text:
# Wydział Chemii Uniwersytetu Wrocławskiego
Wydział Chemii Uniwersytetu Wrocławskiego – jeden z 12 wydziałów Uniwersytetu Wrocławskiego, utworzony w 1995 roku z dawnego Instytutu Chemii Wydziału Matematyki Fizyki i Chemii.

## Kierunki i stopnie kształcenia
Studia licencjackie - I st.
- Kierunek: Chemia
- Kierunek: Zielona chemia
- Kierunek: Chemia i toksykologia sądowa
- Kierunek: Chemia medyczna
- Kierunek: Chemistry (studia w języku angielskim)

Studia magisterskie - II st.
- Kierunek: Chemia, w tym specjalności:
  - Analityka instrumentalna
  - Chemia fizyczna
  - Chemia materiałów dla nowoczesnych technologii
  - Chemia nieorganiczna i kataliza
  - Chemia organiczna
- Kierunek: Chemia i toksykologia sądowa
- Kierunek: Chemia medyczna

Prowadzone są też studia w języku angielskim z dwiema specjalnościami:
- Organic chemistry
- Advanced inorganic chemistry and catalysis

Studia doktoranckie
Studia w Kolegium Doktorskim Chemii trwają cztery lata i są prowadzone w trybie stacjonarnym.
Studia podyplomowe
Na Wydziale Chemii UWr prowadzone są także dwa kierunki w ramach studiów podyplomowych: Analityka i diagnostyka chemiczna oraz Menadżer Bezpieczeństwa Chemicznego, Ekologicznego i Higieny Pracy.

## Struktura organizacyjna
| Zakład                                 | Kierownik                                |
| -------------------------------------- | ---------------------------------------- |
| Zakład Analizy Instrumentalnej         | dr hab. Marcin Sobczyk                   |
| Zakład Chemii Analitycznej             | dr hab. Joanna Cybińska                  |
| Zakład Chemii Biologicznej i Medycznej | prof. dr hab. Elżbieta Gumienna-Kontecka |
| Zakład Chemii Fizycznej                | prof. dr hab. Kazimierz Orzechowski      |
| Zakład Chemii Nieorganicznej           | dr hab. Izabela Czeluśniak               |
| Zakład Chemii Organicznej              | prof. dr hab. Marcin Stępień             |
| Zakład Chemii Teoretycznej             | dr hab. Sławomir Berski                  |
| Zakład Zastosowań Informatyki w Chemii | prof. dr hab. Mirosław Czarnecki         |
| Zakład Krystalografii                  | dr hab. Katarzyna Ślepokura              |
| Zakład Podstaw Chemii                  | prof. dr hab. Eugeniusz Zych             |
| Zakład Technologii Chemicznej          | prof. dr hab. Jolanta Ejfler             |
| Zakład Dydaktyki Chemii                | dr hab. Maria Korabik                    |

## Władze Wydziału
W kadencji 2024–2028:
| Stanowisko                                                                  | Imię i nazwisko                   |
| --------------------------------------------------------------------------- | --------------------------------- |
| Dziekan                                                                     | dr hab. Marcin Sobczyk            |
| Prodziekan ds. projektów i współpracy międzynarodowej                       | dr hab. Katarzyna Cieślik-Boczula |
| Prodziekan ds. nauczania                                                    | dr hab. Maria Korabik             |
| Prodziekan ds. studenckich i współpracy z otoczeniem społeczno-gospodarczym | dr hab. Mariola Kuczer            |
| Prodziekan ds. infrastruktury i rozwoju                                     | dr hab. Remigiusz Bąchor          |

## Dyrektorzy i dziekani

### Dyrektorzy Instytutu Chemii
1. prof. dr hab. Bogusława Jeżowska-Trzebiatowska (1969–1979)
2. prof. dr hab. Henryk Ratajczak (1979–1982)
3. prof. dr hab. Józef Ziółkowski (1982–1987)
4. prof. dr hab. Henryk Ratajczak (1987–1991)
5. prof. dr hab. Florian Pruchnik (1991–1993)
6. prof. dr hab. Józef Ziółkowski (1993–1995)

