text:
# Friedrich Wilhelm Joseph von Schelling
Friedrich Wilhelm Joseph von Schelling (ur. 27 stycznia 1775 w Leonbergu, zm. 20 sierpnia 1854 w Bad Ragaz) – niemiecki filozof, trzeci wybitny reprezentant klasycznego idealizmu niemieckiego, inicjator romantyzmu.

## Życie
Schelling urodził się jako drugie dziecko w rodzinie. Jego ojciec był pastorem, teologiem protestanckim i znawcą języków orientalnych, a pod koniec życia superintendentem Kościoła protestanckiego w Wirtembergii. Młody Schelling wychowywał się w intelektualnej i głęboko religijnej atmosferze pietyzmu szwabskiego. Mieszkał i pobierał pierwsze nauki w szkole klasztornej w Bebenhausen; wcześnie dojrzały umysłowo, już w wieku 15 lat rozpoczął studia uniwersyteckie w słynnym Instytucie Teologicznym w Tybindze (Tübinger Stift). W roku 1792 uzyskał tytuł magistra filozofii, a w 1795 magistra teologii (na podstawie tezy De Marcione Paullinarum epistolarum emendatore).
Podczas studiów przejął się ideami Oświecenia i rewolucji francuskiej, dzieląc te fascynacje z dużą grupą studentów niemieckich, którzy kontestowali w ten sposób konserwatywny porządek polityczny i duchowy ówczesnych Niemiec. Przetłumaczył Marsyliankę, za co groziło mu relegowanie z uczelni. Wraz z Heglem i Hölderlinem, z którymi mieszkał w jednym pokoju, zainteresował się filozofią krytyczną Kanta. To obcowanie z dwoma geniuszami niemieckiego romantyzmu uformowało podstawy myśli Schellinga, który jeszcze na studiach zaczął pisać pierwsze rozprawy filozoficzne. Widać w nich wyraźny wpływ twórczości Fichtego (Über die Möglichkeit einer Form der Philosophie überhaupt, 1794; Vom Ich als Prinzip der Philospohie oder über das Unbedingte in menschlichen Wissen, 1795). Jednocześnie zgłębiał myśl Spinozy.
Po ukończeniu studiów został nauczycielem domowym u barona von Riedesela. Po krótkim pobycie w Stuttgarcie zamieszkał w Lipsku, gdzie studiował matematykę, medycynę i nauki przyrodnicze, co znalazło odbicie w jego filozofii przyrody (nieobecnej u Fichtego). Napisał w tym czasie wiele książek i artykułów filozoficznych (szczególnie dla Journalu Fichtego i Niethammera), które szybko przyniosły mu uznanie – np. Briefe über Dogmatismus und Kritizismus (1796), podkreślające dokonane przez Kanta rozdzielenie filozofii dogmatycznej i krytycznej, i jednocześnie będące ostrzeżeniem przed dogmatycznym traktowaniem krytycyzmu, Neue Deduction des Naturrechts (1796) poprzedzający traktat Grundlage des Naturrechts Fichtego czy Ideen zu einer Philosophie der Natur (1797) i Von der Weltseele (1798) stanowiące owoc jego studiów przyrodniczych.
W roku 1798 dzięki poparciu Goethego został profesorem nadzwyczajnym uniwersytetu w Jenie, ważnym ośrodku kulturalnym. Wraz z tzw. kręgiem jenajskim, do którego należeli m.in. Novalis, bracia Friedrich i August Schleglowie, Caroline Schlegel, Dorothea Veit, Ludwig Tieck, Schelling był jednym z twórców romantyzmu. Członkowie kręgu jenajskiego, tworzący zamkniętą grupę przyjaciół połączonych wspólnymi ideami i myślami, widzieli w Schellingu typ człowieka romantycznego, dalekiego od kantowskich i fichteańskich abstrakcji. Prowadziło to do powolnego ochładzania kontaktów Schellinga z Fichtem.
Utrzymywał także stosunki z mieszkającymi w pobliskim Weimarze Goethem (który z zainteresowaniem przyjął jego poetycką filozofię natury) i Schillerem (którego nie polubił i zarzucał mu nadmierny idealizm w etyce). W okresie jenajskim Schelling odnosił sukcesy w życiu osobistym, zawodowym i intelektualnym, a odchodząc od filozofii Fichtego tworzył własny system filozoficzny, opracowując filozofię przyrody i filozofię sztuki. Powstał wtedy System idealizmu transcendentalnego (1800), Darstellung meines Systems der Philosophie (1801), dialog Bruno (1802), Vorlesungen über die Methode des akademischen Studiums (1803) i kilka studiów dotyczących filozofii przyrody. W 1802 roku Schelling uzyskał tytuł doktora medycyny na uniwersytecie w Landshut. Po przyjeździe Hegla do Jeny wspólnie wydawali pismo filozoficzne (Kritische Journal der Philosophie). Po nieudanym związku z córką Schlegel, 15-letnią Augustą Böhmer i jej tragicznej śmierci (Schellinga oskarżano o dyletanckie próby ratowania jej życia), w atmosferze skandalu związał się z samą Caroline, która opuściła dla niego męża, i z którą się ożenił.
W następstwie konfliktów w kręgu jenajskim Schelling przeniósł się z Jeny do Würzburga, gdzie objął funkcję profesora filozofii. Coraz bardziej oddalał się od Fichtego i Hegla, a pod wpływem Spinozy tworzył tak zwany system tożsamości. Wobec narastających sporów z kolegami, w 1806 opuścił Würzburg.
Przeniósł się do pozbawionego wówczas uniwersytetu Monachium, gdzie związał się z dworem bawarskim. Został prezesem Monachijskiej Akademii Nauk, sekretarzem generalnym Monachijskiej Akademii Sztuk Pięknych, generalnym konserwatorem królewskich zbiorów naukowych i specjalnym preceptorem następcy tronu. Oprócz krótkiej przerwy na wykłady w Stuttgarcie (styczeń 1810) nie pełnił żadnych funkcji akademickich. Publikował coraz mniej, a jego popularność została przyćmiona przez rosnącą popularność Hegla. W 1809 roku umarła Caroline – wstrząs jakiego doznał w związku z tym zdarzeniem odbił się na jego pracy. W 1812 ożenił się z przyjaciółką, Pauline Gotter.
W roku 1820 wyjechał z Monachium i podjął wykłady na uniwersytecie w Erlangen, nie odniósł jednak wielkich sukcesów. Po przeniesieniu tam uniwersytetu z Landshut powrócił w roku 1826 do Monachium jako wykładowca filozofii i preceptor następcy tronu bawarskiego, późniejszego króla Maksymiliana II. Na wiele lat właściwa aktywność filozoficzna Schellinga spadła, mimo że pisał wiele – zawarte w Jahrbucher der Medicin als Wissenschaft Aphorismen zur Einleitung in die Naturphilosophie powstały na podstawie wykładów würzburskich. Polemizował z Jacobim, współtworzył znaczące pismo Philosophische Untersuchungen uber das Wesen der menschlichen Freiheit (1809) rozwijające mistyczne tendencje wcześniejszej Philosophie und Religion (1804) i pisma historiozoficzne takie jak Über die Gottheiten zu Samothrace czy nieukończone Die Weltalter (1811–15). W pismach tych widać opozycję do negatywnej i spekulatywnej historiozofii Hegla – Schelling traktuje bowiem mitologię i religię jako pozytywne dopełnienia filozofii negatywnej i spekulatywnej.
W 1841 roku przeniósł się do Berlina, co początkowo wywołało sensację. Władze i duchowieństwo były jednak rozczarowane jego wystąpieniem. Oczekiwały po Schellingu raczej radykalnej rozprawy z lewicą heglowską (w tym okresie Schelling był konserwatystą), szczególnie wobec zapowiadanego przez niego pozytywnego podejścia do religii. Zawiedzeni byli również studenci, którzy pod wpływem Hegla oczekiwali filozofii nowej, a nawet wywrotowej, gdy tymczasem późna filozofia Schellinga jest sucha i schematyczna. Czołowi studenci Schellinga, wśród których, obok Kierkegaarda, byli tacy myśliciele „lewicy” jak Michaił Bakunin i Friedrich Engels, przestali uczęszczać na wykłady Schellinga, które ostatecznie zawieszono w roku 1846. Schelling pozostał jednak członkiem Pruskiej Akademii Nauk, do której przyjęto go w 1842 roku. W 1842 odznaczony Pour le Mérite za Naukę i Sztukę. Kiedy po Wiośnie Ludów przeminęło zainteresowanie filozofią idealistyczną, Schelling został opuszczony i zapomniany. Nie zrozumiana przez studentów pozytywna filozofia objawienia została przedstawiona szerokiej publiczności dopiero po śmierci jej twórcy w wydaniu pism zebranych Schellinga (wśród których są 4 tomy wykładów berlińskich: I Philosophische Einleitung in die Philosophie der Mythologie oder Darstellung der reinrationalen Philosophie, 1856; II Philosophie der Mythologie, 1857; III i IV Philosophie der Offenbarung, 1858) przez jego synów.

## Myśl
Fichte, Schelling i Hegel współtworzą wywodzącą się od Kanta tradycję klasycznego idealizmu niemieckiego. Mimo pozycji klasyków jaką powszechnie im się przypisuje, jest sporne, czy tworzą jednolitą sekwencję rozwojową: za sprawą Hegla, który potraktował filozofię Schellinga jako etap przejściowy między filozofią Fichtego a swoją, Schelling był lekceważony już przez swoich współczesnych. Jego autonomiczną wartość i oryginalność odkryto ponownie dopiero w XX w., gdy wywarł szeroki wpływ na filozofię egzystencji – już Søren Kierkegaard był słuchaczem jego późnych wykładów, którymi w XX wieku inspirowali się Jaspers, Martin Heidegger, Bultmann, Bierdiajew, Marcel, Paul Tillich czy Jankélévitch.
Schelling był przez złośliwych nazywany „Proteuszem” z racji wielokrotnych zmian poglądów filozoficznych. W czasach, kiedy filozof musiał wypracować syntetyczny system, zmiana poglądów uważana była za przejaw oportunizmu. Wypracował wiele systemów, żaden z nich nie był jednak w pełni skończony. Paradoksalnie, to właśnie ta niesystematyczność świadczy o romantyzmie i idealizmie filozofa. Zarazem jednak uniemożliwiła mu stworzenie własnej szkoły filozoficznej i skazała go na osamotnienie.

### Zagadnienie wolności
Zagadnienie wolności jest podstawowym zagadnieniem politycznym, moralnym i filozoficznym Romantyzmu. W młodzieńczej rozprawie Vom Ich als Prinzip der Philospohie oder über das Unbedingte in menschlichen Wissen (1795) Schelling uznał jego fundamentalność w sławnej deklaracji „początkiem i końcem wszelkiej filozofii jest wolność”. To wczesne zainteresowanie problemem wolności ludzkiej wiąże się z przemianami politycznymi i gospodarczymi w Europie – ostateczny rozkład feudalizmu, określany przez wczesnych romantyków jako „gnicie”, pobudzał intelektualistów do walki z jego przeżytkami, a wrzenie rewolucyjne przedostawało się z Francji do zacofanych Niemiec. Już u Kanta zagadnienie wolności jest istotne, przybierając postać pytania o to, jak możliwa jest moralna niezależność racjonalnego podmiotu w deterministycznym świecie przyrody. Kant odrzuca uprzedmiotawiające człowieka redukowanie wolności moralnej do rzeczywistości przyrodniczej, jak i utożsamienie determinizmu przyrodniczego z ładem moralnym. Dlatego wolność moralna człowieka i deterministyczne prawa przyrody muszą dla Kanta mieć całkiem odrębny status ontyczny: rozum ustanawia prawa dla wolności w sferze noumenów, intelekt ustanawia prawa przyrody w sferze zjawisk zmysłowych. Jako przedmiot fizyczny człowiek podlega prawom przyrody, jako rozumny podmiot realizuje swoją wolność – nasuwa to pytanie, w jaki sposób rozumny podmiot może w sposób wolny działać w świecie fizycznym. Kant rozwiązuje problem nadając przyrodzie charakter teleologiczny, gwarantowany przez rozumność Boga otwierającą w deterministycznym świecie pole dla działań moralnych.
Fichte nie mógł pogodzić się z radykalnym kantowskim dualizmem indeterministycznej koncepcji moralności i deterministycznej koncepcji przyrody. Co więcej, uznał, że tylko przezwyciężenie tego dualizmu może stanowić ugruntowanie wolności ludzkiej. Przezwyciężenie to widział w pierwotności wolnego podmiotu wobec przyrody, w wyższości rozumu praktycznego nad teoretycznym – pierwotność rozumu praktycznego doprowadziła Fichtego do całkowitego odrzucenia sfery noumenalnej, do jej redukcji do rozumnego podmiotu: transcendencja rzeczywistości przedmiotowej jest pozorna, to transcendentalny podmiot ustanawia jej prawa. Pomysł ten nie prowadzi jednak do irracjonalizmu i pełnego subiektywizmu, ponieważ rzeczywistość przedmiotowa nie jest kształtowana przez jakiś chaos, ale we właśnie przez prawa rozumu którymi kieruje się rozumny podmiot, prawa które on sam ustanawia.
Na gruncie tak ustanowionego kantowsko-fichteańskiego ujęcia problematyki wolności Schelling próbował zająć stanowisko kompromisowe między Kantem a Fichtem, a jednocześnie jeszcze bardziej podkreślić fundamentalne znaczenie wolności dla odnowionej w duchu idealizmu myśli filozoficznej. Trudność doktryny Fichtego polega na niemożliwości pogodzenia pełnej wolności podmiotu absolutnego z poszczególnymi wolnościami poszczególnych podmiotów empirycznych, czyli konkretnych i rozumnych – w doktrynie tej poszczególne podmioty empiryczne zależne są od całkowitej autonomii podmiotu absolutnego. By umożliwić całkowitą wolność podmiotom empirycznym Schelling musi stworzyć nową filozofię podmiotu absolutnego, implementując do tego pojęcia pojęcie teleologii historii – partykularne działania poszczególnych wolnych podmiotów empirycznych nabierają sensu wobec absolutnego celu historii, ideału. W ten sposób Schelling jest twórcą romantycznego idealizmu, idealizmu zbieżnego ze znaczeniem tego słowa w sensie potocznym, idealizmu ideologii.

