticus carius Mantovani et Scali, 1985
  - synonim: B. rhodius Mantovani et Scali, 1985
- Bacillus atticus cyprius Uvarov, 1936 – opisany jako odrębny gatunek (B. cyprius)[2]

## Opis
Samice osiągają od 71 do 95 mm (zwykle od 75 do 87 mm) długości ciała, zaś jedyny znany samiec miał 63,7 mm długości ciała. Pokrój ciała samicy jest stosunkowo tęgi jak na patyczaka. W ubarwieniu zwykle dominują odcienie brązu, od rudobrązowego po ciemnobrązowy, ale zdarzają się też osobniki z dominacją barwy szarej lub zielonej. U samca na śródpleczu i zapleczu widnieją szerokie brązowoszare pasy. Głowa jest gładka, dłuższa niż szeroka, o jednolicie brązowych oczach, u samicy czasem z czarnymi przepaskami wokół oczu. Czułki u samicy są krótkie, zbudowane z 20–25 członów, zaś u samca relatywnie dłuższe i smuklejsze, zbudowane z 22–23 członów, długości około 14 mm. Oskórek śródtułowia i zatułowia, a niekiedy także przedplecza jest w różnym stopniu granulowany. Golenie odnóży środkowej i tylnej pary mają mniej lub bardziej wgłębione pólka wierzchołkowe (łac. areae apicale) o trójkątnym kształcie. Płytka subgenitalna samicy jest ścięta i prawie osiąga koniec dziewiątego segmentu odwłoka. U samca płytka sugenitalna jest kopulasto wysklepiona, zwężona, nieco wcięta na tylnej krawędzi i sięga trochę za połączenie dziewiątego i dziesiątego sternitu odwłoka. Przysadki odwłokowe obu płci są krótkie, zwarte i zaokrąglone na końcach. Vomer samca jest błoniasty, zwarty, położony pododbytowo, u nasady szeroki, a na szczycie spiczasty, długości 1,3 mm.

## Rozród i rozwój
B. atticus jest gatunkiem obligatoryjnie partenogenetycznym. Jedyny okaz samca znaleziono w latach 80. XX wieku na Sardynii i przypuszczalnie powstał w wyniku spontanicznego błędu w chromosomie X, podobnie jak to ma miejsce u partenogenetycznych samców B. rossius. Wiadomo też, że około miliona lat temu samce występowały na Sycylii. Wówczas samiec B. atticus zapłodnił partenogenetyczne jajo hybrydy B. whitei (B. rossius × grandii), doprowadzając do powstania partenogenetycznie rozmnażającej się trihybrydy: B. lynceorum (B. rossius × grandii × atticus). Współcześnie również dochodzi u tego gatunku do hybrydyzacji. U samic B. atticus zaplemnionych przez samce B. rossius lub B. grandii z niewielkiego odsetka jaj mogą się wykluć diploidalne lub triploidalne hybrydy.
Osobniki dorosłe aktywne są nocą. Samice produkują w ciągu życia kilkaset jaj, które upuszczają na ziemię lub rozrzucają na niewielką odległość. Jaja są szeroko owalne, ciemnobrązowe do czarnych, z rzeźbą w postaci kilku żeberek (łac. cristae). Ich przeciętne wymiary wynoszą 2,6 mm długości, 1,5 mm szerokości i 1,8 mm wysokości. Wieczko mają płaskie, zaopatrzone w wyraźnie wyniesiony pierścień. Seria nieregularnych, zbieżnych ku środkowi żeberek tworzy w pseudocapitulum różną liczbę komór. Długa, prawie eliptycznego kształtu płytka mikropylowa zakrywa niemal całą grzbietową powierzchnię jaja. Klucie następuje po kilku miesiącach. Świeżo wyklute larwy (nimfy) są zielone, ale w następnych stadiach zyskują zdolność dostosowywania barwy do otoczenia. Ich rozwój trwa 2–3 miesiące. Owady dorosłe dożywają 3–6 miesięcy.

