text:
# If I Were a Boy
If I Were a Boy – piosenka amerykańskiej rhythm and bluesowej wokalistki Beyoncé Knowles, pochodząca z jej trzeciego albumu solowego, I Am… Sasha Fierce.
Singel odniósł duży sukces komercyjny, a także stał się najpopularniejszym utworem Knowles w Wielkiej Brytanii, gdzie rozszedł się w ponad 588.000 kopii. „If I Were a Boy” był również 58. najlepiej sprzedającym się singlem dekady w tymże kraju.

## Geneza utworu
Autorką większości tekstu piosenki była początkująca piosenkarka BC Jean, którą do napisania „If I Were a Boy” zainspirował rozpad jej związku. Jean oraz producent muzyczny Toby Gad spacerowali po Times Square, kiedy zobaczyli budkę z hot dogami. Według Del Mar Times, „Jean narzekała, że starała się trzymać jak najdalej od niej i uznała, że gdyby była facetem, mogłaby prawdopodobnie zjeść hot doga bez żalu. Doprowadziło ją to do rozważań, że gdyby nim się stała, na pewno byłaby lepsza od swojego eks.” Gad zaproponował, aby „powtórzyła i zarejestrowała swoje słowa”. Powrócili do studia, gdzie w 15 minut napisali piosenkę, a Jean nagrała jej własną wersję. Beyoncé stworzyła własną wersję po tym, jak wykonanie BC Jean zostało odrzucone przez wytwórnię.
Hiszpańskojęzyczne wykonanie piosenki, „Si Yo Fuera un Chico”, dostępna jest na hiszpańskiej wersji albumu w iTunes. Wersja ta posiada własny wideoklip, zmontowany w sposób podobny do „Irreemplazable”.
Remiks „If I Were a Boy” został nagrany z udziałem R. Kelly’ego, który odpowiada w nim na słowa śpiewane przez Knowles. Wersja ta ma formę konwersacji.

## Kontrowersje
Knowles została posądzona przez dziennikarza Rogera Friedmana z FoxNews.com o kradzież „If I Were A Boy” BC Jean. W artykule opublikowanym 14 października 2008 roku przedstawił sprawę z perspektywy Jean, pisząc:

Ona nie miała pojęcia, że Beyoncé w ogóle nagrała jej piosenkę, dopóki nie dostała telefonu od nieznajomego, który ją o tym poinformował. Według źródeł, wraz z matką/menedżerką [Lori Carlson] były otoczone przez ludzi Beyoncé oraz innych, którzy widzieli w „If I Were A Boy” złoto i chcieli za wszelką cenę pozyskać utwór. Wielu ludzi znało agresywną pogoń Mathew Knowlesa za regulacją praw autorskich potencjalnych hitów. Jego celem było zdobyć prawa do piosenki i umieścić Beyoncé na liście jej autorów.

Ostatecznie Knowles nie została jednak wymieniona jako współautorka utworu.
Friedman obwinił za zaistniałą sytuację Toby’ego Gada:

Wiem, że BC Jean napisała i nagrała masę piosenek, a Gad miał wyprodukować jej album. Jednak gdy umowa została zerwana Gad, który był wymieniany jako współautor ponad 300 utworów, zabrał je i zaczął oferować ścieżki znanym artystom. Wśród tychże piosenek jest m.in. „Big Girls Don’t Cry” Fergie.

Fox News poinformowała, że Knowles i BC Jean doszły do porozumienia, a ich umowa zakłada prawdopodobnie, że Beyoncé nagra z Jean wspólny utwór na debiutancki album BC.

## Popularność
„If I Were a Boy” zadebiutował 2 października 2008 roku na 100. pozycji Billboard Hot 100, wyłącznie w oparciu o emisję w stacjach radiowych. Tydzień później singel awansował na 68. miejsce, a w trzecim tygodniu, dzięki sprzedaży w wysokości 190.000 kopii, dotarł na 3. miejsce. W następnym tygodniu spadł na 5. pozycję, po czym ponownie powrócił na 3. miejsce. Jednocześnie utwór uplasował się na szczycie Hot Digital Songs, rozchodząc się w 170.000 egzemplarzy. Siedem dni później na 1. pozycji zastąpił go inny singel Knowles, „Single Ladies (Put a Ring on It)” z 204.000 kopii, podczas gdy wynik „If I Were a Boy” wyniósł kolejne 160.000 kopii. W ciągu pięciu tygodni od premiery piosenka rozeszła się w 974.000 kopii. 13 października 2009 roku „If I Were a Boy” pokrył się dwukrotną platyną w Stanach Zjednoczonych ze sprzedażą powyżej 2.000.000 kopii. Beyoncé stała się siódmą wokalistką w historii, której dwa single przebywały jednocześnie w pierwszej piątce listy.
26 października 2008 roku „If I Were a Boy” stał się najwyższym debiutem tygodnia oraz drugim najwyższym debiutem w twórczości Beyoncé w Australii, gdy uplasował się na 12. miejscu Australian Singles Chart w oparciu o sprzedaż digital download. W następnym tygodniu singel awansował na szczyt listy. W Nowej Zlenadii piosenka zadebiutowała na 8. pozycji, po czym awansowała na 2. miejsce. „If I Were a Boy” pokryła się w tym kraju platyną za sprzedaż powyżej 15.000 kopii. W Wielkiej Brytanii singel zadebiutował na 2. pozycji UK Singles Chart, rozchodząc się w pierwszym tygodniu w 64.554 kopii. Tydzień później spadł na miejsce 3. z 57.917 kopii, a w trzecim tygodniu „If I Were a Boy” dotarł na szczyt notowania, sprzedając się w 47.949 egzemplarzy. Był tym samym czwartym solowym singlem numer jeden Knowles w tym kraju. „If I Were A Boy” była 16. najlepiej sprzedającą się piosenką 2008 roku w Wielkiej Brytanii. Singel spędził również 5 tygodni na 1. pozycji UK R&B Chart, a został zastąpiony przez inną ścieżkę wokalistki, „Single Ladies (Put a Ring on It)”. „If I Were a Boy” stał się najlepiej sprzedającym utworem Knowles w Wielkiej Brytanii, gdzie rozszedł się w sumie w ponad 588.000 kopii. Poza tym singel był 58. najlepiej sprzedającym się singlem dekady w tymże kraju.

## Teledysk
Wideoklip do „If I Were a Boy”, który został wyreżyserowany przez Jake’a Navę, nakręcony został w trybie monochromatycznym i ukazuje zwyczajny dzień pary, w której następuje zamiana ról, co zostaje wyjaśnione dopiero na końcu teledysku. Początkowo Knowles wciela się w rolę policjantki, a jej mąż jest pracownikiem biurowym. Teledysk rozpoczyna się sceną, w której mężczyzna przygotowuje śniadanie, jednak Beyoncé śpiesząc się do pracy, szybko wychodzi z domu. Na ulicy czeka na nią policyjny partner (zagrał go model Ryan Locke). Podczas gdy Knowles spędza wieczór w barze z kolegami z pracy, jej mąż wybiera dla niej prezent przez Internet. Postanawia zostać w pracy, odmawiając znajomym wspólnego wyjścia do restauracji. W międzyczasie dzwoni do żony, jednak jest ignorowany, ponieważ jest ona zajęta spotkaniem. Tego wieczora wspólnie wychodzą na przyjęcie, na którym Knowles tańczy ze swoim partnerem z pracy. Po powrocie do domu mąż konfrontuje się z nią na temat jej zachowania. W tym momencie role się odwracają i okazuje się, że to Beyoncé pracuje w biurze, a jej mąż jest policjantem, którego partnerką jest kobieta.
Wideoklip umieszczony został na 72. miejscu listy BET: Notarized Top 100 Videos of 2008 oraz 29. miejscu listy BET J Last Call 2008! Top 50 Countdown.

## Pozycje na listach
| Lista (2008/2009)                    | Najwyższa pozycja |
| ------------------------------------ | ----------------- |
| Australian Singles Chart             | 3                 |
| Austria Top 40                       | 3                 |
| Belgium Singles Chart (Flandria)     | 4                 |
| Belgium Singles Chart (Walonia)      | 9                 |
| Canadian Hot 100                     | 4                 |
| Danish Singles Chart                 | 1                 |
| Dutch Top 40                         | 1                 |
| European Hot 100 Singles             | 1                 |
| Finnish Singles Chart                | 11                |
| French Singles Chart                 | 5                 |
| German Singles Chart                 | 3                 |
| Greek Singles Chart                  | 9                 |
| Irish Singles Chart                  | 2                 |
| Italian Singles Chart                | 4                 |
| Japan Hot 100                        | 10                |
| New Zealand Singles Chart            | 2                 |
| Norwegian Singles Chart              | 1                 |
| Polish Airplay Chart                 | 2                 |
| Spanish Singles Chart                | 1                 |
| Swedish Singles Chart                | 1                 |
| Swiss Singles Chart                  | 3                 |
| Turkey Top 20                        | 2                 |
| UK Singles Chart                     | 1                 |
| UK R&B Chart                         | 1                 |
| U.S. Billboard Hot 100               | 3                 |
| U.S. Billboard Hot R&B/Hip-Hop Songs | 16                |
| U.S. Billboard Hot Dance Club Play   | 2                 |
| U.S. Billboard Pop 100               | 6                 |

### Certyfikaty
| Kraj              | Certyfikat | Sprzedaż   |
| ----------------- | ---------- | ---------- |
| Australia         | Platyna    | 70.000+    |
| Kanada            | 2x Platyna | 80.000+    |
| Niemcy            | Złoto      | 150.000+   |
| Nowa Zlendia      | Platyna    | 15.000+    |
| Szwajcaria        | Złoto      | 15.000+    |
| Hiszpania         | Platyna    | 40.000+    |
| Dania             | Platyna    | 8.000+     |
| Szwecja           | Złoto      | 10.000+    |
| Wielka Brytania   | Platyna    | 588.000+   |
| Stany Zjednoczone | 2x Platyna | 2.200.000+ |

title: If I Were a Boy

wikitext:
{{Singel infobox
 |tytuł                   = If I Were a Boy
 |okładka                 =
 |wykonawca               = [[Beyoncé]]
 |album                   = [[I Am... Sasha Fierce|I Am… Sasha Fierce]]
 |strona A                =
 |strona B                =
 |wydany                  = 8 października [[2008 w muzyce|2008]]
 |nagrywany               =
 |gatunek                 = R&B
 |długość                 = 4:10
 |wytwórnia               = [[Columbia Records|Columbia]]
 |producent               =
 |format                  =
 |autor                   =
 |kompozytor              =
 |twórca tekstu           =
 |poprzedni singel        = [[Love in This Club, Pt. II]]
 |następny singel         = [[Single Ladies (Put a Ring on It)]]
 |rok poprzedniego singla = 2008
 |rok 1. wydania          = 2008
 |rok następnego singla   = 2008
}}
'''If I Were a Boy''' – piosenka amerykańskiej rhythm and bluesowej wokalistki [[Beyoncé|Beyoncé Knowles]], pochodząca z jej trzeciego albumu solowego, ''[[I Am... Sasha Fierce|I Am… Sasha Fierce]]''.

Singel odniósł duży sukces komercyjny, a także stał się najpopularniejszym utworem Knowles w Wielkiej Brytanii, gdzie rozszedł się w ponad 588.000 kopii. „If I Were a Boy” był również 58. najlepiej sprzedającym się singlem dekady w tymże kraju<ref name="radio1" />.

== Geneza utworu ==
Autorką większości tekstu piosenki była początkująca piosenkarka BC Jean, którą do napisania „If I Were a Boy” zainspirował rozpad jej związku. Jean oraz producent muzyczny Toby Gad spacerowali po [[Times Square]], kiedy zobaczyli budkę z hot dogami. Według ''Del Mar Times'', „Jean narzekała, że starała się trzymać jak najdalej od niej i uznała, że gdyby była facetem, mogłaby prawdopodobnie zjeść hot doga bez żalu. Doprowadziło ją to do rozważań, że gdyby nim się stała, na pewno byłaby lepsza od swojego eks.”<ref name="dmt" /> Gad zaproponował, aby „powtórzyła i zarejestrowała swoje słowa”. Powrócili do studia, gdzie w 15 minut napisali piosenkę, a Jean nagrała jej własną wersję<ref name="dmt">{{Cytuj stronę | url = http://www.delmartimes.net/entertainment/252588-carmel-valley-native-wrote-song-beyonce-made-popular | tytuł = Carmel Valley native wrote song Beyonce made popular | opublikowany = delmartimes.net | archiwum = https://web.archive.org/web/20090126202007/http://www.delmartimes.net/entertainment/252588-carmel-valley-native-wrote-song-beyonce-made-popular | zarchiwizowano = 2009-01-26}}.</ref>. Beyoncé stworzyła własną wersję po tym, jak wykonanie BC Jean zostało odrzucone przez wytwórnię<ref>{{Cytuj stronę | url = http://blogs.telegraph.co.uk/neil_mccormick/blog/2008/11/10/beyonce_vs_bc_jean_girls_behaving_badly | tytuł = Beyonce vs BC Jean: girls behaving badly | opublikowany = blogs.telegraph.co.uk | archiwum = https://web.archive.org/web/20090227091931/http://blogs.telegraph.co.uk/neil_mccormick/blog/2008/11/10/beyonce_vs_bc_jean_girls_behaving_badly | zarchiwizowano = 2009-02-27}}.</ref>.

Hiszpańskojęzyczne wykonanie piosenki, „Si Yo Fuera un Chico”, dostępna jest na hiszpańskiej wersji albumu w [[iTunes]]<ref>[http://itunes.apple.com/WebObjects/MZStore.woa/wa/viewAlbum?i=296656899&id=296656877&s=143454 ''I Am... Sasha Fierce'' Spanish version].</ref>. Wersja ta posiada własny wideoklip, zmontowany w sposób podobny do „Irreemplazable”.

Remiks „If I Were a Boy” został nagrany z udziałem [[R. Kelly|R. Kelly’ego]], który odpowiada w nim na słowa śpiewane przez Knowles. Wersja ta ma formę konwersacji.

== Kontrowersje ==
Knowles została posądzona przez dziennikarza Rogera Friedmana z FoxNews.com o kradzież „If I Were A Boy” BC Jean. W artykule opublikowanym 14 października 2008 roku przedstawił sprawę z perspektywy Jean, pisząc:

Ona nie miała pojęcia, że Beyoncé w ogóle nagrała jej piosenkę, dopóki nie dostała telefonu od nieznajomego, który ją o tym poinformował. Według źródeł, wraz z matką/menedżerką [Lori Carlson] były otoczone przez ludzi Beyoncé oraz innych, którzy widzieli w „If I Were A Boy” złoto i chcieli za wszelką cenę pozyskać utwór. Wielu ludzi znało agresywną pogoń [[Mathew Knowles]]a za regulacją praw autorskich potencjalnych hitów. Jego celem było zdobyć prawa do piosenki i umieścić Beyoncé na liście jej autorów.

Ostatecznie Knowles nie została jednak wymieniona jako współautorka utworu.

