text:
# Kościół św. Marii Magdaleny w Rabce-Zdroju (stary)
Kościół świętej Marii Magdaleny – dawny kościół parafialny znajdujący się w mieście Rabka-Zdrój, w powiecie nowotarskim, w województwie małopolskim.
Jest to świątynia wzniesiona w 1606 roku. Ufundowana została przez Spytka Jordana, kasztelana krakowskiego. W 1744 roku została dostawiona wieża, natomiast w 1753 roku została dobudowana wieżyczka na sygnaturkę. Budowla była remontowana w latach 1775–1778, kiedy to przebudowano sklepienie oraz wybudowano chór i organy o 13 głosach. Kolejny remont miał miejsce w 1913 roku. W 1936 roku we wnętrzu świątyni zostało utworzone Muzeum im. Władysława Orkana w Rabce-Zdroju posiadające zbiory etnograficzne z okolic Rabki-Zdroju. Kościół został odnowiony w latach 1970–1977.
Budowla jest drewniana, jednonawowy, posiadająca konstrukcję zrębową. Świątynia jest orientowana, wzniesiona została w stylu późnogotyckim i usytuowana jest na murowanej podmurówce, przykrytej gontowym fartuchem wokół świątyni. Prezbiterium jest mniejsze w stosunku do nawy, zamknięte jest trójbocznie, na zewnątrz jest umieszczona Grupa Ukrzyżowania z 1644 roku, wykonana przez Stanisława Gosinę, z boku znajduje się zakrystia. Z boku nawy jest umieszczona kruchta. Wieża świątyni jest duża (szersza jest od nawy), charakteryzuje się pochyłymi ścianami ku górze, wybudowana została w konstrukcji słupowej, w jej przyziemiu znajduje się kruchta oraz izbica. Wieżę zwieńcza barokowy, cebulasty, gontowy dach hełmowy z latarnią. Świątynię nakrywa stromy dach jednokalenicowy, pokryty gontem, na dachu jest umieszczona sześciokątna wieżyczka na sygnaturkę. Zwieńcza ją baniasty, gontowy dach hełmowy z latarnią. Wnętrze jest nakryte pozornym sklepieniem kolebkowym, podpartym słupami. Chór muzyczny, jest podparty dwoma słupami i posiada falista linię parapetu, znajdują się na nim rokokowe organy, wybudowane w 1778 roku. Belka tęczowa jest ozdobiona figurą Anioła i barokowym krucyfiksem, wykonanym w XVII wieku. Polichromia w stylu późnobarokowym została wykonana w 1802 roku przez księdza Andrzeja Antałkiewicza. W prezbiterium jest przedstawiona Święta Maria Magdalena, natomiast w nawie jest umieszczona Koronacja Matki Bożej i aniołowie, uzupełniona ornamentem roślinnym. Zachowały się elementy starszej polichromii patronowej, powstałej w 1628 roku. Ołtarz główny w stylu barokowym pochodzi z połowy XIX wieku Cztery ołtarze boczne w stylu rokokowym powstały w 1778 roku. Ambona w stylu późnobarokowym wykonana została w połowie XIX wieku. Chrzcielnica kamienna pochodzi z 2 połowy XVIII wieku.

wikitext:
{{Świątynia chrześcijańska infobox
 |nazwa                     = Kościół św. Marii Magdaleny w Rabce-Zdroju
 |nazwa miejscowa           =
 |zabytek                   = A-20 z dnia 10 kwietnia 1968<ref name="zabytek">{{zabytek|małopolskie}}</ref>
 |funkcja świątyni          = nieużytkowany, obiekt muzealny
 |grafika                   = Stary Kościół w Rabce.jpg
 |opis grafiki              = Kościół św. Marii Magdaleny
 |państwo                   = Polska
 |miejscowość               = [[Rabka-Zdrój]]
 |adres                     = ul. Władysława Orkana
 |wyznanie                  = [[Kościół katolicki|katolickie]]
 |kościół                   = [[Kościół łaciński|rzymskokatolicki]]
 |administratura nazwa      = [[Parafia św. Marii Magdaleny w Rabce-Zdroju|św. Marii Madaleny]]
 |administratura typ        = [[Parafia]]
 |tytuł świątyni            =
 |data nadania              =
 |nadający tytuł            =
 |dedykacja świątyni        = [[Maria Magdalena|św. Marii Magdaleny]]
 |dzień wspomnienia         =
 |relikwie                  =
 |cudowne wizerunki         =
 |data powołania            =
 |data dekretu              =
 |dekret wydał              =
 |data rozpoczęcia budowy   =
 |data zakończenia budowy   = 1606
 |data konsekracji          =
 |data zamknięcia           =
 |aktualne przeznaczenie    = muzeum
 |data zniszczenia          =
 |data odbudowy             =
 |data reaktywacji          =
 |poprzednie wyznanie       =
 |fundator                  =
 |zniszczona przez          =
 |plan świątyni             =
 |opis planu                =
 |styl                      =
 |architekt                 =
 |materiał budowlany        = [[Drewno (technika)|drewno]]
 |liczba wiernych           =
 |powierzchnia              =
 |wysokość                  =
 |długość                   =
 |szerokość                 =
 |liczba wież               =  1
 |wysokość wieży            =
 |liczba kopuł              =
 |średnica kopuły zew       =
 |wysokość kopuły zew       =
 |liczba ikonostasów        =
 |liczba ołtarzy            =
 |wezwania ołtarzy bocznych =
 |liczba naw                = 1
 |szerokość nawy głównej    =
 |wysokość nawy głównej     =
 |szerokość nawy bocznej    =
 |wysokość nawy bocznej     =
 |szerokość transeptu       =
 |liczba głosów             =
 |liczba manuałów           =
 |typ dzwonnicy             =
 |nazwa dzwonu              =
 |kod mapy                  = Rabka-Zdrój
 |współrzędne               = 49°36′41.1″N 19°56′49.4″E
 |commons                   = Category:Wooden church in Rabka
 |www                       =
}}
'''Kościół świętej Marii Magdaleny''' – dawny [[kościół parafialny]] znajdujący się w mieście [[Rabka-Zdrój]], w [[powiat nowotarski|powiecie nowotarskim]], w [[województwo małopolskie|województwie małopolskim]].

Jest to świątynia wzniesiona w 1606 roku. Ufundowana została przez Spytka Jordana, kasztelana krakowskiego. W 1744 roku została dostawiona [[wieża]], natomiast w 1753 roku została dobudowana wieżyczka na sygnaturkę. Budowla była [[remont]]owana w latach 1775–1778, kiedy to przebudowano sklepienie oraz wybudowano chór i organy o 13 głosach<ref>{{Cytuj |tytuł = Rabka-Zdrój ( Muzeum im. Władysława Orkana (dawny kościół św. Marii Magdaleny)) |data dostępu = 2023-10-06 |opublikowany = musicamsacram.pl |url = https://musicamsacram.pl/instrumenty/12860-rabka-zdroj-muzeum-im-wladyslawa-orkana-dawny-kosciol-sw-marii-magdaleny |język = pl}}</ref>. Kolejny remont miał miejsce w 1913 roku. W 1936 roku we wnętrzu świątyni zostało utworzone [[Muzeum im. Władysława Orkana w Rabce-Zdroju]] posiadające zbiory etnograficzne z okolic [[Rabka-Zdrój|Rabki-Zdroju]]. [[Kościół (budynek)|Kościół]] został odnowiony w latach 1970–1977.

Budowla jest drewniana, jedno[[nawa|nawowy]], posiadająca konstrukcję zrębową. Świątynia jest orientowana, wzniesiona została w stylu późnogotyckim i usytuowana jest na murowanej podmurówce, przykrytej gontowym fartuchem wokół świątyni. [[Prezbiterium]] jest mniejsze w stosunku do [[nawa|nawy]], zamknięte jest trójbocznie, na zewnątrz jest umieszczona Grupa Ukrzyżowania z 1644 roku, wykonana przez Stanisława Gosinę, z boku znajduje się [[zakrystia]]. Z boku nawy jest umieszczona [[kruchta]]. [[Wieża]] świątyni jest duża (szersza jest od nawy), charakteryzuje się pochyłymi ścianami ku górze, wybudowana została w konstrukcji słupowej, w jej przyziemiu znajduje się [[kruchta]] oraz izbica. Wieżę zwieńcza barokowy, cebulasty, gontowy [[dach hełmowy]] z latarnią. Świątynię nakrywa stromy dach jednokalenicowy, pokryty gontem, na dachu jest umieszczona sześciokątna wieżyczka na sygnaturkę. Zwieńcza ją baniasty, gontowy [[dach hełmowy]] z latarnią. [[Wnętrze]] jest nakryte pozornym sklepieniem kolebkowym, podpartym słupami. Chór muzyczny, jest podparty dwoma słupami i posiada falista linię [[parapet]]u, znajdują się na nim [[rokoko]]we [[organy]], wybudowane w 1778 roku. [[Belka tęczowa]] jest ozdobiona figurą Anioła i barokowym [[krucyfiks]]em, wykonanym w [[XVII wiek]]u. [[Polichromia]] w stylu późnobarokowym została wykonana w 1802 roku przez księdza Andrzeja Antałkiewicza. W [[prezbiterium]] jest przedstawiona Święta Maria Magdalena, natomiast w nawie jest umieszczona Koronacja Matki Bożej i aniołowie, uzupełniona ornamentem roślinnym. Zachowały się elementy starszej polichromii patronowej, powstałej w 1628 roku. [[Ołtarz]] główny w stylu barokowym pochodzi z połowy [[XIX wiek]]u Cztery [[ołtarz]]e boczne w stylu [[rokoko]]wym powstały w 1778 roku. Ambona w stylu późnobarokowym wykonana została w połowie XIX wieku. Chrzcielnica kamienna pochodzi z 2 połowy [[XVIII wiek]]u<ref>{{cytuj stronę |url = http://www.kosciolydrewniane.pl |tytuł = Rabka Zdrój |opublikowany = Kościoły drewniane w polsce |język = pl |data dostępu = 2020-12-08}}</ref>.

== Zobacz też ==

* [[Muzeum im. Władysława Orkana w Rabce-Zdroju]]
* [[Kościół św. Marii Magdaleny w Rabce-Zdroju]]

== Przypisy ==
{{Przypisy}}.

{{SORTUJ:Rabka-Zdrój}}
[[Kategoria:Architektura I Rzeczypospolitej (województwo krakowskie)]]
[[Kategoria:Świątynie pod wezwaniem św. Marii Magdaleny]]
[[Kategoria:Drewniane kościoły w województwie małopolskim]]
[[Kategoria:Chrześcijaństwo w Rabce-Zdroju|Marii Magdaleny]]
[[Kategoria:Zdesakralizowane kościoły w województwie małopolskim]]
[[Kategoria:Historia Rabki-Zdroju]]

Miejscowość: Rabka-Zdrój

Adres: ul. Władysława Orkana

Wyznanie: katolickie

Kościół: rzymskokatolicki

Parafia: św. Marii Madaleny

Wezwanie: św. Marii Magdaleny

Aktualne przeznaczenie: muzeum

Świątynia · • materiał bud.: · • drewno

Wieża kościelna · • liczba wież: · 1


text:
# Stawiszyn (województwo mazowieckie)
Stawiszyn – wieś w Polsce, położona w województwie mazowieckim, w powiecie białobrzeskim, w gminie Białobrzegi. Leży nad Pierzchnianką.
Miejscowość jest siedzibą sołectwa Stawiszyn w skład którego wchodzi także wieś Dąbrówka. Według Narodowego Spisu Powszechnego z roku 2011 wieś liczyła 253 mieszkańców i była piątą co do liczby ludności miejscowością gminy.
Prywatna wieś szlachecka, położona była w drugiej połowie XVI wieku w powiecie radomskim województwa sandomierskiego. W latach 1975–1998 miejscowość położona była w województwie radomskim.
W miejscowości od 2012 roku funkcjonuje Oddział Zewnętrzny Aresztu Śledczego w Grójcu. Wcześniej funkcjonowało Schronisko Dla Nieletnich. Obiekt zajmuje pomieszczenia zabytkowego pałacu Arkuszewskich. Otacza go cenny przyrodniczo park z trzema dębami szypułkowymi (160, 250 i 500 lat) i 90-letnim klonem zwyczajnym.
Wierni Kościoła rzymskokatolickiego należą do parafii Zwiastowania Najświętszej Maryi Panny w Jasionnej.

wikiname: plwiki

title: Stawiszyn (województwo mazowieckie)

in_language: pl

wikitext:
{{Inne znaczenia|2=[[Stawiszyn (ujednoznacznienie)|inne znaczenia nazwy Stawiszyn]]}}
{{Polska miejscowość infobox
 |nazwa                  = Stawiszyn
 |rodzaj miejscowości    = wieś
 |zdjęcie                = WG 28 2022 Mazowsze (Stawiszyn, gm. Bialobrzegi) (2).jpg
 |opis zdjęcia           = Fragment wsi
 |alt zdjęcia            =
 |województwo            = mazowieckie
 |powiat                 = [[Powiat białobrzeski|białobrzeski]]
 |gmina                  = [[Białobrzegi (gmina w województwie mazowieckim)|Białobrzegi]]
 |sołectwo               =
 |miejscowość podstawowa =
 |wysokość               =
 |liczba ludności        = 221{{r|pwl|nsp}}
 |rok                    = 2021
 |strefa numeracyjna     = 48
 |kod pocztowy           = 26-800{{r|poczta}}
 |tablice rejestracyjne  = WBR
 |SIMC                   = 0614624{{r|teryt}}
 |kod mapy               = Białobrzegi (gmina w województwie mazowieckim)
 |współrzędne            = 51°36'05"N 20°55'30"E<ref name="prng">{{PRNG Miejscowości|130633|data=2023-11-05}}</ref>
 |commons                =
 |www                    =
}}
{{ISG|Stawiszyn|Stawiszyn}}
'''Stawiszyn''' – [[wieś]] w [[Polska|Polsce]], położona w [[województwo mazowieckie|województwie mazowieckim]], w [[powiat białobrzeski|powiecie białobrzeskim]], w [[Białobrzegi (gmina w województwie mazowieckim)|gminie Białobrzegi]]{{r|teryt|roz}}. Leży nad [[Pierzchnianka (dopływ Pilicy)|Pierzchnianką]].

Miejscowość jest siedzibą [[sołectwo|sołectwa]] Stawiszyn w skład którego wchodzi także wieś [[Dąbrówka (powiat białobrzeski)|Dąbrówka]]{{r|bip}}. Według [[Narodowy Spis Powszechny Ludności i Mieszkań 2011|Narodowego Spisu Powszechnego z roku 2011]] wieś liczyła 253 mieszkańców i była piątą co do liczby ludności miejscowością gminy{{r|GUS}}.

Prywatna wieś szlachecka, położona była w drugiej połowie XVI wieku w powiecie radomskim [[województwo sandomierskie (I Rzeczpospolita)|województwa sandomierskiego]]<ref>Corona Regni Poloniae. Mapa w skali 1:250 000, Instytut Historii im. Tadeusza Manteuffla Polskiej Akademii Nauk i Pracownia Geoinformacji Historycznej Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego</ref>. [[Podział administracyjny Polski (1975–1998)|W latach 1975–1998]] miejscowość położona była w [[województwo radomskie|województwie radomskim]].