### Filozofia przyrody
Rozwijana przez Schellinga filozofia przyrody różniła się od tradycyjnego, opartego na poznaniu empirycznym przyrodoznawstwa. Istotą badania przyrody nie miało być zgłębianie właściwości jej gotowych wytworów, lecz przyswojenie istoty procesów, które w niej zachodzą – jak nazwał to Władysław Tatarkiewicz, poznanie „wnętrza przyrody". Historyk filozofii podkreślał, że Schelling rozumiał przyrodę jako siłę żywą i twórczą.
W filozofii Schellinga poszukiwanie absolutu wykraczało poza przyrodę, świadomość, świat realny oraz idealny – żadne z wymienionych nie stanowiło bowiem pierwotnej postaci bytu. Była to koncepcja o tyle ważna, że Schelling stawał w opozycji do systemów utożsamiających absolut z jednym z powyższych, jak na przykład Fichte, który identyfikował absolut z jaźnią. Dla Schellinga byt pierwotny wykraczał i poza świat materialny, i świadomość. Przyroda i jaźń były więc „pochodnymi postaciami bytu".
Filarem filozofii przyrody Schellinga były opozycje. Według niego każde zjawisko przyrodnicze znajdywało swoje przeciwieństwo. W tym właśnie upatrywał i uzasadniał różnorodność rzeczy – pierwsza postać bytu, absolut, rozpadła się na przeciwieństwa. Schelling powoływał się na zależność w związkach chemicznych, ale także siły takie jak magnetyzm, czy elektryczność, choć kluczowe były dlań procesy organiczne, w których – jak uważał – przejawia się natura rzeczy. Co więcej, uznawał właściwie wyłącznie siły organiczne, mechaniczne zupełnie dyskredytując. Nieorganiczne substancje postrzegał jako efekt tłumienia rozwoju przyrody, podczas gdy to żywe istoty miały być jej jedynymi prawdziwymi wytworami.
Schelling rozumiał absolut „organicznie i ewolucyjnie", a w związku z tym dostrzegał w nim elementy pozaracjonalne, łatwiejsze do uchwycenia z pomocą artystycznej wrażliwości oraz religijnej wiary, aniżeli percepcji naukowej.

### Filozofia sztuki
Mimo niepełnej znajomości zagadnień artystycznych (szczególnie wobec faktu, że aktywne obcowanie Schellinga ze sztukami plastycznymi ograniczało się do wycieczki kręgu jenajskiego do galerii drezdeńskich) i drugorzędności filozofii sztuki na tle całości myśli Schellinga (który był przede wszystkim filozofem natury) to właśnie filozofia sztuki przyniosła mu największą sławę. Schelling nie interesował się samą sztuką jako konkretnym zjawiskiem, ale jako pewnym zagadnieniem metafizycznym, wieńczącym system filozoficzny w analogiczny sposób do funkcji estetyki w filozofii Kanta. Popularność Schellinga tłumaczy się bliższym niż u Hegla czy Fichtego związkiem filozofii z romantyzmem jako prądem kulturowym, szczególnie z poglądami kręgu jenajskiego. Mimo to, podobnie jak u Hegla, na osobisty gust Schellinga większy wpływ niż średniowiecze wywarła starożytność – co zbliżało go bardziej do Winkelmanna, Lessinga, Goethego i Schillera niż do właściwych romantyków.
W okresie filozofii transcendentalnej Schelling wyraźnie przypisywał działalności artystycznej status najwyższej działalności ludzkiej, najwyższego aktu wolności – w sposób zbieżny z romantyzmem podkreślał wyższość aktu twórczego nad samym dziełem. Kiedy Ja wytwarza świat przyrody, wytwarza go bez udziału świadomości – kiedy jednak Ja wytwarza świat kultury, wytwarza go właśnie z całą świadomością – w sztuce podmiot oddzielony poprzez jego wytwarzanie od świata przyrody, przedmiotu, ponownie jednoczy się z przedmiotem godząc w ten sposób przeciwieństwa swojego rozwoju i osiągając cel absolutny.

### Myśl Schellinga w Polsce doby Romantyzmu
Schelling był dobrze znany polskim intelektualistom epoki romantyzmu, wywierając znaczący wpływ na polską literaturę, publicystykę, myśl etyczną, polityczną i społeczną tego okresu. Trudno jednak mówić o całościowej recepcji filozofii Schellinga: nie było wtedy przekładów jego większych prac ani monografii, wiele natomiast było sporów wobec jego konkretnych idei. Już we wczesnym okresie polskiego romantyzmu idee Schellinga służyły polemice z polskim oświeceniem (Jan Śniadecki, Hugo Kołłątaj, Anioł Dowgird).
Po raz pierwszy na myśl Schellinga powołał się romantyczny konserwatysta Józef Kalasanty Szaniawski, który próbował uchylić oświeceniowy indywidualizm i teorię umowy społecznej za pomocą, romantycznie zinterpretowanej, platońskiej teorii doskonałego państwa biurokratycznego, zakorzenionego w absolucie jako całości. Szerzej do idei Schellinga nawiązywał Józef Gołuchowski, który był jego przyjacielem i słuchaczem wykładów prowadzonych w Erlangen – w 1823 roku Gołuchowski prowadził wykłady propagujące schellingiańskie idee z okresu filozofii identyczności na Uniwersytecie Wileńskim, które jednak po kilku tygodniach zostały zawieszone przez władze rosyjskie.
Znaczący wpływ wywarła myśl Schellinga na pisarzy i krytyków literackich polskiego Romantyzmu. Szczególnie widać to u Maurycego Mochnackiego, uważanego za najwybitniejszego teoretyka nowego kierunku w kulturze polskiej. Mochnacki w dziele O literaturze polskiej w wieku dziewiętnastym (1830) starał się bronić literatury romantycznej opierając się na schellingiańskiej koncepcji samorozwoju absolutu, który w tym samorozwoju tworzy formy nieorganiczne, organiczne, a wreszcie człowieka i świadomość – literatura jest wyrazem samowiedzy i samoświadomości narodu, w której odbija się absolut: w ten sposób poprzez literaturę naród uzyskuje wgląd do absolutu i samowiedzę, świadomość swojej egzystencji, a świadomość własnej egzystencji umożliwia narodowi przetrwanie i rozwój. Dlatego też stworzenie przez Polaków własnej, niezależnej literatury jest gwarantem istnienia narodu.
Tego rodzaju idee, typowe dla Romantyzmu, nie zawsze były wiernym odzwierciedleniem myśli Schellinga. Ale właśnie dzięki pewnej mglistości mogły łatwo oddziałać na poglądy romantycznych pisarzy. Z drugiej strony schellingiański panteizm oddziaływał także na filozofów i przyrodników tej epoki.
Po powstaniu listopadowym oddziaływanie Schellinga na kulturę polską ustąpiło na rzecz inspiracji heglowskich. Mimo to można je odnaleźć u wszystkich wybitniejszych filozofów polskich pierwszej połowy XIX w., jak Bronisław Ferdynand Trentowski, August Cieszkowski, Karol Libelt, Edward Dembowski czy Józef Gołuchowski.

## Dzieła
- Über die Möglichkeit einer Form der Philosophie überhaupt, 1794 [O możliwości absolutnej formy filozofii]
- Vom Ich als Prinzip der Philospohie oder über das Unbedingte in menschlichen Wissen, 1795 [O Ja jako zasadzie filozofii albo o nieuwarunkowaniu ludzkiego poznania]
- Philosophische Briefe über Dogmatismus und Kritizismus, 1795 [Listy filozoficzne o dogmatyzmie i krytycyzmie]
- Ideen zu einer Philospohie der Natur als Einleitung in das Studium dieser Wissenschaft, 1797 [Idee filozofii natury: wprowadzenie do studium wiedzy naukowej]
- Von der Weltseele, eine Hypothese der höheren Physik zur Erklārung des allgemeinen Organismus, 1798 [O Duszy Świata]
- Erster Entwurf eines Systems der Naturphilosophie, 1798 [Pierwszy plan systemu filozofii natury]
- System der transcendentalen Idealismus, 1800 [System idealizmu transcendentalnego]
- Über den wahren Begriff der Naturphilosophie und die richtige Art, ihre Probleme zu lösen, 1801
- Darstellung meines Systems der Philosophie, 1801 [Prezentacja mojego systemu filozofii]
- Fernere Darstellungen aus dem System der Philosophie, 1802 [Dalsza prezentacja systemu filozofii]
- Bruno oder über das göttliche und natürliche Prinzip der Dinge, 1802 [Bruno, czyli O boskiej i naturalnej zasadzie rzeczy rozmowa]
- Philosophie der Kunst, 1802–1803 [Filozofia sztuki]
- Vorlesungen über die Methode des akademischen Studiums, 1803 [Wykłady o metodzie studium akademickiego]
- Philosophie und Religion, 1804 [Filozofia i religia]
- System der gesammten Philosophie und der Naturphilosophie insbesondere, 1804
- Aphorismen zur Einleitung in die Naturphilosophie, 1806
- Über das Verhältnis der bildenden Künste zur Natur, 1807
- Philosophische Untersuchungen über das Wesen der menschlichen Freiheit und die damit zusammenhängenden Gegenstände, 1809 [Filozoficzne badania nad istotą ludzkiej wolności i sprawami z tym związanymi]
- Briefwechsel mit Eschenmayer, 1810
- Stuttgarter Privatvorlesungen, 1810 [Stuttgarckie wykłady prywatne]
- Die Weltalter, 1811–1815 [Epoki]
- Über die Gottheiten von Samothrake, 1815 [O bóstwie z Samotraki]
- Initia Philosophiae Universae, 1820–21
- Über die Nature der Philosophie als Wissenschaft, 1821 [Natura filozofii jako nauki]
- System der Weltalter, 1827–28 [System epok]
- Einleitung in die Philosophie, 1830 [Wprowadzenie do filozofii]
- Grundlegung der positiven Philosophie, 1832–33
- Zur Geschichte der neueren Philosophie, 1833–34
- Philosophie der Offenbarung, 1841–43 [Filozofia objawienia]
- Philosophie der Mythologie, 1842 [Filozofia mitologii]
- Philosophische Einleitung in die Philosophie der Mythologie oder Darstellung der reinrationalen Philosophie, między 1847 a 1852 [Wprowadzenie do fiozofii mitologii]

## Wybrane dzieła w przekładzie polskim
- Filozofia objawienia: ujęcie pierwotne, BKF, 2002; odnalezione i oprac. przez Waltera E. Ehrhardta ; przeł. Krystyna Krzemieniowa ; przekł. przejrzał i wstępem poprzedził Piotr Dehnel ; przypisami opatrzyli Krystyna Krzemieniowa i Mikołaj Szymański. [Philosophie der Offenbarung].
- Filozofia sztuki; O stosunku sztuk plastycznych do przyrody ; Bruno, czyli O boskiej i naturalnej zasadzie rzeczy rozmowa, BKF, 1983; przeł. i oprac. Krystyna Krzemieniowa.
- Filozoficzne badania nad istotą ludzkiej wolności i sprawami z tym związanymi; przeł. Bogdan Baran. [Philosophische Untersuchungen über das Wesen der menschlichen Freiheit und die damit zusammenhängenden Gegeenstände].
- System idealizmu transcendentalnego: z wykładów monachijskich ; O historii nowszej filozofii, BKF, 1979; oprac. Krystyna Krzemieniowa, Marek J. Siemek.
- Wykłady erlangeńskie; przeł. i posłowiem opatrzył Robert Marszałek. [Erlanger Vorträge].
- Światowieki. Ułamek z roku 1815, przełożył, wstępem i komentarzem opatrzył Wawrzyniec Rymkiewicz, IFiS PAN, Warszawa 2007.

## Opracowania w języku polskim
- Piotr Dehnel, Przyroda i historia: studium wczesnej filozofii F.W.J. Schellinga, 1992.
- Martin Heidegger, Rozprawa Schellinga o istocie ludzkiej wolności, 2004.
- Ryszard Panasiuk, Schelling, seria Myśli i Ludzie, 1987.
- Józef Piórczyński, Wolność człowieka i Bóg: studium filozofii F.W.J Schellinga, 1999.
- Katarzyna Filutowska, System i opowieść Filozofia narracyjna w myśl FWJ Schellinga w latach 1800–1811, Wrocław 2007.

title: Friedrich Wilhelm Joseph von Schelling

wikitext:
{{Dopracować|więcej przypisów=2016-10}}
{{Naukowiec infobox
 |imię i nazwisko           = Friedrich Wilhelm Joseph von Schelling
 |grafika                   = Friedrich Wilhelm Joseph Schelling, 1848 daguerreotype - cropped.jpg
 |opis grafiki              =
 |państwo                   =
 |wariant flagi             =
 |data urodzenia            = [[27 stycznia]] [[1775]]
 |miejsce urodzenia         = [[Leonberg]]
 |data śmierci              = [[20 sierpnia]] [[1854]]
 |miejsce śmierci           = [[Bad Ragaz]]
 |stopień lub tytuł naukowy = profesor
 |jakich nauk               = humanistycznych
 |specjalność               = filozofia
 |almamater                 = [[Uniwersytet w Tybindze]]
[[Uniwersytet w Lipsku]]
 |doktorat data             =
 |doktorat uczelnia         =
 |doktorat dyscyplina       =
 |habilitacja data          =
 |habilitacja uczelnia      =
 |habilitacja dyscyplina    =
 |profesura data            =
 |aktywność zawodowa        = Nauczyciel akademicki
 |jednostka1 typ            = Uczelnia
 |jednostka1 nazwa          = [[Uniwersytet Friedricha Schillera w Jenie|Uniwersytet w Jenie]]
[[Uniwersytet Fryderyka i Aleksandra w Erlangen i Norymberdze|Uniwersytet w Erlangen]]
[[Uniwersytet w Würzburgu]]
 |okres zatr1               =
 |funkcja                   =
 |odznaczenia               = {{order|PM|NS}}
 |commons                   = Category:Friedrich Wilhelm Schelling
 |wikicytaty                = Friedrich Wilhelm Joseph von Schelling
 |www                       =
}}
'''Friedrich Wilhelm Joseph von Schelling''' (ur. [[27 stycznia]] [[1775]] w [[Leonberg]]u, zm. [[20 sierpnia]] [[1854]] w [[Bad Ragaz]]<ref name="epwn">{{Encyklopedia PWN | id = 3972968 | tytuł = Schelling Friedrich Wilhelm Joseph | data dostępu = 2021-12-20 }}</ref>) – [[Niemcy|niemiecki]] [[filozofia|filozof]], trzeci wybitny reprezentant klasycznego [[Idealizm niemiecki|idealizmu niemieckiego]]{{odn|Asmus|1969|s=271}}, inicjator [[romantyzm]]u.

== Życie ==
Schelling urodził się jako drugie dziecko w rodzinie. Jego ojciec był pastorem, teologiem protestanckim i znawcą języków orientalnych, a pod koniec życia superintendentem Kościoła protestanckiego w Wirtembergii. Młody Schelling wychowywał się w intelektualnej i głęboko religijnej atmosferze [[pietyzm]]u szwabskiego. Mieszkał i pobierał pierwsze nauki w szkole klasztornej w [[Tybinga|Bebenhausen]]; wcześnie dojrzały umysłowo, już w wieku 15 lat rozpoczął studia uniwersyteckie w słynnym Instytucie Teologicznym w [[Tybinga|Tybindze]] ([[Tübinger Stift]]). W roku 1792 uzyskał tytuł magistra filozofii, a w 1795 magistra teologii (na podstawie tezy ''De Marcione Paullinarum epistolarum emendatore'').