## Ekologia i występowanie
Główną rośliną pokarmową tego owada jest pistacja kleista. W Izraelu odnotowano również jego żerowanie na krwiściągu ciernistym i roślina ta była z powodzeniem podawana w hodowli. W hodowlach owad ten obok dwóch wymienionych gatunków przyjmuje także szakłaka Rhamnus alaternus, w tym jego odmiany uprawne. W literaturze jednokrotnie wzmiankowano jako jego rośliny pokarmowe czystek i sosnę, jednak przynajmniej druga z nich jest wysoce wątpliwa.
Patyczak ten jest stosunkowo szeroko rozprzestrzeniony w środkowej i wschodniej części basenu Morza Śródziemnego. Występuje na Sardynii, Sycylii, w kontynentalnych Włoszech, Chorwacji, Grecji włącznie z Kretą, Rodos i Samos, w południowo-zachodniej części Turcji, na Cyprze, w Izraelu i Libii.

title: Bacillus atticus

wikitext:
{{Zwierzę infobox
 |nazwa łacińska         = ''Bacillus atticus''
 |TSN                    =
 |zoolog                 = [[Carl Brunner von Wattenwyl|Brunner von Wattenwyl]], 1882
 |okres istnienia        =
 |grafika                = BacillusAtticusAtticus2.jpg
 |opis grafiki           =
 |typ                    = [[stawonogi]]
 |gromada                = [[owady]]
 |rząd                   = [[straszyki]]
 |podrząd                = [[Verophasmatodea]]
 |infrarząd              = [[Areolatae]]
 |rodzina                = [[Bacillidae]]
 |podrodzina             = [[Bacillinae]]
 |plemię                 = [[Bacillini]]
 |rodzaj                 = ''[[Bacillus (owady)|Bacillus]]''
 |gatunek                = ''Bacillus atticus''
 |synonimy               =
 |wikispecies            =
 |commons                = Category:Bacillus atticus
}}
'''''Bacillus atticus''''' – [[gatunek (biologia)|gatunek]] [[straszyki|straszyka]] z [[rodzina (biologia)|rodziny]] [[Bacillidae]] i podrodziny [[Bacillinae]]. Występuje w środkowej i wschodniej części basenu Morza Śródziemnego. Żeruje głównie na [[Pistacja kleista|pistacji kleistej]].

== Taksonomia ==
Gatunek ten został opisany naukowo w 1882 roku przez [[Carl Brunner von Wattenwyl|Carla Brunnera von Wattenwyla]]. Wyróżnia się w jego obrębie 4 [[podgatunek|podgatunki]]{{r|psf}}:
* ''Bacillus atticus atticus'' Brunner von Wattenwyl, 1882
** [[synonim (taksonomia)|synonimy]]: ''B. a. caprai'' Nascetti et Bullini, 1982, ''B. a. muelleri'' Bullini, 1982
* ''Bacillus atticus baccettii'' Nascetti et Bullini, 1983
* ''Bacillus atticus carius'' Mantovani et Scali, 1985
** synonim: ''B. rhodius'' Mantovani et Scali, 1985
* ''Bacillus atticus cyprius'' Uvarov, 1936 – opisany jako odrębny gatunek (''B. cyprius''){{r|BrockShlagman}}