W miejscowości od 2012 roku funkcjonuje Oddział Zewnętrzny Aresztu Śledczego w Grójcu<ref>[https://www.sw.gov.pl/strona/opis-oddzial-zewnetrzny-w-stawiszynie Oddział Zewnętrzny w Stawiszynie]</ref>. Wcześniej funkcjonowało Schronisko Dla Nieletnich<ref>{{Cytuj stronę |url=http://izbadziecka.policja.waw.pl/zp.html |tytuł=izbadziecka.policja.waw.pl |data dostępu=2008-02-08 |archiwum=https://web.archive.org/web/20080413170339/http://izbadziecka.policja.waw.pl/zp.html |zarchiwizowano=2008-04-13 }}</ref>. Obiekt zajmuje pomieszczenia zabytkowego [[pałac]]u Arkuszewskich. Otacza go cenny przyrodniczo [[park]] z trzema [[dąb szypułkowy|dębami szypułkowymi]] (160, 250 i 500 lat) i 90-letnim [[klon zwyczajny|klonem zwyczajnym]]<ref>{{Cytuj stronę |url=http://www.bialobrzegipowiat.pl/rezerwaty1.html |tytuł=informacja na stronie powiatu białobrzeskiego |data dostępu=2008-02-08 |archiwum=https://web.archive.org/web/20081211043632/http://www.bialobrzegipowiat.pl/rezerwaty1.html |zarchiwizowano=2008-12-11 }}</ref>.

Wierni [[Kościół łaciński|Kościoła rzymskokatolickiego]] należą do parafii [[Parafia Zwiastowania Najświętszej Maryi Panny w Jasionnej|Zwiastowania Najświętszej Maryi Panny w Jasionnej]]{{r|par}}.

== Zobacz też ==
* [[Stawiszyn]], [[Stawiszyn-Zwalewo]], [[Stawiszyn-Łaziska]]

== Przypisy ==
{{Przypisy|
* <ref name=pwl>{{Polska w liczbach|id=wies_Stawiszyn|nazwa=Wieś Stawiszyn w liczbach|data dostępu=2024-01-23}}</ref>
* <ref name=nsp>{{Cytuj |url=https://bdl.stat.gov.pl/bdl/metadane/cechy/4182 |tytuł=NSP 2021: Ludność w miejscowościach statystycznych |data=data=2022-09-19 |data dostępu=2024-01-24|opublikowany=Bank Danych Lokalnych GUS}}</ref>
* <ref name=GUS>[http://stat.gov.pl/download/gfx/portalinformacyjny/pl/defaultaktualnosci/5670/21/1/1/1_miejscowosci_ludnosc_nsp2011.xlsx GUS: Ludność - struktura według ekonomicznych grup wieku. Stan w dniu 31.03.2011 r.]</ref>
* <ref name=bip>[https://www.bialobrzegi.pl/samorzad/solectwa.html Strona gminy, sołectwa] [dostęp 2024-01-24]</ref>
* <ref name=poczta>{{Poczta Polska|2013|s=1205|data dostępu=2022-11-27}}</ref>
* <ref name=teryt>[http://eteryt.stat.gov.pl/eTeryt/rejestr_teryt/udostepnianie_danych/baza_teryt/uzytkownicy_indywidualni/wyszukiwanie/wyszukiwanie.aspx?contrast=default GUS. Wyszukiwarka TERYT]</ref>
* <ref name=roz>''Rozporządzenie w sprawie wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części'' ({{Dziennik Ustaw|2013|200}})</ref>
* <ref name=par>[https://diecezja.radom.pl/jasionna-parafia-pw-zwiastowania-nmp/ Opis parafii na stronie diecezji]</ref>
}}

== Linki zewnętrzne ==
* {{SgKP|XI|300|Stawiszyn (2)}}

{{Gmina Białobrzegi (województwo mazowieckie)}}

[[Kategoria:Białobrzegi (gmina w województwie mazowieckim)]]
[[Kategoria:Wsie szlacheckie I Rzeczypospolitej (województwo sandomierskie)]]

title: Stawiszyn

Państwo: Polska

Województwo: mazowieckie

Powiat: białobrzeski

Gmina: Białobrzegi

Tablice rejestracyjne: WBR


text:
# Forth and Clyde Canal
Forth and Clyde Canal (Kanał Forth i Clyde, sct. Forth an Clyde Canaul) – kanał wodny w Szkocji, otwarty w 1790 roku, o długości 56 km (35 mi). Łączy zatoki Firth of Clyde i Firth of Forth.
Z kanałem Union łączy się za pomocą Falkirk Wheel.
W 1963 roku kanał został wyłączony z użytku. Ponowne otwarcie kanału nastąpiło w 2001 roku.

title: Forth and Clyde Canal

wikitext:
{{Kanał wodny infobox
 |nazwa                 = Forth and Clyde Canal<br />''Forth an Clyde Canaul''
 |nazwa oryginalna      =
 |grafika               = Forth & Clyde Canal, Bonnybridge - Larbert.jpg
 |opis grafiki          = Łódź płynąca kanałem w pobliżu [[Bonnybridge]]
 |państwo               = SCO
 |droga wodna           =
 |lata budowy           = [[1790]]
 |lata eksploatacji     =
 |długość               = 56 km
 |głębokość maksymalna  =
 |głębokość minimalna   =
 |głębokość średnia     =
 |szerokość maksymalna  =
 |szerokość minimalna   =
 |szerokość średnia     =
 |różnica poziomów      =
 |początek: akwen       = [[Firth of Clyde]]
 |początek: miejsce     =
 |początek: wysokość    =
 |początek: współrzędne = 55°55'47"N 4°29'00"W
 |koniec: akwen         = [[Firth of Forth]]
 |koniec: miejsce       =
 |koniec: wysokość      =
 |koniec: współrzędne   = 56°01'18"N 3°44'30"W
 |typ kanału            =
 |liczba śluz           =
 |liczba pochylni       =
 |liczba jazów          =
 |commons               = Category:Forth_and_Clyde_Canal
}}
'''Forth and Clyde Canal''' (Kanał Forth i Clyde, [[Język scots|sct]]. '''Forth an Clyde Canaul''') – [[kanał wodny]] w [[Szkocja|Szkocji]], otwarty w 1790 roku<ref name=":0">{{Cytuj |tytuł = Forth & Clyde Canal |data dostępu = 2020-03-08 |opublikowany = Scottish Canals |url = https://www.scottishcanals.co.uk/heritage/forth-clyde-canal/ |język = en-GB}}</ref>, o długości 56 km (35 [[Mila (jednostka długości)|mi]]). Łączy zatoki [[Firth of Clyde]] i [[Firth of Forth]].

Z [[Kanał Union|kanałem Union]] łączy się za pomocą [[Falkirk Wheel]].

W 1963 roku kanał został wyłączony z użytku<ref name=":0" />. Ponowne otwarcie kanału nastąpiło w 2001 roku<ref>{{Cytuj |tytuł = Now we're back on the straight and narrow – The Herald {{!}} HighBeam Research |data = 2017-02-08 |data dostępu = 2020-03-08 |opublikowany = web.archive.org |url = https://web.archive.org/web/20170208033800/https://www.highbeam.com/doc/1P2-23841676.html}}</ref>.

== Zobacz też ==

* [[The Kelpies]] (monumentalna rzeźba nad kanałem)

== Przypisy ==
{{Przypisy}}
[[Plik:Falkirk Wheel Boat Entry SMC.jpg|lewo|mały|Falkirk Wheel]]

{{Kontrola autorytatywna}}

[[Kategoria:Kanały wodne w Wielkiej Brytanii]]
[[Kategoria:Geografia Szkocji]]
[[Kategoria:Transport w Szkocji]]

title: Forth and Clyde Canal · Forth an Clyde Canaul

Państwo: Wielka Brytania

Kraj: Szkocja

Długość: 56 km

Akwen:
Firth of Clyde
Firth of Forth


text:
# E59 (trasa europejska)
E59 – trasa europejska pośrednia północ-południe (kategorii A), biegnąca przez południowe Czechy, wschodnią Austrię, wschodnią Słowenię i środkową Chorwację (Slawonię). Ogólna długość trasy E59 wynosi około 652 km.

## Przebieg trasy
Czechy – 201 km:
E59 zaczyna się w Pradze, gdzie odbija od tras europejskich E48, E50, E55, E65 i E67.
- autostrada D1 do Igławy (wraz z trasami europejskimi E50 i E65),
- droga krajowa nr 38 przez Znojmo do granicy państwowej Hatě - Kleinhaugsdorf.

 Austria – 345 km:
- droga federalna nr 2 do wsi Guntersdorf,
- droga federalna nr 303 przez Hollabrunn (obwodnica) do Stockerau (węzeł A22 / B3 Krems),
- autostrada A22 do Wiednia (węzeł Knoten Kaisermühlen; na tym odcinku razem z trasą E49),
- autostrada A23 przez Wiedeń,
- autostrada A2 przez Wiener Neustadt do Grazu (węzeł Knoten Graz-West; na odcinku od węzła Ilz-Fürstenfeld koło wsi Riegersdorf biegnie razem z trasą E66),
- autostrada A9 do granicy państwowej Spielfeld - Šentilj.

 Słowenia – 55 km:
- autostrada A1 do Mariboru (węzeł Maribor-Vzhod),
- autostrada A4 do Ptuja,
- droga krajowa nr 9 do przejścia granicznego Gruškovje - Macelj.

Na odcinku od Grazu do Mariboru E59 biegnie razem z trasą E57.
 Chorwacja – 51 km:
- droga krajowa nr 1 do Krapiny,
- autostrada A2 do Zagrzebia (węzeł Jankomir), skrzyżowanie z trasami E65, E70 i E71.

title: E59 (trasa europejska)

wikitext:
{{Droga infobox
 |typ                      = E
 |kraj                     =
 |numer                    = 59
 |tabliczka                =
 |zbudowano                =
 |długość                  = ok. 652
 |1. jezdnia               =
 |1. jezdnia opis          =
 |w budowie                =
 |2. jezdnia               =
 |2. jezdnia opis          =
 |jednostki                = [[Państwo|Państwa]]
 |1. jednostka             = [[Czechy]]
 |2. jednostka             = [[Austria]]
 |3. jednostka             = [[Słowenia]]
 |4. jednostka             = [[Chorwacja]]
 |5. jednostka             =
 |6. jednostka             =
 |7. jednostka             =
 |8. jednostka             =
 |9. jednostka             =
 |mapa                     = E59 route.svg
 |podpis mapy              =
 |mapa szczegółowa         =
 |podpis mapy szczegółowej =
 |zdjęcie                  =
 |podpis zdjęcia           =
 |przebieg określenie      =
 |trasa                    =
 |commons                  =
 |wikinews                 =
 |www                      =
}}
'''E59''' – [[trasa europejska]] pośrednia północ-południe (kategorii A), biegnąca przez południowe [[Czechy]], wschodnią [[Austria|Austrię]], wschodnią [[Słowenia|Słowenię]] i środkową [[Chorwacja|Chorwację]] ([[Slawonia|Slawonię]]). Ogólna długość trasy E59 wynosi około 652 km.

== Przebieg trasy ==
{{Państwo|CZE}} – 201 km:
: E59 zaczyna się w [[Praga|Pradze]], gdzie odbija od tras europejskich [[E48 (trasa europejska)|E48]], [[E50 (trasa europejska)|E50]], [[E55 (trasa europejska)|E55]], [[E65 (trasa europejska)|E65]] i [[E67 (trasa europejska)|E67]].
* autostrada [[autostrada D1 (Czechy)|D1]] do [[Igława (miasto)|Igławy]] (wraz z trasami europejskimi [[E50 (trasa europejska)|E50]] i [[E65 (trasa europejska)|E65]]),
* [[Droga krajowa nr 38 (Czechy)|droga krajowa nr 38]] przez [[Znojmo]] do granicy państwowej Hatě - Kleinhaugsdorf.

{{Państwo|AUT}} – 345 km:
* droga federalna nr 2 do wsi Guntersdorf,
* droga federalna nr 303 przez [[Hollabrunn]] (obwodnica) do [[Stockerau]] (węzeł ''A22 / B3 Krems''),
* autostrada [[autostrada A22 (Austria)|A22]] do [[Wiedeń|Wiednia]] (węzeł ''Knoten Kaisermühlen''; na tym odcinku razem z trasą [[E49 (trasa europejska)|E49]]),
* autostrada [[autostrada A23 (Austria)|A23]] przez [[Wiedeń]],
* autostrada [[autostrada A2 (Austria)|A2]] przez [[Wiener Neustadt]] do [[Graz]]u (węzeł ''Knoten Graz-West''; na odcinku od węzła ''Ilz-Fürstenfeld'' koło wsi Riegersdorf biegnie razem z trasą [[E66 (trasa europejska)|E66]]),
* autostrada [[autostrada A9 (Austria)|A9]] do granicy państwowej Spielfeld - Šentilj.

{{Państwo|SVN}} – 55 km:
* autostrada [[autostrada A1 (Słowenia)|A1]] do [[Maribor]]u (węzeł ''Maribor-Vzhod''),
* autostrada [[autostrada A4 (Słowenia)|A4]] do [[Ptuj]]a,
* droga krajowa nr 9 do przejścia granicznego Gruškovje - Macelj.
: Na odcinku od Grazu do Mariboru E59 biegnie razem z trasą [[E57 (trasa europejska)|E57]].

{{Państwo|HRV}} – 51 km:
* droga krajowa nr 1 do [[Krapina|Krapiny]],
* autostrada [[autostrada A2 (Chorwacja)|A2]] do [[Zagrzeb]]ia (węzeł ''Jankomir''), skrzyżowanie z trasami [[E65 (trasa europejska)|E65]], [[E70 (trasa europejska)|E70]] i [[E71 (trasa europejska)|E71]].

{{trasy europejskie}}

[[Kategoria:Trasy europejskie|59]]
[[Kategoria:Drogi w Austrii]]
[[Kategoria:Drogi w Chorwacji]]
[[Kategoria:Drogi w Czechach]]
[[Kategoria:Drogi w Słowenii]]

Długość: ok. 652 km

Państwa: Czechy, · Austria, · Słowenia, · Chorwacja


text:
# Dworskie (kolonia)
Dworskie – kolonia w Polsce położona w województwie małopolskim, w powiecie olkuskim, w gminie Olkusz.
W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa katowickiego.

title: Dworskie (kolonia)

wikitext:
{{Polska miejscowość infobox
 |nazwa                  = Dworskie
 |rodzaj miejscowości    = kolonia
 |zdjęcie                =
 |opis zdjęcia           =
 |alt zdjęcia            =
 |województwo            = małopolskie
 |powiat                 = [[Powiat olkuski|olkuski]]
 |gmina                  = [[Olkusz (gmina)|Olkusz]]
 |sołectwo               =
 |miejscowość podstawowa =
 |wysokość               =
 |liczba ludności        =
 |rok                    =
 |strefa numeracyjna     = 32
 |kod pocztowy           =
 |tablice rejestracyjne  = KOL
 |SIMC                   = 0217840
 |kod mapy               = Olkusz (gmina)
 |współrzędne            = 50°19'02"N 19°40'09"E<ref name="prng">{{PRNG Miejscowości|9794|data=2023-11-05}}</ref>
 |commons                =
 |www                    =
}}
'''Dworskie''' – [[Kolonia (osada)|kolonia]] w [[Polska|Polsce]] położona w [[województwo małopolskie|województwie małopolskim]], w [[powiat olkuski|powiecie olkuskim]], w [[Olkusz (gmina)|gminie Olkusz]]<ref>''Rozporządzenie Ministra Administracji i Cyfryzacji z dnia 13 grudnia 2012 r. w sprawie wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części'' ({{Dziennik Ustaw|2013|200}})</ref>.