Friedman obwinił za zaistniałą sytuację Toby’ego Gada:

Wiem, że BC Jean napisała i nagrała masę piosenek, a Gad miał wyprodukować jej album. Jednak gdy umowa została zerwana Gad, który był wymieniany jako współautor ponad 300 utworów, zabrał je i zaczął oferować ścieżki znanym artystom. Wśród tychże piosenek jest m.in. „[[Big Girls Don’t Cry]]” [[Fergie]].

Fox News poinformowała, że Knowles i BC Jean doszły do porozumienia, a ich umowa zakłada prawdopodobnie, że Beyoncé nagra z Jean wspólny utwór na debiutancki album BC.<ref name="foxnews">[http://www.foxnews.com/story/0,2933,437442,00.html Beyonce’s ‘Stolen’ New Hit Record].</ref>

== Popularność ==
„If I Were a Boy” zadebiutował 2 października 2008 roku na 100. pozycji [[Hot 100|''Billboard'' Hot 100]], wyłącznie w oparciu o emisję w stacjach radiowych<ref>[http://acharts.us/billboard_hot_100/2008/43 Dead Link: aCharts Hot 100 History].</ref>. Tydzień później singel awansował na 68. miejsce, a w trzecim tygodniu, dzięki sprzedaży w wysokości 190.000 kopii, dotarł na 3. miejsce. W następnym tygodniu spadł na 5. pozycję, po czym ponownie powrócił na 3. miejsce. Jednocześnie utwór uplasował się na szczycie [[Hot Digital Songs]], rozchodząc się w 170.000 egzemplarzy. Siedem dni później na 1. pozycji zastąpił go inny singel Knowles, „[[Single Ladies (Put a Ring on It)]]” z 204.000 kopii, podczas gdy wynik „If I Were a Boy” wyniósł kolejne 160.000 kopii. W ciągu pięciu tygodni od premiery piosenka rozeszła się w 974.000 kopii<ref>[http://www.eonline.com/news/70777/beyonc233_i_am_bigger_nickelback_david.html Beyoncé: I Am... Bigger Than Nickelback, David Cook].</ref>. 13 października 2009 roku „If I Were a Boy” pokrył się dwukrotną platyną w Stanach Zjednoczonych ze sprzedażą powyżej 2.000.000 kopii<ref>[https://archive.ph/20120714064758/http://riaa.com/goldandplatinumdata.php?resultpage=1&table=SEARCH_RESULTS&artist=Beyonce&startMonth=1&endMonth=1&startYear=1958&endYear=2008&sort=Artist&perPage=25 Gold and Platinum].</ref>. Beyoncé stała się siódmą wokalistką w historii, której dwa single przebywały jednocześnie w pierwszej piątce listy.

26 października 2008 roku „If I Were a Boy” stał się najwyższym debiutem tygodnia oraz drugim najwyższym debiutem w twórczości Beyoncé w Australii, gdy uplasował się na 12. miejscu [[Australian Recording Industry Association|Australian Singles Chart]] w oparciu o sprzedaż [[digital download]]. W następnym tygodniu singel awansował na szczyt listy<ref>{{Cytuj stronę | url = http://ariacharts.com.au/pages/charts_display_physical_singles.asp?chart=1S50 | tytuł = Top 50 Physical Singles Chart – Australian Record Industry Assocation | opublikowany = ariacharts.com.au | archiwum = https://web.archive.org/web/20120111153814/http://ariacharts.com.au/pages/charts_display_physical_singles.asp?chart=1S50 | zarchiwizowano = 2012-01-11}}.</ref>. W Nowej Zlenadii piosenka zadebiutowała na 8. pozycji, po czym awansowała na 2. miejsce. „If I Were a Boy” pokryła się w tym kraju platyną za sprzedaż powyżej 15.000 kopii<ref name="rianz.org.nz">[https://nztop40.co.nz/index.php/chart/singles RIANZ].</ref><ref>[https://www.webcitation.org/6AxqpWYq1?url=http://web.archive.org/web/20060526085256/http://rianz.org.nz/rianz/chart_facts.asp RIANZ].</ref>. W Wielkiej Brytanii singel zadebiutował na 2. pozycji [[UK Singles Chart]], rozchodząc się w pierwszym tygodniu w 64.554 kopii. Tydzień później spadł na miejsce 3. z 57.917 kopii, a w trzecim tygodniu „If I Were a Boy” dotarł na szczyt notowania, sprzedając się w 47.949 egzemplarzy. Był tym samym czwartym solowym singlem numer jeden Knowles w tym kraju<ref>[https://archive.is/20120719185416/www.billboard.com/bbcom/news/leona-lewis-back-atop-u-k-album-chart-1003896198.story Lewis Back Atop U.K. Album Chart].</ref>. „If I Were A Boy” była 16. najlepiej sprzedającą się piosenką 2008 roku w Wielkiej Brytanii. Singel spędził również 5 tygodni na 1. pozycji UK R&B Chart, a został zastąpiony przez inną ścieżkę wokalistki, „[[Single Ladies (Put a Ring on It)]]”. „If I Were a Boy” stał się najlepiej sprzedającym utworem Knowles w Wielkiej Brytanii, gdzie rozszedł się w sumie w ponad 588.000 kopii. Poza tym singel był 58. najlepiej sprzedającym się singlem dekady w tymże kraju<ref name="radio1">Oficjalne notowanie w BBC Radio 1 emitowane 29 grudnia 2009, prezentowane przez Nihala.</ref>.

== Teledysk ==
Wideoklip do „If I Were a Boy”, który został wyreżyserowany przez [[Jake Nava|Jake’a Navę]], nakręcony został w trybie monochromatycznym i ukazuje zwyczajny dzień pary, w której następuje zamiana ról, co zostaje wyjaśnione dopiero na końcu teledysku. Początkowo Knowles wciela się w rolę policjantki, a jej mąż jest pracownikiem biurowym. Teledysk rozpoczyna się sceną, w której mężczyzna przygotowuje śniadanie, jednak Beyoncé śpiesząc się do pracy, szybko wychodzi z domu. Na ulicy czeka na nią policyjny partner (zagrał go model [[Ryan Locke]]). Podczas gdy Knowles spędza wieczór w barze z kolegami z pracy, jej mąż wybiera dla niej prezent przez Internet. Postanawia zostać w pracy, odmawiając znajomym wspólnego wyjścia do restauracji. W międzyczasie dzwoni do żony, jednak jest ignorowany, ponieważ jest ona zajęta spotkaniem. Tego wieczora wspólnie wychodzą na przyjęcie, na którym Knowles tańczy ze swoim partnerem z pracy. Po powrocie do domu mąż konfrontuje się z nią na temat jej zachowania. W tym momencie role się odwracają i okazuje się, że to Beyoncé pracuje w biurze, a jej mąż jest policjantem, którego partnerką jest kobieta.

Wideoklip umieszczony został na 72. miejscu listy BET: Notarized Top 100 Videos of 2008 oraz 29. miejscu listy BET J Last Call 2008! Top 50 Countdown.

== Pozycje na listach ==
{|class="wikitable sortable"
|-
!Lista (2008/2009)
!Najwyższa
pozycja
|-
|[[Australian Recording Industry Association|Australian Singles Chart]]<ref>[https://www.aria.com.au/charts/singles-chart?chart=1U50 ARIA singles Chart].</ref>
| style="text-align:center;"| 3
|-
|Austria Top 40<ref>[http://web.archive.org/web/*/http://www.austriatop40.at/singles.jsp Austrian singles Chart].</ref>
| style="text-align:center;"| 3
|-
|Belgium Singles Chart (Flandria)<ref name="lescharts.com">[http://www.lescharts.com/showitem.asp?interpret=Beyonc%E9&titel=If+I+Were+A+Boy&cat=s Beyoncé – If I Were A Boy].</ref>
| style="text-align:center;"| 4
|-
|Belgium Singles Chart (Walonia)<ref name="lescharts.com" />
| style="text-align:center;"| 9
|-
|[[Billboard Canadian Hot 100|Canadian Hot 100]]<ref>[https://www.billboard.com/bbcom/esearch/chart_display.jsp?cfi=793&cfgn=Singles&cfn=Canadian+Hot+100&ci=3102437&cdi=10033765&cid=11%2F08%2F2008 Canadian Hot 100] {{martwy link}}</ref>
| style="text-align:center;"| 4
|-
|Danish Singles Chart<ref>[http://acharts.us/denmark_singles_top_40 Denmark Singles Chart].</ref>
| style="text-align:center;"| 1
|-
|Dutch Top 40<ref>{{Cytuj stronę | url = http://www.radio538.nl/top40.html | tytuł = Dutch Top 40 | opublikowany = radio538.nl | archiwum = https://web.archive.org/web/20110518022747/http://www.radio538.nl/top40.html | zarchiwizowano = 2011-05-18}}.</ref>
| style="text-align:center;"| 1
|-
|European Hot 100 Singles<ref>[https://www.billboard.com/bbcom/esearch/chart_display.jsp?cfi=349&cfgn=Singles&cfn=European+Hot+100+Singles&ci=3102659&cdi=10041588&cid=11%2F15%2F2008 European Hot 100 Singles – If I Were A Boy – Beyoncé].</ref>
| style="text-align:center;"| 1
|-
|Finnish Singles Chart<ref>[https://archive.is/20090529052120/http://yle.fi/lista/listat/singlet.php?id=3520 Finnish Single Chart].</ref>
| style="text-align:center;"| 11
|-
|French Singles Chart<ref>[http://www.chartsinfrance.net/Britney-Spears/news-67312.html Tops: Britney et Seal terminent l’année en tête].</ref>
| style="text-align:center;"| 5
|-
|German Singles Chart<ref>[http://www.musicload.de/officialcharts German Singles Chart].</ref>
| style="text-align:center;"| 3
|-
|Greek Singles Chart<ref>[https://www.billboard.com/bbcom/esearch/chart_display.jsp?cfi=801&cfgn=Singles&cfn=Greece&ci=3102886&cdi=10049374&cid=11%2F29%2F2008 Greece – If I Were A Boy – Beyonce] {{martwy link}}</ref>
| style="text-align:center;"| 9
|-
|Irish Singles Chart<ref>[https://www.webcitation.org/5xcWRfI1Z?url=http://www.irma.ie/aucharts.asp Irish Singles Chart].</ref>
| style="text-align:center;"| 2
|-
|Italian Singles Chart<ref>[https://italiancharts.com/showitem.asp?interpret=Beyonc%E9&titel=If+I+Were+A+Boy&cat=s Beyoncé – If I Were A Boy].</ref>
| style="text-align:center;"| 4
|-
|[[Japan Hot 100]]<ref>[https://www.billboard.com/bbcom/esearch/chart_display.jsp?cfi=848&cfgn=Singles&cfn=Japan+Hot+100+Singles&ci=3102654&cdi=10041336&cid=11%2F14%2F2008 Japan Hot 100 Singles – If I Were A Boy – Beyoncé] {{martwy link}}</ref>
| style="text-align:center;"| 10
|-
|New Zealand Singles Chart<ref name="rianz.org.nz" />
| style="text-align:center;"| 2
|-
|Norwegian Singles Chart<ref>[http://lista.vg.no/ Ukens singleliste – VG-lista. Offisielle hitlister fra og med 1958].</ref>
| style="text-align:center;"| 1
|-
|[[Związek Producentów Audio-Video#Listy airplay|Polish Airplay Chart]]<ref>{{Cytuj stronę | url = http://www.nielsenmusiccontrol.com/index_pol | tytuł = Nielsen Music Control | opublikowany = nielsenmusiccontrol.com | archiwum = https://web.archive.org/web/20090203054118/http://www.nielsenmusiccontrol.com/index_pol | zarchiwizowano = 2009-02-03}}.</ref>
|style="text-align:center;"| 2
|-
|Spanish Singles Chart<ref>{{Cytuj stronę | url = http://promusicae.es/listastonos/listas/historial/TOP%2050%20CANCIONES%2009_05.pdf | tytuł = PROMUSICAE | opublikowany = promusicae.es | archiwum = https://web.archive.org/web/20090327095948/http://promusicae.es/listastonos/listas/historial/TOP%2050%20CANCIONES%2009_05.pdf | zarchiwizowano = 2009-03-27}}.</ref>
| style="text-align:center;"| 1
|-
|Swedish Singles Chart<ref>[http://www.sverigetopplistan.se/ www.sverigetopplistan.se].</ref>
| style="text-align:center;"| 1
|-
|Swiss Singles Chart<ref>[https://archive.is/20120530131048/http://swisscharts.com/weekchart.asp?cat=s Swiss Singles Chart].</ref>
| style="text-align:center;"| 3
|-
|align="left"| Turkey Top 20<ref>[http://web.archive.org/web/*/http://www.billboard.com.tr/pages/Turkiye_top20.aspx/ Turkey Top 20 Chart].</ref>
| style="text-align:center;"| 2
|-
|align="left"| [[UK Singles Chart]]<ref>[https://archive.is/20120802065758/www.bbc.co.uk/radio1/chart/singles.shtml/ UK Singles Chart].</ref>
| style="text-align:center;"| 1
|-
|align="left"| [[UK R&B Chart]]<ref>[https://archive.is/20120801011240/www.bbc.co.uk/radio1/chart/rnbsingles.shtml/ UK R&B Chart].</ref>
| style="text-align:center;"| 1
|-
|U.S. [[Hot 100|''Billboard'' Hot 100]]<ref>[https://www.billboard.com/bbcom/esearch/chart_display.jsp?cfi=379&cfgn=Singles&cfn=The+Billboard+Hot+100&ci=3102454&cdi=10034429&cid=11%2F08%2F2008 Billboard Hot 100] {{martwy link}}</ref>
| style="text-align:center;"| 3
|-
|U.S. ''Billboard'' [[Hot R&B/Hip-Hop Songs]]<ref>[https://www.billboard.com/bbcom/esearch/chart_display.jsp?cfi=367&cfgn=Singles&cfn=Hot+R%26amp%3BB%2FHip-Hop+Songs&ci=3102587&cdi=10038871&cid=11%2F15%2F2008 Billboard Hot R&B/Hip-Hop Songs] {{martwy link}}</ref>
| style="text-align:center;"| 16
|-
|U.S. ''Billboard'' [[Hot Dance Club Songs|Hot Dance Club Play]]<ref>{{Cytuj stronę | url = http://www.billboard.com/bbcom/charts/chart_display.jsp?f=Hot+Dance+Club+Play&pageNumber=Top+11-25&g=Singles | tytuł = Hot Dance Club Play | opublikowany = billboard.com | archiwum = https://web.archive.org/web/20090522065045/http://www.billboard.com/bbcom/charts/chart_display.jsp?f=Hot+Dance+Club+Play&pageNumber=Top+11-25&g=Singles | zarchiwizowano = 2009-05-22}} {{martwy link}}</ref>
| style="text-align:center;"| 2
|-
|U.S. ''Billboard'' [[Pop 100]]<ref>[https://www.billboard.com/bbcom/esearch/chart_display.jsp?cfi=396&cfgn=Singles&cfn=Pop+100&ci=3102477&cdi=10035219&cid=11%2F08%2F2008 Billboard Pop 100] {{martwy link}}</ref>
| style="text-align:center;"| 6
|}