Podczas studiów przejął się ideami [[Oświecenie (epoka)|Oświecenia]] i [[rewolucja francuska|rewolucji francuskiej]], dzieląc te fascynacje z dużą grupą studentów niemieckich, którzy [[kontestacja|kontestowali]] w ten sposób konserwatywny porządek polityczny i duchowy ówczesnych Niemiec. Przetłumaczył ''[[Hymn Francji|Marsyliankę]]'', za co groziło mu relegowanie z uczelni. Wraz z Heglem i [[Friedrich Hölderlin|Hölderlinem]], z którymi mieszkał w jednym pokoju, zainteresował się filozofią krytyczną [[Immanuel Kant|Kanta]]. To obcowanie z dwoma geniuszami niemieckiego romantyzmu uformowało podstawy myśli Schellinga, który jeszcze na studiach zaczął pisać pierwsze rozprawy filozoficzne. Widać w nich wyraźny wpływ twórczości Fichtego (''Über die Möglichkeit einer Form der Philosophie überhaupt'', 1794; ''Vom Ich als Prinzip der Philospohie oder über das Unbedingte in menschlichen Wissen'', 1795). Jednocześnie zgłębiał myśl [[Baruch Spinoza|Spinozy]].

Po ukończeniu studiów został nauczycielem domowym u barona von Riedesela. Po krótkim pobycie w Stuttgarcie zamieszkał w Lipsku, gdzie studiował matematykę, medycynę i nauki przyrodnicze, co znalazło odbicie w jego [[Filozofia przyrody|filozofii przyrody]] (nieobecnej u Fichtego). Napisał w tym czasie wiele książek i artykułów filozoficznych (szczególnie dla ''Journalu'' Fichtego i [[Friedrich Immanuel Niethammer|Niethammera]]), które szybko przyniosły mu uznanie – np. ''Briefe über Dogmatismus und Kritizismus'' (1796), podkreślające dokonane przez Kanta rozdzielenie filozofii dogmatycznej i krytycznej, i jednocześnie będące ostrzeżeniem przed dogmatycznym traktowaniem krytycyzmu, ''Neue Deduction des Naturrechts'' (1796) poprzedzający traktat ''Grundlage des Naturrechts'' Fichtego czy ''Ideen zu einer Philosophie der Natur'' (1797) i ''Von der Weltseele'' (1798) stanowiące owoc jego studiów przyrodniczych.

W roku 1798 dzięki poparciu [[Johann Wolfgang von Goethe|Goethego]] został profesorem nadzwyczajnym uniwersytetu w [[Jena|Jenie]], ważnym ośrodku kulturalnym. Wraz z tzw. kręgiem jenajskim, do którego należeli m.in. [[Novalis]], bracia [[Friedrich Schlegel|Friedrich]] i [[August Wilhelm Schlegel|August]] Schleglowie, [[Caroline Schelling|Caroline Schlegel]], [[Dorothea Veit]], [[Ludwig Tieck]], Schelling był jednym z twórców romantyzmu. Członkowie kręgu jenajskiego, tworzący zamkniętą grupę przyjaciół połączonych wspólnymi ideami i myślami, widzieli w Schellingu typ człowieka romantycznego, dalekiego od kantowskich i fichteańskich abstrakcji. Prowadziło to do powolnego ochładzania kontaktów Schellinga z Fichtem.

Utrzymywał także stosunki z mieszkającymi w pobliskim [[Weimar]]ze Goethem (który z zainteresowaniem przyjął jego poetycką filozofię natury) i [[Friedrich Schiller|Schillerem]] (którego nie polubił i zarzucał mu nadmierny idealizm w etyce). W okresie jenajskim Schelling odnosił sukcesy w życiu osobistym, zawodowym i intelektualnym, a odchodząc od filozofii Fichtego tworzył własny system filozoficzny, opracowując filozofię przyrody i filozofię sztuki. Powstał wtedy ''System idealizmu transcendentalnego'' (1800), ''Darstellung meines Systems der Philosophie'' (1801), dialog ''Bruno'' (1802), ''Vorlesungen über die Methode des akademischen Studiums'' (1803) i kilka studiów dotyczących filozofii przyrody. W 1802 roku Schelling uzyskał tytuł doktora medycyny na uniwersytecie w [[Landshut]]. Po przyjeździe Hegla do Jeny wspólnie wydawali pismo filozoficzne (''Kritische Journal der Philosophie''). Po nieudanym związku z córką [[Caroline Schelling|Schlegel]], 15-letnią Augustą Böhmer i jej tragicznej śmierci (Schellinga oskarżano o dyletanckie próby ratowania jej życia), w atmosferze skandalu związał się z samą Caroline, która opuściła dla niego męża, i z którą się ożenił.

W następstwie konfliktów w kręgu jenajskim Schelling przeniósł się z Jeny do [[Würzburg]]a, gdzie objął funkcję profesora filozofii. Coraz bardziej oddalał się od Fichtego i Hegla, a pod wpływem Spinozy tworzył tak zwany system tożsamości. Wobec narastających sporów z kolegami, w 1806 opuścił Würzburg.

Przeniósł się do pozbawionego wówczas uniwersytetu [[Monachium]], gdzie związał się z dworem bawarskim. Został prezesem Monachijskiej Akademii Nauk, sekretarzem generalnym Monachijskiej Akademii Sztuk Pięknych, generalnym konserwatorem królewskich zbiorów naukowych i specjalnym preceptorem następcy tronu. Oprócz krótkiej przerwy na wykłady w Stuttgarcie (styczeń 1810) nie pełnił żadnych funkcji akademickich. Publikował coraz mniej, a jego popularność została przyćmiona przez rosnącą popularność Hegla. W 1809 roku umarła Caroline – wstrząs jakiego doznał w związku z tym zdarzeniem odbił się na jego pracy. W 1812 ożenił się z przyjaciółką, Pauline Gotter.

W roku 1820 wyjechał z Monachium i podjął wykłady na uniwersytecie w [[Erlangen]], nie odniósł jednak wielkich sukcesów. Po przeniesieniu tam uniwersytetu z Landshut powrócił w roku 1826 do Monachium jako wykładowca filozofii i preceptor następcy tronu bawarskiego, późniejszego króla Maksymiliana II. Na wiele lat właściwa aktywność filozoficzna Schellinga spadła, mimo że pisał wiele – zawarte w ''Jahrbucher der Medicin als Wissenschaft'' ''Aphorismen zur Einleitung in die Naturphilosophie'' powstały na podstawie wykładów würzburskich. Polemizował z [[Friedrich Heinrich Jacobi|Jacobim]], współtworzył znaczące pismo ''Philosophische Untersuchungen uber das Wesen der menschlichen Freiheit'' (1809) rozwijające mistyczne tendencje wcześniejszej ''Philosophie und Religion'' (1804) i pisma historiozoficzne takie jak ''Über die Gottheiten zu Samothrace'' czy nieukończone ''Die Weltalter'' (1811–15). W pismach tych widać opozycję do negatywnej i spekulatywnej historiozofii Hegla – Schelling traktuje bowiem mitologię i religię jako pozytywne dopełnienia filozofii negatywnej i spekulatywnej.

W 1841 roku przeniósł się do Berlina, co początkowo wywołało sensację. Władze i duchowieństwo były jednak rozczarowane jego wystąpieniem. Oczekiwały po Schellingu raczej radykalnej rozprawy z lewicą heglowską (w tym okresie Schelling był konserwatystą), szczególnie wobec zapowiadanego przez niego pozytywnego podejścia do religii. Zawiedzeni byli również studenci, którzy pod wpływem Hegla oczekiwali filozofii nowej, a nawet wywrotowej, gdy tymczasem późna filozofia Schellinga jest sucha i schematyczna. Czołowi studenci Schellinga, wśród których, obok [[Søren Kierkegaard|Kierkegaarda]], byli tacy myśliciele „lewicy” jak [[Michaił Bakunin]] i [[Friedrich Engels]], przestali uczęszczać na wykłady Schellinga, które ostatecznie zawieszono w roku 1846. Schelling pozostał jednak członkiem Pruskiej Akademii Nauk, do której przyjęto go w 1842 roku. W 1842 odznaczony [[Pour le Mérite]] za Naukę i Sztukę<ref>{{cytuj stronę| url = https://www.orden-pourlemerite.de/mitglieder/friedrich-wilhelm-von-schelling?top=1&um=ms&alphabetisch=s|tytuł= Friedrich Wilhelm von Schelling| opublikowany = orden-pourlemerite.de| język = de| data dostępu = 2025-04-21}}</ref>. Kiedy po [[Wiosna Ludów|Wiośnie Ludów]] przeminęło zainteresowanie filozofią idealistyczną, Schelling został opuszczony i zapomniany. Nie zrozumiana przez studentów pozytywna filozofia objawienia została przedstawiona szerokiej publiczności dopiero po śmierci jej twórcy w wydaniu pism zebranych Schellinga (wśród których są 4 tomy wykładów berlińskich: I ''Philosophische Einleitung in die Philosophie der Mythologie oder Darstellung der reinrationalen Philosophie'', 1856; II ''Philosophie der Mythologie'', 1857; III i IV ''Philosophie der Offenbarung'', 1858) przez jego synów.

== Myśl ==
[[plik:Nb pinacoteca stieler friedrich wilhelm joseph von schelling.jpg|thumb|240px|Portret autorstwa [[Joseph Karl Stieler|Josepha Karla Stielera]] z 1835]]
Fichte, Schelling i Hegel współtworzą wywodzącą się od Kanta tradycję klasycznego idealizmu niemieckiego. Mimo pozycji klasyków jaką powszechnie im się przypisuje, jest sporne, czy tworzą jednolitą sekwencję rozwojową: za sprawą Hegla, który potraktował filozofię Schellinga jako etap przejściowy między filozofią Fichtego a swoją, Schelling był lekceważony już przez swoich współczesnych. Jego autonomiczną wartość i oryginalność odkryto ponownie dopiero w XX w., gdy wywarł szeroki wpływ na [[Egzystencjalizm|filozofię egzystencji]] – już Søren Kierkegaard był słuchaczem jego późnych wykładów, którymi w XX wieku inspirowali się [[Karl Jaspers|Jaspers]], [[Martin Heidegger]], [[Rudolf Bultmann|Bultmann]], [[Nikołaj Bierdiajew|Bierdiajew]], [[Gabriel Marcel|Marcel]], [[Paul Tillich]] czy [[Vladimir Jankélévitch|Jankélévitch]].

Schelling był przez złośliwych nazywany „Proteuszem” z racji wielokrotnych zmian poglądów filozoficznych. W czasach, kiedy filozof musiał wypracować syntetyczny system, zmiana poglądów uważana była za przejaw oportunizmu. Wypracował wiele systemów, żaden z nich nie był jednak w pełni skończony. Paradoksalnie, to właśnie ta niesystematyczność świadczy o romantyzmie i idealizmie filozofa. Zarazem jednak uniemożliwiła mu stworzenie własnej szkoły filozoficznej i skazała go na osamotnienie.

=== Zagadnienie wolności ===
Zagadnienie [[wolność|wolności]] jest podstawowym zagadnieniem politycznym, moralnym i filozoficznym Romantyzmu. W młodzieńczej rozprawie ''Vom Ich als Prinzip der Philospohie oder über das Unbedingte in menschlichen Wissen'' (1795) Schelling uznał jego fundamentalność w sławnej deklaracji „początkiem i końcem wszelkiej filozofii jest wolność”. To wczesne zainteresowanie problemem wolności ludzkiej wiąże się z przemianami politycznymi i gospodarczymi w Europie – ostateczny rozkład [[feudalizm]]u, określany przez wczesnych romantyków jako „gnicie”, pobudzał intelektualistów do walki z jego przeżytkami, a wrzenie rewolucyjne przedostawało się z Francji do zacofanych Niemiec. Już u Kanta zagadnienie wolności jest istotne, przybierając postać pytania o to, jak możliwa jest moralna niezależność racjonalnego podmiotu w deterministycznym świecie przyrody. Kant odrzuca uprzedmiotawiające człowieka redukowanie wolności moralnej do rzeczywistości przyrodniczej, jak i utożsamienie determinizmu przyrodniczego z ładem moralnym. Dlatego wolność moralna człowieka i deterministyczne prawa przyrody muszą dla Kanta mieć całkiem odrębny status ontyczny: rozum ustanawia prawa dla wolności w sferze [[Rzecz sama w sobie|noumenów]], intelekt ustanawia prawa przyrody w sferze [[zjawisko|zjawisk zmysłowych]]. Jako [[przedmiot fizyczny]] człowiek podlega [[prawo przyrody|prawom przyrody]], jako rozumny [[podmiot (filozofia)|podmiot]] realizuje swoją wolność – nasuwa to pytanie, w jaki sposób rozumny podmiot może w sposób wolny działać w świecie fizycznym. Kant rozwiązuje problem nadając przyrodzie charakter [[teleologia|teleologiczny]], gwarantowany przez rozumność [[Bóg|Boga]] otwierającą w deterministycznym świecie pole dla działań moralnych.

Fichte nie mógł pogodzić się z radykalnym kantowskim dualizmem indeterministycznej koncepcji moralności i deterministycznej koncepcji przyrody. Co więcej, uznał, że tylko przezwyciężenie tego dualizmu może stanowić ugruntowanie wolności ludzkiej. Przezwyciężenie to widział w pierwotności wolnego podmiotu wobec przyrody, w wyższości rozumu praktycznego nad teoretycznym – pierwotność rozumu praktycznego doprowadziła Fichtego do całkowitego odrzucenia sfery noumenalnej, do jej redukcji do rozumnego podmiotu: [[Transcendencja (filozofia)|transcendencja]] rzeczywistości przedmiotowej jest pozorna, to transcendentalny podmiot ustanawia jej prawa. Pomysł ten nie prowadzi jednak do [[irracjonalizm]]u i pełnego [[subiektywizm]]u, ponieważ rzeczywistość przedmiotowa nie jest kształtowana przez jakiś chaos, ale we właśnie przez ''prawa'' rozumu którymi kieruje się rozumny podmiot, prawa które on sam ustanawia.

Na gruncie tak ustanowionego kantowsko-fichteańskiego ujęcia problematyki wolności Schelling próbował zająć stanowisko kompromisowe między Kantem a Fichtem, a jednocześnie jeszcze bardziej podkreślić fundamentalne znaczenie wolności dla odnowionej w duchu idealizmu myśli filozoficznej. Trudność doktryny Fichtego polega na niemożliwości pogodzenia pełnej wolności [[podmiot absolutny|podmiotu absolutnego]] z poszczególnymi wolnościami poszczególnych [[podmiot empiryczny|podmiotów empirycznych]], czyli konkretnych i rozumnych – w doktrynie tej poszczególne podmioty empiryczne zależne są od całkowitej autonomii podmiotu absolutnego. By umożliwić całkowitą wolność podmiotom empirycznym Schelling musi stworzyć nową filozofię podmiotu absolutnego, implementując do tego pojęcia pojęcie teleologii historii – partykularne działania poszczególnych wolnych podmiotów empirycznych nabierają sensu wobec absolutnego [[cel]]u historii, ideału. W ten sposób Schelling jest twórcą romantycznego idealizmu, idealizmu zbieżnego ze znaczeniem tego słowa w sensie potocznym, idealizmu [[ideologia|ideologii]].