== Opis ==
Samice osiągają od 71 do 95 mm (zwykle od 75 do 87 mm) długości ciała{{r|BrockShlagman}}, zaś jedyny znany samiec miał 63,7 mm długości ciała{{r|Scali}}. Pokrój ciała samicy jest stosunkowo tęgi jak na patyczaka. W ubarwieniu zwykle dominują odcienie brązu, od rudobrązowego po ciemnobrązowy, ale zdarzają się też osobniki z dominacją barwy szarej lub zielonej{{r|BrockShlagman}}. U samca na [[śródplecze|śródpleczu]] i [[zaplecze (anatomia)|zapleczu]] widnieją szerokie brązowoszare pasy{{r|Scali}}. Głowa jest gładka, dłuższa niż szeroka{{r|BrockShlagman}}, o jednolicie brązowych oczach{{r|Scali}}, u samicy czasem z czarnymi przepaskami wokół oczu. [[Czułki]] u samicy są krótkie, zbudowane z 20–25 członów{{r|BrockShlagman}}, zaś u samca relatywnie dłuższe i smuklejsze, zbudowane z 22–23 członów, długości około 14 mm{{r|Scali}}. [[Oskórek]] [[śródtułów|śródtułowia]] i [[zatułów|zatułowia]], a niekiedy także [[przedplecze|przedplecza]] jest w różnym stopniu granulowany. [[Goleń|Golenie]] odnóży środkowej i tylnej pary mają mniej lub bardziej wgłębione pólka wierzchołkowe ({{w języku|la|areae apicale}}) o trójkątnym kształcie. [[Płytka subgenitalna]] samicy jest ścięta i prawie osiąga koniec dziewiątego segmentu [[odwłok]]a{{r|BrockShlagman}}. U samca płytka sugenitalna jest kopulasto wysklepiona, zwężona, nieco wcięta na tylnej krawędzi i sięga trochę za połączenie dziewiątego i dziesiątego [[sternum|sternitu]] odwłoka{{r|Scali}}. [[Przysadki odwłokowe]] obu płci są krótkie, zwarte i zaokrąglone na końcach{{r|BrockShlagman|Scali}}. [[Vomer (genitalia)|Vomer]] samca jest błoniasty, zwarty, położony pododbytowo, u nasady szeroki, a na szczycie spiczasty, długości 1,3 mm{{r|Scali}}.

== Rozród i rozwój ==
[[plik:BacillusAtticusAtticus.jpg|thumb|Jajo]]
''B. atticus'' jest gatunkiem obligatoryjnie [[partenogeneza|partenogenetycznym]]. Jedyny okaz samca znaleziono w latach 80. XX wieku na Sardynii i przypuszczalnie powstał w wyniku spontanicznego błędu w [[chromosom X|chromosomie X]], podobnie jak to ma miejsce u partenogenetycznych samców ''[[Bacillus rossius|B. rossius]]''. Wiadomo też, że około miliona lat temu samce występowały na Sycylii. Wówczas samiec ''B. atticus'' [[zapłodnienie|zapłodnił]] partenogenetyczne jajo [[Mieszaniec|hybrydy]] ''[[Bacillus whitei|B. whitei]]'' (''B. rossius × grandii''), doprowadzając do powstania partenogenetycznie rozmnażającej się trihybrydy: ''[[Bacillus lynceorum|B. lynceorum]]'' (''B. rossius × grandii × atticus''). Współcześnie również dochodzi u tego gatunku do hybrydyzacji. U samic ''B. atticus'' [[zaplemnienie|zaplemnionych]] przez samce ''B. rossius'' lub ''[[Bacillus grandii|B. grandii]]'' z niewielkiego odsetka jaj mogą się wykluć [[diploid]]alne lub [[triploid]]alne hybrydy{{r|Scali}}.

Osobniki dorosłe aktywne są nocą. Samice produkują w ciągu życia kilkaset jaj, które upuszczają na ziemię lub rozrzucają na niewielką odległość. Jaja są szeroko owalne, ciemnobrązowe do czarnych, z rzeźbą w postaci kilku żeberek ({{w języku|la|cristae}}). Ich przeciętne wymiary wynoszą 2,6 mm długości, 1,5 mm szerokości i 1,8 mm wysokości. Wieczko mają płaskie, zaopatrzone w wyraźnie wyniesiony pierścień. Seria nieregularnych, zbieżnych ku środkowi żeberek tworzy w [[pseudocapitulum]] różną liczbę komór. Długa, prawie eliptycznego kształtu [[płytka mikropylowa]] zakrywa niemal całą grzbietową powierzchnię jaja. Klucie następuje po kilku miesiącach. Świeżo wyklute [[larwa|larwy]] (nimfy) są zielone, ale w następnych stadiach zyskują zdolność dostosowywania barwy do otoczenia. Ich rozwój trwa 2–3 miesiące. Owady dorosłe dożywają 3–6 miesięcy{{r|BrockShlagman}}.