[[Podział administracyjny Polski (1975–1998)|W latach 1975–1998]] miejscowość administracyjnie należała do [[Województwo katowickie (1975–1998)|województwa katowickiego]].

== Przypisy ==
{{Przypisy}}

{{Gmina Olkusz}}

[[Kategoria:Olkusz (gmina)]]

title: Dworskie

Województwo: małopolskie

Powiat: olkuski

Gmina: Olkusz

Tablice rejestracyjne: KOL


text:
# Podkumok
Podkumok (ros. Подкумок) – rzeka płynąca przez Kraj Stawropolski w Rosji. Jej źródła znajdują się w Wielkim Kaukazie (góra Гум-Баши). Uchodzi do Kumy. Ma długość 155 km.
Najważniejsze miasta leżące nad Podkumokiem to Kisłowodzk, Jessentuki, Piatigorsk, Gieorgijewsk oraz osiedle typu miejskiego Goriaczewodskij.

title: Podkumok

wikitext:
{{dopracować|źródła=2024-10}}
{{Rzeka infobox
 |nazwa               = Podkumok
 |inne nazwy          = {{k|ru|Подкумок}}
 |zdjęcie             = Podkumok River.jpg
 |opis zdjęcia        = Podkumok w pobliżu [[Gieorgijewsk]]a
 |kontynent           = Europa
 |państwo             = RUS
 |lokalizacja         = [[Kraj Stawropolski]]
 |rodzaj cieku        = rzeka
 |długość             = 155
 |spadek              =
 |powierzchnia zlewni = 2220
 |średni przepływ     = 5–7
 |miejsce przepływu   = [[Gieorgijewsk]]
 |źródło: miejsce     = [[Wielki Kaukaz]] (Гум-Баши)
 |źródło: wysokość    =
 |źródło: współrzędne = 43°45'52″N 42°13'44″E
 |ujście: recypient   = [[Kuma]]
 |ujście: miejsce     =
 |ujście: wysokość    =
 |ujście: współrzędne = 44°12'11″N 43°29'29″E
 |kod mapy            = Kraj Stawropolski
 |mapa                =
 |opis mapy           =
 |szlak               =
 |commons             =
}}
'''Podkumok''' ([[język rosyjski|ros.]] Подкумок) – [[rzeka]] płynąca przez [[Kraj Stawropolski]] w [[Rosja|Rosji]]. Jej źródła znajdują się w [[Wielki Kaukaz|Wielkim Kaukazie]] (góra Гум-Баши). Uchodzi do [[Kuma|Kumy]]. Ma długość 155 km.

Najważniejsze miasta leżące nad Podkumokiem to [[Kisłowodzk]], [[Jessentuki]], [[Piatigorsk]], [[Gieorgijewsk]] oraz [[osiedle typu miejskiego]] [[Goriaczewodskij]].

== Zobacz też ==
* [[Rzeki w Rosji|Rzeki Rosji]]

[[Kategoria:Rzeki w Kraju Stawropolskim]]
[[Kategoria:Dorzecze Donu]]

title: PodkumokПодкумок

Kontynent: Europa

Państwo: Rosja

Lokalizacja: Kraj Stawropolski

Średni przepływ: 5–7 m³/s Gieorgijewsk

Miejsce: Wielki Kaukaz (Гум-Баши)

Recypient: Kuma


text:
# Rezerwat przyrody Wąwelno
Rezerwat przyrody Wąwelno – rezerwat leśny o powierzchni 4,72 ha, położony w województwie kujawsko-pomorskim, powiecie sępoleńskim, gminie Sośno.
Obszar rezerwatu podlega ochronie czynnej.

## Lokalizacja
Pod względem fizycznogeograficznym rezerwat znajduje się w mezoregionie Pojezierze Krajeńskie.
Znajduje się w kompleksie leśnym należącym do nadleśnictwa Runowo, położonym na południe od wsi Sośno, na wschód od drogi Sośno-Wąwelno.
Rezerwat leży na płaskiej równinie morenowej pociętej płytkimi obniżeniami terenowymi. Zajmuje na niej niewielkie wzniesienie otoczone częściowo zatorfionymi obniżeniami.

## Historia
Rezerwat został utworzony na mocy Zarządzenia Ministra Leśnictwa i Przemysłu Drzewnego z dnia 15 września 1958 roku (MP nr 81, poz. 466).

## Charakterystyka
Rezerwat chroni fragment lasu liściastego o charakterze grądu środkowoeuropejskiego, z kilkudziesięcioma okazami starych buków zwyczajnych, jesionów wyniosłych, dębów szypułkowych oraz jarząbu brekinii, która odnawia się tu w sposób naturalny.
Zespół runa charakterystyczny jest dla cienistych lasów liściastych. W jego skład wchodzą m.in.: marzanka wonna, przylaszczka pospolita, gwiazdnica wielkokwiatowa, konwalijka dwulistna, konwalia majowa, malina kamionka, orlica pospolita, perłówka jednokwiatowa, rutewka orlikolistna i inne.
Największa osobliwość rezerwatu – jarząb brekinia, stopniowo zmniejsza swą liczebność. W roku 1954 rosło 16 sztuk, w 1982 – 7 sztuk, a w roku 1995 zinwentaryzowano już tylko 4 sztuki, które rosną do dzisiaj. Na terenie leśnictwa Wąwelno istnieje jeszcze kilka stanowisk tego rzadkiego gatunku.

title: Rezerwat przyrody Wąwelno

wikitext:
{{Obszar chroniony infobox
 |nazwa                = Wąwelno
 |nazwa oryginalna     =
 |kod obszaru          =
 |logo                 =
 |grafika              =
 |opis grafiki         =
 |rodzaj               = [[rezerwat leśny]]
 |typ                  = fitocenotyczny{{r|crfop}}
 |podtyp               = zbiorowisk leśnych{{r|crfop}}
 |państwo              = kujawsko-pomorskie
 |położenie            =
 |siedziba             =
 |mezoregion           = [[Pojezierze Krajeńskie]]
 |data utworzenia      = 1958
 |akt prawny           = {{Monitor Polski|1958|81|466}}
 |data likwidacji      =
 |powód likwidacji     =
 |powierzchnia         = 4,72 ha
 |powierzchnia otuliny =
 |obszary chronione    =
 |ochrona              = [[ochrona czynna|czynna]]
 |odwiedzający         =
 |dyrekcja             =
 |plan                 =
 |opis planu           =
 |kod mapy             = Sośno (gmina)
 |współrzędne          = 53°22′0″N 17°42′0″E
 |commons              =
 |www                  =
}}
'''Rezerwat przyrody Wąwelno''' – [[rezerwat leśny]] o powierzchni 4,72 [[Hektar|ha]], położony w [[Województwo kujawsko-pomorskie|województwie kujawsko-pomorskim]], [[Powiat sępoleński|powiecie sępoleńskim]], [[Sośno (gmina)|gminie Sośno]]{{r|crfop}}.

Obszar rezerwatu podlega [[ochrona czynna|ochronie czynnej]]{{r|crfop|po}}.

== Lokalizacja ==
Pod względem fizycznogeograficznym rezerwat znajduje się w mezoregionie [[Pojezierze Krajeńskie]].
Znajduje się w kompleksie leśnym należącym do nadleśnictwa Runowo, położonym na południe od wsi [[Sośno]], na wschód od drogi [[Sośno]]-[[Wąwelno]].

Rezerwat leży na płaskiej równinie morenowej pociętej płytkimi obniżeniami terenowymi. Zajmuje na niej niewielkie wzniesienie otoczone częściowo zatorfionymi obniżeniami{{r|ND}}.

== Historia ==
Rezerwat został utworzony na mocy Zarządzenia Ministra Leśnictwa i Przemysłu Drzewnego z dnia 15 września 1958 roku (MP nr 81, poz. 466)<ref name="ND" />.

== Charakterystyka ==
Rezerwat chroni fragment [[Las liściasty|lasu liściastego]] o charakterze [[Grąd środkowoeuropejski|grądu środkowoeuropejskiego]], z kilkudziesięcioma okazami starych [[Buk zwyczajny|buków zwyczajnych]], [[Jesion wyniosły|jesionów wyniosłych]], [[Dąb szypułkowy|dębów szypułkowych]] oraz [[Jarząb brekinia|jarząbu brekinii]], która odnawia się tu w sposób naturalny<ref name="RP">Łachowski Jerzy, Tylżanowski Tadeusz, Beil Beata: Rezerwaty i pomniki przyrody województwa bydgoskiego. Bydgoskie Towarzystwo Naukowe. Prace Wydziału Nauk Przyrodniczych, seria B, nr 13. Warszawa-Poznań 1972</ref>.

Zespół runa charakterystyczny jest dla cienistych [[Las liściasty|lasów liściastych]]. W jego skład wchodzą m.in.: [[Przytulia wonna|marzanka wonna]], [[przylaszczka pospolita]], [[gwiazdnica wielkokwiatowa]], [[konwalijka dwulistna]], [[konwalia majowa]], [[malina kamionka]], [[orlica pospolita]], [[perłówka jednokwiatowa]], [[rutewka orlikolistna]] i inne<ref name="RP"/>.

Największa osobliwość rezerwatu – [[jarząb brekinia]], stopniowo zmniejsza swą liczebność. W roku 1954 rosło 16 sztuk, w 1982 – 7 sztuk, a w roku 1995 zinwentaryzowano już tylko 4 sztuki, które rosną do dzisiaj. Na terenie leśnictwa Wąwelno istnieje jeszcze kilka stanowisk tego rzadkiego gatunku<ref name="ND"/>.

== Zobacz też ==
* [[Rezerwaty przyrody w Polsce]]

== Przypisy ==
{{Przypisy|
<ref name=crfop>{{Cytuj stronę | url = http://crfop.gdos.gov.pl/CRFOP/widok/viewrezerwatprzyrody.jsf?fop=PL.ZIPOP.1393.RP.92 | tytuł = Rezerwat przyrody Wąwelno | praca = Centralny Rejestr Form Ochrony Przyrody | opublikowany = Generalna Dyrekcja Ochrony Środowiska | data dostępu = 2019-04-25}}</ref>
<ref name="ND">{{Cytuj stronę | url = http://www.lodz.lasy.gov.pl/web/runowo/73 | tytuł = Rezerwat WĄWELNO | opublikowany = Portal Korporacyjny Lasów Państwowych. Nadleśnictwo Runowo | archiwum = http://archive.is/CpEG | zarchiwizowano = 2012-12-22}}</ref>
<ref name="po">{{Cytuj stronę | url = http://edzienniki.bydgoszcz.uw.gov.pl/GetActPdf.ashx?year=2012&book=0&position=1785 | tytuł = Zarządzenie Nr 0210/8/2012 Regionalnego Dyrektora Ochrony Środowiska w Bydgoszczy z dnia 29 sierpnia 2012 r. w sprawie ustanowienia planu ochrony dla rezerwatu przyrody „Wąwelno” | data = 2012-09-12 | praca = Dz. Urz. Województwa Kujawsko-Pomorskiego poz. 1785 | data dostępu = 2019-04-25}}</ref>
}}

{{Rezerwaty przyrody województwa kujawsko-pomorskiego}}

[[Kategoria:Rezerwaty przyrody w województwie kujawsko-pomorskim|Wąwelno]]
[[Kategoria:Toninek]]

title: Wąwelno

Typ rezerwatu: fitocenotyczny

Podtyp rezerwatu: zbiorowisk leśnych

Województwo: kujawsko-pomorskie

Mezoregion: Pojezierze Krajeńskie

Ochrona: czynna


text:
# Alergia na nikiel
Alergia na nikiel (popularnie stosowane synonimy: uczulenie na nikiel, nadwrażliwość na nikiel) – forma kontaktowego zapalenia skóry (ang. contact dermatitis, contact eczema) wywołanego ekspozycją na nikiel.

## Fizjologia
Objawy alergii na nikiel występują w wyniku odpowiedzi skóry na kontakt z przedmiotami uwalniającymi ze swojej powierzchni związki niklu. Reakcja skórna może występować zarówno w miejscu kontaktu z alergenem, jak również na reszcie ciała. Jony niklu (uwolnione z powierzchni przedmiotu) zdolne do penetrowania skóry są pochłaniane przez komórki dendrytyczne a następnie podawane do komórek T układu immunologicznego. Wraz ze wzrostem ekspozycji na nikiel, komórki T są stymulowane i duplikują się (klonują). Przy wystarczającej ekspozycji na nikiel, gromadzące się klony komórek T osiągają tzw. „próg” co powoduje występowanie objawów (obraz kliniczny alergii). Wysypka może występować jako ostre, podostre lub przewlekłe plamy skóry przypominające wyprysk, przede wszystkim w miejscu kontaktu z niklem (np. okolice ucha po kontakcie z kolczykiem zawierającym nikiel, okolice szyi po kontakcie z naszyjnikiem zawierającym nikiel itd.). Wysypka występuje zazwyczaj po 12-120 godzinach od chwili kontaktu skóry z niklem, ale może utrzymywać się przez 3-4 tygodni lub przez cały czas narażenia na alergen.
Do wystąpienia omawianej alergii dochodzi w wyniku wystąpienia równocześnie trzech warunków:
1. bezpośredni kontakt skóry z przedmiotem uwalniającym nikiel
2. wydłużony kontakt skóry z przedmiotem uwalniającym nikiel
3. wystarczająca ilości uwolnionego i wchłoniętego niklu do wywołania reakcji[6].

Patofizjologia jest podzielona na fazy. Indukcja jest fazą krytyczną (zdarzenie immunologiczne), gdy kontakt skóry z niklem powoduje prezentację antygenu na komórkach T, wywołujących powielanie (klonowanie) komórek T. Kation metalu Ni2+ jest haptenem o małej masie cząsteczkowej mogącym z łatwością penetrować stratum corneum (górną warstwę skóry). Następnie nikiel wiąże się z białkowym nośnikiem tworząc odpowiedni antygen (epitope). Czynnikiem decydującym o uczuleniu jest narażenie na znaczne ilości "wolnego niklu". Jest to istotne, ponieważ różne stopy metali uwalniają różne ilości „wolnego niklu”. Antygen jest zbierany w skórnych komórkach dendrycznych i komórkach Langerhansa, które wraz z dojrzewaniem migrują do lokalnych węzłów chłonnych. Kompleks jest głównie wyrażany w głównym kompleksie zgodności tkankowej (MHC) II, który aktywuje i klonalnie rozwija komórki T CD4 +. Po ponownym narażeniu komórki T będą aktywowane i masowo transportowane do skóry, co doprowadzi do fazy wywołania i klinicznej prezentacji kontaktowego zapalenia skóry.
Chociaż kontaktowe zapalenie skóry uważano za proces dominujący nad Th1, ostatnie badania wskazują na bardziej złożony obraz. W alergii na nikiel zaangażowane są inne komórki, w tym: Th17, Th22, Th1 / IFN i wrodzone odpowiedzi odpornościowe, które odpowiadają działaniu receptora TLR4.