=== Filozofia przyrody ===
Rozwijana przez Schellinga filozofia przyrody różniła się od tradycyjnego, opartego na poznaniu empirycznym przyrodoznawstwa. Istotą badania przyrody nie miało być zgłębianie właściwości jej gotowych wytworów, lecz przyswojenie istoty procesów, które w niej zachodzą – jak nazwał to [[Władysław Tatarkiewicz]], poznanie „wnętrza przyrody"<ref name=":0">{{Cytuj |autor = Władysław Tatarkiewicz |tytuł = Historia filozofii, t. 2 |data = 1995}}</ref>. Historyk filozofii podkreślał, że Schelling rozumiał przyrodę jako siłę żywą i twórczą.

W filozofii Schellinga poszukiwanie absolutu wykraczało poza przyrodę, świadomość, świat realny oraz idealny – żadne z wymienionych nie stanowiło bowiem pierwotnej postaci bytu. Była to koncepcja o tyle ważna, że Schelling stawał w opozycji do systemów utożsamiających absolut z jednym z powyższych, jak na przykład Fichte, który identyfikował absolut z jaźnią. Dla Schellinga byt pierwotny wykraczał i poza świat materialny, i świadomość. Przyroda i jaźń były więc „pochodnymi postaciami bytu"<ref name=":0" />.

Filarem filozofii przyrody Schellinga były opozycje. Według niego każde zjawisko przyrodnicze znajdywało swoje przeciwieństwo. W tym właśnie upatrywał i uzasadniał różnorodność rzeczy – pierwsza postać bytu, absolut, rozpadła się na przeciwieństwa. Schelling powoływał się na zależność w związkach chemicznych, ale także siły takie jak magnetyzm, czy elektryczność, choć kluczowe były dlań procesy organiczne, w których – jak uważał – przejawia się natura rzeczy. Co więcej, uznawał właściwie wyłącznie siły organiczne, mechaniczne zupełnie dyskredytując. Nieorganiczne substancje postrzegał jako efekt tłumienia rozwoju przyrody, podczas gdy to żywe istoty miały być jej jedynymi prawdziwymi wytworami.

Schelling rozumiał absolut „organicznie i ewolucyjnie"<ref name=":0" />, a w związku z tym dostrzegał w nim elementy pozaracjonalne, łatwiejsze do uchwycenia z pomocą artystycznej wrażliwości oraz religijnej wiary, aniżeli percepcji naukowej.

=== Filozofia sztuki ===
Mimo niepełnej znajomości zagadnień [[sztuka|artystycznych]] (szczególnie wobec faktu, że aktywne obcowanie Schellinga ze sztukami plastycznymi ograniczało się do wycieczki kręgu jenajskiego do galerii drezdeńskich) i drugorzędności filozofii sztuki na tle całości myśli Schellinga (który był przede wszystkim filozofem [[natura|natury]]) to właśnie filozofia sztuki przyniosła mu największą sławę. Schelling nie interesował się samą sztuką jako konkretnym zjawiskiem, ale jako pewnym zagadnieniem metafizycznym, wieńczącym system filozoficzny w analogiczny sposób do funkcji estetyki w filozofii Kanta. Popularność Schellinga tłumaczy się bliższym niż u Hegla czy Fichtego związkiem filozofii z romantyzmem jako prądem kulturowym, szczególnie z poglądami kręgu jenajskiego. Mimo to, podobnie jak u Hegla, na osobisty gust Schellinga większy wpływ niż średniowiecze wywarła starożytność – co zbliżało go bardziej do Winkelmanna, Lessinga, Goethego i Schillera niż do właściwych romantyków.

W okresie filozofii transcendentalnej Schelling wyraźnie przypisywał działalności artystycznej status najwyższej działalności ludzkiej, najwyższego aktu wolności – w sposób zbieżny z romantyzmem podkreślał wyższość aktu twórczego nad samym dziełem. Kiedy ''Ja'' wytwarza świat przyrody, wytwarza go bez udziału świadomości – kiedy jednak ''Ja'' wytwarza świat kultury, wytwarza go właśnie z całą świadomością – w sztuce podmiot oddzielony poprzez jego wytwarzanie od świata przyrody, przedmiotu, ponownie jednoczy się z przedmiotem godząc w ten sposób przeciwieństwa swojego rozwoju i osiągając cel absolutny.

=== Myśl Schellinga w Polsce doby Romantyzmu ===
Schelling był dobrze znany polskim intelektualistom epoki romantyzmu, wywierając znaczący wpływ na polską literaturę, publicystykę, myśl etyczną, polityczną i społeczną tego okresu. Trudno jednak mówić o całościowej recepcji filozofii Schellinga: nie było wtedy przekładów jego większych prac ani monografii, wiele natomiast było sporów wobec jego konkretnych idei. Już we wczesnym okresie polskiego romantyzmu idee Schellinga służyły polemice z polskim oświeceniem ([[Jan Śniadecki]], [[Hugo Kołłątaj]], [[Anioł Dowgird]]).

Po raz pierwszy na myśl Schellinga powołał się romantyczny konserwatysta [[Józef Kalasanty Szaniawski]], który próbował uchylić oświeceniowy indywidualizm i teorię [[umowa społeczna|umowy społecznej]] za pomocą, romantycznie zinterpretowanej, platońskiej teorii doskonałego państwa biurokratycznego, zakorzenionego w absolucie jako całości. Szerzej do idei Schellinga nawiązywał [[Józef Gołuchowski (1797–1858)|Józef Gołuchowski]], który był jego przyjacielem i słuchaczem wykładów prowadzonych w [[Erlangen]] – w 1823 roku Gołuchowski prowadził wykłady propagujące schellingiańskie idee z okresu filozofii identyczności na [[Uniwersytet Wileński|Uniwersytecie Wileńskim]], które jednak po kilku tygodniach zostały zawieszone przez władze rosyjskie.

Znaczący wpływ wywarła myśl Schellinga na pisarzy i krytyków literackich polskiego Romantyzmu. Szczególnie widać to u [[Maurycy Mochnacki|Maurycego Mochnackiego]], uważanego za najwybitniejszego teoretyka nowego kierunku w kulturze polskiej. Mochnacki w dziele ''O literaturze polskiej w wieku dziewiętnastym'' (1830) starał się bronić literatury romantycznej opierając się na schellingiańskiej koncepcji samorozwoju [[absolut]]u, który w tym samorozwoju tworzy formy nieorganiczne, organiczne, a wreszcie człowieka i świadomość – literatura jest wyrazem samowiedzy i samoświadomości narodu, w której odbija się absolut: w ten sposób poprzez literaturę naród uzyskuje wgląd do absolutu i samowiedzę, świadomość swojej egzystencji, a świadomość własnej egzystencji umożliwia narodowi przetrwanie i rozwój. Dlatego też stworzenie przez Polaków własnej, niezależnej literatury jest gwarantem istnienia narodu.

Tego rodzaju idee, typowe dla Romantyzmu, nie zawsze były wiernym odzwierciedleniem myśli Schellinga. Ale właśnie dzięki pewnej mglistości mogły łatwo oddziałać na poglądy romantycznych pisarzy. Z drugiej strony schellingiański panteizm oddziaływał także na filozofów i przyrodników tej epoki.

Po [[powstanie listopadowe|powstaniu listopadowym]] oddziaływanie Schellinga na kulturę polską ustąpiło na rzecz inspiracji heglowskich. Mimo to można je odnaleźć u wszystkich wybitniejszych filozofów polskich pierwszej połowy XIX w., jak [[Bronisław Ferdynand Trentowski]], [[August Cieszkowski]], [[Karol Libelt]], [[Edward Dembowski]] czy [[Józef Gołuchowski (1797–1858)|Józef Gołuchowski]].

== Dzieła ==
* ''Über die Möglichkeit einer Form der Philosophie überhaupt'', 1794 [O możliwości absolutnej formy filozofii]
* ''Vom Ich als Prinzip der Philospohie oder über das Unbedingte in menschlichen Wissen'', 1795 [O Ja jako zasadzie filozofii albo o nieuwarunkowaniu ludzkiego poznania]
* ''Philosophische Briefe über Dogmatismus und Kritizismus'', 1795 [Listy filozoficzne o dogmatyzmie i krytycyzmie]
* ''Ideen zu einer Philospohie der Natur als Einleitung in das Studium dieser Wissenschaft'', 1797 [Idee filozofii natury: wprowadzenie do studium wiedzy naukowej]
* ''Von der Weltseele, eine Hypothese der höheren Physik zur Erklārung des allgemeinen Organismus'', 1798 [O Duszy Świata]
* ''Erster Entwurf eines Systems der Naturphilosophie'', 1798 [Pierwszy plan systemu filozofii natury]
* ''System der transcendentalen Idealismus'', 1800 [System idealizmu transcendentalnego]
* ''Über den wahren Begriff der Naturphilosophie und die richtige Art, ihre Probleme zu lösen'', 1801
* ''Darstellung meines Systems der Philosophie'', 1801 [Prezentacja mojego systemu filozofii]
* ''Fernere Darstellungen aus dem System der Philosophie'', 1802 [Dalsza prezentacja systemu filozofii]
* ''Bruno oder über das göttliche und natürliche Prinzip der Dinge'', 1802 [Bruno, czyli O boskiej i naturalnej zasadzie rzeczy rozmowa]
* ''Philosophie der Kunst'', 1802–1803 [Filozofia sztuki]
* ''Vorlesungen über die Methode des akademischen Studiums'', 1803 [Wykłady o metodzie studium akademickiego]
* ''Philosophie und Religion'', 1804 [Filozofia i religia]
* ''System der gesammten Philosophie und der Naturphilosophie insbesondere'', 1804
* ''Aphorismen zur Einleitung in die Naturphilosophie'', 1806
* ''Über das Verhältnis der bildenden Künste zur Natur'', 1807
* ''Philosophische Untersuchungen über das Wesen der menschlichen Freiheit und die damit zusammenhängenden Gegenstände'', 1809 [Filozoficzne badania nad istotą ludzkiej wolności i sprawami z tym związanymi]
* ''Briefwechsel mit Eschenmayer'', 1810
* ''Stuttgarter Privatvorlesungen'', 1810 [Stuttgarckie wykłady prywatne]
* ''Die Weltalter'', 1811–1815 [Epoki]
* ''Über die Gottheiten von Samothrake'', 1815 [O bóstwie z Samotraki]
* ''Initia Philosophiae Universae'', 1820–21
* ''Über die Nature der Philosophie als Wissenschaft'', 1821 [Natura filozofii jako nauki]
* ''System der Weltalter'', 1827–28 [System epok]
* ''Einleitung in die Philosophie'', 1830 [Wprowadzenie do filozofii]
* ''Grundlegung der positiven Philosophie'', 1832–33
* ''Zur Geschichte der neueren Philosophie'', 1833–34
* ''Philosophie der Offenbarung'', 1841–43 [Filozofia objawienia]
* ''Philosophie der Mythologie'', 1842 [Filozofia mitologii]
* ''Philosophische Einleitung in die Philosophie der Mythologie oder Darstellung der reinrationalen Philosophie'', między 1847 a 1852 [Wprowadzenie do fiozofii mitologii]

== Wybrane dzieła w przekładzie polskim ==
* ''Filozofia objawienia: ujęcie pierwotne'', BKF, 2002; odnalezione i oprac. przez Waltera E. Ehrhardta ; przeł. Krystyna Krzemieniowa ; przekł. przejrzał i wstępem poprzedził Piotr Dehnel ; przypisami opatrzyli Krystyna Krzemieniowa i Mikołaj Szymański. [''Philosophie der Offenbarung''].
* ''Filozofia sztuki; O stosunku sztuk plastycznych do przyrody ; Bruno, czyli O boskiej i naturalnej zasadzie rzeczy rozmowa'', BKF, 1983; przeł. i oprac. Krystyna Krzemieniowa.
* ''Filozoficzne badania nad istotą ludzkiej wolności i sprawami z tym związanymi''; przeł. Bogdan Baran. [''Philosophische Untersuchungen über das Wesen der menschlichen Freiheit und die damit zusammenhängenden Gegeenstände''].
* ''System idealizmu transcendentalnego: z wykładów monachijskich ; O historii nowszej filozofii'', BKF, 1979; oprac. Krystyna Krzemieniowa, Marek J. Siemek.
* ''Wykłady erlangeńskie''; przeł. i posłowiem opatrzył Robert Marszałek. [''Erlanger Vorträge''].
* ''Światowieki. Ułamek z roku 1815'', przełożył, wstępem i komentarzem opatrzył Wawrzyniec Rymkiewicz, IFiS PAN, Warszawa 2007.

== Opracowania w języku polskim ==
* Piotr Dehnel, ''Przyroda i historia: studium wczesnej filozofii F.W.J. Schellinga'', 1992.
* Martin Heidegger, ''Rozprawa Schellinga o istocie ludzkiej wolności'', 2004.
* Ryszard Panasiuk, ''Schelling'', seria Myśli i Ludzie, 1987.
* Józef Piórczyński, ''Wolność człowieka i Bóg: studium filozofii F.W.J Schellinga'', 1999.
* Katarzyna Filutowska, ''System i opowieść Filozofia narracyjna w myśl FWJ Schellinga w latach 1800–1811'', Wrocław 2007.