== Ekologia i występowanie ==
Główną rośliną pokarmową tego owada jest [[pistacja kleista]]. W Izraelu odnotowano również jego żerowanie na [[Krwiściąg ciernisty|krwiściągu ciernistym]] i roślina ta była z powodzeniem podawana w hodowli. W hodowlach owad ten obok dwóch wymienionych gatunków przyjmuje także [[szakłak]]a ''[[Rhamnus alaternus]]'', w tym jego odmiany uprawne. W literaturze jednokrotnie wzmiankowano jako jego rośliny pokarmowe [[czystek]] i [[sosna|sosnę]], jednak przynajmniej druga z nich jest wysoce wątpliwa{{r|BrockShlagman}}.

Patyczak ten jest stosunkowo szeroko rozprzestrzeniony w środkowej i wschodniej części basenu Morza Śródziemnego{{r|BrockShlagman|Scali}}. Występuje na [[Sardynia|Sardynii]], [[Sycylia|Sycylii]], w kontynentalnych [[Włochy|Włoszech]], [[Chorwacja|Chorwacji]], [[Grecja|Grecji]] włącznie z [[Kreta|Kretą]], [[Rodos (wyspa)|Rodos]] i [[Samos]], w południowo-zachodniej części [[Turcja|Turcji]], na [[Cypr]]ze, w [[Izrael]]u i [[Libia|Libii]]{{r|BrockShlagman}}.

== Przypisy ==
{{Przypisy|
<ref name="BrockShlagman">{{Cytuj pismo | autor = Paul D. Brock, Alex Shlagman | tytuł = The stick-insects (Phasmatodea) of Israel, including the description of a new species | czasopismo = Israel Journal of Entomology | wolumin = 26 | strony = 101–117 | data = 1994}}</ref>
<ref name=psf>{{Cytuj stronę | url = http://phasmida.speciesfile.org/Common/basic/Taxa.aspx?TaxonNameID=1200075 | tytuł = species Bacillus atticus Brunner von Wattenwyl, 1882 | praca = Phasmida Species File (Version 5.0/5.0) | autor = Paul D. Brock, David C. Eades, Daniel Otte, Ed Baker, Rainer Piller | data dostępu = 2019-01-12}}</ref>
<ref name="Scali">{{Cytuj pismo | autor = V. Scali | tytuł = A “ghost” phasmid appearance: the male Bacillus atticus (Insecta: Phasmatodea) | czasopismo = Italian Journal of Zoology | wydanie = 2 | wolumin = 80 | strony = 227–232 | data = 2013 | doi = 10.1080/11250003.2013.786142}}</ref>
}}

{{Kontrola autorytatywna}}

[[Kategoria:Bacillidae]]
[[Kategoria:Patyczaki]]
[[Kategoria:Straszyki Afryki]]
[[Kategoria:Straszyki Azji]]
[[Kategoria:Straszyki Europy]]
[[Kategoria:Gatunki i podgatunki zwierząt nazwane w 1882 roku]]

Domena: eukarionty

Królestwo: zwierzęta

Typ: stawonogi

Gromada: owady

Rząd: straszyki

Podrząd: Verophasmatodea

Infrarząd: Areolatae

Rodzina: Bacillidae

Podrodzina: Bacillinae

Plemię: Bacillini

Rodzaj: Bacillus

Gatunek: Bacillus atticus


text:
# Franziska Heinz
Franziska Heinz (ur. 21 listopada 1972 roku w Magdeburgu), była niemiecka piłkarka ręczna, reprezentantka kraju, prawa rozgrywająca.
Karierę sportową zakończyła w 2002 r.
Obecnie trenerka SC Greven 09.