### Dziekani Wydziału Chemii
1. prof. dr hab. Józef Ziółkowski (1995–1999)
2. prof. dr hab. Jerzy Hawranek (1999–2005)
3. prof. dr hab. Leszek Zbigniew Ciunik (2005–2012)
4. prof. dr hab. Anna Trzeciak (2012–2020)
5. dr hab. Sławomir Berski(inne języki) (2020-2024)
6. dr hab. Marcin Sobczyk (2024-2028).

## Studenci
Studenci Wydziału Chemii UWr posiadają swój własny serwer studencki oferujący między innymi konta pocztowe, konta www oraz aktualności z wydziału. Na wydziale działa Koło Naukowe Chemików "Jeż".

wikitext:
{{Uczelnia infobox
 |nazwa                        = Wydział Chemii
 |nazwa oryginalna             =
 |nazwa łacińska               =
 |nazwa angielska              = Faculty of Chemistry
 |jednostka macierzysta        = Uniwersytet Wrocławski
 |godło                        =
 |zdjęcie                      =
 |opis zdjęcia                 =
 |dewiza                       = Verba docent, exempla trahunt
 |data założenia               = 1995
 |data likwidacji              =
 |typ                          =
 |patron                       =
 |państwo                      = PL-DS
 |adres                        = [[Ulica Fryderyka Joliot-Curie we Wrocławiu|ul. F. Joliot-Curie]] 14 <br />50-383  Wrocław
 |liczba pracowników           = 183<ref>''Stan na rok 2019, https://chem.uni.wroc.pl/pl/wydzial-w-liczbach''</ref>
 |liczba pracowników naukowych = 120
 |liczba studentów             = 780<ref>''Liczba studentów według kierunków i rodzajów studiów''; źródło: BIP UWr, stan na 31.12.2020 r. https://bip.uni.wroc.pl/280/studenci-uniwersytetu-wroclawskiego-wg-wydzialow-i-trybu-studiow.html</ref>
 |stanowisko zarządzającego    = dziekan
 |zarządzający                 = dr hab. {{link-interwiki |Marcin Sobczyk|Q=Q61832163}}
 |www                          = https://chem.uwr.edu.pl/
 |członkostwo                  =
 |drużyna sportowa             =
 |kod mapy                     = Wrocław
 |współrzędne                  = 51°6′25″N 17°2′14″E
 |odznaczenia                  =
 |commons                      =
}}
'''Wydział Chemii Uniwersytetu Wrocławskiego''' – jeden z 12 wydziałów [[Uniwersytet Wrocławski|Uniwersytetu Wrocławskiego]], utworzony w 1995 roku z dawnego Instytutu Chemii Wydziału Matematyki Fizyki i Chemii.

== Kierunki i stopnie kształcenia ==
'''Studia licencjackie - I st.'''<ref>{{Cytuj stronę | url = https://chem.uwr.edu.pl/kandydaci/studia-licencjackie/ | tytuł = Studia licencjackie | data dostępu = 2023-07-19}}</ref>

* Kierunek: Chemia
* Kierunek: Zielona chemia
* Kierunek: Chemia i toksykologia sądowa
* Kierunek: Chemia medyczna
* Kierunek: Chemistry (studia w języku angielskim)

'''Studia magisterskie - II st.'''<ref>{{Cytuj stronę | url = https://chem.uwr.edu.pl/kandydaci/studia-magisterskie/ | tytuł = Studia magisterskie | data dostępu = 2023-07-19}}</ref>

* Kierunek: Chemia, w tym specjalności:
** Analityka instrumentalna
** Chemia fizyczna
** Chemia materiałów dla nowoczesnych technologii
** Chemia nieorganiczna i kataliza
** Chemia organiczna
* Kierunek: Chemia i toksykologia sądowa
* Kierunek: Chemia medyczna