== Przypisy ==
{{Przypisy}}

== Bibliografia ==
* {{cytuj książkę |nazwisko = | imię = | autor = | autor link = | inni = Pod redakcją [[Michaił Iowczuk|M.T. Jowczuka]], [[Teodor Ojzerman|T.I. Ojzermana]], [[Iwan Szczipanow|I.J. Szczipanowa]]. Przeł. Marian Drużkowski i in | tytuł = [[Krótki zarys historii filozofii]] | url = | wydanie = II, poprawione i uzupełnione | wydawca = [[Książka i Wiedza]] | miejsce = [[Warszawa]] | rok = 1969| miesiąc = listopad | seria = | rozdział = Idealizm obiektywny Schellinga | imię r = W.F. | nazwisko r = Asmus | autor r = | autor r link = Walentin Asmus | strony = 271-274 | język = pl|odn=tak}}

== Linki zewnętrzne ==
* {{SEP | url = schelling/ | autor = Andrew Bowie | tytuł = Friedrich Wilhelm Joseph von Schelling | data = 2016-08-04 | data dostępu = 2018-01-16}}
* {{IEP | url = schellin/ | autor = Saitya Brata Das | tytuł = Friedrich Wilhelm Joseph von Schelling | data dostępu = 2018-06-27}}

{{Kontrola autorytatywna}}

{{SORTUJ:Schelling, Friedrich Wilhelm Joseph von}}
[[Kategoria:Absolwenci i studenci Uniwersytetu w Tybindze]]
[[Kategoria:Estetycy]]
[[Kategoria:Idealiści niemieccy]]
[[Kategoria:Filozofowie nowożytni]]
[[Kategoria:Niemieccy filozofowie XVIII wieku]]
[[Kategoria:Niemieccy filozofowie XIX wieku]]
[[Kategoria:Odznaczeni cywilnym Orderem Pour le Mérite]]
[[Kategoria:Historiozofowie]]
[[Kategoria:Ludzie urodzeni w Leonbergu]]
[[Kategoria:Wykładowcy Uniwersytetu w Jenie]]
[[Kategoria:Urodzeni w 1775]]
[[Kategoria:Zmarli w 1854]]

title: Friedrich Wilhelm Joseph von Schelling

Data i miejsce urodzenia: 27 stycznia 1775 · Leonberg

Data i miejsce śmierci: 20 sierpnia 1854 · Bad Ragaz

Alma Mater: Uniwersytet w Tybindze · Uniwersytet w Lipsku

Uczelnia: Uniwersytet w Jenie · Uniwersytet w Erlangen · Uniwersytet w Würzburgu


text:
# Luka stratygraficzna
Luka stratygraficzna, hiatus – brak w profilu stratygraficznym warstw określonego wieku, spowodowany okresową przerwą w sedymentacji lub erozją osadzonych wcześniej utworów.

wikiname: plwiki

title: Luka stratygraficzna

in_language: pl

wikitext:
'''Luka stratygraficzna, hiatus''' – brak w profilu [[stratygrafia|stratygraficznym]] warstw określonego wieku, spowodowany okresową przerwą w [[sedymentacja|sedymentacji]] lub [[erozja|erozją]] osadzonych wcześniej utworów.

== Bibliografia ==
* {{Cytuj|autor = Wojciech Jaroszewski; Leszek Marks; Andrzej Radomski |tytuł = Słownik geologii dynamicznej. |data = 1985 |isbn = 83-220-0196-7 |miejsce = Warszawa |wydawca = Wydawnictwa Geologiczne |oclc = 830183626 }}

[[Kategoria:Stratygrafia]]


text:
# Pomnik Carla Gottlieba Svareza
Pomnik Carla Gottlieba Svareza (niem. Carl Gottlieb Svarez Denkmal) – pomnik niemieckiego prawnika Carla Gottlieba Svareza, który znajdował się we Wrocławiu na ob. placu biskupa Nankera. Zburzony po 1945 roku.

## Historia
Posąg Carla Gottlieba Svareza, niemieckiego prawnika, jednego z twórców Landrechtu pruskiego  odsłonięto w 1896 r. Posąg stał na postumencie z napisem "Svarez". Autorem projektu był Peter Christian Breuer. Zburzony po 1945 r.. Na miejscu, w którym stał pomnik wybudowano parking (przed gmachem Wydziału Filologicznego Uniwersytetu Wrocławskiego).

title: Pomnik Carla Gottlieba Svareza

wikitext:
{{Pomnik infobox
 |nazwa                 = Pomnik Carla Gottlieba Svareza
 |nazwa oryginalna      = Carl Gottlieb Svarez Denkmal
 |grafika               =
 |opis grafiki          =
 |państwo               = POL
 |miejscowość           = [[Wrocław]]
 |miejsce               = plac biskupa Nankera 15
 |typ pomnika           = [[posąg]]
 |styl architektoniczny = [[klasycyzm]]
 |projektant            = [[Peter Christian Breuer]]
 |fundator              =
 |materiał              =
 |całkowita wysokość    =
 |data budowy           =
 |data odsłonięcia      = [[1896]]
 |ważniejsze przebudowy =
 |data likwidacji       =
 |kod mapy              = Wrocław
 |współrzędne           = 51°6′46″N, 17°2′17″E
 |opis miejsca          = Pomnik Svareza
 |commons               =
}}
'''Pomnik Carla Gottlieba Svareza''' ({{w języku|de|Carl Gottlieb Svarez Denkmal}}) – [[pomnik]] niemieckiego prawnika [[Carl Gottlieb Svarez|Carla Gottlieba Svareza]], który znajdował się we [[Wrocław]]iu na ob. placu biskupa Nankera<ref name=PO>{{cytuj stronę| url = https://polska-org.pl/5604940,foto.html| tytuł = ''Pomnik Karla Gottlieba Svareza''| data dostępu = 2020-10-24| opublikowany = POLSKA-ORG.PL | język = pl}}</ref>. Zburzony po 1945 roku.

== Historia ==

Posąg [[Carl Gottlieb Svarez|Carla Gottlieba Svareza]], niemieckiego prawnika, jednego z twórców [[Landrecht pruski|Landrechtu]] pruskiego  odsłonięto w 1896 r. Posąg stał na postumencie z napisem ''"Svarez"''. Autorem projektu był [[Peter Christian Breuer]]. Zburzony po 1945 r.<ref name=PO /><ref>{{cytuj stronę| url = https://www.bildindex.de/document/obj20194774| tytuł = ''Svarez-Denkmal''| data dostępu = 2020-10-24| opublikowany = BILDINDEX der Kunst & Architektur | język = de}}</ref>. Na miejscu, w którym stał pomnik wybudowano parking (przed gmachem [[Wydział Filologiczny Uniwersytetu Wrocławskiego|Wydziału Filologicznego Uniwersytetu Wrocławskiego]]).

== Przypisy ==
{{Przypisy}}

{{Pomniki we Wrocławiu}}

[[Kategoria:Nieistniejące pomniki we Wrocławiu]]

title: Pomnik Carla Gottlieba SvarezaCarl Gottlieb Svarez Denkmal

Państwo: Polska

Miejscowość: Wrocław

Miejsce: plac biskupa Nankera 15

Typ obiektu: posąg

Styl architektoniczny: klasycyzm

Projektant: Peter Christian Breuer


text:
# Zielona (hromada Mielnica Podolska)
 Zielona (hist. Zielona Olchowiecka, ukr. Зелене) – wieś na Ukrainie w rejonie czortkowskim należącym do obwodu tarnopolskiego.
W okresie międzywojennym w miejscowości stacjonowała strażnica KOP „Zielona I”.
Do 2020 w rejonie borszczowskim.

title: Zielona (hromada Mielnica Podolska)

wikitext:
{{Miejscowość infobox
 |nazwa                        = Zielona
 |nazwa oryginalna             = {{k|uk|Зелене}}
 |zdjęcie                      =
 |opis zdjęcia                 =
 |herb                         =
 |flaga                        =
 |dopełniacz nazwy             =
 |państwo                      = UA-61
 |2. jednostka administracyjna = [[rejon czortkowski|czortkowski]]
 |3. jednostka administracyjna = [[Mielnica Podolska (hromada)|Mielnica Podolska]]
 |powierzchnia                 =
 |wysokość                     =
 |rok                          = 2001
 |liczba ludności              = 408<ref name=spis>{{Cytuj stronę | url = http://pop-stat.mashke.org/ukraine-census-perm/ternopilska.htm | tytuł = Liczby ludności miejscowości obwodu tarnopolskiego na podstawie spisu ludności wg stanu na dzień 5 grudnia 2001 roku | data dostępu = | język = uk}}</ref>
 |gęstość zaludnienia          =
 |numer kierunkowy             = +380 3541
 |kod pocztowy                 =
 |tablice rejestracyjne        =
 |kod mapy                     = obwód tarnopolski # Ukraina
 |wariant mapy                 = 1939
 |współrzędne                  = 48°34′43″N 26°11′53″E
 |commons                      =
 |www                          =
}}
''' Zielona''' (hist. Zielona Olchowiecka, ukr. Зелене) – wieś na [[Ukraina|Ukrainie]] w [[Rejon czortkowski|rejonie czortkowskim]]<ref>{{Cytuj |tytuł = Постанова Верховної Ради України від 17 липня 2020 року № 807-IX "Про утворення та ліквідацію районів" |data dostępu = 2023-03-12 |opublikowany = Офіційний вебпортал парламенту України |url = https://zakon.rada.gov.ua/go/807-20 |język = uk}}</ref> należącym do [[obwód tarnopolski|obwodu tarnopolskiego]].

W [[Historia Polski (1918–1939)|okresie międzywojennym]] w miejscowości stacjonowała [[strażnica KOP „Zielona I”]]<ref>{{cytuj książkę|nazwisko=Prochwicz|imię=Jerzy|autor link=Jerzy Prochwicz|tytuł=Formacje Korpusu Ochrony Pogranicza w 1939 roku|data=2003|isbn=83-88973-58-4|miejsce=Warszawa|wydawca = Wydawnictwo Neriton|strony=315}}</ref>.

Do 2020 w [[Rejon borszczowski|rejonie borszczowskim]].

== Przypisy ==
{{Przypisy}}

== Bibliografia ==
* {{SgKP|XIV|597|Zielona 2.), cz. Olchowca, pow. borszczowski}}

[[Kategoria:Mielnica Podolska (hromada)]]
[[Kategoria:Wsie w rejonie czortkowskim]]

title: ZielonaЗелене

Państwo: Ukraina

Obwód: tarnopolski

Rejon: czortkowski

Hromada: Mielnica Podolska


text:
# Diatrichalus ruficollis
Diatrichalus ruficollis – gatunek chrząszcza z rodziny karmazynkowatych i podrodziny Lycinae.
Gatunek ten opisany został w 2000 roku przez Ladislava Bocáka.
Chrząszcz o ciele długości od 8,15 do 10,3 mm. Ubarwienie pomarańczowe (również zapiersia), tylko głowa, czułki, przedplecze i pokrywy ciemnobrązowe do czarnych. Przedplecze trapezowate. Pierwsze żeberko pierwszorzędowe sięga 1/6 długości pokryw, a drugie i trzecie łączą się ze sobą u ich wierzchołka. Żeberka drugorzędowe słabsze, niekiedy przerywane.
Gatunek orientalny, endemiczny dla filipińskiej wyspy Sibuyan.

title: Diatrichalus ruficollis

wikitext:
{{Zwierzę infobox
 |nazwa łacińska         = ''Diatrichalus ruficollis''
 |TSN                    =
 |zoolog                 = [[Ladislav Bocák|Bocak]], 2000
 |okres istnienia        =
 |grafika                =
 |opis grafiki           =
 |typ                    = [[stawonogi]]
 |gromada                = [[owady]]
 |rząd                   = [[chrząszcze]]
 |podrząd                = [[chrząszcze wielożerne]]
 |rodzina                = [[karmazynkowate]]
 |podrodzina             = [[Lycinae]]
 |plemię                 = [[Metriorrhynchini]]
 |podplemię              = [[Metriorrhynchina]]
 |rodzaj                 = ''[[Diatrichalus]]''
 |gatunek                = ''Diatrichalus ruficollis''
 |synonimy               =
 |wikispecies            =
 |commons                =
}}
'''''Diatrichalus ruficollis''''' – [[gatunek (biologia)|gatunek]] [[chrząszcze|chrząszcza]] z [[rodzina (biologia)|rodziny]] [[karmazynkowate|karmazynkowatych]] i podrodziny [[Lycinae]].

Gatunek ten opisany został w 2000 roku przez [[Ladislav Bocák|Ladislava Bocáka]]{{r|Bocak00}}.

Chrząszcz o ciele długości od 8,15 do 10,3 mm. Ubarwienie pomarańczowe (również [[zapiersie|zapiersia]]), tylko głowa, czułki, przedplecze i pokrywy ciemnobrązowe do czarnych. [[Przedplecze]] trapezowate. Pierwsze żeberko pierwszorzędowe sięga 1/6 długości [[pokrywy (entomologia)|pokryw]], a drugie i trzecie łączą się ze sobą u ich wierzchołka. Żeberka drugorzędowe słabsze, niekiedy przerywane{{r|Bocak00}}.

Gatunek [[kraina orientalna|orientalny]], [[endemit|endemiczny]] dla [[Filipiny|filipińskiej]] wyspy [[Sibuyan]]{{r|Bocak00}}.

== Przypisy ==
{{Przypisy|
<ref name="Bocak00">{{Cytuj pismo | autor = Ladislav Bocák | tytuł = A revision of the genus Diatrichalus Kleine from the Philippines (Coleoptera: Lycidae) | czasopismo = The Raffles Bulletin of Zoology | wydanie = 1 | wolumin = 48 | strony = 11-16 | data = 2000 | url = http://web.archive.org/web/20160823024146/https://lkcnhm.nus.edu.sg/nus/pdf/PUBLICATION/Raffles%20Bulletin%20of%20Zoology/Past%20Volumes/RBZ%2048(1)/48rbz011-016.pdf}}</ref>
}}

[[Kategoria:Karmazynkowate]]
[[Kategoria:Chrząszcze Filipin]]
[[Kategoria:Fauna endemiczna Filipin]]
[[Kategoria:Gatunki i podgatunki zwierząt nazwane w 2000 roku]]

Domena: eukarionty

Królestwo: zwierzęta

Typ: stawonogi

Gromada: owady

Rząd: chrząszcze

Podrząd: chrząszcze wielożerne

Rodzina: karmazynkowate

Podrodzina: Lycinae

Plemię: Metriorrhynchini

Podplemię: Metriorrhynchina

Rodzaj: Diatrichalus

Gatunek: Diatrichalus ruficollis


text:
# Dan Ndoye
Dan Assane Ndoye (ur. 25 października 2000 w Nyonie) – szwajcarski piłkarz senegalskiego pochodzenia, występujący na pozycji napastnika, reprezentant Szwajcarii. Wychowanek Lausanne-Sport.

title: Dan Ndoye

wikitext:
{{Piłkarz infobox
 |imię i nazwisko            = Dan Ndoye
 |imię i nazwisko org        =
 |grafika                    = Lens - Nice (23-01-2021) 52.jpg
 |opis grafiki               = Ndoye w 2021.
 |pełne imię i nazwisko      = Dan Assane Ndoye
 |imię i nazwisko urodzenia  =
 |data urodzenia             = 25 października 2000
 |miejsce urodzenia          = [[Nyon]]
 |data śmierci               =
 |miejsce śmierci            =
 |obywatelstwo               =
 |wzrost                     = 184 cm
 |pozycja                    = [[napastnik]]
 |klub                       = [[Nottingham Forest F.C.|Nottingham Forest]]
 |numer w klubie             =
 |kariera juniorska          = !           ! [[FC Lausanne-Sport|Lausanne-Sport]]
 |kariera seniorska          = ! 2019–2020 ! [[FC Lausanne-Sport|Lausanne-Sport]]          ! 33 ! 9
! 2020–2022 ! [[OGC Nice|Nice]]                             ! 28 ! 1
! 2020      ! → [[FC Lausanne-Sport|Lausanne-Sport]] (wyp.) ! 12 ! 2
! 2021–2022 ! → [[FC Basel]] (wyp.)                         ! 29 ! 2
! 2022–2023 ! [[FC Basel]]                                  ! 34 ! 5
! 2023–2025 ! [[Bologna FC 1909|Bologna]]                   ! 62 ! 9
! 2025–     ! [[Nottingham Forest F.C.|Nottingham Forest]]  !  0 ! 0
 |kariera reprezentacyjna    = ! 2017      ! {{reprezentacja|CHE|pn|rodzaj=U-18}}          !  2 ! 0
! 2018–2019 ! {{reprezentacja|CHE|pn|rodzaj=U-19}}          ! 10 ! 3
! 2019–2023 ! {{reprezentacja|CHE|pn|rodzaj=U-21}}          ! 26 !10
! 2022–     ! {{reprezentacja|Szwajcaria|pn}}               ! 22 ! 3
 |kariera trenerska          =
 |faksymile                  =
 |opis faksymile             =
 |medale                     =
 |odznaczenia                =
 |commons                    =
 |wikicytaty                 =
 |www                        =
 |data seniorzy              = 31 lipca 2025
 |data reprezentacja         = 11 czerwca 20245
}}
'''Dan Assane Ndoye''' (ur. [[25 października]] [[2000]] w [[Nyon]]ie) – [[Szwajcaria|szwajcarski]] [[piłka nożna|piłkarz]] [[senegal]]skiego pochodzenia, występujący na pozycji [[napastnik]]a, [[Reprezentacja Szwajcarii w piłce nożnej mężczyzn|reprezentant Szwajcarii]]. Wychowanek [[FC Lausanne-Sport|Lausanne-Sport]].