## Objawy
Jesef Jadassohn opisał w roku 1895 pierwszy przypadek kontaktowego zapalenia skóry (contact dermatits) wywoływanego przez metal zawarty w kremie leczniczym zawierającym rtęć, a także potwierdził przyczynę za pomocą testów płatkowych. Układowe kontaktowe zapalenie skóry (ang. systemic contact dermatitis – SCD) definiuje się jako zapalenie skóry występujące u pacjenta uwrażliwionego i narażonego na hapteny systematycznie poprzez kontakt doustny, per rectum, śródskórny, przezskórny, dootrzewnowy, dożylny lub przez inhalację.
Patofizjologia systemowej alergii na nikiel (ang. systemic nickel allergy syndrome – SNAS) jest niezwykle złożona i nie do końca zrozumiała. Przebieg kliniczny zależy od immunologicznego oddziaływania między dwoma typami komórek T (odpowiedzi Th1 i Th2). SCD jest często uważany za podzbiór SNAS, ale tylko z objawami skórnymi. SNAS prezentuje szereg objawów, począwszy od oddechowych, przez uogólnioną wysypkę skórną do objawów ze strony układu pokarmowego. Badania SNAS wykazały, że 1% pacjentów uczulonych na nikiel zareagowało na zawartość niklu w „normalnej” diecie, a wraz ze zwiększającymi się dawkami niklu więcej osób wykazywało SNAS jako wielowarstwową odpowiedź immunologiczną wykazującą zmienność dla indywidualnych osób i dawek niklu.

## Historia
W XVI wieku, górników wydobywających miedź w niemieckiej Saksonii zaczęła intrygować nowa, nieznana wcześniej, ciemnoczerwona ruda. Górnicy byli przekonani, że zawiera ona miedź (niem. kupfer), jednak próby jej wydobycia z minerału nie udawały się. Doprowadziło to do przekonania, że jest to ruda chroniona przez gobliny – co spowodowało nazwanie odkrytego właśnie pierwiastka „goblinia miedź” (niem. kupfernickel). W następnym stuleciu nikiel zaczął być masowo wykorzystywany w biżuterii na całym świecie z uwagi na jego niską cenę, odporności na korozję i dużą dostępność.
W roku 1979 obszerne badania zdrowia ochotników ze Stanów Zjednoczonych wykazały, że 9% z nich nieświadomie jest uczulonych na nikiel. Do roku 2008 liczba ta uległa potrojeniu. Co ważniejsze, wzrasta zachorowalność na alergię niklową wśród dzieci, wśród których szacuje się 250 000 przypadków uczulenia na nikiel.
Publikowana literatura pokazuje wykładniczy wzrost w odnotowywaniu przypadków alergii na nikiel. Północnoamerykańska Contact Dermatits Group (NACDG) wykonała testy 5085 dorosłych, wykazujących objawy podobne do kontaktowego zapalenia skóry. 19,5% badanych wykazało pozytywny wynik w badaniach alergii na nikiel. Przypadłość jest dodatkowo częstsza u kobiet (17,1%) niż u mężczyzn (3%), co jest prawdopodobnie spowodowane uwarunkowaniami kulturowymi. Kobiet częściej noszą naszyjniki, kolczyki, biżuterię, narażając się na kontakt z alergenem.

## Źródła alergii
Nikiel jest tanim i szeroko dostępnym metalem zapobiegającym rdzewieniu stali. Obecnie może występować w najróżniejszych przedmiotach takich jak: biżuteria, suwaki, guziki, sprzączki pasków, oprawy okularów, monety, telefony komórkowe, tablety, implanty chirurgiczne, narzędzia, samochody, sztućce, a nawet niektóre potrawy.

### Jedzenie
Nikiel obecny jest w różnych stężeniach w wielu potrawach. Narażenie na alergen przez dietę może skutkować zapoczątkowaniem (systemowej) alergii kontaktowej na nikiel. Dorośli powinni spożywać mniej niż 150 μg niklu dziennie, oraz unikać potraw takich jak: czekolada, granola, mąka owsiana i fasola. Przeciętna spożywana dzienna dawka niklu szacowana jest na 200 μg. W kilku badaniach wykazano, że osoby wrażliwe na nikiel, wykazują objawy zapalenia kontaktowego dopiero po otrzymaniu doustnie jednorazowej dawki 5000 μg (w postaci NiSO4). Podczas gdy wystawienie się na tak dużą dawkę niklu w normalnej diecie jest niemal niemożliwe, naukowcy sugerują, że ograniczanie spożywanego niklu pomaga w walce z objawami uczulenia na nikiel wywołanej innymi przyczynami.

### Miejsce pracy
W miejscu pracy osoby fizyczne mogą być narażone na kontakt ze znacznymi ilościami niklu poprzez pracę z narzędziami niklowanymi (fryzjerki, kasjerki, kosmetyczki, pracownicy służby zdrowia, muzycy etc.) lub znajdującego się w powietrzu w wyniku spalania paliw kopalnych. Historycznie, miejsca pracy, w których kontakt z roztworami niklu był długi, wykazywały wysokie ryzyko alergicznego kontaktowego zapalenia skóry. Na przykład niklowe zapalenie skóry było powszechne w przeszłości wśród osób zajmujących się wydobyciem i przetopem niklu. W ciągu ostatnich kilkudziesięciu lat, dzięki ulepszonej praktyce higieny przemysłowej i osobistej, doniesienia o wrażliwości na nikiel w miejscach pracy, takie jak przemysł galwaniczny, były rzadkie. W miejscu pracy ograniczenie narażenia obejmuje sprzęt ochrony osobistej i inne środki zarządzania ryzykiem.

## Efekty
Alergia niklowa powoduje reakcję skóry (wysypka), gdy skóra jest w bezpośrednim i długotrwałym kontakcie z jakimkolwiek przedmiotem, który uwalnia dużą ilość wolnego niklu z jego powierzchni. Reakcja skóry może wystąpić w miejscu kontaktu lub sporadycznie pojawiać się w innych częściach ciała. Narażenie skóry może powodować:  plamy rumieniowate, świąd, pęcherze i plwociny. Połknięcie niklu może powodować reakcję systemową, która wpływa na większą powierzchnię skóry. Przykładami reakcji systemowych mogą być zapalenie skóry dłoni, zespół pawiana lub uogólnione reakcje egzematyczne.

## Profilaktyka
Nikiel ma szerokie zastosowanie w wytwarzaniu metali ponieważ nadaje im zarówno wytrzymałość, jak i plastyczność, srebrny kolor. Prowadzi to do jego obecności w przedmiotach codziennego użytku i możliwości kontaktu z konsumentami każdego dnia. Dla wszystkich dotkniętych przypadłościami tej alergii może być bardzo trudne jego unikanie. Żywność, przybory kuchenne, telefony komórkowe, biżuteria i wiele innych elementów może zawierać nikiel i być źródłem podrażnienia z powodu reakcji alergicznej spowodowanej absorpcją uwalniającego się niklu przez bezpośredni i przedłużony kontakt. Dla osób uczulonych na nikiel zaleca się jego unikanie.
W 2011 r. naukowcy wykazali, że stosowanie cienkiej warstwy gliceryny zawierającej nanocząsteczki węglanu wapnia lub fosforanu wapnia na wyizolowanej części skóry wieprzowej (in vitro) oraz na skórze myszy (in vivo) zapobiega przenikaniu jonów niklu do skóry. Nanocząsteczki wychwytują jony niklowe przez wymianę kationową i pozostają na powierzchni skóry, umożliwiając ich usunięcie przez proste mycie wodą. Aby osiągnąć tę samą skuteczność co czynnik chelatujący kwas etylenodiaminotetraoctowy (EDTA), potrzebna jest około 11 razy mniej nanocząstek w masie. Stosowanie nanocząstek o średnicy mniejszej niż 500 nm w kremach do stosowania miejscowego może być skutecznym sposobem na ograniczenie narażenia na jony metali, które mogą powodować podrażnienie skóry. Niestety stosowanie kremów z dodatkiem EDTA okazało się nieskuteczne z powodu jego zbyt niskiej masy cząsteczkowej i podatności, jako transportera niklu do wnętrza skóry. W 2013 roku opracowano w Instytucie Biochemii i Biofizyki Polskiej Akademii Nauk rozwiązanie, które eliminuje ten problem. Wprowadzono do kremów barierowych wielkocząsteczkowe substancje polimeryczne, które blokują nikiel przed przedostaniem się do wnętrza skóry, tym samym przeciwdziałając występowaniu objawów nadwrażliwości na nikiel.
Strategie prewencyjnego unikania alergenu mogą w końcu obniżyć wskaźniki uczulenia u dzieci, które cierpią na kontaktowe zapalenie skóry. W przeglądzie ekspertów z zakresu immunologii klinicznej przeprowadzonego przez Taylor i Francis Online przypuszcza się, że zapobieganie narażeniu na działanie niklu wystarczająco wcześnie może zmniejszyć liczbę osób, które są wrażliwe na alergen o jedną czwartą do jednej trzeciej. Identyfikacja wielu źródeł niklu jest niezbędna do zrozumienia historii uwrażliwienia na nikiel. Jedzenie takie jak czekolada i ryby, przedmioty jak zamki błyskawiczne, przyciski, telefony komórkowe, a nawet aparaty ortodontyczne i oprawki okularów mogą zawierać nikiel. Elementy mające wartość sentymentalną (np. obrączki) można w celu zabezpieczenia lakierować lub pokrywać rodem.
Osoby wrażliwe na działanie niklu mogą sprawdzać skład produktów na ich etykietach lub kontaktować się z producentem lub sprzedawcą detalicznym w sprawie możliwej zawartości niklu. Akademia Dermatitis stworzyła witrynę edukacyjną, która dostarcza więcej informacji na temat niklu, w tym informacji na temat zapobiegania, narażenia, źródeł i ogólnych informacji na temat alergii na nikiel.

## Diagnoza
Alergia na nikiel może zostać potwierdzona przez odpowiednio wyszkolonego lekarza prowadzącego opiekę zdrowotną w oparciu o historię choroby, badanie fizyczne oraz bezbolesny, specjalistyczny test płatkowy. Znaczna liczba osób może diagnozować się samodzielnie, bez kontaktu z personelem medycznym, co może prowadzić do ogromnego niedoszacowania problemu przez naukowców.
Potwierdzenie diagnozy alergii na nikiel wiąże się z podrażnianiem skóry substancjami chemicznymi w celu wykazania wysypki, (reakcja nadwrażliwości typu opóźnionego). Ujawnienie wysypki dowodzi, że pacjent jest narażony na działanie niklu i stwierdza, czy reakcja skórna nie pochodzi od innych czynników. Test płatkowy odgrywa istotną rolę w diagnozowaniu atopowego zapalenia skóry.
Test płatkowy wywołuje opóźnioną, reakcję nadwrażliwości typu IV, która jest reakcją immunologiczną zależną od komórek i niezależną od przeciwciał odpowiedzią immunologiczną. Badanie płatkowe jest standardowym narzędziem diagnostycznym dla uczulenia na nikiel. W tym sensie dodatni wynik testu płatkowego niklu potwierdza, że pacjent był wcześniej narażony, a zatem jest uczulony na nikiel. Niekoniecznie wskazuje, że reakcja na płatek jest przyczyną obecnej choroby klinicznej. Wynik negatywny wykazuje, że pacjent nie przekroczył "progu" odpowiedzi skórnej, zarówno w stopniu minimalnym, jak i nieznacznym. Podsumowując, badanie kliniczne i test płatkowy pomagają określić, czy nikiel może być przyczyną obecnego zapalenia skóry.

## Leczenie
Kiedy alergia niklowa zostanie zdiagnozowana, najlepszą terapią zapobiegającą jej objawom jest unikanie przedmiotów uwalniających nikiel. Ważne jest aby znać główne źródła "wolnego niklu" w swoim otoczeniu. Najczęściej spotykane kategorie przedmiotów zawierające nikiel to: akcesoria kosmetyczne (w tym kosmetyki kolorowe), okulary, monety, papierosy, ubrania z elementami metalowymi, elektronika kuchenna i domowa, artykuły biurowe, przybory metalowe, wybrane pokarmy, biżuteria, baterie, sprzęt dentystyczny i ortodontyczny, sprzęt medyczny. Są jednak inne metody ochrony skóry przed uwalnianymi jonami niklu niż kompletne unikanie przedmiotów go zawierających. Pierwszy z nich to minimalizowanie tarcia pomiędzy skórą a metalicznym przedmiotem. Osoby podatne na pocenie powinny starać się unikać kontaktu potu ze źródłami niklu, przyspiesza on jego wydzielanie. Kolejnym sposobem może być zabezpieczanie urządzeń elektrycznych i metalowych plastikowymi lub akrylowymi osłonami.  Testy dermatologiczne wykazały, że kremy barierowe skutecznie zapobiegają objawom nadwrażliwości na nikiel.
Istnieją zestawy testowe, które mogą być bardzo pomocne przy zakupie przedmiotów, sprawdzające czy nie uwalnia się z nich nikiel.  Dostawcy przedmiotów mogą dostarczać listę "bezpiecznych przedmiotów" które nie zawierają niklu. Dodatkowo lekarze mogą przepisywać kremy lub leki w celu złagodzenia reakcji skórnych.

## Regulacje
Ponieważ nikiel może być szkodliwy dla skóry, jego stosowanie w codziennych produktach musi być regulowane. W Europie od 2004 r. obowiązuje dyrektywa w sprawie bezpieczeństwa zawiązanego z niklem. W 1980 r. Dania, a wkrótce po niej cała Unia Europejska (UE) wprowadziła regulację ograniczające ilość uwalnianego wolnego niklu w produktach konsumenckich, które długotrwale stykają się ze skórą (do tej pory nie zdefiniowano jednak co uważa się za długotrwały kontakt ze skórą). Doprowadziło to do znacznego obniżenia wskaźników uczulalności wśród duńskich dzieci w wieku od 0 do 18 lat z 24,8% do 9,2% w latach 1985-1998, oraz podobne obniżenie wrażliwości w całej UE.
W Stanach Zjednoczonych taka dyrektywa nie istnieje, ale trwają prace nad nakazem bezpiecznego stosowania niklu. W sierpniu 2015 r. Amerykańska Akademia Dermatologii (AAD) przyjęła dokument o bezpieczeństwie niklu.  Dokładna częstość występowania omawianej alergii w populacji ogólnej w Stanach Zjednoczonych jest w dużej mierze nieznana. Aktualne szacunki wskazują, że około 2,5 miliona dorosłych i 250 000 dzieci w USA cierpi na alergię na nikiel, a leczenie jej objawów kosztuje około 5,7 miliardów dolarów rocznie.  Uniwersytet Loma Linda, Nickel Allergy Alliance i Akademia Dermatitis stworzyły pierwszy otwarty rejestr zgłoszeniowy pacjenta w celu zarejestrowania danych dotyczących częstości występowania alergii na nikiel w Stanach Zjednoczonych.

title: Alergia na nikiel

wikitext:
{{Choroba infobox
 |nazwa           = Alergia na nikiel
 |nazwa naukowa   =
 |grafika         =
 |opis grafiki    =
 |alt grafiki     =
 |synonimy        =
 |specjalizacja   =
 |objawy          =
 |powikłania      =
 |początek        =
 |czas trwania    =
 |typy            =
 |przyczyny       =
 |czynniki ryzyka =
 |rozpoznanie     =
 |różnicowanie    =
 |zapobieganie    =
 |leczenie        =
 |leki            =
 |rokowanie       =
 |zapadalność     =
 |śmiertelność    =
 |ICD11           =
 |ICD11 nazwa     =
 |ICD10           = L23.0
 |ICD10 nazwa     = Alergiczne kontaktowe zapalenie skóry wywołane przez kontakt z metalami
 |DSM-5           =
 |DSM-5 nazwa     =
 |DSM-IV          =
 |DSM-IV nazwa    =
 |ICDO            =
 |DiseasesDB      =
 |OMIM            =
 |MedlinePlus     =
 |MeshID          =
 |commons         =
}}
'''Alergia na nikiel''' (popularnie stosowane synonimy: '''uczulenie na nikiel''', '''nadwrażliwość na nikiel''') – forma [[Wyprysk kontaktowy alergiczny|kontaktowego zapalenia skóry]] ({{Ang.|contact dermatitis, contact eczema}}) wywołanego ekspozycją na [[nikiel]].