## Sukcesy
- 1993: mistrzostwo Świata
- 1994: wicemistrzostwo Europy
- 1997: brązowy medal mistrzostw Świata

### Nagrody indywidualne
- 1997: MVP i najlepsza prawa rozgrywająca mistrzostw Świata

title: Franziska Heinz

wikitext:
{{Sportowiec infobox
 |imię i nazwisko           = Franziska Heinz
 |imię i nazwisko org       =
 |dyscyplina                = piłka ręczna
 |grafika                   =
 |opis grafiki              =
 |pełne imię i nazwisko     =
 |data urodzenia            = [[21 listopada]] [[1972]]
 |miejsce urodzenia         = [[Magdeburg]]
 |data śmierci              =
 |miejsce śmierci           =
 |obywatelstwo              =
 |wzrost                    = 175 cm
 |pozycja                   = [[rozgrywający (piłka ręczna)|prawa rozgrywająca]]
 |klub                      =
 |numer w klubie            =
 |kariera juniorska         =
 |kariera seniorska         =
! 1986–1994 ! SC Magdeburg
! 1994–2002 ! Borussia Dortmund
 |kariera reprezentacyjna   =
!  ! {{reprezentacja|DEU|prk}} ! 187 ! 374
 |kariera trenerska         =
! 2005–2009 ! Bayer Leverkusen
! 2009–     ! SC Greven 09
 |medale                    =
 |odznaczenia               =
 |commons                   =
 |wikicytaty                =
 |www                       =
}}
'''Franziska Heinz''' (ur. [[21 listopada]] [[1972]] roku w [[Magdeburg]]u), była [[Niemcy|niemiecka]] [[Piłka ręczna|piłkarka ręczna]], [[Reprezentacja Niemiec w piłce ręcznej kobiet|reprezentantka kraju]], [[rozgrywający (piłka ręczna)|prawa rozgrywająca]].

Karierę sportową zakończyła w [[2002]] r.

Obecnie [[trener]]ka SC Greven 09.

== Sukcesy ==
* [[1993]]: mistrzostwo Świata
* [[1994]]: wicemistrzostwo Europy
* [[1997]]: brązowy medal mistrzostw Świata

=== Nagrody indywidualne ===
* [[1997]]: [[Most Valuable Player|MVP]] i najlepsza prawa rozgrywająca mistrzostw Świata

== Linki zewnętrzne ==
* [http://www.kjs-nrw.de/KJS-NRW/team6.htm Profil zawodniczki]

{{SORTUJ:Heinz, Franziska}}
[[Kategoria:Niemieckie piłkarki ręczne]]
[[Kategoria:Urodzeni w 1972]]
[[Kategoria:Niemieccy trenerzy piłki ręcznej]]
[[Kategoria:Ludzie urodzeni w Magdeburgu]]

title: · Franziska Heinz

Data i miejsce urodzenia: 21 listopada 1972 · Magdeburg

Pozycja: prawa rozgrywająca

title: Kariera seniorska

Lata: Klub · Wyst. · Gole

SC Magdeburg

Borussia Dortmund

title: Kariera reprezentacyjna

Lata: Reprezentacja · Wyst. · Gole

title: Kariera trenerska

Lata: Drużyna

Bayer Leverkusen

SC Greven 09


text:
# Michał Rozenfeld
Michał Rozenfeld (ur. 1916, zm. 2 września 1943 w Krawcowiźnie) – polsko-żydowski działacz ruchu oporu podczas II wojny światowej, uczestnik powstania w getcie warszawskim, partyzant oddziału Gwardii Ludowej im. Mordechaja Anielewicza.