=== Certyfikaty ===
{| class="wikitable sortable"
|-
! Kraj
! Certyfikat
<ref>{{cytuj stronę |url = http://www.aria.com.au/pages/httpwww.aria.com.aupageshttpwww.aria.com.aupageshttpwww.aria.com.aupagesARIACharts-Accr.htm |tytuł = ARIA Charts - Accreditations - 2009 Singles |autor = |opublikowany = |data = |język = |data dostępu = 2010-05-11}}</ref><ref>[https://musiccanada.com/gold-platinum/ CRIA].</ref><ref>[https://www.musikindustrie.de/markt-bestseller/gold-/platin-und-diamond-auszeichnung/datenbank Bundesverband Musikindustrie: Gold/Platin-Datenbank].</ref><ref>[https://www.nztop40.co.nz/ nztop40.com].</ref><ref>{{Cytuj stronę |url = http://web.archive.org/web/20141204165325/http://www.ifpi.se/wp-content/uploads/Guld-Platina-2009.pdf |tytuł = Swedish IFPI certifications of 2009 |opublikowany = ifpi.se |język = en |data dostępu = 2016-02-15}}</ref><ref>[https://www.riaa.com/gold-platinum/?tab_active=awards_by_artist#search_section Gold & Platinum – January 15, 2010].</ref><ref>[https://www.bpi.co.uk/brit-certified/ BPI.co.uk].</ref>
! Sprzedaż
|-
| Australia
| Platyna
| 70.000+
|-
| Kanada
| 2x Platyna
| 80.000+
|-
| Niemcy
| Złoto
| 150.000+
|-
| Nowa Zlendia
| Platyna
| 15.000+
|-
| Szwajcaria
| Złoto
| 15.000+
|-
| Hiszpania
| Platyna
| 40.000+
|-
| Dania
| Platyna
| 8.000+
|-
| Szwecja
| Złoto
| 10.000+
|-
| Wielka Brytania
| Platyna
| 588.000+
|-
| Stany Zjednoczone
| 2x Platyna
| 2.200.000+
|}

=== Historia notowań ===

== Przypisy ==
{{Przypisy}}

{{Single Beyoncé Knowles}}

[[Kategoria:Single Beyoncé]]
[[Kategoria:Single numer jeden na UK Singles Chart]]
[[Kategoria:Single numer jeden w Danii]]
[[Kategoria:Single numer jeden w Holandii]]
[[Kategoria:Single numer jeden w Norwegii]]
[[Kategoria:Single numer jeden w Szwecji]]
[[Kategoria:Teledyski w reżyserii Jake’a Navy]]
[[Kategoria:Single Columbia Records]]
[[Kategoria:Single wydane w roku 2008]]

title: If I Were a Boy

Wydany: 8 października 2008

Gatunek: R&B

Wydawnictwo: Columbia

„Love in This Club, Pt. II” · (2008): „If I Were a Boy” · (2008) · „Single Ladies (Put a Ring on It)” · (2008)


text:
# Gatans barn
Gatans barn – szwedzki niemy film dramatyczny z 1914 roku w reżyserii Victora Sjöströma.

## Obsada
- Lili Bech – Jenny, kelnerka
- Emil Bergendorff – Polityk
- Stina Berg – Gość
- Sven Bergvall – Młody dziennikarz
- Gustaf Callmén – Polityk
- Jenny Tschernichin-Larsson – Jego żona
- John Ekman – Członek gangu
- Gunnar Tolnæs – Karl Sterner, dziennikarz

wikiname: plwiki

title: Gatans barn

in_language: pl

wikitext:
{{Film infobox
 |tytuł            = Gatans barn
 |oryginalny tytuł =
 |grafika          =
 |opis grafiki     =
 |alt grafiki      =
 |gatunek          = [[Dramat filmowy|Dramat]]
 |rok produkcji    = 1914
 |data premiery    = [[19 października]] [[1914]] (Szwecja)
 |kraj produkcji   = [[Szwecja]]
 |język            = [[Film niemy]] ([[język szwedzki|szwedzkie]] napisy)
 |czas trwania     = 54 min
 |reżyseria        = [[Victor Sjöström]]
 |scenariusz       = [[Johanne Skram Knudsen]]
[[Poul Knudsen]]
 |główne role      = [[Lili Bech]]
[[Emil Bergendorff]]
[[Stina Berg]]
 |muzyka           = [[Hermann Gramss]]
 |zdjęcia          = [[Henrik Jaenzon]]
 |scenografia      =
 |kostiumy         =
 |montaż           =
 |produkcja        =
 |wytwórnia        = [[Svenska Bio|AB Svenska Biografteatern]]
 |dystrybucja      =
 |budżet           =
 |przychody brutto =
 |poprzednik       =
 |kontynuacja      =
 |nagrody          =
 |commons          =
 |wikicytaty       =
 |www              =
}}
'''Gatans barn''' – szwedzki niemy film dramatyczny z [[1914]] roku w reżyserii [[Victor Sjöström|Victora Sjöströma]]<ref>{{Cytuj stronę| url = http://www.silentera.com/PSFL/data/G/GatansBarn1914.html | tytuł = Progressive Silent Film List: Gatans Barn | data dostępu = 2013-03-27 | praca = Silent Era | język = en }}</ref>.

== Obsada ==
* [[Lili Bech]] – Jenny, kelnerka
* [[Emil Bergendorff]] – Polityk
* [[Stina Berg]] – Gość
* [[Sven Bergvall]] – Młody dziennikarz
* [[Gustaf Callmén]] – Polityk
* [[Jenny Tschernichin-Larsson]] – Jego żona
* [[John Ekman]] – Członek gangu
* [[Gunnar Tolnæs]] – Karl Sterner, dziennikarz

== Przypisy ==
{{Przypisy}}

== Linki zewnętrzne ==
* {{Filmweb|tytuł|120425|Gatans barn}}
* {{IMDb|tytuł|0004003|Gatans barn}}

{{Victor Sjöström}}

[[Kategoria:Filmy w reżyserii Victora Sjöströma]]
[[Kategoria:Szwedzkie filmy z 1914 roku]]
[[Kategoria:Szwedzkie filmy czarno-białe]]
[[Kategoria:Szwedzkie dramaty filmowe]]
[[Kategoria:Szwedzkie filmy nieme]]

title: Gatans barn

Gatunek: Dramat

Data premiery: 19 października 1914 (Szwecja)

Kraj produkcji: Szwecja

Język: Film niemy (szwedzkie napisy)

Czas trwania: 54 min

Reżyseria: Victor Sjöström

Scenariusz: Johanne Skram Knudsen · Poul Knudsen

Główne role: Lili Bech · Emil Bergendorff · Stina Berg

Muzyka: Hermann Gramss

Zdjęcia: Henrik Jaenzon

Wytwórnia: AB Svenska Biografteatern


text:
# Veľký Lapáš
Veľký Lapáš – wieś i gmina (obec) w powiecie Nitra, w kraju nitrzańskim na Słowacji. Znajduje się na Nizinie Naddunajskiej w kierunku na wschód od miasta Nitra. Zabudowania wsi znajdują się nad obydwoma brzegami strumienia Kadaň.

title: Veľký Lapáš

wikitext:
{{Miejscowość infobox
 |nazwa                        = Veľký Lapáš
 |nazwa oryginalna             =
 |zdjęcie                      = Nagylapás templom 4.JPG
 |opis zdjęcia                 =
 |alt zdjęcia                  =
 |herb                         =
 |flaga                        =
 |dopełniacz nazwy             =
 |państwo                      = kraj nitrzański
 |1. jednostka administracyjna =
 |2. jednostka administracyjna = [[Powiat Nitra|Nitra]]
 |stanowisko zarządzającego    = starosta
 |zarządzający                 =
 |powierzchnia                 = 8,16<ref>{{Cytuj stronę |url = https://datacube.statistics.sk/#!/view/sk/VBD_DEM/om7014rr/v_om7014rr_00_00_00_sk |tytuł = Hustota obyvateľstva - obce |autor = Statistical Office of the Slovak Republic (www.statistics.sk) |opublikowany = www.statistics.sk |data = |język = |data dostępu = 2024-03-28}} Ustawienia: ''om7014rr_obc: 8,16S_SK'', ''om7014rr_ukaz: Rozloha (Štvorcový meter)''.</ref>
 |wysokość                     = 160{{r|hiking}}
 |rok                          = {{Tooltip|2023|Liczba ludności: 2023-12-31, Gęstość zaludnienia: 2023-06-31/2023-07-01.}}
 |liczba ludności              = 2 052<ref>{{Cytuj stronę |url = https://datacube.statistics.sk/#!/view/sk/VBD_DEM/om7101rr/v_om7101rr_00_00_00_sk |tytuł = Počet obyvateľov podľa pohlavia - obce (ročne) |autor = Statistical Office of the Slovak Republic (www.statistics.sk) |opublikowany = www.statistics.sk |data = |język = |data dostępu = 2024-03-28}} Ustawienia: ''om7101rr_obc: AREAS_SK''.</ref>
 |gęstość zaludnienia          = 249,70<ref>{{Cytuj stronę |url = https://datacube.statistics.sk/#!/view/sk/VBD_DEM/om7014rr/v_om7014rr_00_00_00_sk |tytuł = Hustota obyvateľstva - obce |autor = Statistical Office of the Slovak Republic (www.statistics.sk) |opublikowany = www.statistics.sk |data = |język = |data dostępu = 2024-03-28}} Ustawienia: ''om7014rr_obc: AREAS_SK''.</ref>
 |numer kierunkowy             =
 |kod pocztowy                 = 951 04
 |tablice rejestracyjne        = NR
 |współrzędne                  = 48°17′24″N 18°11′09E
 |commons                      = category:Veľký Lapáš
 |www                          = https://www.velkylapas.sk/
}}
'''Veľký Lapáš''' – wieś i gmina ([[obec]]) w [[powiat Nitra|powiecie Nitra]], w [[kraj nitrzański|kraju nitrzańskim]] na [[Słowacja|Słowacji]]. Znajduje się na [[Nizina Naddunajska (Słowacja)|Nizinie Naddunajskiej]] w kierunku na wschód od miasta [[Nitra (miasto)|Nitra]]. Zabudowania wsi znajdują się nad obydwoma brzegami strumienia [[Kadaň (strumień)|Kadaň]]{{r|hiking}}.

== Przypisy ==
{{Przypisy|
<ref name=hiking>{{cytuj| url = https://mapy.hiking.sk| tytuł = Turystyczna mapa Słowacji | data dostępu = 2020-09-30}}</ref>
}}

{{Powiat Nitra}}

[[Kategoria:Miejscowości w powiecie Nitra]]

title: Veľký Lapáš

Państwo: Słowacja

Kraj: nitrzański

Powiat: Nitra

Tablice rejestracyjne: NR


text:
# Cmentarz żydowski w Brnie
Cmentarz żydowski w Brnie-Židenicach – jest największym i jednym z najlepiej zachowanych cmentarzem żydowskim na Morawach.
Jego historia sięga 1852 roku, kiedy to gmina żydowska zakupiła teren pod przyszły cmentarz. W tym samym roku był on już gotowy dla pochówków. W 1900 roku postawiono neoromański dom przedpogrzebowy. Na cmentarzu znajduje się 9000 macew, wśród pochowanych jest znany aktor Hugo Haas. Cmentarz jest chronionym zabytkiem kultury

title: Cmentarz żydowski w Brnie

wikitext:
{{Cmentarz infobox
 |nazwa                    = Cmentarz żydowski w Brnie
 |nazwa oryginalna         = Židovský hřbitov v Brně
 |zabytek                  = 1000148745<ref>{{Cytuj |tytuł = Detail dokumentu – G0552202 |autor = Michl Lukáš|data dostępu = 2020-03-29 |opis = Brno – Židenice, židovský hřbitov s památníkem. Evidenční list kulturní památky – původní.|opublikowany = iispp.npu.cz |url = https://iispp.npu.cz/mis_public/documentDetail.htm?id=1353473}}</ref>
 |zdjęcie                  = Židovský hřbitov v Brně.jpg
 |opis zdjęcia             = Neoromańska sala ceremonialna z 1900 r.
 |nazwa pełna              =
 |poprzednie nazwy         =
 |państwo                  = Czechy
 |miejscowość              = [[Brno]]
 |adres                    = Židenice, Nezamyslova 27
 |typ cmentarza            =
 |wyznanie                 = żydowski
 |stan cmentarza           =
 |powierzchnia cmentarza   = ok. 29 500 m²
 |liczba pochówków         =
 |liczba grobów            = 9000
 |liczba kwater            =
 |data otwarcia            = 1852
 |data ostatniego pochówku =
 |data likwidacji          =
 |zarządca                 =
 |architekt                =
 |mapa cmentarza           =
 |kod mapy                 = Brno
 |współrzędne              =
 |commons                  = Jewish cemetery Brno
 |www                      =
}}
[[Plik:Jewish cemetery in Brno-Židenice 9.JPG|thumb|Grobowce zamożnych rodzin żydowskich|alt=]]
[[Plik:Tomb of czech actor Hugo Haas from the times of the first Czechoslovak republic on the jewish cemetery in Brno-Židenice.JPG|thumb|Nagrobek [[Hugo Haas]]a|alt=]]
'''[[kirkut|Cmentarz żydowski]] w [[Brno|Brnie]]'''-Židenicach – jest największym i jednym z najlepiej zachowanych cmentarzem żydowskim na [[Morawy|Morawach]].

Jego historia sięga 1852 roku, kiedy to gmina żydowska zakupiła teren pod przyszły cmentarz. W tym samym roku był on już gotowy dla pochówków. W 1900 roku postawiono neoromański dom przedpogrzebowy. Na cmentarzu znajduje się 9000 [[macewa|macew]], wśród pochowanych jest znany aktor [[Hugo Haas]]. Cmentarz jest chronionym zabytkiem kultury<ref>{{Cytuj |tytuł = židovský hřbitov s památníkem – Památkový Katalog |data dostępu = 2020-03-29 |opublikowany = pamatkovykatalog.cz |url = https://www.pamatkovykatalog.cz/pravni-ochrana/zidovsky-hrbitov-s-pamatnikem-148745}}</ref>

== Przypisy ==
{{Przypisy}}

== Linki zewnętrzne ==
* {{Cytuj stronę | url = http://hroby.designpositive.sk/ | tytuł = Skrypt łaciński na cmentarzu żydowskim w Brnie | opublikowany = hroby.designpositive.sk | archiwum = https://web.archive.org/web/20130916142730/http://hroby.designpositive.sk/ | zarchiwizowano = 2013-09-16}}

[[Kategoria:Cmentarze żydowskie w Czechach|Brno]]
[[Kategoria:Judaica w Brnie]]

title: Cmentarz żydowski w BrnieŽidovský hřbitov v Brně

Państwo: Czechy

Miejscowość: Brno

Adres: Židenice, Nezamyslova 27

Wyznanie: żydowski


text:
# Czarny Wrzesień
Czarny Wrzesień – wojna domowa  w Jordanii pomiędzy królem Husajnem i rządem Jordanii a radykalnymi palestyńskimi organizacjami zbrojnymi trwająca od  września 1970 do lipca 1971 roku.
Początkiem wojny domowej było ogłoszenie przez Ludowy Front Wyzwolenia Palestyny powstania wyzwolonego terytorium palestyńskiego w północnej Jordanii 17 września 1970. Antyrządowe wystąpienie Palestyńczyków zostało stłumione przez wojsko jordańskie. W obronie Palestyńczyków interweniowała Syria, jednak na skutek wewnętrznych sporów w rządzącej nią partii Baas interwencja ta zakończyła się klęską. 27 września 1970 król Husajn i przewodniczący Organizacji Wyzwolenia Palestyny Jasir Arafat podpisali zawieszenie broni, wypracowane na szczycie państw arabskich w Kairze dzięki mediacji prezydenta Egiptu Gamala Abdel Nasera. Gdy jednak ten zmarł dzień po zawarciu porozumienia, Husajn postanowił ostatecznie zlikwidować ruch palestyński w Jordanii. Walki wewnętrzne zakończyły się w lipcu 1971 całkowitą klęską palestyńskich partyzantów, którzy wycofali się do Libanu i Syrii.