== Bibliografia ==
* {{transfermarkt|p|id=365108|nazwa=Dan Ndoye|data dostępu=2021-07-25}}
* {{soccerway|p|id=555563|nazwa=Dan Ndoye|data dostępu=2021-07-25}}

{{Nottingham Forest F.C. skład}}
{{Szwajcaria U-21 2021}}
{{Szwajcaria 2024}}

{{SORTUJ:Ndoye, Dan}}
[[Kategoria:Reprezentanci Szwajcarii w piłce nożnej]]
[[Kategoria:Senegalscy piłkarze]]
[[Kategoria:Piłkarze FC Lausanne-Sport]]
[[Kategoria:Piłkarze OGC Nice]]
[[Kategoria:Piłkarze FC Basel]]
[[Kategoria:Piłkarze Bologna FC 1909]]
[[Kategoria:Piłkarze Nottingham Forest F.C.]]
[[Kategoria:Uczestnicy Mistrzostw Europy U-21 w Piłce Nożnej 2021]]
[[Kategoria:Uczestnicy Mistrzostw Europy w Piłce Nożnej 2024]]
[[Kategoria:Urodzeni w 2000]]
[[Kategoria:Ludzie urodzeni w Nyon]]

title: · Dan Ndoye

Pełne imię i nazwisko: Dan Assane Ndoye

Data i miejsce urodzenia: 25 października 2000 · Nyon

Pozycja: napastnik

Klub: Nottingham Forest

title: Kariera juniorska

Lata: Klub

title: Kariera seniorska

Lata: Klub · Wyst. · Gole

Lausanne-Sport · 33 · (9)

Nice · 28 · (1)

→ Lausanne-Sport (wyp.) · 12 · (2)

→ FC Basel (wyp.) · 29 · (2)

FC Basel · 34 · (5)

Bologna · 62 · (9)

Nottingham Forest · 0 · (0)

title: Kariera reprezentacyjna

Lata: Reprezentacja · Wyst. · Gole

Szwajcaria U-18 · 2 · (0)

Szwajcaria U-19 · 10 · (3)

Szwajcaria U-21 · 26 · (10)

Szwajcaria · 22 · (3)


text:
# Trap (żegluga)
Trap (ang. accommodation ladder) – skośnie zawieszone wzdłuż burty statku składane schody służące do komunikacji na drodze statek ↔ nabrzeże lub (zwłaszcza podczas postoju na kotwicy) statek ↔ inna jednostka pływająca.
Trap zawieszany jest na żurawiku trapowym, a w czasie ruchu statku podnoszony i składany przy burcie. Ponieważ odległość między pokładem, do którego zamocowany jest górny podest trapu, a nabrzeżem jest różna przy różnych nabrzeżach i zmienia się w zależności od stanu załadowania statku i pływów, trapy mają układ zapewniający poziome położenie stopni przy każdym nachyleniu trapu. Trap zwykle wyposażony jest w liny poręczowe bądź barierki. Kółka na końcu trapu umożliwiają jego posuwisto-zwrotny ruch po nabrzeżu podczas ruchów jednostki wywołanych przez fale.
W przypadku małych jednostek pływających trap to wąska kładka (ang. gang-plank, gangway) pomiędzy pokładem a nabrzeżem.

title: Trap (żegluga)

wikitext:
{{inne znaczenia|2=[[Trap|inne znaczenia wyrazu „trap”]]}}
[[File:Accommodation ladder (PSF).png|thumb|]]
[[Plik:Gang plank by Zureks.jpg|thumb|Trap]]
[[Plik:Trap statku MS Cap San Diego.jpg|thumb|Trap statku handlowego wyciągnięty na [[nabrzeże]]]]
'''Trap''' ({{ang.|accommodation ladder}}) – skośnie zawieszone wzdłuż [[burta|burty statku]] składane schody służące do komunikacji na drodze statek ↔ [[nabrzeże]] lub (zwłaszcza podczas postoju na [[Kotwica|kotwicy]]) statek ↔ inna [[jednostka pływająca]].

Trap zawieszany jest na [[żurawik]]u trapowym, a w czasie ruchu statku podnoszony i składany przy [[burta|burcie]]. Ponieważ odległość między [[pokład statku|pokładem]], do którego zamocowany jest górny podest trapu, a nabrzeżem jest różna przy różnych nabrzeżach i zmienia się w zależności od stanu załadowania statku i [[pływy morskie|pływów]], trapy mają układ zapewniający poziome położenie stopni przy każdym nachyleniu trapu. Trap zwykle wyposażony jest w [[Poręcz|liny poręczowe]] bądź barierki. Kółka na końcu trapu umożliwiają jego posuwisto-zwrotny ruch po nabrzeżu podczas ruchów jednostki wywołanych przez [[Fala morska|fale]].

W przypadku małych jednostek pływających trap to wąska [[kładka]] ({{ang.|gang-plank}}, {{K|en|gangway}}) pomiędzy pokładem a nabrzeżem.

{{commons|category:Accommodation ladders}}
==Zobacz też==
*[[świst trapowy]]
*[[sztormtrap]]

==Bibliografia==
* {{cytuj książkę |autor=Lesław Furmaga, Józef Wójcicki |tytuł=Mały słownik morski |miejsce=Gdynia |rok=1993 |wydawca=Mitel International Ltd |isbn=83-85413-73-1}}
*{{cytuj książkę |nazwisko = Dziewulski| imię = Jerzy W.| autor link = | tytuł = Wiadomości o jachtach żaglowych| wydawca = Alma-Press| miejsce = Warszawa| rok = 2008| strony = 241–242| isbn = 978-83-7020-358-0}}

{{Kontrola autorytatywna}}

[[Kategoria:Marynarka wojenna]]
[[Kategoria:Wyposażenie jachtu i osprzęt]]


text:
# Łysa (Łutowiec)
Łysa – skała we wsi Łutowiec w województwie śląskim, w powiecie myszkowskim, w gminie Niegowa. Pod względem geograficznym znajduje się na Wyżynie Mirowsko-Olsztyńskiej będącej częścią Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej.
Łysa jest obiektem wspinaczki skalnej. Wraz ze Sfinksem i Pasieką tworzy grupę skał zwaną Grupą Łysej. Skały te znajdują się na granicy lasu po północnej stronie zwartych zabudowań wsi Łutowiec, w odległości około 150 m od drogi. Łysa jest najbardziej z nich wysunięta na południe i znajduje się na terenie otwartym, ale zarastającym drzewami i krzewami. Jest to wapienna skała o połogich, pionowych lub przewieszonych ścianach wysokości do 15 m. Jest na niej 5 dróg wspinaczkowych o trudności VI– VI.2 i jedna o trudności V w skali Kurtyki. Wszystkie, z wyjątkiem piątkowej, posiadają asekurację (4-5 ringów i stanowiska zjazdowe).

title: Łysa (Łutowiec)

wikitext:
{{Współrzędne|50°37′42,9″N 19°27′17,1″E|umieść=na górze}}
[[Plik:Grupa Łysej DK18 (2).jpg|mały|240px|Łysa od południa]]
{{commonscat|Grupa Łysej|Grupa Łysej}}
'''Łysa''' – skała we wsi [[Łutowiec]] w [[województwo śląskie|województwie śląskim]], w [[powiat myszkowski|powiecie myszkowskim]], w [[Niegowa (gmina)|gminie Niegowa]]<ref name=topo>{{Cytuj stronę |url=http://topo.portalgorski.pl/Grupa-%C5%81ysej,%C5%81utowiec,Jura-Krakowsko-Cz%C4%99stochowska,skala,590|tytuł=Topo portalu górskiego|data dostępu = 2018-09-29}}</ref>. Pod względem geograficznym znajduje się na [[Wyżyna Mirowsko-Olsztyńska|Wyżynie Mirowsko-Olsztyńskiej]] będącej częścią [[Wyżyna Krakowsko-Częstochowska|Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej]]<ref name=kondracki>{{Cytuj książkę |nazwisko=Kondracki |imię=Jerzy  |tytuł=Geografia regionalna Polski |wydawca=Wyd. Naukowe PWN |miejsce=Warszawa |rok= 1998 |isbn=83-01-12479-2}}</ref>.

Łysa jest obiektem [[Wspinaczka skalna|wspinaczki skalnej]]. Wraz ze [[Sfinks (Łutowiec)|Sfinksem]] i [[Pasieka (skała)|Pasieką]] tworzy grupę skał zwaną [[Grupa Łysej|Grupą Łysej]]. Skały te znajdują się na granicy lasu po północnej stronie zwartych zabudowań wsi Łutowiec, w odległości około 150 m od drogi. Łysa jest najbardziej z nich wysunięta na południe i znajduje się na terenie otwartym, ale zarastającym drzewami i krzewami<ref name=geoportal>{{cytuj stronę|url=http://mapy.geoportal.gov.pl/imap/|tytuł=Geoportal. Mapa topograficzna i lotnicza|data dostępu=2018-09-29}}</ref>. Jest to wapienna skała o połogich, pionowych lub przewieszonych ścianach wysokości do 15 m. Jest na niej 5 [[Droga wspinaczkowa|dróg wspinaczkowych]] o trudności VI– VI.2 i jedna o trudności V w [[Skala trudności dróg skalnych|skali Kurtyki]]. Wszystkie, z wyjątkiem piątkowej, posiadają [[Asekuracja (wspinaczka)|asekurację]] (4-5 [[Ring (wspinaczka)|ringów]] i stanowiska zjazdowe)<ref name=topo/>.

== Przypisy ==
{{Przypisy}}

{{Skały Wyżyny Częstochowskiej}}

[[Kategoria:Formacje skalne Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej]]


text:
# Canencia
Canencia – miejscowość w Hiszpanii we wspólnocie autonomicznej Madryt, w dolinie Valle alto del Lozoya, 83 km od Madrytu. Dużą rolę w rozwoju gospodarki pełni sadownictwo oraz sektor budowlany.

## Atrakcje turystyczne
- Kościół Santa Maria del Castillo, zbudowany w XV wieku w stylu gotyckim, gruntownie odremontowany w XX wieku
- Trzy średniowieczne mosty

title: Canencia

wikitext:
{{Miejscowość infobox
 |nazwa                        = Canencia
 |nazwa oryginalna             =
 |zdjęcie                      = Canencia plaza.jpg
 |opis zdjęcia                 =
 |herb                         = Escudo de Canencia.svg
 |flaga                        = Flag of Canencia Spain.svg
 |dopełniacz nazwy             = Canencii
 |państwo                      = ESP
 |1. jednostka administracyjna = {{flaga|Madryt}} [[Madryt (wspólnota autonomiczna)|Madryt]]
 |stanowisko zarządzającego    = burmistrz
 |zarządzający                 = Mercedes López Moreno ([[Partia Ludowa (Hiszpania)|PP]])
 |powierzchnia                 = 52,7
 |wysokość                     = 1150
 |rok                          = 2009
 |liczba ludności              = 523
 |gęstość zaludnienia          = 9,92
 |numer kierunkowy             =
 |kod pocztowy                 = 28743
 |tablice rejestracyjne        =
 |kod mapy                     = Madryt
 |współrzędne                  = 40°54′34″N 3°44′15″W
 |commons                      = Category:Canencia
 |www                          = http://www.canencia.org/
}}
'''Canencia''' – miejscowość w [[Hiszpania|Hiszpanii]] we [[Madryt (wspólnota autonomiczna)|wspólnocie autonomicznej Madryt]], w dolinie ''Valle alto del Lozoya'', 83 km od [[Madryt]]u. Dużą rolę w rozwoju gospodarki pełni [[sadownictwo]] oraz sektor budowlany.

== Atrakcje turystyczne ==
* Kościół Santa Maria del Castillo, zbudowany w [[XV wiek]]u w stylu [[gotyk|gotyckim]], gruntownie odremontowany w [[XX wiek]]u
* Trzy [[średniowiecze|średniowieczne]] mosty

{{Prowincja Madryt}}

{{Kontrola autorytatywna}}

[[Kategoria:Miasta we wspólnocie autonomicznej Madrytu]]

title: Canencia

Herb: Flaga

Państwo: Hiszpania

Wspólnota autonomiczna: Madryt

Burmistrz: Mercedes López Moreno (PP)

Tablice rejestracyjne: M


text:
# Komputer wektorowy
Komputer wektorowy – zgodnie z taksonomią Flynna komputery wektorowe należą do grupy SIMD. Cechą wyróżniającą je w tej grupie jest to, że zawierają procesor wektorowy wykonujący w sposób potokowy rozkazy wektorowe. Polega to na powtarzaniu ciągu elementarnych operacji arytmetycznych na strumieniach danych tworzących wektor.
W skład komputera wektorowego wchodzą procesory:
- rozkazów – pobiera i wstępnie dekoduje rozkazy,
- skalarny – realizuje rozkazy skalarne,
- wektorowy – realizuje rozkazy wektorowe.

title: Komputer wektorowy

wikitext:
'''Komputer wektorowy''' – zgodnie z [[taksonomia Flynna|taksonomią Flynna]] komputery wektorowe należą do grupy [[SIMD]]. Cechą wyróżniającą je w tej grupie jest to, że zawierają [[procesor wektorowy]] wykonujący w sposób potokowy rozkazy wektorowe. Polega to na powtarzaniu ciągu elementarnych operacji arytmetycznych na strumieniach danych tworzących [[wektor]].