Prowadzone są też studia w języku angielskim z dwiema specjalnościami:<ref>{{Cytuj stronę | url = https://chem.uwr.edu.pl/programy-miedzynarodowe/study-in-english/bachelors-and-masters-degree-programmes/ | tytuł = BScandMSc | data dostępu = 2023-07-19}}</ref>
* Organic chemistry
* Advanced inorganic chemistry and catalysis

'''Studia doktoranckie'''<ref>{{Cytuj stronę | url = https://chem.uwr.edu.pl/kandydaci/kolegium-doktorskie-chemii/ | tytuł = Kolegium Doktorskie Chemii | data dostępu = 2023-07-19}}</ref>
Studia w Kolegium Doktorskim Chemii trwają cztery lata i są prowadzone w trybie stacjonarnym.

'''Studia podyplomowe'''
Na Wydziale Chemii UWr prowadzone są także dwa kierunki w ramach studiów podyplomowych: ''Analityka i diagnostyka chemiczna'' oraz ''Menadżer Bezpieczeństwa Chemicznego, Ekologicznego i Higieny Pracy. ''<ref name=pl>{{Cytuj stronę | nazwisko = | imię = | tytuł = Studia podyplomowe | url = https://chem.uwr.edu.pl/kandydaci/studia-podyplomowe/| opublikowany = Wydział Chemii UWr | data = 2023-07-19 | data dostępu = 2023-07-19}}</ref>