== Fizjologia ==
Objawy alergii na nikiel występują w wyniku odpowiedzi skóry na kontakt z przedmiotami uwalniającymi ze swojej powierzchni związki niklu. Reakcja skórna może występować zarówno w miejscu kontaktu z [[alergen]]em, jak również na reszcie ciała. Jony niklu (uwolnione z powierzchni przedmiotu) zdolne do penetrowania [[Skóra|skóry]] są pochłaniane przez [[Komórka dendrytyczna|komórki dendrytyczne]] a następnie podawane do komórek T [[Układ odpornościowy|układu immunologicznego]]. Wraz ze wzrostem ekspozycji na nikiel, komórki T są stymulowane i duplikują się (klonują). Przy wystarczającej ekspozycji na nikiel, gromadzące się klony komórek T osiągają tzw. „próg” co powoduje występowanie objawów (obraz kliniczny alergii). [[Wysypka]] może występować jako ostre, podostre lub przewlekłe plamy skóry przypominające wyprysk, przede wszystkim w miejscu kontaktu z niklem (np. okolice ucha po kontakcie z kolczykiem zawierającym nikiel, okolice szyi po kontakcie z naszyjnikiem zawierającym nikiel itd.). Wysypka występuje zazwyczaj po 12-120 godzinach od chwili kontaktu skóry z niklem, ale może utrzymywać się przez 3-4 tygodni lub przez cały czas narażenia na alergen<ref>{{Cytuj|autor=Natalija Novak, Hansjörg Baurecht, Torsten Schäfer, Elke Rodriguez, Stefan Wagenpfeil|tytuł=Loss-of-Function Mutations in the Filaggrin Gene and Allergic Contact Sensitization to Nickel|czasopismo=Journal of Investigative Dermatology|data=2008-07-01|data dostępu=2017-07-10|issn=0022-202X|wolumin=128|numer=6|s=1430–1435 |doi=10.1038/sj.jid.5701190 |język=en}}</ref><ref>{{Cytuj|autor=Ole B. Christensen, Halvor Möoller|tytuł=External and internal exposure to the antigen in the hand eczema of nickel allergy|czasopismo=Contact Dermatitis|data=1975-06-01|data dostępu=2017-07-10|issn=1600-0536|wolumin=1|numer=3|s=136–141|doi=10.1111/j.1600-0536.1975.tb05354.x |język=en}}</ref><ref>{{Cytuj|tytuł=Nickel Allergic Contact Dermatitis (Ni-ACD) Gallery|czasopismo=Dermatitis Academy|url=https://www.dermatitisacademy.com/wp-content/uploads/2016/03/Ni-ACD-Gallery.pdf?iframe=true#page=1&zoom=auto,-15,799}}</ref><ref>{{Cytuj|tytuł=O alergii|data dostępu=2017-07-10|opublikowany=kfniccolum.pl|url=http://kfniccolum.pl/o-alergii/|język=pl}}</ref><ref>{{Cytuj|tytuł=WORKSHOP ON EU NICKEL RESTRICTION|s=10|opublikowany=nickelinstitute.org|url=https://www.nickelinstitute.org/~/media/Files/HealthEnvironmentSafeUse/NACD%20Rapport%20A4%20FINAL.ashx?la=en|język=en|data dostępu=2017-07-10|archiwum=https://web.archive.org/web/20170803212507/https://www.nickelinstitute.org/~/media/Files/HealthEnvironmentSafeUse/NACD%20Rapport%20A4%20FINAL.ashx?la=en|zarchiwizowano=2017-08-03}}</ref>.

Do wystąpienia omawianej alergii dochodzi w wyniku wystąpienia równocześnie trzech warunków:
# bezpośredni kontakt skóry z przedmiotem uwalniającym nikiel
# wydłużony kontakt skóry z przedmiotem uwalniającym nikiel
# wystarczająca ilości uwolnionego i wchłoniętego niklu do wywołania reakcji<ref>{{Cytuj stronę|url=https://www.nickelinstitute.org/~/media/Files/HealthEnvironmentSafeUse/Nickel_allergy_infographic_FINAL_1409.ashx?la=en|tytuł=What Do You Need To Know About Nickel Allergy?|autor=|nazwisko=|imię=|autor link=nickelinstitute.org|data=|rok=|miesiąc=|data dostępu=2017-06-26|praca=|opublikowany=|oznaczenie=|strony=|język=|archiwum=https://web.archive.org/web/20160812014748/https://www.nickelinstitute.org/~/media/Files/HealthEnvironmentSafeUse/Nickel_allergy_infographic_FINAL_1409.ashx?la=en|zarchiwizowano=2016-08-12|id=|cytat=}}</ref>.

Patofizjologia jest podzielona na fazy. Indukcja jest fazą krytyczną (zdarzenie immunologiczne), gdy kontakt skóry z niklem powoduje prezentację antygenu na komórkach T, wywołujących powielanie (klonowanie) komórek T. Kation metalu Ni2+ jest [[hapten]]em o małej masie cząsteczkowej mogącym z łatwością penetrować [[Warstwa rogowa naskórka|''stratum corneum'']] (górną warstwę skóry). Następnie nikiel wiąże się z białkowym nośnikiem tworząc odpowiedni antygen (epitope)<ref>{{Cytuj|autor=Linh Lu, Jörg Vollmer, Corinne Moulon, Hans Ulrich Weltzien, Philippa Marrack|tytuł=Components of the Ligand for a Ni++ Reactive Human T Cell Clone|czasopismo=Journal of Experimental Medicine|data=2003-03-03|data dostępu=2017-06-26|issn=0022-1007|wolumin=197|numer=5|s=567–574|doi=10.1084/jem.20021762 |pmid=12615898 |pmc=PMC2193829 |url=https://web.archive.org/web/20191109124154/http://jem.rupress.org/content/197/5/567 |język=en}}</ref>. Czynnikiem decydującym o uczuleniu jest narażenie na znaczne ilości "wolnego niklu"<ref>{{Cytuj|autor=Nanette B. Silverberg, Jonah Licht, Suzanne Friedler, Shika Sethi, Teresita A. Laude|tytuł=Nickel Contact Hypersensitivity in Children|czasopismo=Pediatric Dermatology|data=2002-03-01 |data dostępu=2017-06-23 |issn=1525-1470|wolumin=19|numer=2|s=110–113|doi=10.1046/j.1525-1470.2002.00057.x |język=en}}</ref>. Jest to istotne, ponieważ różne stopy metali uwalniają różne ilości „wolnego niklu”. Antygen jest zbierany w skórnych komórkach dendrycznych i [[Komórka Langerhansa|komórkach Langerhansa]], które wraz z dojrzewaniem migrują do lokalnych [[Węzeł chłonny|węzłów chłonnych]]. Kompleks jest głównie wyrażany w głównym kompleksie zgodności tkankowej (MHC) II, który aktywuje i klonalnie rozwija komórki T CD4 +<ref>{{Cytuj |autor=Giampiero Girolomoni, Paolo Gisondi, Chiara Ottaviani, Andrea Cavani|tytuł=Immunoregulation of Allergic Contact Dermatitis|czasopismo=The Journal of Dermatology |data=2004-04-01|data dostępu=2017-06-23|issn=1346-8138|wolumin=31|numer=4|s=264–270 |doi=10.1111/j.1346-8138.2004.tb00671.x |język=en}}</ref>. Po ponownym narażeniu komórki T będą aktywowane i masowo transportowane do skóry, co doprowadzi do fazy wywołania i klinicznej prezentacji kontaktowego zapalenia skóry.

Chociaż kontaktowe zapalenie skóry uważano za proces dominujący nad Th1, ostatnie badania wskazują na bardziej złożony obraz. W alergii na nikiel zaangażowane są inne komórki, w tym: Th17, Th22, Th1 / IFN i wrodzone odpowiedzi odpornościowe, które odpowiadają działaniu receptora TLR4<ref>{{Cytuj|autor=Nikhil Dhingra, Avner Shemer, Joel Correa da Rosa, Mariya Rozenblit, Judilyn Fuentes-Duculan|tytuł=Molecular profiling of contact dermatitis skin identifies allergen-dependent differences in immune response|czasopismo=Journal of Allergy and Clinical Immunology|data=2014-08-01|data dostępu=2017-06-23|issn=0091-6749|wolumin=134|numer=2|s=362–372|doi=10.1016/j.jaci.2014.03.009 |pmid=24768652|url=http://www.jacionline.org/article/S0091-6749(14)00430-8/fulltext|język=en}}</ref>.

== Objawy ==
[[Josef Jadassohn|Jesef Jadassohn]] opisał w roku 1895 pierwszy przypadek kontaktowego zapalenia skóry (''contact dermatits'') wywoływanego przez metal zawarty w kremie leczniczym zawierającym rtęć, a także potwierdził przyczynę za pomocą testów płatkowych<ref>Jadassohn J. Zur kenntnis der medikamentössen dermatosen. Verhandlungen der Deutschen Dermatologischen Gesellschaft. Fünfter Kongress, Raz, 1895 Vienna: Braunmüller, 1896: 106.</ref>. Układowe kontaktowe zapalenie skóry (ang. ''systemic contact dermatitis'' – SCD) definiuje się jako zapalenie skóry występujące u pacjenta uwrażliwionego i narażonego na hapteny systematycznie poprzez kontakt doustny, per rectum, śródskórny, przezskórny, dootrzewnowy, dożylny lub przez inhalację<ref>{{Cytuj |autor=Niels K. Veien|tytuł=Systemic contact dermatitis |czasopismo=International Journal of Dermatology |data=2011-12-01|data dostępu=2017-06-23 |issn=1365-4632 |wolumin=50 |numer=12 |s=1445–1456 |doi=10.1111/j.1365-4632.2011.05104.x |język=en}}</ref>.

Patofizjologia systemowej alergii na nikiel (ang. ''systemic nickel allergy syndrome'' – SNAS) jest niezwykle złożona i nie do końca zrozumiała. Przebieg kliniczny zależy od immunologicznego oddziaływania między dwoma typami komórek T (odpowiedzi Th1 i Th2). SCD jest często uważany za podzbiór SNAS, ale tylko z objawami skórnymi<ref>{{Cytuj|autor=Mario Di Gioacchino, Luisa Ricciardi, Ornella De Pità, Mauro Minelli, Vincenzo Patella|tytuł=Nickel oral hyposensitization in patients with systemic nickel allergy syndrome|czasopismo=Annals of Medicine|data=2014-02-01|data dostępu=2017-06-26|issn=0785-3890|wolumin=46|numer=1|s=31–37|doi=10.3109/07853890.2013.861158|pmid=24256166|pmc=PMC4673509}}</ref>. SNAS prezentuje szereg objawów, począwszy od oddechowych, przez uogólnioną wysypkę skórną do objawów ze strony układu pokarmowego<ref>{{Cytuj|autor=Catalina Matiz, Sharon E. Jacob|tytuł=Systemic Contact Dermatitis in Children: How an Avoidance Diet Can Make a Difference|czasopismo=Pediatric Dermatology|data=2011-07-01|data dostępu=2017-06-23|issn=1525-1470|wolumin=28|numer=4|s=368–374|doi=10.1111/j.1525-1470.2010.01130.x |język=en}}</ref>. Badania SNAS wykazały, że 1% pacjentów uczulonych na nikiel zareagowało na zawartość niklu w „normalnej” diecie, a wraz ze zwiększającymi się dawkami niklu więcej osób wykazywało SNAS<ref>{{Cytuj|autor=Christian Stab Jensen, Torkil Menné, Jeanne Duus Johansen|tytuł=Systemic contact dermatitis after oral exposure to nickel: a review with a modified meta-analysis|czasopismo=Contact Dermatitis|data=2006-02-01|data dostępu=2017-06-23|issn=1600-0536|wolumin=54|numer=2|s=79–86 |doi=10.1111/j.0105-1873.2006.00773.x |język=en}}</ref> jako wielowarstwową odpowiedź immunologiczną wykazującą zmienność dla indywidualnych osób i dawek niklu.

== Historia ==
W XVI wieku, górników wydobywających miedź w niemieckiej Saksonii zaczęła intrygować nowa, nieznana wcześniej, ciemnoczerwona ruda. Górnicy byli przekonani, że zawiera ona miedź ([[Język niemiecki|niem.]] ''kupfer''), jednak próby jej wydobycia z minerału nie udawały się. Doprowadziło to do przekonania, że jest to ruda chroniona przez [[goblin]]y – co spowodowało nazwanie odkrytego właśnie pierwiastka „goblinia miedź” ([[Język niemiecki|niem.]] ''kupfernickel'')<ref>{{Cytuj|autor=William H. Baldwin |tytuł=The story of Nickel. I. How "Old Nick's" gnomes were outwitted|czasopismo=Journal of Chemical Education|data=1931-09-01|data dostępu=2017-06-23|issn=0021-9584 |wolumin=8 |numer=9 |s=1749 |doi=10.1021/ed008p1749}}</ref>. W następnym stuleciu nikiel zaczął być masowo wykorzystywany w biżuterii na całym świecie z uwagi na jego niską cenę, odporności na korozję i dużą dostępność.

W roku 1979 obszerne badania zdrowia ochotników ze Stanów Zjednoczonych wykazały, że 9% z nich nieświadomie jest uczulonych na nikiel<ref>{{Cytuj|autor=Stephen D. Prystowsky, Alfred M. Allen, Ronald W. Smith, John H. Nonomura, Richard B. Odom|tytuł=Allergic Contact Hypersensitivity to Nickel, Neomycin, Ethylenediamine, and Benzocaine: Relationships Between Age, Sex, History of Exposure, and Reactivity to Standard Patch Tests and Use Tests in a General Population|czasopismo=Archives of Dermatology|data=1979-08-01|data dostępu=2017-06-23|issn=0003-987X|wolumin=115|numer=8|s=959–962 |doi=10.1001/archderm.1979.04010080023015 |url=https://jamanetwork.com/journals/jamadermatology/article-abstract/540430}}</ref>. Do roku 2008 liczba ta uległa potrojeniu<ref>{{Cytuj |autor=Robert L. Rietschel, Joseph F. Fowler, Erin M. Warshaw, Donald Belsito, Vincent A. DeLeo|tytuł=Detection of nickel sensitivity has increased in North American patch-test patients|czasopismo=Dermatitis: Contact, Atopic, Occupational, Drug|data=January 2008|data dostępu=2017-06-23|issn=1710-3568 |wolumin=19 |numer=1 |s=16–19 |pmid=18346391}}</ref>. Co ważniejsze, wzrasta zachorowalność na alergię niklową wśród dzieci, wśród których szacuje się 250 000 przypadków uczulenia na nikiel<ref>{{Cytuj |autor=Sharon E. Jacob, Alina Goldenberg, Janice L. Pelletier, Luz S. Fonacier, Richard Usatine|tytuł=Nickel Allergy and Our Children's Health: A Review of Indexed Cases and a View of Future Prevention|czasopismo=Pediatric Dermatology|data=2015-11-01|data dostępu=2017-06-23|issn=1525-1470 |wolumin=32 |numer=6 |s=779–785 |doi=10.1111/pde.12639 |język=en}}</ref>.