W skład '''komputera wektorowego''' wchodzą [[procesor]]y:
* rozkazów – pobiera i wstępnie dekoduje rozkazy,
* [[procesor skalarny|skalarny]] – realizuje rozkazy skalarne,
* [[procesor wektorowy|wektorowy]] – realizuje rozkazy wektorowe.

[[Kategoria:Komputery]]


text:
# Gillian Anderson
Gillian Leigh Anderson (ur. 9 sierpnia 1968 w Chicago) – amerykańska aktorka filmowa, telewizyjna i teatralna, także reżyserka, aktywistka i autorka powieści. Znana głównie z ról agentki FBI Dany Scully w serialu Z Archiwum X (The X-Files), nadinspektorki policji Stelli Gibson w serialu Upadek (The Fall), seksuolożki Jean Milburn w serialu Sex Education oraz premier Wielkiej Brytanii Margaret Thatcher w serialu The Crown.

## Życiorys
Studiowała w Goodman Theater School w DePaul University w Chicago. Gdy przeniosła się do Nowego Jorku, występowała początkowo w teatrze, m.in. w spektaklu The Philanthropist Christophera Hamptona. Za rolę w Absent Friends Alana Ayckborne’a otrzymała Theater World Award. W 1993 roku zyskała międzynarodową popularność jako agentka FBI Dana Scully w serialu Z Archiwum X (The X-Files). Wielokrotnie nominowana do wielu prestiżowych nagród, otrzymała m.in., 2 Złote Globy, 2 nagrody Emmy i 4 Screen Actors Guild Awards. W roku 2000 mówiło się o jej kandydaturze do nominacji do Oscara 2001 za rolę w Świecie zabawy (The House Of Mirth).
W październiku 2014 roku ukazała się jej debiutancka powieść Saga końca ziemi, tom 1: Nadchodzi ogień (A Vision of Fire), napisana wspólnie z Jeffem Rovinem. W grudniu 2015 wydana została jej kontynuacja, zatytułowana A Dream of Ice, a we wrześniu 2016 część trzecia The Sound of Seas.

## Życie prywatne
Dwukrotnie zamężna – w 1994 roku poślubiła Clyde’a Klotza. Kilka miesięcy po ślubie okazało się, że jest w ciąży. Twórca Z Archiwum X; Chris Carter, wymyślił historię porwania przez kosmitów, która pozwoliła Anderson nie grać podczas widocznej już ciąży, porodu i dziesięciodniowego urlopu macierzyńskiego. Córka, Piper Maru (stąd nazwa jednego z odcinków serialu – „Piper Maru”) urodziła się w 1994 roku. Carter jest jej ojcem chrzestnym.
W grudniu 2004 roku Anderson ponownie wyszła za mąż za Juliana Ozanne’a. Po 16 miesiącach para ogłosiła separację. W 2006 Anderson urodziła syna Oscara, będącego owocem jej nieformalnego związku z Markiem Griffithsem. Blisko dwa lata później, w 2008 roku, przyszedł na świat ich drugi syn – Felix. Para rozstała się w 2012 roku.

## Filmografia

### Aktorka
Filmy kinowe i telewizyjne
- 1986: Three at Once (film krótkometrażowy) jako kobieta na przyjęciu
- 1988: A Matter of Choice (film krótkometrażowy) jako kobieta w ciąży
- 1992: The Turning jako April Cavanaugh
- 1997: Księżniczka Mononoke (Princess Mononoke, głos w wersji angielskiej) jako Moro
- 1997: Diabelna taksówka (Chicago Cab) jako dziewczyna
- 1998: Z Archiwum X: Pokonać przyszłość (The X Files Movie: Fight the Future) jako agentka Dana Scully
- 1998: Potęga przyjaźni (The Mighty) jako Loretta Lee
- 1998: Gra w serca (Playing by Heart) jako Meredith
- 2000: Świat zabawy (The House of Mirth) jako Lily Bart
- 2005: Waleczny Celt (The Mighty Celt) jako Kate
- 2005: Tristram Shandy: Wielka bujda (A Cock and Bull Story) jako wdowa Wadman
- 2006: Ostatni król Szkocji (The Last King of Scotland) jako Sarah Merrit
- 2007: W odwecie (Straightheads) jako Alice
- 2007: Robbie the Reindeer in Close Encounters of the Herd Kind (TV, krótkomerażowy, głos) jako królowa Vorkana
- 2008: Z Archiwum X: Chcę wierzyć (The X-Files: I Want to Believe) jako dr Dana Scully
- 2008: Jak stracić przyjaciół i zrazić do siebie ludzi (How to Lose Friends & Alienate People) jako Eleanor Johnson
- 2009: Boogie Woogie jako Jean Maclestone
- 2010: 10:10 No Pressure (krótkomerażowy) jako Gillian Anderson
- 2011: Makowe wzgórze (From Up On Poppy Hill, głos w wersji angielskiej) jako Miki Hokuto
- 2011: Johnny English Reaktywacja (Johnny English Reborn) jako agentka Pamela ‘Pegasus’ Thornton
- 2012: Kryptonim: Shadow Dancer (Shadow Dancer) jako Kate Fletcher
- 2012: Twoja siostra (L’enfant d’en haut) jako Kristin Jansen
- 2012: Room on the Broom (TV, krótkomerażowy, głos) jako czarownica
- 2013: Ostatnia miłość pana Morgana (Mr. Morgan’s Last Love) jako Karen Morgan
- 2013: I’ll Follow You Down jako Marika
- 2014: Imperium robotów: Bunt człowieka (Robot Overlords) jako Kate
- 2014: National Theatre Live: A Streetcar Named Desire jako Blanche DuBois
- 2014: The Departure (krótkometrażowy) jako Blanche DuBois
- 2017: Pałac wicekróla (Viceroy’s House) jako lady Edwina Mountbatten
- 2017: Dom zbrodni (Crooked House) jako Magda Leonides
- 2018: Szpieg, który mnie rzucił (The Spy Who Dumped Me) jako Wendy
- 2018: UFO jako profesor Hendricks
- 2019: National Theatre Live: All About Eve jako Margo Channing
- 2019: The Sunlit Night jako Olyana Gregoriov
- 2021: Rudzik Rudzia (Robin Robin, krótkomerażowy, głos) jako Kot
- 2022: Bielmo (The Pale Blue Eye) jako Julia Marquis
- 2023: Cudowny chłopiec. Biały ptak (White Bird) jako Vivienne
- 2024: Mocny temat (Scoop) jako Emily Maitlis
- 2024: The Salth Path jako Raynor Winn
- 2025: Tron: Ares

Seriale i miniseriale – występy regularne
- 1993–2002, 2016, 2018: Z Archiwum X (The X-Files) jako agentka Dana Scully
- 2005: Samotnia (Bleak House, miniserial) jako lady Honoria Dedlock
- 2010: Any Human Heart (miniserial) jako księżna Windsoru Wallis Simpson
- 2011: Szkarłatny płatek i biały (The Crimson Petal and the White, miniserial) jako pani Castaway
- 2011: Moby Dick (miniserial) jako Elizabeth
- 2012: Wielkie nadzieje (Great Expectations, miniserial), jako panna Havisham
- 2013-2015: Hannibal jako dr Bedelia Du Maurier
- 2013–2016: Upadek (The Fall) jako Stella Gibson
- 2014: Stan kryzysowy (Crisis) jako Meg Fitch
- 2014–2015: Ronja – córka zbójnika (Ronja the Robber’s Daughter, głos w wersji angielskiej) jako narrator
- 2016: Wojna i pokój (War and Peace, miniserial) jako Anna Pavlovna Scherer
- 2017: Amerykańscy bogowie (American Gods) jako Media
- 2019-2023: Sex Education jako Jean Milburn
- 2020: The Crown jako Margaret Thatcher[5]
- 2022: The First Lady jako Eleanor Roosevelt
- 2025: The Abandons jako Constance Van Ness
- 2025 Trespasses (miniserial) jako Gina

Seriale – występy gościnne
- 1993: Class of '96 (1 odcinek) jako Rachel
- 1995: Eek! the Cat (1 odcinek, głos) jako agentka Scully
- 1996: ReBoot (1 odcinek, głos) jako Data Nully
- 1997: Simpsonowie (The Simpsons, 1 odcinek, głos) jako Dana Scully
- 1999: Frasier (1 odcinek, głos) jako Jenny
- 1999: Ryzykowna gra (Harsh Realm,1 odcinek – nie wymieniona w czołówce, głos) jako narratorka
- 2014: Robot Chicken (1 odcinek, głos) jako wróżka chrzestna/ Fiona/ baronowa
- 2021: Wielka (The Great, 2 odcinki) jako Joanna

Inne (wybrane)
- 1996: Hellbender (gra komputerowa, głos) jako Ship’s Computer
- 1996: Why Planes Go Down (film TV, dokumentalny) jako gospodarz programu
- 1996: Nasza fantastyczna przyszłość (Future Fantastic, serial TV, dokumentalny) jako gospodarz programu
- 1996: Spies Above (film TV, dokumentalny) jako gospodarz programu
- 1997: Extremis (teledysk, głos)
- 1998: The X-Files Game (gra komputerowa, głos) jako agentka Scully
- 2004: The X-Files: Resist or Serve (gra komputerowa, głos) jako agentka Scully
- 2020: Squadron 42 (gra komputerowa, głos) jako kapitan MacLaren

### Reżyser
- 2000: Z Archiwum X (The X-Files) – odcinek All Things
- 2014: The Departure (film krótkometrażowy)

## Teatr
- 1991: Absent Friends
- 1992: The Philanthropist
- 1999–2000: The Vagina Monologues
- 2002–2003: What the Night is For
- 2004: The Sweetest Swing in Baseball
- 2009: A Doll’s House
- 2014: A Streetcar Named Desire
- 2019: All About Eve

## Publikacje
- 2014: Nadchodzi ogień (A Vision of Fire. The EarthEnd Saga #1) (wraz z Jeffem Rovinem)
- 2015: A Dream of Ice. The EarthEnd Saga #2 (wraz z Jeffem Rovinem)
- 2016: The Sound of Seas. The EarthEnd Saga #3 (wraz z Jeffem Rovinem)
- 2017: WE: A Manifesto for Women Everywhere (wraz z Jennifer Nadel)
- 2024: Want

## Nagrody
- Złoty Glob Najlepsza aktorka w serialu dramatycznym: 1997 Z archiwum X, Najlepsza aktorka drugoplanowa w serialu dramatycznym: 2021 The Crown
- Nagroda Emmy Najlepsza aktorka w serialu dramatycznym: 1997 Z archiwum X, Najlepsza aktorka drugoplanowa w serialu dramatycznym: 2021 The Crown

title: Gillian Anderson

wikitext:
{{Aktor infobox
 |imię i nazwisko           = Gillian Leigh Anderson
 |imię i nazwisko org       =
 |grafika                   = Gillian Anderson Berlinale 2017.jpg
 |opis grafiki              = Gillian Anderson (2017)
 |alt grafiki               =
 |prawdziwe imię i nazwisko = Gillian Leigh Anderson
 |data urodzenia            = 9 sierpnia 1968
 |miejsce urodzenia         = [[Chicago]]
 |data śmierci              =
 |miejsce śmierci           =
 |zawód                     = Aktorka, działaczka społeczna
 |współmałżonek             = Clyde Klotz (1994-97)<br />Julian Ozanne (2004-06)
 |lata aktywności           = od 1986
 |zespół artystyczny        =
 |odznaczenia               = {{order|OBE|C2}}
 |commons                   = Category:Gillian Anderson
 |www                       = http://www.gilliananderson.ws
}}
[[Plik:Gillian Anderson & David Duchovny (2).jpg|mały|upright=1.3|W 2013 roku z Davidem Duchovnym, przy swoich podobiznach z 1993]]
'''Gillian Leigh Anderson''' (ur. [[9 sierpnia]] [[1968]] w [[Chicago]]) – [[Amerykanie|amerykańska]] [[aktor]]ka [[film]]owa, [[Serial telewizyjny|telewizyjna]] i [[teatr]]alna, także reżyserka, aktywistka i autorka powieści. Znana głównie z ról agentki FBI [[Dana Scully|Dany Scully]] w serialu ''[[Z Archiwum X]]'' (''The X-Files''), nadinspektorki policji Stelli Gibson w serialu ''[[Upadek (serial telewizyjny)|Upadek]]'' (''The Fall),'' seksuolożki Jean Milburn w serialu ''[[Sex Education]]'' oraz premier Wielkiej Brytanii [[Margaret Thatcher]] w serialu [[The Crown (serial telewizyjny)|The Crown]].

== Życiorys ==
Studiowała w [[Goodman Theater School]] w DePaul University w Chicago. Gdy przeniosła się do [[Nowy Jork|Nowego Jorku]], występowała początkowo w teatrze, m.in. w spektaklu ''The Philanthropist'' [[Christopher Hampton|Christophera Hamptona]]. Za rolę w ''Absent Friends'' [[Alan Ayckborne|Alana Ayckborne’a]] otrzymała [[Theater World Award]]. W 1993 roku zyskała międzynarodową popularność jako agentka FBI Dana Scully w serialu Z Archiwum X (The X-Files). Wielokrotnie nominowana do wielu prestiżowych nagród, otrzymała m.in., 2 [[Złoty Glob|Złote Globy]], 2 [[Nagroda Emmy|nagrody Emmy]] i 4 [[Screen Actors Guild]] Awards. W roku 2000 mówiło się o jej kandydaturze do nominacji do [[Nagroda Akademii Filmowej|Oscara 2001]] za rolę w ''[[Świat zabawy (film 2000)|Świecie zabawy (The House Of Mirth)]]''.

W październiku 2014 roku ukazała się jej debiutancka powieść ''[[Nadchodzi ogień|Saga końca ziemi, tom 1: Nadchodzi ogień]]'' (''A Vision of Fire''), napisana wspólnie z [[Jeff Rovin|Jeffem Rovinem]]<ref>[http://www.amazon.com/Vision-Fire-Novel-Gillian-Anderson/dp/1476776520/ref=sr_1_1?ie=UTF8&qid=1423860304&sr=8-1&keywords=gillian+anderson+vision+of+fire www.amazon.com].</ref><ref>[http://www.empik.com/saga-konca-ziemi-tom-1-nadchodzi-ogien-anderson-gilian-rovin-jeff,p1105873294,ksiazka-p www.empik.com].</ref>. W grudniu 2015 wydana została jej kontynuacja, zatytułowana ''A Dream of Ice''<ref>[http://www.amazon.com/Dream-Ice-Book-EarthEnd-Saga/dp/1476776555/ref=sr_1_1?ie=UTF8&qid=1453574754&sr=8-1&keywords=gillian+anderson+a+dream+of+ice www.amazon.com].</ref>, a we wrześniu 2016 część trzecia ''The Sound of Seas''<ref>[https://www.amazon.com/Sound-Seas-Book-EarthEnd-Saga/dp/1476776598/ref=sr_1_1?ie=UTF8&qid=1482259924&sr=8-1&keywords=the+sound+of+seas www.amazon.com].</ref>.