## Tło wydarzeń

### Palestyńczycy w Jordanii
Po I wojnie izraelsko-arabskiej Zachodni Brzeg Jordanu znalazł się w granicach Transjordanii. Na terytorium tym znajdowało się wówczas według różnych szacunków od 700 tys. do 720 tys. mieszkańców, z czego od 300 tys. do 500 tys. stanowili Arabowie wypędzeni z pozostałej części Palestyny, zaś blisko połowa straciła podczas wojny cały majątek. W 1950 Palestyńczycy stanowili 2/3 mieszkańców całej Jordanii i zdominowali ludność miejską, masowo przenosząc się do niewielkich dotąd jordańskich miast z obozów dla uchodźców. Jordania była w dodatku państwem młodym, które ogłosiło niepodległość w 1946, a wśród jej mieszkańców dominowali koczownicy i chłopi. Proces konsolidacji jordańskiego społeczeństwa został dopiero niedawno zapoczątkowany przez panującego w kraju króla Abd Allaha, dawniej emira Transjordanii. Palestyńczycy byli przeciętnie lepiej wykształceni niż Jordańczycy, co ułatwiło im zdominowanie jordańskiego szkolnictwa, handlu i gospodarki. Mieli również większe, praktycznie nieznane mieszkańcom Jordanii doświadczenia polityczne: tworzyli już wcześniej partie, wielu brało udział w walkach z dominacją brytyjską lub walczyło z osadnikami żydowskimi. Nie byli skłonni do łatwego zaakceptowania zwierzchnictwa monarchii haszymickiej, tym bardziej, że popularne były wśród nich idee panarabskie. Król Abd Allah postrzegany był przez Palestyńczyków jako jeden ze sprawców klęski Arabów w walce z Izraelem. Podejrzewano go o świadome doprowadzenie do niekorzystnego dla krajów arabskich zakończenia wojny w porozumieniu z Wielką Brytanią.
Czyniąc starania o konsolidację społeczeństwa i ukształtowanie jednego narodu jordańskiego, Abd Allah nie brał pod uwagę odrębnej tożsamości Palestyńczyków. Dążył do asymilacji mieszkańców Zachodniego Brzegu, ignorując fakt, że większość z nich, zwłaszcza ci, którzy nie opuścili obozów dla uchodźców, nadal liczyła na powrót do dawnych miejsc zamieszkania. Abd Allah zabronił posługiwania się nazwą Palestyna, utrudniał tworzenie palestyńskich instytucji, państwo faworyzowało rdzennych Jordańczyków w dostępie do stanowisk publicznych. Efekty asymilacji Palestyńczyków były niewielkie. Stąd do końca swoich rządów Abd Allah musiał utrzymywać równowagę między nieprowokowaniem Izraela a przekonywaniem Palestyńczyków, że jest w rzeczywistości zwolennikiem ich dążeń niepodległościowych.

### Rozwój palestyńskich formacji zbrojnych
W latach 50. XX wieku wśród palestyńskich uchodźców w Jordanii ukształtowały się organizacje niepodległościowe: Al-Fatah (Palestyński Ruch Wyzwolenia Narodowego) i Ruch Arabskich Nacjonalistów George’a Habasza, który był początkowo organizacją panarabską i dopiero po wojnie sześciodniowej, gdy panarabizm stracił dotychczasową popularność, przekształcił się w Ludowy Front Wyzwolenia Palestyny o profilu narodowym.
Od początku przynależności Zachodniego Brzegu do Jordanii Palestyńczycy tworzyli zbrojne oddziały, które następnie dokonywały na terytorium Izraela aktów dywersji, atakowały pojazdy, posterunki wojskowe lub kibuce. Intensywność palestyńskich ataków na Izrael wzrosła po utworzeniu Al-Fatahu. Swoje oddziały (Armię Wyzwolenia Palestyny) od początku posiadała również utworzona w 1964 Organizacja Wyzwolenia Palestyny. Skutki działań militarnych Palestyńczyków były znikome.
Panujący od 1952 król Jordanii Husajn ibn Talal prowadził w stosunku do Palestyńczyków politykę podobną, co jego ojciec. Zamierzał integrować Palestyńczyków z ogółem społeczeństwa Jordanii, zdając sobie sprawę z faktu, że nie będzie w stanie zrealizować jej oczekiwań w zakresie powrotu na ziemie zajmowane przed 1949. Husajn manifestacyjnie deklarował wrogość wobec Izraela i sympatię dla tych państw arabskich, które określały się jako antyamerykańskie. Równocześnie utrzymywał w mocy sojusz z USA (nieformalny) i Wielką Brytanią. Ten dwuznaczny kurs miał zapewnić przetrwanie wciąż niepewnej monarchii haszymickiej. W lutym 1960 Husajn nadał wszystkim Palestyńczykom obywatelstwo Jordanii, zakazując równocześnie posługiwania się nazwą „Palestyna” i manifestowania różnic między Palestyńczykami a Jordańczykami. Do 1967 król Husajn rywalizował o wpływy na ruch palestyński z prezydentem Egiptu Gamalem Abdel Naserem, który był wówczas bardziej popularny wśród Palestyńczyków niż jakikolwiek polityk palestyński. Palestyńczycy wierzyli w antyizraelską retorykę prezydenta Egiptu i jego zapewnienia o możliwości budowy niepodległej Palestyny. W rzeczywistości Abdel Naser zwiększył w 1963 zainteresowanie sprawą palestyńską, gdyż proklamowana w tym samym roku unia Egiptu z Irakiem i Syrią okazała się fikcją. Media egipskie zaprzestały atakowania jordańskiej monarchii - w zamian za to król Husajn zgodził się, by na terytorium jego kraju ukształtował się niezależny ruch palestyński. Rezultatem tych uzgodnień było utworzenie w Kairze Organizacji Wyzwolenia Palestyny, której bazą wypadową uczyniono Jordanię, a przewodniczącym – Ahmada asz-Szukajriego. Zastrzeżono również, że w razie konfliktów między władzami jordańskimi a formacjami palestyńskimi mediatorem będzie Abdel Naser, co faktycznie dawało mu możliwość ingerowania w sprawy wewnętrzne Jordanii. Początkowo jednak współpraca asz-Szukajriego z królem Husajnem układała się pomyślnie, a monarcha zaczął być akceptowany przez Palestyńczyków.

### Faktyczna autonomia palestyńska w Jordanii
Organizacja Wyzwolenia Palestyny natychmiast po powstaniu przystąpiła do rozbudowy swoich struktur wojskowych i cywilnych na terenach jordańskich zamieszkiwanych przez Palestyńczyków. Tworzyła własne urzędy, znakowane palestyńskimi flagami, obłożyła ludność dodatkowym podatkiem. Bez przeszkód mógł również działać w Jordanii Al-Fatah, który od 1965 szybko zdobywał coraz większe poparcie. Równocześnie swoje wpływy wśród Palestyńczyków starały się na mniejszą skalę budować Irak i Syria. Z ich inspiracji powstały kolejne ugrupowania polityczno-wojskowe, odpowiednio Arabski Front Wyzwolenia oraz As-Sa’ika.
Z czasem OWP wysuwała pod adresem króla Husajna coraz dalej idące postulaty, co powodowało niesnaski w ich wzajemnych relacjach. W lutym 1965 Husajn mianował premierem Wasfiego at-Talla, przeciwnika naseryzmu, usuwając z tego stanowiska sympatyzującego z Egiptem Bahdżata at-Talhuniego. At-Tall odrzucił żądania asz-Szukajriego, który domagał się obłożenia wszystkich zatrudnianych przez państwo rdzennych Jordańczyków pięcioprocentowym podatkiem na rzecz formacji palestyńskich, a także otwarcia w Ammanie oficjalnego centrum OWP. Egipska mediacja nie przyniosła efektów (od końca 1965 oficjalna propaganda tego kraju ponownie przybrała oblicze antyjordańskie), stosunki między OWP a królem nadal się pogarszały, a sympatie Palestyńczyków w tym sporze były po stronie ich organizacji. Na załamywanie się dobrych relacji między organizacją a państwem jordańskim miały również wpływ antyizraelskie działania zbrojne Palestyńczyków, które pociągały za sobą izraelskie ataki odwetowe. W takich okolicznościach 13 listopada 1966 wojska izraelskie weszły do wsi As-Samu na Zachodnim Brzegu, zabijając znaczną liczbę cywilów oraz kilkunastu żołnierzy jordańskich. Władze Jordanii zaczęły obawiać się, że Izrael może wkroczyć na cały Zachodni Brzeg; Jordania nie byłaby w stanie obronić tego terytorium. Po wydarzeniach w As-Samu w miastach Zachodniego Brzegu ponownie wybuchły antyrządowe zamieszki, których palestyńscy uczestnicy żądali, by władzę w tym regionie oddać przedstawicielom OWP. Bardziej radykalni żądali nawet, by Husajn abdykował. Wystąpienia zostały stłumione, a w lutym 1967 Jordania i Egipt przestały utrzymywać stosunki dyplomatyczne.
Wiosną 1967 Husajn dokonał jednak kolejnego zwrotu w polityce zagranicznej. 21 maja zaproponował Abdel Naserowi zawarcie sojuszu, a 30 maja podpisał w Kairze „Porozumienie o wspólnej obronie”, które nie tylko zapowiadało wspólną walkę obu państw z Izraelem, ale także podporządkowywało siły jordańskie egipskiemu dowództwu. Król zamierzał w ten sposób odzyskać popularność wśród Palestyńczyków (którzy oczekiwali nowej wojny z Izraelem z nadzieją i optymizmem), a także przeciwdziałać spodziewanej inwazji izraelskiej na Zachodni Brzeg. Wojna sześciodniowa (5-10 czerwca 1967) zakończyła się jednak całkowitą klęską Arabów. Siły jordańskie zostały rozbite, a Zachodni Brzeg 8 czerwca opanowany przez przeciwników.

### Palestyńczycy wobec Jordanii po wojnie sześciodniowej
Celem Jordanii po wojnie sześciodniowej było odzyskanie Zachodniego Brzegu (państwo nie uznało faktycznej utraty tego terytorium), toteż organizacjom palestyńskimi ponownie pozwolono na aktywną działalność, w tym na utworzenie obozów w dolinie Jordanu i wznowienie antyizraelskich akcji zbrojnych.
Przebieg wojny sześciodniowej sprawił jednak, że działacze palestyńscy doszli do przekonania, że powstanie niepodległej Palestyny będzie możliwe jedynie drogą „wojny ludowej” - samodzielnych działań partyzanckich. Zamierzali prowadzić w pełni niezależne działania zbrojne mimo faktu, że ich organizacje były zależne od ich materialnego wsparcia. Dopuścili także możliwość atakowania krajów, które ich gościły, jeśli uznali to za korzystne dla własnych celów.
Do końca 1967 i w 1968 Palestyńczycy, atakując Izrael, nadal jednak współpracowali z wojskami jordańskimi. 21 marca 1968 jordańska artyleria uratowała od rozbicia główny obóz Al-Fatah w Al-Karamie, co palestyńska propaganda ukazywała następnie jako zwycięską bitwę, w której główną rolę przypisano partyzantom; to oni rzekomo mieli przyjść z pomocą nieudolnie walczącym Jordańczykom. W ciągu kolejnych miesięcy zbrojne formacje palestyńskie przyciągnęły kilkanaście tysięcy ochotników.

### Antykrólewskie wystąpienie Palestyńczyków
Palestyńskie organizacje, uzyskujące bezpośrednią pomoc z ZSRR, zaczęły ulegać coraz większej radykalizacji w duchu lewicowym. Ich przywódcy doszli również do przekonania, że monarchia jordańska jest słaba i może zostać łatwo obalona. Niektórzy, jak George Habasz, twierdzili wprost, że walka z Haszymitami jest obowiązkiem Palestyńczyków tak samo, jak dążenie do zniszczenia Izraela. W listopadzie 1968 doszło do pierwszych starć między oddziałami armii jordańskiej a formacjami palestyńskimi. Napięcia jordańsko-palestyńskie podsycała Syria, rządzona od 1963 przez socjalistyczną partię Baas.
Król Husajn początkowo starał się uniknąć wojny domowej. Nadal sądził, że sojusz z Egiptem i Syrią, a także wspieranie formacji palestyńskich pomoże wygrać nową wojnę z Izraelem i odzyskać Zachodni Brzeg. Miał również na uwadze fakt, że wojsko jordańskie musiało dopiero zostać odtworzone po wojnie sześciodniowej. Dlatego w 1969 de facto pogodził się z opanowaniem przez organizacje palestyńskie obozów dla uchodźców na przedmieściach Ammanu i ich wzmożoną aktywnością na północy kraju. Ostatecznie uznał jednak, że działalność Palestyńczyków przynosi Jordanii większe straty niż korzyści. Latem 1970 palestyńskie formacje ponownie dopuszczały się ataków na urzędników państwowych i jordańską policję, anarchizując sytuację w największych miastach kraju. Możliwość usunięcia Palestyńczyków z Jordanii Husajn omówił z prezydentem Stanów Zjednoczonych Richardem Nixonem podczas swojej oficjalnej wizyty w Waszyngtonie w 1969, uzyskując jego aprobatę.
26 lipca 1970 Jordania zgodziła się na drugi plan pokojowy Williama Rogersa, który zakładał trzymiesięczny rozejm izraelsko-arabski, a także wycofanie się przez Izrael z ziem zajętych w toku wojny sześciodniowej. Takie rozwiązanie całkowicie satysfakcjonowało Husajna, natomiast było nie do przyjęcia dla organizacji palestyńskich. Bojówki palestyńskie w sierpniu 1970 ponownie zorganizowały serię zamachów na jordańskich urzędników, starając się całkowicie opanować sytuację w miastach. 1 września 1970 w Ammanie ostrzelany został konwój samochodów, w którym poruszał się król (nie wiadomo jednak, czy był to zaplanowany zamach). Wydarzenie to ostatecznie przekonało Husajna, że palestyńskie formacje działają na szkodę Jordanii i muszą zostać z niej usunięte.