Publikowana literatura pokazuje wykładniczy wzrost w odnotowywaniu przypadków alergii na nikiel<ref>{{Cytuj|autor=Alina Goldenberg, Janna Vassantachart, Elaine J. Lin, Heather P. Lampel, Sharon E. Jacob|tytuł=Nickel Allergy in Adults in the US|czasopismo=Dermatitis|data dostępu=2017-06-23|wolumin=26|numer=5|s=216–223|doi=10.1097/der.0000000000000130|url=http://content.wkhealth.com/linkback/openurl?sid=WKPTLP:landingpage&an=01206501-201509000-00003}}</ref>. Północnoamerykańska Contact Dermatits Group (NACDG) wykonała testy 5085 dorosłych, wykazujących objawy podobne do kontaktowego zapalenia skóry. 19,5% badanych wykazało pozytywny wynik w badaniach alergii na nikiel<ref>{{Cytuj|autor=Anthony F. Fransway, Kathryn A. Zug, Donald V. Belsito, Vincent A. DeLeo, Joseph F. Fowler|tytuł=North American Contact Dermatitis Group Patch Test Results for 2007–2008|czasopismo=Dermatitis|data dostępu=2017-06-23|wolumin=24|numer=1|s=10–21 |doi=10.1097/der.0b013e318277ca50 |url=http://content.wkhealth.com/linkback/openurl?sid=WKPTLP:landingpage&an=01206501-201301000-00004}}</ref>. Przypadłość jest dodatkowo częstsza u kobiet (17,1%) niż u mężczyzn (3%), co jest prawdopodobnie spowodowane uwarunkowaniami kulturowymi. Kobiet częściej noszą naszyjniki, kolczyki, biżuterię, narażając się na kontakt z alergenem<ref>{{Cytuj |autor=Jacob P. Thyssen, Torkil Menné |tytuł=Metal Allergy—A Review on Exposures, Penetration, Genetics, Prevalence, and Clinical Implications |czasopismo=Chemical Research in Toxicology |data=2010-02-15 |data dostępu=2017-06-23 |issn=0893-228X |wolumin=23 |numer=2 |s=309–318 |doi=10.1021/tx9002726}}</ref>.

== Źródła alergii ==
Nikiel jest tanim i szeroko dostępnym metalem zapobiegającym rdzewieniu stali. Obecnie może występować w najróżniejszych przedmiotach takich jak: biżuteria, suwaki, guziki, sprzączki pasków, oprawy okularów, monety, telefony komórkowe, tablety, implanty chirurgiczne, narzędzia, samochody, sztućce, a nawet niektóre potrawy.

=== Jedzenie ===
Nikiel obecny jest w różnych stężeniach w wielu potrawach. Narażenie na alergen przez dietę może skutkować zapoczątkowaniem (systemowej) alergii kontaktowej na nikiel. Dorośli powinni spożywać mniej niż 150 μg niklu dziennie, oraz unikać potraw takich jak: czekolada, granola, mąka owsiana i fasola<ref>{{Cytuj|autor=Sharon Jacob MD|tytuł=Nickel Allergic Contact Dermatitis {{!}} Dermatitis Academy|czasopismo=Dermatitis Academy|data dostępu=2017-06-23|url=https://www.dermatitisacademy.com/nickel-page/|język=en-US}}</ref>. Przeciętna spożywana dzienna dawka niklu szacowana jest na 200 μg. W kilku badaniach wykazano, że osoby wrażliwe na nikiel, wykazują objawy zapalenia kontaktowego dopiero po otrzymaniu doustnie jednorazowej dawki 5000 μg (w postaci NiSO4). Podczas gdy wystawienie się na tak dużą dawkę niklu w normalnej diecie jest niemal niemożliwe, naukowcy sugerują, że ograniczanie spożywanego niklu pomaga w walce z objawami uczulenia na nikiel wywołanej innymi przyczynami<ref>{{Cytuj stronę|url=https://nickelinstitute.org/~/media/Files/HealthEnvironmentSafeUse/150420Human%20Health%20Fact%20Sheet%201%202015%20April.ashx?la=en|tytuł=Fact Sheet: Nickel and Human Health|autor=|nazwisko=|imię=|autor link=nickelinstitute.org|data=|rok=|miesiąc=|data dostępu=2017-06-26|praca=|opublikowany=|oznaczenie=|strony=|język=|archiwum=https://web.archive.org/web/20160812005239/https://nickelinstitute.org/~/media/Files/HealthEnvironmentSafeUse/150420Human%20Health%20Fact%20Sheet%201%202015%20April.ashx?la=en|zarchiwizowano=2016-08-12|id=|cytat=}}</ref>.

=== Miejsce pracy ===
W miejscu pracy osoby fizyczne mogą być narażone na kontakt ze znacznymi ilościami niklu poprzez pracę z narzędziami niklowanymi (fryzjerki, kasjerki, kosmetyczki, pracownicy służby zdrowia, muzycy etc.) lub znajdującego się w powietrzu w wyniku spalania [[Paliwa kopalne|paliw kopalnych]]<ref>{{Cytuj |autor=P. Grandjean|tytuł=Human exposure to nickel |czasopismo=IARC scientific publications |data=1984 |data dostępu=2017-06-23 |issn=0300-5038 |numer=53 |s=469–485 |pmid=6241927}}</ref>. Historycznie, miejsca pracy, w których kontakt z roztworami niklu był długi, wykazywały wysokie ryzyko alergicznego kontaktowego zapalenia skóry. Na przykład niklowe zapalenie skóry było powszechne w przeszłości wśród osób zajmujących się wydobyciem i przetopem niklu. W ciągu ostatnich kilkudziesięciu lat, dzięki ulepszonej praktyce higieny przemysłowej i osobistej, doniesienia o wrażliwości na nikiel w miejscach pracy, takie jak przemysł galwaniczny, były rzadkie. W miejscu pracy ograniczenie narażenia obejmuje sprzęt ochrony osobistej i inne środki zarządzania ryzykiem<ref>{{Cytuj|tytuł=Safe Use of Nickel in the Workplace|data dostępu=2017-06-23|opublikowany=nickelinstitute.org|url=https://nickelinstitute.org/MediaCentre/Publications/SafeUseOfNickel.aspx|archiwum=https://web.archive.org/web/20170803212226/https://nickelinstitute.org/MediaCentre/Publications/SafeUseOfNickel.aspx|zarchiwizowano=2017-08-03}}</ref>.

== Efekty ==
Alergia niklowa powoduje reakcję skóry (wysypka), gdy skóra jest w bezpośrednim i długotrwałym kontakcie z jakimkolwiek przedmiotem, który uwalnia dużą ilość wolnego niklu z jego powierzchni. Reakcja skóry może wystąpić w miejscu kontaktu lub sporadycznie pojawiać się w innych częściach ciała. Narażenie skóry może powodować:  plamy [[Rumień wielopostaciowy|rumieniowate]], [[świąd]], pęcherze i plwociny. Połknięcie niklu może powodować reakcję systemową, która wpływa na większą powierzchnię skóry. Przykładami reakcji systemowych mogą być zapalenie skóry dłoni, [[zespół pawiana]] lub uogólnione reakcje egzematyczne<ref>{{Cytuj|autor=Matthew J. Zirwas, Matthew A. Molenda |tytuł=Dietary Nickel as a Cause of Systemic Contact Dermatitis |czasopismo=The Journal of Clinical and Aesthetic Dermatology|data=2009-6|data dostępu=2017-06-23 |issn=1941-2789 |wolumin=2 |numer=6 |s=39–43 |pmid=20729949 |pmc=PMC2923958}}</ref>.

== Profilaktyka ==
Nikiel ma szerokie zastosowanie w wytwarzaniu metali ponieważ nadaje im zarówno wytrzymałość, jak i plastyczność, srebrny kolor. Prowadzi to do jego obecności w przedmiotach codziennego użytku i możliwości kontaktu z konsumentami każdego dnia. Dla wszystkich dotkniętych przypadłościami tej alergii może być bardzo trudne jego unikanie. Żywność, przybory kuchenne, telefony komórkowe, biżuteria i wiele innych elementów może zawierać nikiel i być źródłem podrażnienia z powodu reakcji alergicznej spowodowanej absorpcją uwalniającego się niklu przez bezpośredni i przedłużony kontakt. Dla osób uczulonych na nikiel zaleca się jego unikanie.

W 2011 r. naukowcy wykazali, że stosowanie cienkiej warstwy [[Gliceryna|gliceryny]] zawierającej nanocząsteczki [[Węglan wapnia|węglanu wapnia]] lub [[Fosforan wapnia|fosforanu wapnia]] na wyizolowanej części skóry wieprzowej ([[in vitro]]) oraz na skórze myszy ([[in vivo]]) zapobiega przenikaniu jonów niklu do skóry. [[Nanocząsteczki]] wychwytują jony niklowe przez wymianę kationową i pozostają na powierzchni skóry, umożliwiając ich usunięcie przez proste mycie wodą. Aby osiągnąć tę samą skuteczność co czynnik [[Chelatacja|chelatujący]] [[EDTA|kwas etylenodiaminotetraoctowy]] ([[EDTA]]), potrzebna jest około 11 razy mniej nanocząstek w masie. Stosowanie nanocząstek o średnicy mniejszej niż 500 nm w kremach do stosowania miejscowego może być skutecznym sposobem na ograniczenie narażenia na jony metali, które mogą powodować podrażnienie skóry<ref>{{Cytuj|autor=Praveen Kumar Vemula, R. Rox Anderson, Jeffrey M. Karp|tytuł=Nanoparticles reduce nickel allergy by capturing metal ions|czasopismo=Nature Nanotechnology|wolumin=6|numer=5|s=291–295|doi=10.1038/nnano.2011.37|url=http://www.nature.com/doifinder/10.1038/nnano.2011.37}}</ref>. Niestety stosowanie kremów z dodatkiem EDTA okazało się nieskuteczne z powodu jego zbyt niskiej masy cząsteczkowej i podatności, jako transportera niklu do wnętrza skóry. W 2013 roku opracowano w Instytucie Biochemii i Biofizyki Polskiej Akademii Nauk rozwiązanie, które eliminuje ten problem. Wprowadzono do kremów barierowych wielkocząsteczkowe substancje polimeryczne, które blokują nikiel przed przedostaniem się do wnętrza skóry, tym samym przeciwdziałając występowaniu objawów nadwrażliwości na nikiel<ref>{{Cytuj|tytuł=Alergia na nikiel poważnym problemem zawodowym|data dostępu=2017-06-26|opublikowany=MedExpress.pl|url=http://www.medexpress.pl/alergia-na-nikiel-powaznym-problemem-zawodowym/64361|język=pl}}</ref><ref>{{Cytuj|tytuł=» Sposób na alergię niklową :: Forum Akademickie|data dostępu=2017-06-26|opublikowany=forumakademickie.pl|url=https://forumakademickie.pl/news/sposob-na-alergie-niklowa/|język=pl-PL}}</ref><ref>{{Cytuj|tytuł=Dobra wiadomość dla alergików: można zapobiec alergii niklowej|data dostępu=2017-06-26|opublikowany=MedExpress.pl|url=http://www.medexpress.pl/dobra-wiadomosc-dla-alergikow-mozna-zapobiec-alergii-niklowej/64350|język=pl}}</ref>.

Strategie prewencyjnego unikania alergenu mogą w końcu obniżyć wskaźniki uczulenia u dzieci, które cierpią na kontaktowe zapalenie skóry<ref>{{Cytuj|autor=Hannah Hill, Alina Goldenberg, Linda Golkar, Kristyn Beck, Judith Williams|tytuł=Pre-Emptive Avoidance Strategy (P.E.A.S.) – addressing allergic contact dermatitis in pediatric populations|czasopismo=Expert Review of Clinical Immunology|data=2016-05-03|data dostępu=2017-06-23|issn=1744-666X|wolumin=12|numer=5|s=551–561 |doi=10.1586/1744666x.2016.1142373 |pmid=26764601}}</ref>. W przeglądzie ekspertów z zakresu immunologii klinicznej przeprowadzonego przez Taylor i Francis Online przypuszcza się, że zapobieganie narażeniu na działanie niklu wystarczająco wcześnie może zmniejszyć liczbę osób, które są wrażliwe na alergen o jedną czwartą do jednej trzeciej. Identyfikacja wielu źródeł niklu jest niezbędna do zrozumienia historii uwrażliwienia na nikiel. Jedzenie takie jak czekolada i ryby, przedmioty jak zamki błyskawiczne, przyciski, telefony komórkowe, a nawet aparaty ortodontyczne i oprawki okularów mogą zawierać nikiel. Elementy mające wartość sentymentalną (np. obrączki) można w celu zabezpieczenia lakierować lub pokrywać rodem<ref>{{Cytuj|autor=Hannah Hill, Alina Goldenberg, Michael Patrick Sheehan, Amy Patel, Sharon E. Jacob|tytuł=Nickel-Free Alternatives Raise Awareness |czasopismo=Dermatitis|data dostępu=2017-06-23|wolumin=26|numer=6 |s=245–253 |doi=10.1097/der.0000000000000135 |url=http://content.wkhealth.com/linkback/openurl?sid=WKPTLP:landingpage&an=01206501-201511000-00002}}</ref>.

Osoby wrażliwe na działanie niklu mogą sprawdzać skład produktów na ich etykietach lub kontaktować się z producentem lub sprzedawcą detalicznym w sprawie możliwej zawartości niklu<ref>{{Cytuj|tytuł=Nickel Allergy|czasopismo=Healthline|data dostępu=2017-06-23|url=http://www.healthline.com/health/allergies/nickel#Prevention6|język=en}}</ref>. Akademia Dermatitis stworzyła witrynę edukacyjną, która dostarcza więcej informacji na temat niklu, w tym informacji na temat zapobiegania, narażenia, źródeł i ogólnych informacji na temat alergii na nikiel.

== Diagnoza ==
Alergia na nikiel może zostać potwierdzona przez odpowiednio wyszkolonego lekarza prowadzącego opiekę zdrowotną w oparciu o historię choroby, badanie fizyczne oraz bezbolesny, specjalistyczny test płatkowy. Znaczna liczba osób może diagnozować się samodzielnie, bez kontaktu z personelem medycznym, co może prowadzić do ogromnego niedoszacowania problemu przez naukowców.

Potwierdzenie diagnozy alergii na nikiel wiąże się z podrażnianiem skóry substancjami chemicznymi w celu wykazania wysypki, (reakcja nadwrażliwości typu opóźnionego). Ujawnienie wysypki dowodzi, że pacjent jest narażony na działanie niklu i stwierdza, czy reakcja skórna nie pochodzi od innych czynników<ref>{{Cytuj|autor=Iris S. Ale, Howard A. Maibach|tytuł=Diagnostic approach in allergic and irritant contact dermatitis|czasopismo=Expert Review of Clinical Immunology|data=2010-03-01|data dostępu=2017-06-23 |issn=1744-666X |wolumin=6 |numer=2 |s=291–310 |doi=10.1586/eci.10.4}}</ref>. [[Test płatkowy]] odgrywa istotną rolę w diagnozowaniu atopowego zapalenia skóry.