## Życiorys
Przed wybuchem wojny studiował psychologię, m.in. u Tadeusza Kotarbińskiego. Po wybuchu II wojny światowej trafił do warszawskiego getta, gdzie pracował jako nauczyciel. Należał do PPR i był członkiem Komendy Głównej ŻOB. Przebywał wraz z Mordechajem Anielewiczem w bunkrze przy ul. Miłej 18. 10 maja 1943 wraz z grupą żydowskich bojowców przedostał się kanałami na ulicę Prostą.
Po upadku powstania schronił się w lasach pod Wyszkowem, gdzie walczył w oddziale Gwardii Ludowej. Wraz z towarzyszami broni został wydany Niemcom przez leśniczego z Krawcowizny. Poległo wtedy dwunastu partyzantów, wśród nich Michał Rozenfeld.
W 1945 został pośmiertnie odznaczony Krzyżem Srebrnym Orderu Virtuti Militari
Jest pochowany w zbiorowym grobie partyzantów GL na cmentarzu żydowskim przy ulicy Okopowej w Warszawie (kwatera 31, rząd 3, grób 5).

## Upamiętnienie
- Nazwisko Michała Rozenfelda widnieje na tablicy pamiątkowej umieszczonej przy pomniku Ewakuacji Bojowników Getta Warszawskiego przy ulicy Prostej 51 w Warszawie.

title: Michał Rozenfeld

wikitext:
{{Żołnierz infobox
 |imię i nazwisko     = Michał Rozenfeld
 |imię i nazwisko org =
 |pseudonim           =
 |rodzaj wojsk        = paramilitarny
 |zwycięstwa          =
 |grafika             = Michał Rozenfeld.JPG
 |opis grafiki        = Michał Rozenfeld
 |stopień grafika     =
 |stopień             =
 |data urodzenia      = 1916
 |miejsce urodzenia   =
 |data śmierci        = 2 września 1943
 |miejsce śmierci     = [[Krawcowizna]]
 |lata służby         =
 |siły zbrojne        = {{państwo grafika|Flag of ZOB (Jewish Fighting Organization).svg|Żydowska Organizacja Bojowa}}<br/>[[Plik:Esercito Popolare Polacco.svg|20px]] [[Gwardia Ludowa]]
 |jednostki           =
 |stanowiska          = członek Komendy Głównej [[Żydowska Organizacja Bojowa|ŻOB]], partyzant oddziału [[Gwardia Ludowa|GL]] im. [[Mordechaj Anielewicz|Mordechaja Anielewicza]]
 |wojny i bitwy       = [[powstanie w getcie warszawskim]]
 |późniejsza praca    =
 |odznaczenia         = {{order|VM|KS}}
 |commons             =
}}
[[Plik:Grob zbiorowy partyzantow oddzialu GL im Anielewicza-Mass grave of Gwardia Ludowa formation named after Anielewicz.JPG|thumb|Grób Michała Rozenfelda i jego towarzyszy broni na [[cmentarz żydowski w Warszawie (Wola)|cmentarzu żydowskim]] w Warszawie]]
'''Michał Rozenfeld''' (ur. [[1916]]<ref>{{Cytuj |autor=Adam Rutkowski |data=1960 |tytuł=Męczeństwo, walka zagłada Żydów w Polsce 1939–1945: Scenariusz, teksty, wybór zdjęć i dokumentów}}</ref>, zm. [[2 września]] [[1943]] w [[Krawcowizna|Krawcowiźnie]]) – polsko-żydowski działacz ruchu oporu podczas [[II wojna światowa|II wojny światowej]], uczestnik [[powstanie w getcie warszawskim|powstania w getcie warszawskim]], partyzant oddziału [[Gwardia Ludowa|Gwardii Ludowej]] im. [[Mordechaj Anielewicz|Mordechaja Anielewicza]].

== Życiorys ==
Przed wybuchem wojny studiował psychologię, m.in. u [[Tadeusz Kotarbiński|Tadeusza Kotarbińskiego]]. Po wybuchu [[II wojna światowa|II wojny światowej]] trafił do [[Getto warszawskie|warszawskiego getta]], gdzie pracował jako nauczyciel. Należał do [[Polska Partia Robotnicza|PPR]] i był członkiem Komendy Głównej [[Żydowska Organizacja Bojowa|ŻOB]]. Przebywał wraz z [[Mordechaj Anielewicz|Mordechajem Anielewiczem]] w [[Bunkier Anielewicza w Warszawie|bunkrze]] przy [[Ulica Miła w Warszawie|ul. Miłej 18]]. 10 maja 1943 wraz z grupą żydowskich bojowców przedostał się kanałami na ulicę [[Ulica Prosta w Warszawie|Prostą]].