== Życie prywatne ==
Dwukrotnie zamężna – w 1994 roku poślubiła Clyde’a Klotza. Kilka miesięcy po ślubie okazało się, że jest w ciąży. Twórca ''Z Archiwum X''; [[Chris Carter (reżyser)|Chris Carter]], wymyślił historię porwania przez [[Kosmita|kosmitów]], która pozwoliła Anderson nie grać podczas widocznej już ciąży, porodu i dziesięciodniowego [[Urlop#Urlop macierzyński|urlopu macierzyńskiego]]. Córka, Piper Maru (stąd nazwa jednego z odcinków serialu – „Piper Maru”) urodziła się w 1994 roku. Carter jest jej [[Rodzice chrzestni|ojcem chrzestnym]].
W grudniu 2004 roku Anderson ponownie wyszła za mąż za Juliana Ozanne’a. Po 16 miesiącach para ogłosiła [[Separacja (prawo)|separację]]. W 2006 Anderson urodziła syna Oscara, będącego owocem jej nieformalnego związku z Markiem Griffithsem. Blisko dwa lata później, w 2008 roku, przyszedł na świat ich drugi syn – Felix. Para rozstała się w 2012 roku.

== Filmografia ==
[[Plik:GillianAndersonByIdoCarmelWonderCon2008.jpg|thumb|W 2008 roku, na konwencji SF; WonderCon]]
[[Plik:Gillian Anderson and Rowan Atkinson.jpg|thumb|W 2011 roku, z Rowanem Atkinsonem, na premierze filmu „Johnny English”]]
[[Plik:Jo Cox Birthday Memorial - 09 (27744535702).jpg|thumb|upright=1.3|W 2016 roku, z Billem Nighy’em, na urodzinowym memoriale ku czci zmarłej polityk Jo Cox]]
[[Plik:MJK32944 Viceroy's House (Berlinale 2017).jpg|thumb|upright=1.3|W 2017 roku, na Festiwalu Filmowym w Berlinie, podczas promocji filmu „Viceroy’s House”]]
[[Plik:MJK32895 Gillian Anderson (Viceroy's House, Berlinale 2017).jpg|thumb|W 2017 roku, na Festiwalu Filmowym w Berlinie]]

=== Aktorka ===
; Filmy kinowe i telewizyjne:
* [[1986 w filmie|1986]]: ''Three at Once'' (film krótkometrażowy) jako kobieta na przyjęciu
* [[1988 w filmie|1988]]: ''A Matter of Choice'' (film krótkometrażowy) jako kobieta w ciąży
* [[1992 w filmie|1992]]: ''The Turning'' jako April Cavanaugh
* 1997: ''[[Księżniczka Mononoke]]'' (Princess Mononoke, głos w wersji angielskiej) jako Moro
* 1997: ''[[Diabelna taksówka]]'' (''Chicago Cab'') jako dziewczyna
* [[1998 w filmie|1998]]: ''[[Z Archiwum X: Pokonać przyszłość]]'' (''The X Files Movie: Fight the Future'') jako agentka Dana Scully
* 1998: ''[[Potęga przyjaźni]]'' (''The Mighty'') jako Loretta Lee
* 1998: ''[[Gra w serca]]'' (''Playing by Heart'') jako Meredith
* [[2000 w filmie|2000]]: ''[[Świat zabawy (film 2000)|Świat zabawy]]'' (''The House of Mirth'') jako Lily Bart
* [[2005 w filmie|2005]]: ''[[Waleczny Celt]]'' (''The Mighty Celt'') jako Kate
* 2005: ''[[Tristram Shandy: Wielka ściema|Tristram Shandy: Wielka bujda]]'' (''A Cock and Bull Story'') jako wdowa Wadman
* 2006: ''[[Ostatni król Szkocji (film)|Ostatni król Szkocji]]'' (''The Last King of Scotland'') jako Sarah Merrit
* [[2007 w filmie|2007]]: ''[[W odwecie]]'' (''Straightheads'') jako Alice
* 2007: ''Robbie the Reindeer in Close Encounters of the Herd Kind'' (TV, krótkomerażowy, głos) jako królowa Vorkana
* [[2008 w filmie|2008]]: ''[[Z Archiwum X: Chcę wierzyć]] (The X-Files: I Want to Believe)'' jako dr Dana Scully
* 2008: ''[[Jak stracić przyjaciół i zrazić do siebie ludzi]]'' (''How to Lose Friends & Alienate People'') jako Eleanor Johnson
* 2009: ''Boogie Woogie'' jako Jean Maclestone
* [[2010 w filmie|2010]]: 10:10 ''No Pressure (krótkomerażowy) jako Gillian Anderson''
* 2011: ''[[Makowe wzgórze]]'' (From Up On Poppy Hill, głos w wersji angielskiej) jako Miki Hokuto
* [[2011 w filmie|2011]]: ''[[Johnny English Reaktywacja]]'' (Johnny English Reborn) jako agentka Pamela ‘Pegasus’ Thornton
* [[2012 w filmie|2012]]: ''[[Kryptonim: Shadow Dancer]]'' (''Shadow Dancer'') jako Kate Fletcher
* 2012: ''[[Twoja siostra]]'' (''L’enfant d’en haut'') jako Kristin Jansen
* 2012: ''Room on the Broom'' (TV, krótkomerażowy, głos) jako czarownica
* [[2013 w filmie|2013]]: ''[[Ostatnia miłość pana Morgana]]'' (''Mr. Morgan’s Last Love'') jako Karen Morgan
* 2013: ''I’ll Follow You Down jako Marika''
* 2014: ''[[Imperium robotów: Bunt człowieka]]'' (''Robot Overlords'') jako Kate
* 2014: ''National Theatre Live: A Streetcar Named Desire'' jako Blanche DuBois
* 2014: ''The Departure'' (krótkometrażowy) jako Blanche DuBois
* [[2016 w filmie|2017]]: ''[[Pałac wicekróla (film)|Pałac wicekróla]]'' (''Viceroy’s House'') jako lady [[Edwina Mountbatten]]
* 2017: ''[[Dom zbrodni (film)|Dom zbrodni]]'' (''Crooked House'') jako Magda Leonides
* 2018: ''[[Szpieg, który mnie rzucił]]'' (''The Spy Who Dumped Me'') jako Wendy
* 2018: ''UFO'' jako profesor Hendricks
* 2019: ''National Theatre Live: All About Eve'' jako Margo Channing
* 2019: ''The Sunlit Night'' jako Olyana Gregoriov
* 2021: ''Rudzik Rudzia'' (''Robin Robin'', krótkomerażowy, głos) jako Kot
* 2022: ''[[Bielmo (film)|Bielmo]]'' (''The Pale Blue Eye'') jako Julia Marquis
* 2023: ''Cudowny chłopiec. Biały ptak'' (''White Bird'') jako Vivienne
* 2024: Mocny temat (Scoop) jako Emily Maitlis
* 2024: The Salth Path jako Raynor Winn
* 2025: Tron: Ares

; Seriale i miniseriale – występy regularne:

* [[1993 w filmie|1993]]–2002, 2016, 2018: ''[[Z Archiwum X]]'' (''The X-Files'') jako agentka [[Dana Scully]]
* [[2005 w filmie|2005]]: ''[[Samotnia (miniserial 2005)|Samotnia]]'' (''Bleak House, miniserial'') jako lady Honoria Dedlock
* 2010: ''Any Human Heart'' (miniserial) jako księżna Windsoru Wallis Simpson
* [[2011 w filmie|2011]]: ''[[Szkarłatny płatek i biały]]'' (''The Crimson Petal and the White, miniserial'') jako pani Castaway
* 2011: ''Moby Dick'' (miniserial) jako Elizabeth
* [[2012 w filmie|2012]]: ''[[Wielkie nadzieje (miniserial 2011)|Wielkie nadzieje]]'' (''Great Expectations, miniserial''), jako panna Havisham
* [[2013 w filmie|2013]]-2015: ''[[Hannibal (serial telewizyjny)|Hannibal]]'' jako dr Bedelia Du Maurier
* 2013–2016: ''[[Upadek (serial telewizyjny)|Upadek]]'' (''The Fall'') jako Stella Gibson
* [[2014 w filmie|2014]]: ''[[Stan kryzysowy]]'' (''Crisis'') jako Meg Fitch
* 2014–2015: Ronja – córka zbójnika (''Ronja the Robber’s Daughter, głos w wersji angielskiej'') jako narrator
* [[2016 w filmie|2016]]: ''[[Wojna i pokój (miniserial 2016)|Wojna i pokój]]'' (''War and Peace'', miniserial) jako Anna Pavlovna Scherer
* [[2017 w filmie|2017]]: ''[[Amerykańscy bogowie (serial telewizyjny)|Amerykańscy bogowie]]'' (''American Gods'') jako Media
* 2019-2023: ''[[Sex Education]]'' jako Jean Milburn
* 2020: ''[[The Crown (serial telewizyjny)|The Crown]]'' jako [[Margaret Thatcher]]<ref>{{Cytuj |autor = [[The Independent]] |tytuł = Gillian Anderson is confirmed to play Margaret Thatcher in The Crown |data = |data dostępu = 7 września 2019 |url = https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/tv/news/the-crown-season-3-gillian-anderson-margaret-thatcher-olivia-colman-cast-release-date-a9095681.html}}</ref>
* [[Pałac wicekróla (film)|2022]]: The First Lady jako Eleanor Roosevelt
* 2025: The Abandons jako Constance Van Ness
* 2025 Trespasses (miniserial) jako Gina

;
; Seriale – występy gościnne:
* [[1993 w filmie|1993]]: ''Class of '96'' (1 odcinek) jako Rachel
* [[1995 w filmie|1995]]: ''Eek! the Cat'' (1 odcinek, głos) jako agentka Scully
* [[1996 w filmie|1996]]: ''ReBoot'' (1 odcinek, głos) jako Data Nully
* [[1997 w filmie|1997]]: ''[[Simpsonowie]] (The Simpsons,'' 1 odcinek, głos) jako Dana Scully
* [[1999 w filmie|1999]]: ''[[Frasier]]'' (1 odcinek, głos) jako Jenny
* 1999: ''[[Ryzykowna gra (serial telewizyjny)|Ryzykowna gra]]'' (''Harsh Realm,''1 odcinek – nie wymieniona w czołówce, głos) jako narratorka
* [[2014 w filmie|2014]]: ''Robot Chicken'' (1 odcinek, głos) jako wróżka chrzestna/ Fiona/ baronowa
* 2021: [[Wielka (serial telewizyjny)|Wielka]] (The Great, 2 odcinki) jako Joanna

; Inne (wybrane):
* 1996: Hellbender (gra komputerowa, głos) jako Ship’s Computer
* [[1996 w filmie|1996]]: ''Why Planes Go Down'' (film TV, dokumentalny) jako gospodarz programu
* 1996: ''Nasza fantastyczna'' przyszłość (Future Fantastic, serial TV, dokumentalny) jako gospodarz programu
* 1996: ''Spies Above'' (film TV, dokumentalny) jako gospodarz programu
* 1997: ''Extremis'' (teledysk, głos)
* 1998: ''The X-Files Game'' (gra komputerowa, głos) jako agentka Scully
* 2004: ''The X-Files: Resist or Serve'' (gra komputerowa, głos) jako agentka Scully
* 2020: ''Squadron 42'' (gra komputerowa, głos) jako kapitan MacLaren

=== Reżyser ===
* [[2000 w filmie|2000]]: ''[[Z Archiwum X]]'' (''The X-Files'') – odcinek ''All Things''
* [[2015 w filmie|2014]]: ''The Departure'' (film krótkometrażowy)

== Teatr ==
* 1991: ''Absent Friends''
* 1992: ''The Philanthropist''
* 1999–2000: ''The Vagina Monologues''
* 2002–2003: ''What the Night is For''
* 2004: ''The Sweetest Swing in Baseball''
* 2009: ''A Doll’s House''
* 2014: ''A Streetcar Named Desire''
* 2019: All About Eve

== Publikacje ==
* 2014: ''[[Saga końca ziemi, tom 1: Nadchodzi ogień|Nadchodzi ogień]]'' (''A Vision of Fire. The EarthEnd Saga #1'') (wraz z Jeffem Rovinem)
* 2015: ''A Dream of Ice. The EarthEnd Saga #2'' (wraz z Jeffem Rovinem)
* 2016: ''The Sound of Seas. The EarthEnd Saga #3'' (wraz z [[Jeff Rovin|Jeffem Rovinem]])
* 2017: ''WE: A Manifesto for Women Everywhere'' (wraz z [[Jennifer Nadel]])
* 2024: Want

== Nagrody ==
* [[Złoty Glob]] Najlepsza aktorka w serialu dramatycznym: 1997 ''[[Z Archiwum X|Z archiwum X]], Najlepsza aktorka drugoplanowa w serialu dramatycznym: 2021 The Crown''
* [[Nagroda Emmy]] Najlepsza aktorka w serialu dramatycznym: 1997 ''[[Z Archiwum X|Z archiwum X]], Najlepsza aktorka drugoplanowa w serialu dramatycznym: 2021 The Crown''

== Przypisy ==
{{Przypisy}}

== Linki zewnętrzne ==
* {{IMDb|osoba|0000096|Gillian Anderson}}
* {{Filmweb|osoba|227|Gillian Anderson}}
* {{NNDB|osoba|513/000023444|Gillian Anderson}}

{{Złoty Glob dla najlepszej aktorki w serialu dramatycznym}}
{{Złoty Glob dla najlepszej aktorki drugoplanowej w serialu, miniserialu lub filmie telewizyjnym}}
{{Nagroda Emmy dla najlepszej aktorki drugoplanowej w serialu dramatycznym}}
{{Kontrola autorytatywna}}

{{SORTUJ:Anderson, Gillian}}
[[Kategoria:Amerykańskie aktorki telewizyjne]]
[[Kategoria:Amerykańskie aktorki filmowe]]
[[Kategoria:Amerykańskie aktorki teatralne]]
[[Kategoria:Amerykańscy prozaicy XXI wieku]]
[[Kategoria:Amerykańscy reżyserzy filmowi]]
[[Kategoria:Amerykańscy autorzy thrillerów]]
[[Kategoria:Artyści związani z Chicago]]
[[Kategoria:Aktorki związane z Nowym Jorkiem]]
[[Kategoria:Laureaci nagrody Emmy]]
[[Kategoria:Laureatki Złotego Globu dla najlepszej aktorki w serialu dramatycznym]]
[[Kategoria:Laureatki Złotego Globu dla najlepszej aktorki drugoplanowej w serialu, miniserialu lub filmie telewizyjnym]]
[[Kategoria:Ludzie urodzeni w Chicago]]
[[Kategoria:Urodzeni w 1968]]

title: Gillian Leigh Anderson

Data i miejsce urodzenia: 9 sierpnia 1968 · Chicago

Zawód: Aktorka, działaczka społeczna

Współmałżonek: Clyde Klotz (1994-97) · Julian Ozanne (2004-06)