Test płatkowy wywołuje opóźnioną, reakcję [[Odpowiedź odpornościowa komórkowa|nadwrażliwości typu IV]], która jest reakcją immunologiczną zależną od komórek i niezależną od przeciwciał odpowiedzią immunologiczną. Badanie płatkowe jest standardowym narzędziem diagnostycznym dla uczulenia na nikiel<ref>{{Cytuj |autor=Peter C. Schalock, Torkil Menné, Jeanne D. Johansen, James S. Taylor, Howard I. Maibach|tytuł=Hypersensitivity reactions to metallic implants – diagnostic algorithm and suggested patch test series for clinical use |czasopismo=Contact Dermatitis|data=2011-09-29|data dostępu=2017-06-26|issn=1600-0536|wolumin=66|numer=1 |s=4–19 |doi=10.1111/j.1600-0536.2011.01971.x |język=en}}</ref>. W tym sensie dodatni wynik testu płatkowego niklu potwierdza, że pacjent był wcześniej narażony, a zatem jest uczulony na nikiel. Niekoniecznie wskazuje, że reakcja na płatek jest przyczyną obecnej choroby klinicznej. Wynik negatywny wykazuje, że pacjent nie przekroczył "progu" odpowiedzi skórnej, zarówno w stopniu minimalnym, jak i nieznacznym. Podsumowując, badanie kliniczne i test płatkowy pomagają określić, czy nikiel może być przyczyną obecnego zapalenia skóry.

== Leczenie ==
Kiedy alergia niklowa zostanie zdiagnozowana, najlepszą terapią zapobiegającą jej objawom jest unikanie przedmiotów uwalniających nikiel. Ważne jest aby znać główne źródła "wolnego niklu" w swoim otoczeniu. Najczęściej spotykane kategorie przedmiotów zawierające nikiel to: akcesoria kosmetyczne (w tym kosmetyki kolorowe), okulary, monety, papierosy, ubrania z elementami metalowymi, elektronika kuchenna i domowa, artykuły biurowe, przybory metalowe, wybrane pokarmy, biżuteria, baterie, sprzęt dentystyczny i ortodontyczny, sprzęt medyczny. Są jednak inne metody ochrony skóry przed uwalnianymi jonami niklu niż kompletne unikanie przedmiotów go zawierających. Pierwszy z nich to minimalizowanie tarcia pomiędzy skórą a metalicznym przedmiotem. Osoby podatne na pocenie powinny starać się unikać kontaktu potu ze źródłami niklu, przyspiesza on jego wydzielanie. Kolejnym sposobem może być zabezpieczanie urządzeń elektrycznych i metalowych plastikowymi lub akrylowymi osłonami<ref>{{Cytuj stronę |url=https://www.dermatitisacademy.com/wp-content/uploads/2016/05/nickel-table_Final.pdf?iframe=true|tytuł=BE NICKEL AWARE|autor=|nazwisko=|imię=|autor link=Dermatitis Academy |data= |rok= |miesiąc=|data dostępu=2017-06-26|praca=|opublikowany=|oznaczenie=|strony=|język=|archiwum=|zarchiwizowano=|id=|cytat=}}</ref>.  Testy dermatologiczne wykazały, że kremy barierowe skutecznie zapobiegają objawom nadwrażliwości na nikiel<ref>{{Cytuj stronę |url=http://kfniccolum.pl/aktualnosci/slug,Wydarzenia_naukowe,page,1,language_code,en.html |tytuł=THE OXFORD CHEMICAL IMMUNOLOGY CONFERENCE 2016|autor=|nazwisko=|imię=|autor link=kfniccolum.pl|data=|rok=|miesiąc=|data dostępu=2017-06-26|praca=|opublikowany=|oznaczenie=|strony=|język=|archiwum=|zarchiwizowano=|id=|cytat=}}</ref>.

Istnieją zestawy testowe, które mogą być bardzo pomocne przy zakupie przedmiotów, sprawdzające czy nie uwalnia się z nich nikiel.  Dostawcy przedmiotów mogą dostarczać listę "bezpiecznych przedmiotów" które nie zawierają niklu. Dodatkowo lekarze mogą przepisywać kremy lub leki w celu złagodzenia reakcji skórnych.

== Regulacje ==
Ponieważ nikiel może być szkodliwy dla skóry, jego stosowanie w codziennych produktach musi być regulowane. W Europie od 2004 r. obowiązuje dyrektywa w sprawie bezpieczeństwa zawiązanego z niklem. W 1980 r. Dania, a wkrótce po niej cała Unia Europejska (UE) wprowadziła regulację ograniczające ilość uwalnianego wolnego niklu w produktach konsumenckich, które długotrwale stykają się ze skórą (do tej pory nie zdefiniowano jednak co uważa się za długotrwały kontakt ze skórą). Doprowadziło to do znacznego obniżenia wskaźników uczulalności wśród duńskich dzieci w wieku od 0 do 18 lat z 24,8% do 9,2% w latach 1985-1998, oraz podobne obniżenie wrażliwości w całej UE<ref>{{Cytuj |autor=J.duus Johansen, T. Menné, J. Christophersen, K. Kaaber, N. Veien|tytuł=Changes in the pattern of sensitization to common contact allergens in Denmark between 1985–86 and 1997–98, with a special view to the effect of preventive strategies|czasopismo=British Journal of Dermatology|data=2000-03-01|data dostępu=2017-06-26 |issn=1365-2133 |wolumin=142 |numer=3 |s=490–495 |doi=10.1046/j.1365-2133.2000.03362.x |język=en}}</ref><ref>{{Cytuj |autor=Jacob P. Thyssen, Wolfgang Uter, John McFadden, Torkil Menné, Radoslaw Spiewak |tytuł=The EU Nickel Directive revisited—future steps towards better protection against nickel allergy|czasopismo=Contact Dermatitis|data=2011-03-01|data dostępu=2017-06-26 |issn=1600-0536|wolumin=64|numer=3|s=121–125 |doi=10.1111/j.1600-0536.2010.01852.x |język=en}}</ref>.

W Stanach Zjednoczonych taka dyrektywa nie istnieje, ale trwają prace nad nakazem bezpiecznego stosowania niklu. W sierpniu 2015 r. Amerykańska Akademia Dermatologii (AAD) przyjęła dokument o bezpieczeństwie niklu<ref>{{Cytuj stronę|url=https://www.aad.org/Forms/Policies/Uploads/PS/PS-Nickel%20Sensitivity.pdf|tytuł=Position Statement on Nickel Sensitivity|autor=American Academy of Dermatology|nazwisko=|imię=|autor link=|data=|rok=|miesiąc=|data dostępu=2017-06-26|praca= |opublikowany= |oznaczenie=|strony= |język= |archiwum= |zarchiwizowano= |id= |cytat=}}</ref>.  Dokładna częstość występowania omawianej alergii w populacji ogólnej w Stanach Zjednoczonych jest w dużej mierze nieznana. Aktualne szacunki wskazują, że około 2,5 miliona dorosłych i 250 000 dzieci w USA cierpi na alergię na nikiel, a leczenie jej objawów kosztuje około 5,7 miliardów dolarów rocznie<ref>{{Cytuj|autor=Sharon E. Jacob, Alina Goldenberg, Janice L. Pelletier, Luz S. Fonacier, Richard Usatine |tytuł=Nickel Allergy and Our Children's Health: A Review of Indexed Cases and a View of Future Prevention|czasopismo=Pediatric Dermatology|data=2015-11-01|data dostępu=2017-06-26 |issn=1525-1470|wolumin=32|numer=6|s=779–785 |doi=10.1111/pde.12639 |język=en}}</ref>.  Uniwersytet Loma Linda, Nickel Allergy Alliance i Akademia Dermatitis stworzyły pierwszy otwarty rejestr zgłoszeniowy pacjenta w celu zarejestrowania danych dotyczących częstości występowania alergii na nikiel w Stanach Zjednoczonych.

== Przypisy ==
{{Przypisy}}

[[Kategoria:Alergologia]]
[[Kategoria:Nikiel]]

title: Alergia na nikiel

ICD-10: L23.0 · Alergiczne kontaktowe zapalenie skóry wywołane przez kontakt z metalami


text:
# Keego Harbor
Keego Harbor – miasto w Stanach Zjednoczonych, w stanie Michigan, w hrabstwie Oakland.

title: Keego Harbor

wikitext:
{{Miejscowość infobox
 |nazwa                        = Keego Harbor
 |nazwa oryginalna             =
 |rodzaj miasta                = City
 |zdjęcie                      =
 |opis zdjęcia                 =
 |herb                         =
 |flaga                        =
 |dopełniacz nazwy             = Keego Harbor
 |państwo                      = Stany Zjednoczone
 |1. jednostka administracyjna = {{Państwo|Michigan}}
 |2. jednostka administracyjna = [[Hrabstwo Oakland|Oakland]]
 |kod statystyczny             = [[Federal Information Processing Standard|FIPS]]: 26-42460<br />[[Geographic Names Information System|GNIS]] ID: 0629495
 |stanowisko zarządzającego    = Burmistrz
 |zarządzający                 = Robert Kalman
 |powierzchnia                 = 1,31
 |wysokość                     = 284
 |rok                          = 2010
 |liczba ludności              =
 |gęstość zaludnienia          = 2267,2
 |numer kierunkowy             = 248
 |kod pocztowy                 = 48320
 |tablice rejestracyjne        =
 |strefa czasowa               = [[UTC-05:00]]
 |kod mapy                     = US-MI
 |współrzędne                  = 42°36′29″N 83°20′38″W
 |commons                      =
 |www                          = https://www.keegoharbor.org/
}}
'''Keego Harbor''' – [[miasto]] w [[Stany Zjednoczone|Stanach Zjednoczonych]], w stanie [[Michigan]], w hrabstwie [[Hrabstwo Oakland|Oakland]].

[[Kategoria:Miasta w stanie Michigan]]

title: Keego Harbor

Państwo: Stany Zjednoczone

Stan: Michigan

Hrabstwo: Oakland

Burmistrz: Robert Kalman


text:
# Trowell
Trowell – wieś w Anglii, w hrabstwie Nottinghamshire, w dystrykcie Broxtowe. Leży 10 km na zachód od miasta Nottingham i 179 km na północny zachód od Londynu. Miejscowość liczy 2568 mieszkańców.

title: Trowell

wikitext:
{{Miejscowość infobox
 |nazwa                        = Trowell
 |nazwa oryginalna             =
 |zdjęcie                      =
 |opis zdjęcia                 =
 |alt zdjęcia                  =
 |herb                         =
 |flaga                        =
 |dopełniacz nazwy             = Trowell
 |państwo                      = Anglia
 |1. jednostka administracyjna = [[East Midlands]]
 |2. jednostka administracyjna = [[Nottinghamshire]]
 |3. jednostka administracyjna =
 |4. jednostka administracyjna = [[Broxtowe (borough)|Broxtowe]]
 |powierzchnia                 =
 |wysokość                     =
 |rok                          =
 |liczba ludności              = 2568
 |gęstość zaludnienia          =
 |numer kierunkowy             = 0115
 |kod pocztowy                 = NG9
 |tablice rejestracyjne        =
 |kod mapy                     = Nottinghamshire
 |współrzędne                  = 52°57′0″N 1°16′48″W
 |commons                      =
 |www                          =
}}
'''Trowell''' – [[wieś]] w [[Anglia|Anglii]], w hrabstwie [[Nottinghamshire]], w [[dystrykt|dystrykcie]] [[Broxtowe (borough)|Broxtowe]]. Leży 10 km na zachód od miasta [[Nottingham]] i 179 km na północny zachód od [[Londyn]]u<ref>{{cytuj stronę|url=http://getamap.ordnancesurvey.co.uk/getamap/frames.htm?mapAction=gaz&gazName=g&gazString=SK4837039457|tytuł=Trowell na mapie|opublikowany=getamap.ordnancesurvey.co.uk|język=en|data dostępu=2010-11-27}}</ref>. Miejscowość liczy 2568 mieszkańców.

== Przypisy ==
{{Przypisy}}

[[Kategoria:Wsie w hrabstwie Nottinghamshire]]

title: Trowell

Kraj: Anglia

Region: East Midlands

Hrabstwo: Nottinghamshire

Dystrykt: Broxtowe


text:
# Liga SEHA (2015/2016)
Liga SEHA 2015/2016 – 5. sezon Ligi SEHA, rozegrany pomiędzy 1 września 2015 a 3 kwietnia 2016. Uczestniczyło w nim 10 drużyn z: Białorusi, Bośni i Hercegowiny, Chorwacji, Macedonii, Serbii, Słowacji i Węgier.
Sezon zasadniczy wygrało Veszprém KSE, które odniosło 16 zwycięstw i zanotowało dwa remisy. Do Final Four, które zostało rozegrane 1–3 kwietnia 2016 w Varaždinie, awansowały również Vardar Skopje, RK Zagrzeb i Mieszkow Brześć. Zwyciężył Veszprém KSE, który w finale pokonał 28:26 Vardara Skopje. W meczu o 3. miejsce RK Zagrzeb wygrał 24:23 z Mieszkowem Brześć.