Po upadku powstania schronił się w lasach pod [[Wyszków|Wyszkowem]], gdzie walczył w oddziale Gwardii Ludowej. Wraz z towarzyszami broni został wydany Niemcom przez leśniczego z [[Krawcowizna|Krawcowizny]]. Poległo wtedy dwunastu partyzantów, wśród nich Michał Rozenfeld.

W 1945 został pośmiertnie odznaczony [[Order Virtuti Militari|Krzyżem Srebrnym Orderu Virtuti Militari]]

Jest pochowany w [[Pomnik partyzantów oddziału GL im. Mordechaja Anielewicza w Warszawie|zbiorowym grobie partyzantów GL]] na [[cmentarz żydowski w Warszawie (Wola)|cmentarzu żydowskim]] przy [[Ulica Okopowa w Warszawie|ulicy Okopowej]] w [[Warszawa|Warszawie]] (kwatera 31, rząd 3, grób 5)<ref>[http://cemetery.jewish.org.pl/id_80630/info Grób Michała Rozenfelda] w bazie danych Cmentarza Żydowskiego przy ul. Okopowej w Warszawie</ref><ref>{{cytuj książkę |nazwisko = | imię = | autor link = | tytuł = Cmentarze m. st. Warszawy. Cmentarze żydowskie| wydawca = Rokart| miejsce = Warszawa| rok = 2003| strony = | isbn = 83-916419-3-7}}</ref>.

== Upamiętnienie ==
* Nazwisko Michała Rozenfelda widnieje na tablicy pamiątkowej umieszczonej przy [[Pomnik Ewakuacji Bojowników Getta Warszawskiego|pomniku Ewakuacji Bojowników Getta Warszawskiego]] przy ulicy Prostej 51 w Warszawie.

== Przypisy ==
{{Przypisy}}

== Bibliografia ==
* Józef Bolesław Garas, ''Oddziały Gwardii Ludowej i Armii Ludowej 1942-1945'', Warszawa 1971.
* {{cytuj książkę |nazwisko = Jagielski| imię = Jan| autor link = Jan Jagielski| tytuł = Przewodnik po cmentarzu żydowskim w Warszawie przy ul. Okopowej 49/51. Z. 1, Kwatery przy Alei Głównej| wydawca = Towarzystwo Opieki nad Zabytkami. Społeczny Komitet Opieki nad Cmentarzami i Zabytkami Kultury Żydowskiej w Polsce| miejsce = Warszawa| rok = 1996| strony = 52| isbn = 83-90-66296-5}}

{{SORTUJ:Rozenfeld, Michał}}
[[Kategoria:Mieszkańcy getta warszawskiego]]
[[Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Srebrnym Orderu Virtuti Militari]]
[[Kategoria:Pochowani na cmentarzu żydowskim na Woli w Warszawie]]
[[Kategoria:Politycy PPR]]
[[Kategoria:Polscy Żydzi zamordowani podczas Zagłady]]
[[Kategoria:Powstańcy getta warszawskiego]]
[[Kategoria:Żołnierze Żydowskiej Organizacji Bojowej]]
[[Kategoria:Żołnierze Gwardii Ludowej]]
[[Kategoria:Urodzeni w 1916]]
[[Kategoria:Zmarli w 1943]]

title: Michał Rozenfeld

Data i miejsce urodzenia: 1916 · Warszawa

Data i miejsce śmierci: 2 września 1943 · Krawcowizna

Formacja: Żydowska Organizacja Bojowa · Gwardia Ludowa

Stanowiska: członek Komendy Głównej ŻOB, partyzant oddziału GL im. Mordechaja Anielewicza

Główne wojny i bitwy: powstanie w getcie warszawskim