## Czarny Wrzesień

### Porwanie samolotów pasażerskich. Wojna domowa
6 września 1970 członkowie Ludowego Frontu Wyzwolenia Palestyny dokonali porwania czterech samolotów w Europie i jednego w Bahrajnie (kolejne porwanie zostało udaremnione), a trzy z nich skierowali na pustynne lotnisko Dawson’s Field na terenie Jordanii. Większość pasażerów została uwolniona, jednak 54 z nich Palestyńczycy zatrzymali w Ammanie, zaś puste samoloty wysadzili w powietrze. Akt ten miał być demonstracją siły Palestyńczyków i słabości Jordanii. Również na początku września 1970 wizytę w Jordanii odbyli przywódcy As-Sa’iki, zapewniając, że OWP może liczyć na pomoc syryjską. W Damaszku odbywały się wiece, w czasie których wzywano do walki w obronie Palestyńczyków w Jordanii.
Jedenaście dni po porwaniu samolotów palestyńscy działacze ogłosili w Irbidzie powstanie rządu ludowego. Przywódcy LFWP obwieścili, że na terenie północnej Jordanii powstało wyzwolone terytorium palestyńskie. Król Husajn natychmiast nakazał armii jordańskiej uderzenie na obozy dla uchodźców pod Ammanem, a 16 września ogłosił powstanie rządu wojskowego z Muhammadem Dawudem al-Abbasim na czele. Walki w obozach przeciągnęły się dłużej, niż zakładał król, trwały bowiem jedenaście dni, jednak zgodnie z jego oczekiwaniami zakończyły się całkowitym sukcesem sił rządowych. OWP twierdziła następnie, że w walkach poległo 3,5 tys. Palestyńczyków. Stolica znalazła się pod kontrolą sił jordańskich. W czasie wojny domowej Palestyńczykom udzieliła pomocy Syria, wysyłając im znaczną ilość broni. Celem tej pomocy nie było jednak obalanie monarchii jordańskiej, ale utworzenie przy granicy niewielkiego terytorium palestyńskiego, co mogłoby być punktem wyjścia do rozmów z Husajnem.

### Interwencja syryjska
20 września 1970 dwieście czołgów syryjskich, oficjalnie obsługiwanych przez bojowników OWP, przekroczyło granicę syryjsko-jordańską, pomagając Palestyńczykom ponownie opanować Irbid i Adżlun. Inicjatorem takiej syryjskiej interwencji był Salah Dżadid, przywódca radykalnego skrzydła syryjskiej partii Baas, od zamachu stanu w Syrii w 1966 jeden z najpotężniejszych polityków w kraju. Minister obrony Syrii, Hafiz al-Asad, był przeciwnikiem wysyłania wojsk do Jordanii (godził się jedynie dotąd na przekazywanie broni), co jego zdaniem mogłoby wplątać kraj w wojnę z Izraelem, na którą Syria nie była gotowa. Nie skierował zatem syryjskiego lotnictwa do Jordanii wspólnie z siłami pancernymi, co stało się przyczyną klęski interweniujących, którzy musieli wycofać się po trzech dniach.

### Szczyt w Kairze. Ostateczna klęska Palestyńczyków
W celu załagodzenia konfliktu między przywódcami krajów arabskich prezydent Egiptu Gamal Abdel Naser zorganizował w Kairze szczyt w dniach 22-25 września 1970. Zostało na nim wynegocjowane porozumienie zakładające wycofanie oddziałów zbrojnych z miast jordańskich, zawieszenie broni oraz zwolnienie jeńców; porozumienie to 27 września 1970 podpisali król Husajn oraz Jasir Arafat. Wyrazem dobrej woli rządu miało być powołanie rządu cywilnego na czele z Ahmadem Tukanem. W Ammanie starcia zakończyły się. Dzień po zawarciu porozumienia Gamal Abdel Naser zmarł, co pozbawiło Palestyńczyków egipskiego wsparcia w konflikcie z królem Husajnem.
W takiej sytuacji Husajn polecił armii jordańskiej zlikwidować pozostałe jeszcze palestyńskie obozy zbrojne. W ciągu krótkiego zawieszenia broni Palestyńczycy zdołali jedynie ewakuować ocalałe oddziały na północ kraju. W marcu 1971 Jordańczycy odzyskali kontrolę nad Irbidem, zaś ostatni obóz palestyński w górach Adżlun poddał się po czterodniowym oblężeniu 17 lipca 1971. Palestyńczycy nie mogli już liczyć na pomoc syryjską, gdyż w grudniu 1970 w Syrii doszło do zamachu stanu, po którym władzę w kraju objął Hafiz al-Asad, zmieniając następnie kurs polityki zagranicznej kraju. Syria przyjęła jedynie resztki rozbitych oddziałów palestyńskich z Adżlunu. Inni ocaleli bojówkarze palestyńscy znaleźli schronienie w Libanie.

## Konsekwencje
Wskutek wydarzeń Czarnego Września dotychczasowe struktury wojskowe i polityczne ruchu, zarówno należące do OWP, jak i do konkurujących z nią formacji, zostały w znacznej mierze zniszczone. Jordania przestała być centrum palestyńskiego ruchu zbrojnego, które przeniosło się do Libanu. Równocześnie wśród Palestyńczyków wzmocniło się dążenie do utworzenia własnego państwa, a formacje palestyńskie jeszcze się zradykalizowały, co było szczególnie widoczne w latach 1971–1973. Przejawem tej radykalizacji było utworzenie w 1971 organizacji terrorystycznej Czarny Wrzesień, która swoją nazwą upamiętniała wydarzenia poprzedniego roku. Wojna domowa w 1970 dowiodła również, że jedność arabska była mitem; ugrupowania głoszące panarabizm zachowały jednak pewną popularność wśród Palestyńczyków jeszcze przez kilka lat. W odpowiedzi na zniszczenie palestyńskich oddziałów granice z Jordanią zamknęły Syria i Irak, zaś Algieria zawiesiła stosunki dyplomatyczne z Jordanią.

title: Czarny Wrzesień

wikitext:
{{Inne znaczenia|wojny domowej w Jordanii|[[Czarny wrzesień|Czarny Wrzesień]] – organizacja terrorystyczna oraz album Pei}}
{{Wojna infobox
 |nazwa        = Czarny Wrzesień
 |epoka        = czasy najnowsze
 |konflikt     =
 |grafika      = PFLP-group-1969.jpg
 |opis grafiki = Bojownicy Ludowego Frontu Wyzwolenia Palestyny w Jordanii, 1969
 |czas         = 6 września 1970 – 17 lipca 1971
 |miejsce      =
 |terytorium   = [[Jordania]]
 |przyczyna    = wystąpienie organizacji palestyńskich przeciwko królowi Jordanii
 |wynik        = stłumienie powstania
 |strona1      = [[Ludowy Front Wyzwolenia Palestyny|LFWP]]<br>{{państwo|Fatah}}
----
{{państwo|Syria|1963}}
 |strona2      = {{państwo|Jordania}}
 |dowódca1     =
 |dowódca2     =
 |siły1        =
 |siły2        =
 |straty1      = 3400 zabitych
 |straty2      = 537 zabitych
 |kod mapy     = Category:Black September in Jordan
 |współrzędne  =
 |commons      =
}}
'''Czarny Wrzesień''' – [[wojna domowa]]  w [[Jordania|Jordanii]] pomiędzy królem [[Husajn ibn Talal|Husajnem]] i rządem Jordanii a radykalnymi [[Palestyńczycy|palestyńskimi]] organizacjami zbrojnymi trwająca od  września 1970 do lipca 1971 roku.

Początkiem wojny domowej było ogłoszenie przez [[Ludowy Front Wyzwolenia Palestyny]] powstania ''wyzwolonego terytorium palestyńskiego'' w północnej Jordanii 17 września 1970. Antyrządowe wystąpienie Palestyńczyków zostało stłumione przez wojsko jordańskie. W obronie Palestyńczyków interweniowała [[Syria]], jednak na skutek wewnętrznych sporów w rządzącej nią [[partia Baas|partii Baas]] interwencja ta zakończyła się klęską. 27 września 1970 król Husajn i przewodniczący [[Organizacja Wyzwolenia Palestyny|Organizacji Wyzwolenia Palestyny]] [[Jasir Arafat]] podpisali zawieszenie broni, wypracowane na szczycie państw arabskich w [[Kair]]ze dzięki mediacji prezydenta [[Egipt]]u [[Gamal Abdel Naser|Gamala Abdel Nasera]]. Gdy jednak ten zmarł dzień po zawarciu porozumienia, Husajn postanowił ostatecznie zlikwidować ruch palestyński w Jordanii. Walki wewnętrzne zakończyły się w lipcu 1971 całkowitą klęską palestyńskich partyzantów, którzy wycofali się do [[Liban]]u i [[Syria|Syrii]].

== Tło wydarzeń ==
=== Palestyńczycy w Jordanii ===
Po [[I wojna izraelsko-arabska|I wojnie izraelsko-arabskiej]] [[Zachodni Brzeg]] [[Jordan (rzeka)|Jordanu]] znalazł się w granicach [[Jordania|Transjordanii]]<ref name="jord114" />. Na terytorium tym znajdowało się wówczas według różnych szacunków od 700 tys.<ref name="pales33">{{Cytuj książkę | autor = Jarząbek J.| tytuł = Palestyńczycy na drodze do niepodległości. Rozwój, przemiany i kryzys ruchu narodowego| wydawca = Trio| miejsce = Warszawa| rok = 2012| strony = 33-34| isbn = 9788374363013}}</ref> do 720 tys. mieszkańców<ref name="jord114" />, z czego od 300 tys.<ref name="pales33" /> do 500 tys.<ref name="jord114" /> stanowili [[Arabowie]] wypędzeni z pozostałej części [[Palestyna|Palestyny]], zaś blisko połowa straciła podczas wojny cały majątek. W 1950 Palestyńczycy stanowili 2/3 mieszkańców całej Jordanii<ref name="jord114">{{Cytuj książkę | autor = Wróblewski B.| tytuł = Jordania| wydawca = Trio| miejsce = Warszawa| rok = 2011| strony = 114-117| isbn = 9788374362764}}</ref> i zdominowali ludność miejską, masowo przenosząc się do niewielkich dotąd jordańskich miast z obozów dla uchodźców<ref name="jord114" />. Jordania była w dodatku państwem młodym, które ogłosiło niepodległość w 1946, a wśród jej mieszkańców dominowali koczownicy i chłopi. Proces konsolidacji jordańskiego społeczeństwa został dopiero niedawno zapoczątkowany przez panującego w kraju króla [[Abd Allah I ibn Husajn|Abd Allaha]], dawniej emira Transjordanii<ref name="pales33" />. Palestyńczycy byli przeciętnie lepiej wykształceni niż Jordańczycy, co ułatwiło im zdominowanie jordańskiego szkolnictwa, handlu i gospodarki<ref name="pales33" />. Mieli również większe, praktycznie nieznane mieszkańcom Jordanii doświadczenia polityczne: tworzyli już wcześniej partie, wielu brało udział w walkach z dominacją brytyjską lub walczyło z osadnikami żydowskimi<ref name="jord114" />. Nie byli skłonni do łatwego zaakceptowania zwierzchnictwa [[Haszymici|monarchii haszymickiej]], tym bardziej, że popularne były wśród nich idee [[panarabizm|panarabskie]]. Król Abd Allah postrzegany był przez Palestyńczyków jako jeden ze sprawców klęski Arabów w walce z [[Izrael]]em. Podejrzewano go o świadome doprowadzenie do niekorzystnego dla krajów arabskich zakończenia wojny w porozumieniu z [[Wielka Brytania|Wielką Brytanią]]<ref name="jord114" />.

Czyniąc starania o konsolidację społeczeństwa i ukształtowanie jednego narodu jordańskiego, Abd Allah nie brał pod uwagę odrębnej tożsamości Palestyńczyków. Dążył do asymilacji mieszkańców Zachodniego Brzegu, ignorując fakt, że większość z nich, zwłaszcza ci, którzy nie opuścili obozów dla uchodźców, nadal liczyła na powrót do dawnych miejsc zamieszkania. Abd Allah zabronił posługiwania się nazwą ''Palestyna'', utrudniał tworzenie palestyńskich instytucji, państwo faworyzowało rdzennych Jordańczyków w dostępie do stanowisk publicznych<ref name="pales33" />. Efekty asymilacji Palestyńczyków były niewielkie<ref name="pales33" />. Stąd do końca swoich rządów Abd Allah musiał utrzymywać równowagę między nieprowokowaniem Izraela a przekonywaniem Palestyńczyków, że jest w rzeczywistości zwolennikiem ich dążeń niepodległościowych<ref name="pales33" />.

=== Rozwój palestyńskich formacji zbrojnych ===
W latach 50. XX wieku wśród palestyńskich uchodźców w Jordanii ukształtowały się organizacje niepodległościowe: [[Al-Fatah]] (Palestyński Ruch Wyzwolenia Narodowego) i [[Ruch Arabskich Nacjonalistów]] [[George Habasz|George’a Habasza]]<ref>{{Cytuj książkę | autor = Jarząbek J.| tytuł = Palestyńczycy na drodze do niepodległości. Rozwój, przemiany i kryzys ruchu narodowego| wydawca = Trio| miejsce = Warszawa| rok = 2012| strony = 35| isbn = 9788374363013}}</ref>, który był początkowo organizacją [[panarabizm|panarabską]] i dopiero po [[wojna sześciodniowa|wojnie sześciodniowej]], gdy panarabizm stracił dotychczasową popularność, przekształcił się w [[Ludowy Front Wyzwolenia Palestyny]] o profilu narodowym<ref name="pales37">{{Cytuj książkę | autor = Jarząbek J.| tytuł = Palestyńczycy na drodze do niepodległości. Rozwój, przemiany i kryzys ruchu narodowego| wydawca = Trio| miejsce = Warszawa| rok = 2012| strony = 37-38| isbn = 9788374363013}}</ref>.

Od początku przynależności Zachodniego Brzegu do Jordanii Palestyńczycy tworzyli zbrojne oddziały, które następnie dokonywały na terytorium Izraela aktów [[dywersja|dywersji]], atakowały pojazdy, posterunki wojskowe lub [[kibuc]]e. Intensywność palestyńskich ataków na Izrael wzrosła po utworzeniu Al-Fatahu. Swoje oddziały (Armię Wyzwolenia Palestyny) od początku posiadała również utworzona w 1964 [[Organizacja Wyzwolenia Palestyny]]. Skutki działań militarnych Palestyńczyków były znikome<ref>{{Cytuj książkę | autor = Jarząbek J.| tytuł = Palestyńczycy na drodze do niepodległości. Rozwój, przemiany i kryzys ruchu narodowego| wydawca = Trio| miejsce = Warszawa| rok = 2012| strony = 39-41| isbn = 9788374363013}}</ref>.