## Sezon zasadniczy
| Lp. | Drużyna            | M  | Mecze | Mecze | Mecze | Bramki | Bramki | Bramki | Pkt | Uwagi               |
| Lp. | Drużyna            | M  | W     | R     | P     | +      | −      | +/−    | Pkt | Uwagi               |
| --- | ------------------ | -- | ----- | ----- | ----- | ------ | ------ | ------ | --- | ------------------- |
| 1.  | Veszprém KSE       | 18 | 16    | 2     | 0     | 628    | 418    | +210   | 50  | Awans do Final Four |
| 2.  | Vardar Skopje      | 18 | 14    | 2     | 2     | 603    | 491    | +112   | 44  | Awans do Final Four |
| 3.  | RK Zagrzeb         | 18 | 14    | 0     | 4     | 570    | 453    | +117   | 42  | Awans do Final Four |
| 4.  | Mieszkow Brześć    | 18 | 12    | 0     | 6     | 567    | 481    | +86    | 36  | Awans do Final Four |
| 5.  | Tatran Preszów     | 18 | 9     | 1     | 8     | 546    | 492    | +54    | 28  |                     |
| 6.  | RK Nexe            | 18 | 8     | 1     | 9     | 497    | 502    | −5     | 25  |                     |
| 7.  | Vojvodina Nowy Sad | 18 | 4     | 3     | 11    | 471    | 574    | −103   | 15  |                     |
| 8.  | Borac Banja Luka   | 18 | 3     | 2     | 13    | 461    | 577    | −116   | 11  |                     |
| 9.  | Spartak Vojput     | 18 | 3     | 1     | 14    | 461    | 583    | −122   | 10  |                     |
| 10. | RK Strumica        | 18 | 0     | 2     | 16    | 389    | 622    | −233   | 2   |                     |

## Final Four
|  |                 |                 |               |                   |    |              |              |       |
|  | Półfinały       | Półfinały       | Półfinały     |                   |    | Finał        | Finał        | Finał |
|  | Półfinały       | Półfinały       | Półfinały     |                   |    | Finał        | Finał        | Finał |
|  | 1 kwietnia 2016 |                 |               |                   |    |              |              |       |
|  |                 |                 |               |                   |    |              |              |       |
|  | Veszprém KSE    | Veszprém KSE    | 24            |                   |    |              |              |       |
|  | Veszprém KSE    | Veszprém KSE    | 24            | 3 kwietnia 2016   |    |              |              |       |
|  | Mieszkow Brześć | Mieszkow Brześć | 21            |                   |    |              |              |       |
|  | Mieszkow Brześć | Mieszkow Brześć | 21            |                   |    | Veszprém KSE | Veszprém KSE | 28    |
|  | 1 kwietnia 2016 |                 |               |                   |    | Veszprém KSE | Veszprém KSE | 28    |
|  |                 |                 | Vardar Skopje | Vardar Skopje     | 26 |              |              |       |
|  | Vardar Skopje   | Vardar Skopje   | Vardar Skopje | Vardar Skopje     | 26 | 26           |              |       |
|  | Vardar Skopje   | Vardar Skopje   |               |                   |    |              |              |       |
|  | RK Zagrzeb      | RK Zagrzeb      | 24            |                   |    |              |              |       |
|  | RK Zagrzeb      | RK Zagrzeb      | 24            | Mecz o 3. miejsce |    |              |              |       |
|  |                 |                 |               |                   |    |              |              |       |
|  | 3 kwietnia 2016 |                 |               |                   |    |              |              |       |
|  |                 |                 |               |                   |    |              |              |       |
|  | Mieszkow Brześć | Mieszkow Brześć | 23            |                   |    |              |              |       |
|  | Mieszkow Brześć | Mieszkow Brześć | 23            |                   |    |              |              |       |
|  | RK Zagrzeb      | RK Zagrzeb      | 24            |                   |    |              |              |       |
|  | RK Zagrzeb      | RK Zagrzeb      | 24            |                   |    |              |              |       |

Najlepszym zawodnikiem Final Four został wybrany Serb Momir Ilić z Veszprém KSE. W najlepszej siódemce Final Four znaleźli się:
- bramkarz: Ivan Stevanović (RK Zagrzeb)
- lewoskrzydłowy: Cristian Ugalde (Veszprém KSE)
- prawoskrzydłowy: Zlatko Horvat (RK Zagrzeb)
- obrotowy: Rastko Stojković (Mieszkow Brześć)
- lewy rozgrywający: Momir Ilić (Veszprém KSE)
- środkowy rozgrywający: Luka Cindrić (Vardar Skopje)
- prawy rozgrywający: Alex Dujshebaev (Vardar Skopje)[3]

## Najlepsza siódemka sezonu
Najlepszym zawodnikiem sezonu 2015/2016 w Lidze SEHA został wybrany Serb Momir Ilić z Veszprém KSE. W najlepszej siódemce sezonu znaleźli się:
- bramkarz: Arpad Šterbik (Vardar Skopje)
- lewoskrzydłowy: Timur Dibirow (Vardar Skopje)
- prawoskrzydłowy: Zlatko Horvat (RK Zagrzeb)
- obrotowy: Rastko Stojković (Mieszkow Brześć)
- lewy rozgrywający: Momir Ilić (Veszprém KSE)
- środkowy rozgrywający: Chema Rodríguez (Veszprém KSE)
- prawy rozgrywający: László Nagy (Veszprém KSE)
- obrońca: Ilija Abutović (Vardar Skopje)[4]

Najlepszym trenerem Ligi SEHA został wybrany Veselin Vujović (RK Zagrzeb), który w głosowaniu wyprzedził Raúla Gonzáleza (Vardar Skopje) i Xaviera Sabaté (Veszprém KSE).

## Klasyfikacja strzelców
| Lp.                                                                    | Bramki | Mecze | Strzelec         | Drużyna         |
| ---------------------------------------------------------------------- | ------ | ----- | ---------------- | --------------- |
| 1.                                                                     | 94     | 13    | Radoslav Antl    | Tatran Preszów  |
| 2.                                                                     | 94     | 19    | Gašper Marguč    | Veszprém KSE    |
| 3.                                                                     | 90     | 20    | Rastko Stojković | Mieszkow Brześć |
| 4.                                                                     | 84     | 20    | Luka Cindrić     | Vardar Skopje   |
| 5.                                                                     | 83     | 18    | Bojan Županjac   | Spartak Vojput  |
| Źródło: SEHA League – 2015/2016. rukometstat.com. [dostęp 2017-03-18]. |        |       |                  |                 |

title: Liga SEHA (2015/2016)

wikitext:
'''Liga SEHA 2015/2016''' – 5. sezon [[Liga SEHA|Ligi SEHA]], rozegrany pomiędzy 1 września 2015 a 3 kwietnia 2016. Uczestniczyło w nim 10 drużyn z: [[Białoruś|Białorusi]], [[Bośnia i Hercegowina|Bośni i Hercegowiny]], [[Chorwacja|Chorwacji]], [[Macedonia Północna|Macedonii]], [[Serbia|Serbii]], [[Słowacja|Słowacji]] i [[Węgry|Węgier]].

Sezon zasadniczy wygrało [[Veszprém KSE]], które odniosło 16 zwycięstw i zanotowało dwa remisy. Do Final Four, które zostało rozegrane 1–3 kwietnia 2016 w [[Varaždin]]ie, awansowały również [[Vardar Skopje (piłka ręczna mężczyzn)|Vardar Skopje]], [[RK Zagrzeb]] i [[Mieszkow Brześć]]. Zwyciężył Veszprém KSE, który w finale pokonał 28:26 Vardara Skopje<ref>{{Cytuj stronę |url = http://archive.is/GhJlY |tytuł = Veszprem obranio naslov pobjednika SEHA lige slavljem protiv Vardara |autor = Mihaela Bradovski |opublikowany = sportnet.rtl.hr |data = 3 kwietnia 2016 |język = hr |data dostępu = 2017-02-04}}</ref>. W meczu o 3. miejsce RK Zagrzeb wygrał 24:23 z Mieszkowem Brześć<ref>{{Cytuj stronę |url = http://archive.is/4zFGh |tytuł = PPD Zagreb ponovio prošlosezonski rezultat i završio kao treći u SEHA ligi |autor = Branimir Korać |opublikowany = sportnet.rtl.hr |data = 3 kwietnia 2016 |język = hr |data dostępu = 2017-02-04}}</ref>.

== Sezon zasadniczy ==
{{Tabela/start |uwagi=tak}}
{{Tabela/wiersz 3-1-0|lp=1 |drużyna={{flaga|Węgry}} [[Veszprém KSE]]                                             |w=16|r=2|p=0 |b+={{+|628}}|b-={{+|418}}|bg=a |rows=4 |uwaga=Awans do Final Four}}
{{Tabela/wiersz 3-1-0|lp=2 |drużyna={{flaga|Macedonia}} [[Wardar Skopje (piłka ręczna mężczyzn)|Vardar Skopje]]  |w=14|r=2|p=2 |b+={{+|603}}|b-={{+|491}}|bg=a}}
{{Tabela/wiersz 3-1-0|lp=3 |drużyna={{flaga|Chorwacja}} [[RK Zagrzeb]]                                           |w=14|r=0|p=4 |b+={{+|570}}|b-={{+|453}}|bg=a}}
{{Tabela/wiersz 3-1-0|lp=4 |drużyna={{flaga|Białoruś}} [[Mieszkow Brześć]]                                       |w=12|r=0|p=6 |b+={{+|567}}|b-={{+|481}}|bg=a}}
{{Tabela/wiersz 3-1-0|lp=5 |drużyna={{flaga|Słowacja}} [[Tatran Preszów (piłka ręczna)|Tatran Preszów]]          |w=9|r=1|p=8 |b+={{+|546}}|b-={{+|492}}|bg=}}
{{Tabela/wiersz 3-1-0|lp=6 |drużyna={{flaga|Chorwacja}} [[RK Nexe]]                                              |w=8|r=1|p=9 |b+={{+|497}}|b-={{+|502}}|bg=}}
{{Tabela/wiersz 3-1-0|lp=7 |drużyna={{flaga|Serbia}} [[Vojvodina Nowy Sad (piłka ręczna)|Vojvodina Nowy Sad]]    |w=4|r=3|p=11 |b+={{+|471}}|b-={{+|574}}|bg=}}
{{Tabela/wiersz 3-1-0|lp=8 |drużyna={{flaga|BIH}} [[Borac Banja Luka (piłka ręczna)|Borac Banja Luka]]           |w=3|r=2|p=13 |b+={{+|461}}|b-={{+|577}}|bg=}}
{{Tabela/wiersz 3-1-0|lp=9 |drużyna={{flaga|Serbia}} [[Spartak Vojput]]                                          |w=3|r=1|p=14 |b+={{+|461}}|b-={{+|583}}|bg=}}
{{Tabela/wiersz 3-1-0|lp=10 |drużyna={{flaga|Macedonia}} [[RK Strumica]]                                         |w=0|r=2|p=16 |b+={{+|389}}|b-={{+|622}}|bg=}}
|}

== Final Four ==
{{Round4 z3
<!-- Półfinały -->
| 1 kwietnia 2016 | {{flaga|Węgry}} '''[[Veszprém KSE]]''' | 24 | {{flaga|Białoruś}} [[Mieszkow Brześć]] | 21
| 1 kwietnia 2016 | {{flaga|Macedonia}} '''[[Wardar Skopje (piłka ręczna mężczyzn)|Vardar Skopje]]''' | 26 | {{flaga|Chorwacja}} [[RK Zagrzeb]] | 24
<!-- F[[Kategoria:]]inał -->
| 3 kwietnia 2016 | {{flaga|Węgry}} '''[[Veszprém KSE]]''' | 28 | {{flaga|Macedonia}} [[Wardar Skopje (piłka ręczna mężczyzn)|Vardar Skopje]] | 26
<!-- Mecz o trzecie miejsce -->
| 3 kwietnia 2016 | {{flaga|Białoruś}} [[Mieszkow Brześć]] | 23 | {{flaga|Chorwacja}} '''[[RK Zagrzeb]]''' | 24
}}

Najlepszym zawodnikiem Final Four został wybrany Serb [[Momir Ilić]] z Veszprém KSE<ref name=mvpff>{{Cytuj stronę |url = http://archive.is/3I9Sb |tytuł = Momir Ilic MVP of the Final4 SEHA – Gazprom League |opublikowany = seha-liga.com |data = 3 kwietnia 2016 |język = en |data dostępu = 2017-02-04}}</ref>. W najlepszej siódemce Final Four znaleźli się:
* bramkarz: [[Ivan Stevanović (piłkarz ręczny)|Ivan Stevanović]] (RK Zagrzeb)
* lewoskrzydłowy: [[Cristian Ugalde]] (Veszprém KSE)
* prawoskrzydłowy: [[Zlatko Horvat]] (RK Zagrzeb)
* obrotowy: [[Rastko Stojković]] (Mieszkow Brześć)
* lewy rozgrywający: [[Momir Ilić]] (Veszprém KSE)
* środkowy rozgrywający: [[Luka Cindrić]] (Vardar Skopje)
* prawy rozgrywający: [[Alex Dujshebaev]] (Vardar Skopje){{r|mvpff}}

== Najlepsza siódemka sezonu ==
[[Plik:Momir Ilic 11.JPG|thumb|[[Momir Ilić]] został wybrany najlepszym zawodnikiem sezonu]]
Najlepszym zawodnikiem sezonu 2015/2016 w Lidze SEHA został wybrany Serb [[Momir Ilić]] z Veszprém KSE<ref name=mvp>{{Cytuj stronę |url = http://archive.is/CS90j |tytuł = Momir Ilić MVP SEHA lige |opublikowany = b92.net |data = 2 kwietnia 2016 |język = bs |data dostępu = 2017-02-04}}</ref>. W najlepszej siódemce sezonu znaleźli się:
* bramkarz: [[Arpad Šterbik]] (Vardar Skopje)
* lewoskrzydłowy: [[Timur Dibirow]] (Vardar Skopje)
* prawoskrzydłowy: [[Zlatko Horvat]] (RK Zagrzeb)
* obrotowy: [[Rastko Stojković]] (Mieszkow Brześć)
* lewy rozgrywający: [[Momir Ilić]] (Veszprém KSE)
* środkowy rozgrywający: [[Chema Rodríguez]] (Veszprém KSE)
* prawy rozgrywający: [[László Nagy (piłkarz ręczny)|László Nagy]] (Veszprém KSE)
* obrońca: [[Ilija Abutović]] (Vardar Skopje){{r|mvp}}

Najlepszym trenerem Ligi SEHA został wybrany [[Veselin Vujović]] (RK Zagrzeb), który w głosowaniu wyprzedził [[Raúl González (piłkarz ręczny)|Raúla Gonzáleza]] (Vardar Skopje) i [[Xavier Sabaté|Xaviera Sabaté]] (Veszprém KSE)<ref>{{Cytuj stronę |url = http://archive.is/KD4kx |tytuł = Momir Ilić is SEHA GAZPROM League 2015/2016 MVP |opublikowany = handball-planet.com |data = 31 marca 2016 |język = en |data dostępu = 2017-02-04}}</ref>.

== Klasyfikacja strzelców ==
{| class="wikitable" style="text-align: center;"
! Lp.
! Bramki
! Mecze
! width="200"| Strzelec
! Drużyna
|-
| 1.
| 94 [[Plik:Handball.svg|12x12px]]
| 13
| style="text-align:left;"| {{flaga|Słowacja}} [[Radoslav Antl]]
| style="text-align:left;"| {{flaga|Słowacja}} [[Tatran Preszów (piłka ręczna)|Tatran Preszów]]
|-
| 2.
| 94 [[Plik:Handball.svg|12x12px]]
| 19
| style="text-align:left;"| {{flaga|Słowenia}} [[Gašper Marguč]]
| style="text-align:left;"| {{flaga|Węgry}} [[Veszprém KSE]]
|-
| 3.
| 90 [[Plik:Handball.svg|12x12px]]
| 20
| style="text-align:left;"| {{flaga|Serbia}} [[Rastko Stojković]]
| style="text-align:left;"| {{flaga|Białoruś}} [[Mieszkow Brześć]]
|-
| 4.
| 84 [[Plik:Handball.svg|12x12px]]
| 20
| style="text-align:left;"| {{flaga|Chorwacja}} [[Luka Cindrić]]
| style="text-align:left;"| {{flaga|Macedonia}} [[Wardar Skopje (piłka ręczna mężczyzn)|Vardar Skopje]]
|-
| 5.
| 83 [[Plik:Handball.svg|12x12px]]
| 18
| style="text-align:left;"| {{flaga|Serbia}} [[Bojan Županjac]]
| style="text-align:left;"| {{flaga|Serbia}} [[Spartak Vojput]]
|- align="center"
| colspan="5"| '''Źródło''': {{Cytuj stronę |url = https://web.archive.org/web/20170318104954/http://rukometstat.com/rukometstat/html/strijelci47.html |tytuł = SEHA League – 2015/2016 |opublikowany = rukometstat.com |data dostępu = 2017-03-18}}
|}

== Przypisy ==
{{Przypisy}}

== Bibliografia ==
* {{Cytuj stronę |url = https://web.archive.org/web/20170204163608/http://seha-liga.com/sezona/201516 |tytuł = SEHA League – season 2015/2016 |opublikowany = seha-liga.com |język = en |data dostępu = 2017-02-04}}

{{Liga SEHA}}

[[Kategoria:Liga SEHA]]
[[Kategoria:2015 w piłce ręcznej]]
[[Kategoria:2016 w piłce ręcznej]]
[[Kategoria:2015 w Europie]]
[[Kategoria:2016 w Europie]]