Panujący od 1952 król Jordanii [[Husajn ibn Talal]] prowadził w stosunku do Palestyńczyków politykę podobną, co jego ojciec. Zamierzał integrować Palestyńczyków z ogółem społeczeństwa Jordanii, zdając sobie sprawę z faktu, że nie będzie w stanie zrealizować jej oczekiwań w zakresie powrotu na ziemie zajmowane przed 1949. Husajn manifestacyjnie deklarował wrogość wobec [[Izrael]]a i sympatię dla tych państw arabskich, które określały się jako anty[[Stany Zjednoczone|amerykańskie]]. Równocześnie utrzymywał w mocy sojusz z USA (nieformalny) i [[Wielka Brytania|Wielką Brytanią]]. Ten dwuznaczny kurs miał zapewnić przetrwanie wciąż niepewnej monarchii haszymickiej<ref>{{Cytuj książkę | autor = Wróblewski B.| tytuł = Jordania| wydawca = Trio| miejsce = Warszawa| rok = 2011| strony = 148| isbn = 9788374362764}}</ref>. W lutym 1960 Husajn nadał wszystkim Palestyńczykom obywatelstwo Jordanii, zakazując równocześnie posługiwania się nazwą „Palestyna” i manifestowania różnic między Palestyńczykami a Jordańczykami<ref>{{Cytuj książkę | autor = Wróblewski B.| tytuł = Jordania| wydawca = Trio| miejsce = Warszawa| rok = 2011| strony = 152| isbn = 9788374362764}}</ref>. Do 1967 król Husajn rywalizował o wpływy na ruch palestyński z prezydentem [[Egipt]]u [[Gamal Abdel Naser|Gamalem Abdel Naserem]], który był wówczas bardziej popularny wśród Palestyńczyków niż jakikolwiek polityk palestyński. Palestyńczycy wierzyli w antyizraelską retorykę prezydenta Egiptu i jego zapewnienia o możliwości budowy niepodległej Palestyny. W rzeczywistości Abdel Naser zwiększył w 1963 zainteresowanie sprawą palestyńską, gdyż proklamowana w tym samym roku unia Egiptu z [[Irak]]iem i [[Syria|Syrią]] okazała się fikcją. Media egipskie zaprzestały atakowania jordańskiej monarchii - w zamian za to król Husajn zgodził się, by na terytorium jego kraju ukształtował się niezależny ruch palestyński. Rezultatem tych uzgodnień było utworzenie w [[Kair]]ze [[Organizacja Wyzwolenia Palestyny|Organizacji Wyzwolenia Palestyny]], której bazą wypadową uczyniono Jordanię, a przewodniczącym – [[Ahmad asz-Szukajri|Ahmada asz-Szukajriego]]. Zastrzeżono również, że w razie konfliktów między władzami jordańskimi a formacjami palestyńskimi mediatorem będzie Abdel Naser, co faktycznie dawało mu możliwość ingerowania w sprawy wewnętrzne Jordanii. Początkowo jednak współpraca asz-Szukajriego z królem Husajnem układała się pomyślnie, a monarcha zaczął być akceptowany przez Palestyńczyków<ref name="jord159">{{Cytuj książkę | autor = Wróblewski B.| tytuł = Jordania| wydawca = Trio| miejsce = Warszawa| rok = 2011| strony = 159-161| isbn = 9788374362764}}</ref>.

=== Faktyczna autonomia palestyńska w Jordanii ===
Organizacja Wyzwolenia Palestyny natychmiast po powstaniu przystąpiła do rozbudowy swoich struktur wojskowych i cywilnych na terenach jordańskich zamieszkiwanych przez Palestyńczyków. Tworzyła własne urzędy, znakowane palestyńskimi flagami, obłożyła ludność dodatkowym podatkiem<ref name="jord159" />. Bez przeszkód mógł również działać w Jordanii Al-Fatah, który od 1965 szybko zdobywał coraz większe poparcie<ref name="jord159" />. Równocześnie swoje wpływy wśród Palestyńczyków starały się na mniejszą skalę budować [[Irak]] i [[Syria]]<ref name="pales37" />. Z ich inspiracji powstały kolejne ugrupowania polityczno-wojskowe, odpowiednio [[Arabski Front Wyzwolenia]] oraz [[As-Sa’ika]]<ref name="pales45" />.

Z czasem OWP wysuwała pod adresem króla Husajna coraz dalej idące postulaty, co powodowało niesnaski w ich wzajemnych relacjach. W lutym 1965 Husajn mianował premierem [[Wasfi at-Tall|Wasfiego at-Talla]], przeciwnika [[naseryzm]]u, usuwając z tego stanowiska sympatyzującego z Egiptem [[Bahdżat at-Talhuni|Bahdżata at-Talhuniego]]. At-Tall odrzucił żądania asz-Szukajriego, który domagał się obłożenia wszystkich zatrudnianych przez państwo rdzennych Jordańczyków pięcioprocentowym podatkiem na rzecz formacji palestyńskich, a także otwarcia w [[Amman]]ie oficjalnego centrum OWP. Egipska mediacja nie przyniosła efektów (od końca 1965 oficjalna propaganda tego kraju ponownie przybrała oblicze antyjordańskie), stosunki między OWP a królem nadal się pogarszały, a sympatie Palestyńczyków w tym sporze były po stronie ich organizacji<ref name="jord159" />. Na załamywanie się dobrych relacji między organizacją a państwem jordańskim miały również wpływ antyizraelskie działania zbrojne Palestyńczyków, które pociągały za sobą izraelskie ataki odwetowe. W takich okolicznościach 13 listopada 1966 wojska izraelskie weszły do wsi [[As-Samu]] na Zachodnim Brzegu, zabijając znaczną liczbę cywilów oraz kilkunastu żołnierzy jordańskich. Władze Jordanii zaczęły obawiać się, że Izrael może wkroczyć na cały Zachodni Brzeg; Jordania nie byłaby w stanie obronić tego terytorium<ref name="jord159" />. Po wydarzeniach w As-Samu w miastach Zachodniego Brzegu ponownie wybuchły antyrządowe zamieszki, których palestyńscy uczestnicy żądali, by władzę w tym regionie oddać przedstawicielom OWP. Bardziej radykalni żądali nawet, by Husajn abdykował. Wystąpienia zostały stłumione, a w lutym 1967 Jordania i Egipt przestały utrzymywać stosunki dyplomatyczne<ref name="jord159" />.
[[Plik:Nasser, Hussein and Amer before signing Egyptian-Jordanian defense pact.jpg|200px|right|thumb|Król Husajn, Gamal Abdel Naser i marszałek Egiptu [[Abd al-Hakim Amir]] przed podpisaniem jordańsko-egipskiego porozumienia o wspólnej obronie]]
Wiosną 1967 Husajn dokonał jednak kolejnego zwrotu w polityce zagranicznej. 21 maja zaproponował Abdel Naserowi zawarcie sojuszu, a 30 maja podpisał w Kairze „Porozumienie o wspólnej obronie”, które nie tylko zapowiadało wspólną walkę obu państw z Izraelem, ale także podporządkowywało siły jordańskie egipskiemu dowództwu. Król zamierzał w ten sposób odzyskać popularność wśród Palestyńczyków (którzy oczekiwali nowej wojny z Izraelem z nadzieją i optymizmem), a także przeciwdziałać spodziewanej inwazji izraelskiej na Zachodni Brzeg<ref>{{Cytuj książkę | autor = Wróblewski B.| tytuł = Jordania| wydawca = Trio| miejsce = Warszawa| rok = 2011| strony = 162-163| isbn = 9788374362764}}</ref>. [[Wojna sześciodniowa]] (5-10 czerwca 1967) zakończyła się jednak całkowitą klęską Arabów. Siły jordańskie zostały rozbite, a Zachodni Brzeg 8 czerwca opanowany przez przeciwników<ref>{{Cytuj książkę | autor = Wróblewski B.| tytuł = Jordania| wydawca = Trio| miejsce = Warszawa| rok = 2011| strony = 165-166| isbn = 9788374362764}}</ref>.

=== Palestyńczycy wobec Jordanii po wojnie sześciodniowej ===
Celem Jordanii po wojnie sześciodniowej było odzyskanie Zachodniego Brzegu (państwo nie uznało faktycznej utraty tego terytorium), toteż organizacjom palestyńskimi ponownie pozwolono na aktywną działalność, w tym na utworzenie obozów w dolinie Jordanu i wznowienie antyizraelskich akcji zbrojnych<ref>{{Cytuj książkę | autor = Wróblewski B.| tytuł = Jordania| wydawca = Trio| miejsce = Warszawa| rok = 2011| strony = 168-169| isbn = 9788374362764}}</ref>.
Przebieg wojny sześciodniowej sprawił jednak, że działacze palestyńscy doszli do przekonania, że powstanie niepodległej Palestyny będzie możliwe jedynie drogą „wojny ludowej” - samodzielnych działań [[wojna partyzancka|partyzanckich]]. Zamierzali prowadzić w pełni niezależne działania zbrojne mimo faktu, że ich organizacje były zależne od ich materialnego wsparcia<ref name="st51">{{Cytuj książkę | autor = Zielińska K.| tytuł = Stosunki syryjsko-palestyńskie| wydawca = Fundacja Studiów Międzynarodowych| miejsce = Warszawa| rok = 2007| strony = 49-51|isbn = 9788389050335}}</ref>. Dopuścili także możliwość atakowania krajów, które ich gościły, jeśli uznali to za korzystne dla własnych celów<ref name="st51" />.
Do końca 1967 i w 1968 Palestyńczycy, atakując Izrael, nadal jednak współpracowali z wojskami jordańskimi. 21 marca 1968 jordańska artyleria uratowała od rozbicia główny obóz Al-Fatah w [[Al-Karama (Jordania)|Al-Karamie]], co palestyńska propaganda ukazywała następnie jako [[operacja Tofet|zwycięską bitwę]], w której główną rolę przypisano partyzantom; to oni rzekomo mieli przyjść z pomocą nieudolnie walczącym Jordańczykom. W ciągu kolejnych miesięcy zbrojne formacje palestyńskie przyciągnęły kilkanaście tysięcy ochotników<ref name="jord170">{{Cytuj książkę | autor = Wróblewski B.| tytuł = Jordania| wydawca = Trio| miejsce = Warszawa| rok = 2011| strony = 170-172| isbn = 9788374362764}}</ref>.

=== Antykrólewskie wystąpienie Palestyńczyków ===
[[Plik:Arafat Darwish Habash.jpg|200px|right|thumb|[[Jasir Arafat]] (przywódca [[Organizacja Wyzwolenia Palestyny|Organizacji Wyzwolenia Palestyny]], [[Mahmud Darwisz]] (działacz OWP i palestyński poeta) i [[George Habasz]] (twórca [[Ludowy Front Wyzwolenia Palestyny|Ludowego Frontu Wyzwolenia Palestyny)]]]]
[[Plik:Hussein 1978.jpg|200px|right|thumb|Król Jordanii Husajn]]
Palestyńskie organizacje, uzyskujące bezpośrednią pomoc z [[Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich|ZSRR]], zaczęły ulegać coraz większej [[skrajna lewica|radykalizacji w duchu lewicowym]]. Ich przywódcy doszli również do przekonania, że monarchia jordańska jest słaba i może zostać łatwo obalona<ref name="jord170" />. Niektórzy, jak George Habasz, twierdzili wprost, że walka z Haszymitami jest obowiązkiem Palestyńczyków tak samo, jak dążenie do zniszczenia Izraela. W listopadzie 1968 doszło do pierwszych starć między oddziałami armii jordańskiej a formacjami palestyńskimi<ref name="jord170" />. Napięcia jordańsko-palestyńskie podsycała Syria, rządzona [[zamach stanu w Syrii (1963)|od 1963]] przez [[socjalizm arabski|socjalistyczną]] [[Partia Baas|partię Baas]]<ref name="st51" />.

Król Husajn początkowo starał się uniknąć wojny domowej. Nadal sądził, że sojusz z Egiptem i Syrią, a także wspieranie formacji palestyńskich pomoże wygrać [[wojna na wyczerpanie (1967–1970)|nową wojnę]] z Izraelem i odzyskać Zachodni Brzeg. Miał również na uwadze fakt, że wojsko jordańskie musiało dopiero zostać odtworzone po wojnie sześciodniowej. Dlatego w 1969 ''de facto'' pogodził się z opanowaniem przez organizacje palestyńskie obozów dla uchodźców na przedmieściach [[Amman]]u i ich wzmożoną aktywnością na północy kraju. Ostatecznie uznał jednak, że działalność Palestyńczyków przynosi Jordanii większe straty niż korzyści. Latem 1970 palestyńskie formacje ponownie dopuszczały się ataków na urzędników państwowych i jordańską policję, anarchizując sytuację w największych miastach kraju<ref name="jord173">{{Cytuj książkę | autor = Wróblewski B.| tytuł = Jordania| wydawca = Trio| miejsce = Warszawa| rok = 2011| strony = 173-175| isbn = 9788374362764}}</ref>. Możliwość usunięcia Palestyńczyków z Jordanii Husajn omówił z prezydentem Stanów Zjednoczonych [[Richard Nixon|Richardem Nixonem]] podczas swojej oficjalnej wizyty w Waszyngtonie w 1969, uzyskując jego aprobatę<ref>Czornik K., ''Królestwo Jordanii w polityce Stanów Zjednoczonych wobec Bliskiego Wschodu w okresie pozimnowojennym'', „Studia Politicae Universitatis Silesiensis”, t. XII, Katowice 2014, ISSN 0208-6336, s. 139.</ref>.

26 lipca 1970 Jordania zgodziła się na drugi plan pokojowy [[William P. Rogers|Williama Rogersa]], który zakładał trzymiesięczny rozejm izraelsko-arabski, a także wycofanie się przez Izrael z ziem zajętych w toku wojny sześciodniowej. Takie rozwiązanie całkowicie satysfakcjonowało Husajna, natomiast było nie do przyjęcia dla organizacji palestyńskich. Bojówki palestyńskie w sierpniu 1970 ponownie zorganizowały serię zamachów na jordańskich urzędników, starając się całkowicie opanować sytuację w miastach. 1 września 1970 w Ammanie ostrzelany został konwój samochodów, w którym poruszał się król (nie wiadomo jednak, czy był to zaplanowany zamach). Wydarzenie to ostatecznie przekonało Husajna, że palestyńskie formacje działają na szkodę Jordanii i muszą zostać z niej usunięte<ref name="jord173" />.

== Czarny Wrzesień ==
=== Porwanie samolotów pasażerskich. Wojna domowa ===

6 września 1970 członkowie Ludowego Frontu Wyzwolenia Palestyny dokonali porwania czterech samolotów w [[Europa|Europie]] i jednego w [[Bahrajn]]ie (kolejne porwanie zostało udaremnione), a trzy z nich skierowali na pustynne lotnisko [[Dawson’s Field]] na terenie Jordanii. Większość pasażerów została uwolniona, jednak 54 z nich Palestyńczycy zatrzymali w Ammanie, zaś puste samoloty wysadzili w powietrze. Akt ten miał być demonstracją siły Palestyńczyków i słabości Jordanii<ref name="jord173" />. Również na początku września 1970 wizytę w Jordanii odbyli przywódcy As-Sa’iki, zapewniając, że OWP może liczyć na pomoc syryjską. W [[Damaszek|Damaszku]] odbywały się wiece, w czasie których wzywano do walki w obronie Palestyńczyków w Jordanii<ref name="st51" />.

Jedenaście dni po porwaniu samolotów palestyńscy działacze ogłosili w Irbidzie powstanie rządu ludowego<ref name="jord173" />. Przywódcy LFWP obwieścili, że na terenie północnej Jordanii powstało wyzwolone terytorium palestyńskie<ref name="pales45">{{Cytuj książkę | autor = Jarząbek J.| tytuł = Palestyńczycy na drodze do niepodległości. Rozwój, przemiany i kryzys ruchu narodowego| wydawca = Trio| miejsce = Warszawa| rok = 2012| strony = 45| isbn = 9788374363013}}</ref>. Król Husajn natychmiast nakazał armii jordańskiej uderzenie na obozy dla uchodźców pod Ammanem, a 16 września ogłosił powstanie rządu wojskowego z [[Muhammad Dawud al-Abbasi|Muhammadem Dawudem al-Abbasim]] na czele. Walki w obozach przeciągnęły się dłużej, niż zakładał król, trwały bowiem jedenaście dni, jednak zgodnie z jego oczekiwaniami zakończyły się całkowitym sukcesem sił rządowych. OWP twierdziła następnie, że w walkach poległo 3,5 tys. Palestyńczyków. Stolica znalazła się pod kontrolą sił jordańskich<ref name="jord173" />. W czasie wojny domowej Palestyńczykom udzieliła pomocy Syria, wysyłając im znaczną ilość broni. Celem tej pomocy nie było jednak obalanie monarchii jordańskiej, ale utworzenie przy granicy niewielkiego terytorium palestyńskiego, co mogłoby być punktem wyjścia do rozmów z Husajnem<ref name="st51" />.

=== Interwencja syryjska ===
20 września 1970 dwieście czołgów syryjskich, oficjalnie obsługiwanych przez bojowników OWP, przekroczyło granicę syryjsko-jordańską, pomagając Palestyńczykom ponownie opanować [[Irbid]] i [[Adżlun]]<ref name="jord173" />. Inicjatorem takiej syryjskiej interwencji był [[Salah Dżadid]], przywódca radykalnego skrzydła [[Partia Baas (Syria)|syryjskiej partii Baas]], od [[zamach stanu w Syrii (1966)|zamachu stanu w Syrii w 1966]] jeden z najpotężniejszych polityków w kraju<ref>Ł. Fyderek: ''Pretorianie i technokraci w reżimie politycznym Syrii''. Kraków: Księgarnia Akademicka, 2011, s. 48-52. {{ISBN|9788376381114}}.</ref>. Minister obrony Syrii, [[Hafiz al-Asad]], był przeciwnikiem wysyłania wojsk do Jordanii (godził się jedynie dotąd na przekazywanie broni), co jego zdaniem mogłoby wplątać kraj w wojnę z Izraelem, na którą Syria nie była gotowa. Nie skierował zatem syryjskiego lotnictwa do Jordanii wspólnie z siłami pancernymi, co stało się przyczyną klęski interweniujących<ref name="st51" />, którzy musieli wycofać się po trzech dniach<ref name="jord173" />.

=== Szczyt w Kairze. Ostateczna klęska Palestyńczyków ===
[[Plik:Nasser brokering ceasefire with Chairman Arafat and King Hussein.jpg|200px|right|thumb|Negocjacje w sprawie porozumienia jordańsko-palestyńskiego. Od lewej Jasir Arafat, Gamal Abdel Naser i król Husajn]]
W celu załagodzenia konfliktu między przywódcami krajów arabskich prezydent Egiptu Gamal Abdel Naser zorganizował w Kairze szczyt w dniach 22-25 września 1970<ref name="jord173" />. Zostało na nim wynegocjowane porozumienie zakładające wycofanie oddziałów zbrojnych z miast jordańskich, zawieszenie broni oraz zwolnienie jeńców; porozumienie to 27 września 1970 podpisali król Husajn oraz Jasir Arafat. Wyrazem dobrej woli rządu miało być powołanie rządu cywilnego na czele z [[Ahmad Tukan|Ahmadem Tukanem]]. W Ammanie starcia zakończyły się<ref name="jord176">{{Cytuj książkę | autor = Wróblewski B.| tytuł = Jordania| wydawca = Trio| miejsce = Warszawa| rok = 2011| strony = 176| isbn = 9788374362764}}</ref>. Dzień po zawarciu porozumienia Gamal Abdel Naser zmarł, co pozbawiło Palestyńczyków egipskiego wsparcia w konflikcie z królem Husajnem<ref name="jord176" />.

W takiej sytuacji Husajn polecił armii jordańskiej zlikwidować pozostałe jeszcze palestyńskie obozy zbrojne. W ciągu krótkiego zawieszenia broni Palestyńczycy zdołali jedynie ewakuować ocalałe oddziały na północ kraju. W marcu 1971 Jordańczycy odzyskali kontrolę nad Irbidem, zaś ostatni obóz palestyński w górach Adżlun poddał się po czterodniowym oblężeniu 17 lipca 1971<ref name="jord176" />. Palestyńczycy nie mogli już liczyć na pomoc syryjską, gdyż w grudniu 1970 w Syrii doszło do [[zamach stanu w Syrii (1970)|zamachu stanu]], po którym władzę w kraju objął Hafiz al-Asad, [[Ruch Korygujący|zmieniając]] następnie kurs polityki zagranicznej kraju<ref>{{Cytuj książkę | autor = Zielińska K.| tytuł = Stosunki syryjsko-palestyńskie| wydawca = Fundacja Studiów Międzynarodowych| miejsce = Warszawa| rok = 2007| strony = 51-52|isbn = 9788389050335}}</ref>. Syria przyjęła jedynie resztki rozbitych oddziałów palestyńskich z Adżlunu<ref name="jord176" />. Inni ocaleli bojówkarze palestyńscy znaleźli schronienie w [[Liban]]ie<ref name="pales45" />.

== Konsekwencje ==
Wskutek wydarzeń Czarnego Września dotychczasowe struktury wojskowe i polityczne ruchu, zarówno należące do OWP, jak i do konkurujących z nią formacji, zostały w znacznej mierze zniszczone. Jordania przestała być centrum palestyńskiego ruchu zbrojnego, które przeniosło się do Libanu<ref name="pales45" />. Równocześnie wśród Palestyńczyków wzmocniło się dążenie do utworzenia własnego państwa<ref name="bw">Zdanowski J.: ''Historia Bliskiego Wschodu w XX wieku''. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 2010, s. 279. {{ISBN|9788304050396}}.</ref>, a formacje palestyńskie jeszcze się zradykalizowały, co było szczególnie widoczne w latach 1971–1973<ref name="pales45" />. Przejawem tej radykalizacji było utworzenie w 1971 organizacji terrorystycznej [[Czarny Wrzesień (organizacja)|Czarny Wrzesień]], która swoją nazwą upamiętniała wydarzenia poprzedniego roku<ref>{{Cytuj książkę | autor = Wróblewski B.| tytuł = Jordania| wydawca = Trio| miejsce = Warszawa| rok = 2011| strony = 177| isbn = 9788374362764}}</ref>. Wojna domowa w 1970 dowiodła również, że jedność arabska była mitem; ugrupowania głoszące panarabizm zachowały jednak pewną popularność wśród Palestyńczyków jeszcze przez kilka lat<ref>{{Cytuj książkę | autor = Jarząbek J.| tytuł = Palestyńczycy na drodze do niepodległości. Rozwój, przemiany i kryzys ruchu narodowego| wydawca = Trio| miejsce = Warszawa| rok = 2012| strony = 46| isbn = 9788374363013}}</ref>. W odpowiedzi na zniszczenie palestyńskich oddziałów granice z Jordanią zamknęły Syria i Irak, zaś [[Algieria]] zawiesiła stosunki dyplomatyczne z Jordanią<ref name="bw" />.

== Przypisy ==
{{Przypisy}}

{{Kontrola autorytatywna}}

[[Kategoria:Jordania w XX wieku]]
[[Kategoria:1970 w Azji]]
[[Kategoria:1971 w Azji]]
[[Kategoria:Syria w XX wieku]]
[[Kategoria:Palestyński ruch niepodległościowy]]

title: Czarny Wrzesień

Czas: 6 września 1970 – 17 lipca 1971

Terytorium: Jordania

Wynik: stłumienie powstania

title: Strony konfliktu

LFWP · Fatah Syria: Jordania

title: Straty

3400 zabitych: 537 zabitych


text:
# Klamelizaur
Klamelizaur (Klamelisaurus gobiensis) – czworonożny, roślinożerny dinozaur z grupy zauropodów (Sauropoda) o bliżej niesprecyzowanej pozycji systematycznej, prawdopodobni espokrewniony z mamenchizaurem.
Znaczenie jego nazwy – jaszczur z gór Kalameili
Żył w okresie późnej jury (ok. 156-154 mln lat temu) na terenach Azji. Długość ciała ok. 17 m, wysokość ok. 5,5 m, masa ok. 20 t. Jego szczątki znaleziono w Chinach (na pustyni Gobi).
Był to zauropod, przedstawiał pośrednią formę w ewolucji zauropodów. Posiadał masywne zęby i wysoki kręgosłup. Może okazać się dorosłym osobnikiem belluzaura.

title: Klamelizaur

wikitext:
{{Zwierzę infobox
 |nazwa zwyczajowa       = Klamelizaur
 |nazwa łacińska         = ''Klamelisaurus gobiensis''
 |TSN                    =
 |zoolog                 = Zhao Xijin, 1993
 |okres istnienia        =
 |grafika                = Klamelisaurus-scene-v1.jpg
 |opis grafiki           = Klamelisaurus gobiensis
 |typ                    = [[strunowce]]
 |podtyp                 = [[kręgowce]]
 |gromada                = [[zauropsydy]]
 |podgromada             = [[diapsydy]]
 |nadrząd                = [[dinozaury]]
 |rząd                   = [[dinozaury gadziomiedniczne]]
 |podrząd                = [[zauropodomorfy]]
 |infrarząd              = [[zauropody]]
 |rodzaj                 = '''klamelizaur'''
 |gatunek                = ''Klamelisaurus gobiensis''
 |synonimy               =
 |wikispecies            =
 |commons                =
}}
'''Klamelizaur''' (''Klamelisaurus gobiensis'') – czworonożny, roślinożerny [[dinozaur]] z grupy [[zauropody|zauropodów]] (Sauropoda) o bliżej niesprecyzowanej pozycji systematycznej, prawdopodobni espokrewniony z [[mamenchizaur]]em.

Znaczenie jego nazwy – '''''jaszczur z gór Kalameili'''''

Żył w okresie późnej [[jura|jury]] (ok. 156-154 mln lat temu) na terenach [[Azja|Azji]]. Długość ciała ok. 17 m, wysokość ok. 5,5 m, masa ok. 20 t. Jego szczątki znaleziono w [[Chiny|Chinach]] (na pustyni [[Gobi]]).

Był to zauropod, przedstawiał pośrednią formę w ewolucji zauropodów. Posiadał masywne zęby i wysoki [[kręgosłup]]. Może okazać się dorosłym osobnikiem [[belluzaur]]a.

== Linki zewnętrzne ==
* [http://the_dinosauria.tripod.com/klamelisaurus.html klamelizaur na the_dinosauria.tripod.com] {{lang|pl}}
* {{Cytuj stronę | url = http://www.dinoruss.com/de_4/5a6c252.htm | tytuł = klamelizaur na dinoruss.com | opublikowany = dinoruss.com | archiwum = https://web.archive.org/web/20070813190541/http://www.dinoruss.com/de_4/5a6c252.htm | zarchiwizowano = 2007-08-13}} {{lang|en}}

{{dinozaury}}

[[Kategoria:Zauropody]]
[[Kategoria:Dinozaury Azji]]
[[Kategoria:Dinozaury jury]]
[[Kategoria:Gatunki i podgatunki zwierząt nazwane w 1993 roku]]

title: Klamelizaur

Domena: eukarionty

Królestwo: zwierzęta

Typ: strunowce

Podtyp: kręgowce

Gromada: zauropsydy

Podgromada: diapsydy

Nadrząd: dinozaury

Rząd: dinozaury gadziomiedniczne

Podrząd: zauropodomorfy

Infrarząd: zauropody

Rodzaj: klamelizaur

Gatunek: Klamelisaurus gobiensis


text:
# Szatałowskie osiedle wiejskie
Szatałowskoje (ros. Шаталовское сельское поселение) – jednostka administracyjna wchodząca w skład rejonu poczinkowskiego w оbwodzie smoleńskim w Rosji.
Centrum administracyjnym osiedla jest dieriewnia Szatałowo.

## Geografia
Powierzchnia osiedla wynosi 122,76 km².

## Historia
Osiedle powstało na mocy uchwały obwodu smoleńskiego z 28 grudnia 2004 r., a uchwałą z 20 grudnia 2018 z dniem 1 stycznia 2019 w granicach osiedla wiejskiego Szatałowskoje znalazły się wszystkie miejscowości zlikwidowanych osiedli dańkowskiego i waśkowskiego.

## Demografia
W 2020 roku osiedle wiejskie zamieszkiwało 5845 mieszkańców.

## Miejscowości
W skład jednostki administracyjnej wchodzi 38 miejscowości, w tym jedno osiedle (Szatałowo-1) i 37 dieriewni (Aleksino Otdielenije, Azarowka, Bazylewka, Bierieżok, Bogowka, Chicowka, Cyganowka, Dańkowo, Dmitrijewka, Engielgardtowskaja, Galejewka, Gaponowo, Gawriukowka, Guta, Kazarinka, Kisielewka, Kostinskoje, Koziatniki, Lipki, Lnozawod, Maczuły, Maczuły-1, Michajłowka, Mitiuli, Nikulino, Nowosielje, Nowosielje, Sieminowo, Słoboda, Słoboda-Połujewo, Storino, Swały, Szatałowo, Waśkowo, Woroszyłowo, Zimnicy, Żygałowo).

title: Szatałowskie osiedle wiejskie

wikitext:
{{Jednostka administracyjna infobox
 |nazwa                           = Szatałowskoje
 |nazwa oryginalna                = Шаталовское сельское поселение
 |dopełniacz nazwy                =
 |jednostka                       = osiedle wiejskie
 |zdjęcie                         =
 |opis zdjęcia                    =
 |alt zdjęcia                     =
 |herb                            =
 |flaga                           =
 |hymn                            =
 |dewiza                          =
 |państwo                         = obwód smoleński
 |1. jednostka administracyjna    =
 |2. jednostka administracyjna    =
 |3. jednostka administracyjna    =
 |4. jednostka administracyjna    =
 |5. jednostka administracyjna    = [[Rejon poczinkowski (obwód smoleński)|poczinkowski]]
 |siedziba                        = [[Szatałowo (obwód smoleński)|Szatałowo]]
 |ISO 3166-2                      =
 |stanowisko zarządzającego       =
 |zarządzający                    = Jelena Zykowa<ref name="hom2">{{cytuj stronę | url = https://shatalovskoe.admin-smolensk.ru/ | tytuł = Глава муниципального образования Шаталовского сельского поселения: Зыкова Елена Алексеевнаа | opublikowany = shatalovskoe.admin-smolensk.ru | data dostępu = 2021-02-04}} (ros.)</ref>
 |powierzchnia                    = 122,76 km²<ref name="are">{{cytuj stronę | url = https://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst66/DBInet.cgi?pl=8006001 | tytuł = Смоленская область. Общая площадь земель муниципального образования | opublikowany = www.gks.ru | data dostępu = 2021-02-04}} (ros.)</ref>
 |rok                             = 2020
 |liczba ludności                 = 5845<ref name="dem">{{cytuj stronę | url = https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/CcG8qBhP/mun_obr2020.rar | archiwum = https://web.archive.org/web/20200822004543/https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/CcG8qBhP/mun_obr2020.rar | tytuł = Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2020 года | opublikowany = rosstat.gov.ru | data dostępu = 2021-02-04}} (ros.)</ref>
 |gęstość zaludnienia             =
 |numer kierunkowy                = +7 48149<ref name="tel">{{Cytuj stronę |url = https://na-svyazi.ru/russia_code.htm |tytuł = Телефонные коды городов Российской Федерации |opublikowany = na-svyazi.ru |data dostępu = 2021-02-04}} (ros.)</ref>
 |kod pocztowy                    = 216491
 |tablice rejestracyjne           = 67
 |adres urzędu                    =
 |plan                            =
 |mapa                            = Location Pochinkovsky District Smolensk Oblast Sh.svg
 |nazwa mapy                      = Obwodu smoleńskiego
 |współrzędne                     = 54° 20′ 0″ N, 32° 28′ 0″ E
 |commons                         =
 |www                             = https://shatalovskoe.admin-smolensk.ru/
}}
'''Szatałowskoje''' ({{w języku|ru|Шаталовское сельское поселение}}) – [[jednostka administracyjna]] wchodząca w skład [[Rejon poczinkowski (obwód smoleński)|rejonu poczinkowskiego]] w [[Obwód smoleński|оbwodzie smoleńskim]] w [[Rosja|Rosji]].

Centrum administracyjnym osiedla jest [[Wieś#Wsie w Rosji|dieriewnia]] [[Szatałowo (obwód smoleński)|Szatałowo]].

== Geografia ==
Powierzchnia osiedla wynosi 122,76 km²<ref name="are" />.

== Historia ==
Osiedle powstało na mocy uchwały obwodu smoleńskiego z 28 grudnia 2004 r., a uchwałą z 20 grudnia 2018 z dniem 1 stycznia 2019 w granicach osiedla wiejskiego Szatałowskoje znalazły się wszystkie miejscowości zlikwidowanych osiedli dańkowskiego i waśkowskiego<ref name="zakon">{{cytuj stronę | url = http://docs.cntd.ru/document/939381018 | tytuł = ЗАКОН СМОЛЕНСКОЙ ОБЛАСТИ от 28 декабря 2004 года N 132-з О наделении статусом муниципального района муниципального образования «Починковский район» Смоленской области, об установлении границ муниципальных образований, территории которых входят в его состав, и наделении их соответствующим статусом (с изменениями на 20 декабря 2018 года) | opublikowany = docs.cntd.ru | data dostępu = 2021-02-04}} (ros.)</ref>.

== Demografia ==
W 2020 roku osiedle wiejskie zamieszkiwało 5845 mieszkańców<ref name="dem" />.

== Miejscowości ==
W skład jednostki administracyjnej wchodzi 38 miejscowości, w tym jedno osiedle ([[Szatałowo-1]]) i 37 dieriewni ([[Aleksino Otdielenije]], [[Azarowka (obwód smoleński)|Azarowka]], [[Bazylewka (rejon poczinkowski)|Bazylewka]], [[Bierieżok (rejon poczinkowski)|Bierieżok]], [[Bogowka]], [[Chicowka]], [[Cyganowka (rejon poczinkowski)|Cyganowka]], [[Dańkowo (obwód smoleński)|Dańkowo]], [[Dmitrijewka (obwód smoleński)|Dmitrijewka]], [[Engielgardtowskaja]], [[Galejewka (rejon poczinkowski)|Galejewka]], [[Gaponowo (obwód smoleński)|Gaponowo]], [[Gawriukowka]], [[Guta (rejon poczinkowski)|Guta]], [[Kazarinka (obwód smoleński)|Kazarinka]], [[Kisielewka (rejon poczinkowski)|Kisielewka]], [[Kostinskoje (obwód smoleński)|Kostinskoje]], [[Koziatniki]], [[Lipki (rejon poczinkowski)|Lipki]], [[Lnozawod (Szatałowskoje)|Lnozawod]], [[Maczuły]], [[Maczuły-1]], [[Michajłowka (rejon poczinkowski)|Michajłowka]], [[Mitiuli]], [[Nikulino (rejon poczinkowski)|Nikulino]], [[Nowosielje (Szatałowskoje, nad rzeką Stomieć)|Nowosielje]], [[Nowosielje (Szatałowskoje, nad rzeką Pririeczje)|Nowosielje]], [[Sieminowo (obwód smoleński)|Sieminowo]], [[Słoboda (rejon poczinkowski)|Słoboda]], [[Słoboda-Połujewo]], [[Storino]], [[Swały]], Szatałowo, [[Waśkowo (rejon poczinkowski)|Waśkowo]], [[Woroszyłowo (rejon poczinkowski)|Woroszyłowo]], [[Zimnicy (rejon poczinkowski)|Zimnicy]], [[Żygałowo (rejon poczinkowski)|Żygałowo]])<ref name="zakon" />.

== Zobacz też ==
* [[Podział terytorialny Rosji|Podział administracyjny Rosji]]

== Przypisy ==
{{Przypisy}}

{{Obwód smoleński - jednostki administracyjne rejonu poczinkowskiego}}

{{SORTUJ:Szatałowskoje, Osiedle wiejskie}}
[[Kategoria:Osiedla wiejskie w rejonie poczinkowskim]]

title: SzatałowskojeШаталовское сельское поселение

Państwo: Rosja

Obwód: smoleński

Rejon: poczinkowski

Siedziba: Szatałowo

Zarządzający: Jelena Zykowa


text:
# Ebebiyín
Ebebiyín – miasto w północno-wschodniej Gwinei Równikowej, przy granicy z Kamerunem i Gabonem. Jest stolicą prowincji Kié-Ntem. W 2005 roku liczyło 24 831 mieszkańców – będąc trzecim co do wielkości miastem kraju.
Od 15 października 1982 jest siedzibą diecezji Ebebiyin.

title: Ebebiyín

wikitext:
{{Miejscowość infobox
 |nazwa                        = Ebebiyín
 |nazwa oryginalna             =
 |zdjęcie                      =
 |opis zdjęcia                 =
 |herb                         =
 |flaga                        =
 |dopełniacz nazwy             = Ebebiyín
 |państwo                      = GNQ
 |1. jednostka administracyjna = [[Kié-Ntem]]
 |powierzchnia                 =
 |wysokość                     =
 |rok                          = 2005
 |liczba ludności              = 24 831
 |gęstość zaludnienia          =
 |numer kierunkowy             =
 |kod pocztowy                 =
 |tablice rejestracyjne        =
 |współrzędne                  = 2.151466°N 11.330008°E
 |commons                      =
 |www                          =
}}
'''Ebebiyín''' – [[miasto]] w północno-wschodniej [[Gwinea Równikowa|Gwinei Równikowej]], przy granicy z [[Kamerun]]em i [[Gabon]]em. Jest stolicą prowincji [[Kié-Ntem]]. W 2005 roku liczyło 24 831 mieszkańców – będąc trzecim co do wielkości miastem kraju<ref>{{cytuj stronę | url = http://web.archive.org/web/20160809040132/http://morelesscompare.com/list-of-cities-in-equatorial-guinea-ordered-by-population-2005/ | tytuł = List of Cities in Equatorial Guinea | data = | autor = | praca = | opublikowany = Ordered by Population 2005 | język = en | data dostępu = 2016-07-23}}</ref>.

Od 15 października 1982 jest siedzibą [[Diecezja Ebebiyin|diecezji Ebebiyin]]<ref>{{cytuj stronę | url = http://www.catholic-hierarchy.org/diocese/debeb.html | tytuł = Ebebiyin (Diocese) | data = | autor = | praca = | opublikowany = Catholic-Hierarchy | język = en | data dostępu = 2016-07-23}}</ref>.

== Ludzie związani z Ebebiyín ==
{{Kategoria główna|Ludzie związani z Ebebiyín}}

== Przypisy ==
{{Przypisy}}

[[Kategoria:Ebebiyín|*]]

title: Ebebiyín

Państwo: Gwinea Równikowa

Prowincja: Kié-Ntem


text:
# Zamek Bratysławski
Zamek Bratysławski (słow. Bratislavský hrad, węg. Pozsonyi vár, niem. Pressburger Burg) – zamek, położony na szczycie wzgórza, w centrum Bratysławy, nad brzegiem Dunaju.

## Historia
Warowne budowle na bratysławskim wzgórzu istniały już w starożytności – wzgórze było wówczas akropolem położonej u jego stóp celtyckiej osady. Swoje budowle wznosili tu też Rzymianie i Słowianie. W średniowieczu wzgórze wraz z całą okolicą przeszło pod władzę Węgrów. W X wieku powstał tu zamek z kamienia, zamieniony w fortecę obronną w XV wieku. W wieku XVI przebudowano go w stylu renesansowym, a sto lat później – w stylu barokowym. Za rządów Marii Teresy Habsburg, królowej Czech i Węgier, stał się siedzibą księcia Alberta cieszyńskiego. W 1784 roku zamek oddano kościołowi katolickiemu (powstała tu szkoła katolicka), następnie w 1802 roku założono tu koszary. W 1811 roku zamek uległ zniszczeniu w trakcie pożaru wznieconego przez wojska napoleońskie. Odbudowano go dopiero w latach 50. XX wieku.
Obecnie w pomieszczeniach zamkowych znajdują się eksponaty Muzeum Historycznego (Historické múzeum), które stanowi część Słowackiego Muzeum Narodowego (Slovenské národné múzeum) w Bratysławie.
W ostatnich latach odnowiono fasadę zamku, która uzyskała jasny kolor (przedtem mury były szarobrązowe).

title: Zamek Bratysławski

wikitext:
{{Budynek infobox
 |nazwa                 = Zamek Bratysławski
 |nazwa oryginalna      =
 |zabytek               =
 |zdjęcie               = Bratislava - Burg (b).JPG
 |opis zdjęcia          =
 |alt zdjęcia           =
 |państwo               = kraj bratysławski
 |miejscowość           = [[Bratysława]]
 |adres                 =
 |typ budynku           =
 |styl architektoniczny =
 |architekt             =
 |inwestor              =
 |wysokość całkowita    =
 |wysokość do dachu     =
 |kondygnacje           =
 |powierzchnia użytkowa =
 |rozpoczęcie budowy    =
 |ukończenie budowy     =
 |przebudowy            =
 |zniszczono            =
 |odbudowano            =
 |pierwszy właściciel   =
 |kolejni właściciele   =
 |właściciel            =
 |plan budynku          =
 |kod mapy              = Bratysława
 |współrzędne           = 48°8′32″N 17°6′0″E
 |znak na mapie         = Legenda zamek.svg
 |commons               = Category:Bratislava Castle
 |www                   =
}}
'''Zamek Bratysławski''' ([[język słowacki|słow.]] ''Bratislavský hrad'', [[język węgierski|węg.]] ''Pozsonyi vár'', [[język niemiecki|niem.]] ''Pressburger Burg'') – zamek, położony na szczycie wzgórza, w centrum [[Bratysława|Bratysławy]], nad brzegiem [[Dunaj]]u.

== Historia ==
Warowne budowle na bratysławskim wzgórzu istniały już w [[starożytność|starożytności]] – wzgórze było wówczas [[akropol]]em położonej u jego stóp [[Celtowie|celtyckiej]] osady. Swoje budowle wznosili tu też [[starożytny Rzym|Rzymianie]] i [[Słowianie]]. W średniowieczu wzgórze wraz z całą okolicą przeszło pod władzę [[Węgrzy|Węgrów]]. W X wieku powstał tu zamek z kamienia, zamieniony w fortecę obronną w XV wieku. W wieku XVI przebudowano go w stylu [[renesans]]owym, a sto lat później – w stylu [[barok]]owym. Za rządów [[Maria Teresa Habsburg|Marii Teresy Habsburg]], królowej [[Czechy|Czech]] i [[Węgry|Węgier]], stał się siedzibą księcia [[Albert Sasko-Cieszyński|Alberta cieszyńskiego]]. W 1784 roku zamek oddano [[Kościół katolicki|kościołowi katolickiemu]] (powstała tu szkoła katolicka), następnie w 1802 roku założono tu [[koszary]]. W 1811 roku zamek uległ zniszczeniu w trakcie pożaru wznieconego przez wojska [[Napoleon Bonaparte|napoleońskie]]<ref name="Lacika">{{cytuj książkę|nazwisko=Lacika|imię=Ján|tytuł=Bratislava. Poznávame Slovensko|wydawca=Vydavateľstvo Dajama|miejsce=Bratislava |data=2000|strony=126-127|isbn=80-88975-14-X}}</ref>. Odbudowano go dopiero w latach 50. XX wieku.

Obecnie w pomieszczeniach zamkowych znajdują się eksponaty Muzeum Historycznego (''Historické múzeum''), które stanowi część Słowackiego Muzeum Narodowego (''Slovenské národné múzeum'') w Bratysławie.

W ostatnich latach odnowiono fasadę zamku, która uzyskała jasny kolor (przedtem mury były szarobrązowe).

== Zobacz też ==
* [[Zamek Devín|Zamek Devín w Bratysławie]]
* [[tunel tramwajowy w Bratysławie]]
* [[Pomnik Świętopełka I w Bratysławie|pomnik Świętopełka I]]

== Przypisy ==
{{Przypisy}}

== Linki zewnętrzne ==
* [http://www.snm.sk/?lang=svk&section=home&org=4 Muzeum Historyczne Słowackiego Muzeum Narodowego w Bratysławie] {{lang|sk}}
{{Zamki i pałace Słowacji}}

{{Kontrola autorytatywna}}

[[Kategoria:Zabytki Bratysławy]]
[[Kategoria:Zamki na Słowacji|Bratysława, Zamek]]
[[Kategoria:Narodowe zabytki kultury Republiki Słowackiej|Bratysława]]

title: Zamek Bratysławski

Kraj: bratysławski

Miejscowość: Bratysława