== Struktura organizacyjna ==
{|class="wikitable"
!Zakład !!Kierownik
|-
|Zakład Analizy Instrumentalnej || dr hab. Marcin Sobczyk<ref>{{Cytuj stronę|url=https://chem.uwr.edu.pl/wydzial/struktura-wydzialu/zaklady-dydaktyczne/zaklad-analizy-instrumentalnej/|tytuł=Zakład Analizy Instrumentalnej UWr|data dostępu=2024-05-22}}</ref>
|-
|Zakład Chemii Analitycznej || dr hab. [[Joanna Cybińska]]<ref>{{Cytuj stronę | url = https://chem.uwr.edu.pl/wydzial/struktura-wydzialu/zaklady-dydaktyczne/zaklad-chemii-analitycznej/ | tytuł = Zakład Chemii Analitycznej UWr | data dostępu = 2023-07-01}}</ref>
|-
|Zakład Chemii Biologicznej i Medycznej || prof. dr hab. {{link-interwiki |Elżbieta Gumienna-Kontecka |Q=Q90269213}}<ref>{{Cytuj stronę | url = https://chem.uwr.edu.pl/wydzial/struktura-wydzialu/zaklady-dydaktyczne/zaklad-chemii-biologicznej-i-medycznej/ | tytuł = Zakład Chemii Biologicznej i Medycznej UWr | data dostępu = 2023-07-01}}</ref>
|-
|Zakład Chemii Fizycznej || prof. dr hab. [[Kazimierz Orzechowski (chemik)|Kazimierz Orzechowski]]<ref>{{Cytuj stronę | url = https://chem.uwr.edu.pl/wydzial/struktura-wydzialu/zaklady-dydaktyczne/zaklad-chemii-fizycznej/ | tytuł = Zakład Chemii Fizycznej UWr | data dostępu = 2023-07-01}}</ref>
|-
|Zakład Chemii Nieorganicznej || dr hab. [[Izabela Czeluśniak]]<ref>{{Cytuj stronę | url = https://chem.uwr.edu.pl/wydzial/struktura-wydzialu/zaklady-dydaktyczne/zaklad-chemii-nieorganicznej/ | tytuł = Zakład Chemii Nieorganicznej UWr | data dostępu = 2023-07-01}}</ref>
|-
|Zakład Chemii Organicznej || prof. dr hab. [[Marcin Stępień]]<ref>{{Cytuj stronę | url = https://chem.uwr.edu.pl/wydzial/struktura-wydzialu/zaklady-dydaktyczne/zaklad-chemii-organicznej/ | tytuł = Zakład Chemii Organicznej UWr | data dostępu = 2023-07-01}}</ref>
|-
|Zakład Chemii Teoretycznej || dr hab. {{link-interwiki |Sławomir Berski |Q=Q91624181}}<ref>{{Cytuj stronę | url = https://chem.uwr.edu.pl/wydzial/struktura-wydzialu/zaklady-dydaktyczne/zaklad-chemii-teoretycznej/ | tytuł = Zakład Chemii Teoretycznej UWr | data dostępu = 2023-07-01}}</ref>
|-
|Zakład Zastosowań Informatyki w Chemii || prof. dr hab. [[Mirosław Czarnecki]]<ref>{{Cytuj stronę | url = https://chem.uwr.edu.pl/wydzial/struktura-wydzialu/zaklady-dydaktyczne/zaklad-zastosowan-informatyki-w-chemii/ | tytuł = Zakład Zastosowań Informatyki w Chemii UWr | data dostępu = 2023-07-01}}</ref>
|-
|Zakład Krystalografii || dr hab. {{link-interwiki |Katarzyna Ślepokura |Q=Q57549316}}<ref>{{Cytuj stronę | url = https://chem.uwr.edu.pl/wydzial/struktura-wydzialu/zaklady-dydaktyczne/zaklad-krystalografii/ | tytuł = Zakład Krystalografii UWr | data dostępu = 2023-07-01}}</ref>
|-
|Zakład Podstaw Chemii || prof. dr hab. [[Eugeniusz Zych]]<ref>{{Cytuj stronę | url = https://chem.uwr.edu.pl/wydzial/struktura-wydzialu/zaklady-dydaktyczne/zaklad-podstaw-chemii/ | tytuł = Zakład Podstaw Chemii UWr | data dostępu = 2023-07-01}}</ref>
|-
|Zakład Technologii Chemicznej || prof. dr hab. [[Jolanta Ejfler]]<ref>{{Cytuj stronę | url = https://chem.uwr.edu.pl/wydzial/struktura-wydzialu/zaklady-dydaktyczne/zaklad-technologii-chemicznej/ | tytuł = Zakład Technologii Chemicznej UWr | data dostępu = 2023-07-01}}</ref>
|-
|Zakład Dydaktyki Chemii || dr hab. [[Maria Korabik]]<ref>{{Cytuj stronę | url = https://chem.uwr.edu.pl/wydzial/struktura-wydzialu/zaklady-dydaktyczne/zaklad-dydaktyki-chemii/ | tytuł = Zakład Dydaktyki Chemii UWr | data dostępu = 2023-07-01}}</ref>
|}

== Władze Wydziału ==
W kadencji 2024–2028<ref>{{Cytuj stronę|url=https://chem.uwr.edu.pl/wydzial/wladze-wydzialu/|tytuł=WCh UWr – Władze|data dostępu=2024-09-02}}</ref>:
{|class="wikitable"
!Stanowisko !!Imię i nazwisko
|-
|Dziekan || dr hab. {{link-interwiki |Marcin Sobczyk |Q=Q61832163}}
|-
|Prodziekan ds. projektów i współpracy międzynarodowej || dr hab. [[Katarzyna Cieślik-Boczula]]
|-
|Prodziekan ds. nauczania || dr hab. [[Maria Korabik]]
|-
|Prodziekan ds. studenckich i współpracy z otoczeniem społeczno-gospodarczym || dr hab. {{link-interwiki |Mariola Kuczer |Q=Q59564789}}
|-
|Prodziekan ds. infrastruktury i rozwoju || dr hab. {{link-interwiki |Remigiusz Bąchor |Q=Q88903867}}
|}

== Dyrektorzy i dziekani ==
=== Dyrektorzy Instytutu Chemii ===
# prof. dr hab. [[Bogusława Jeżowska-Trzebiatowska]] (1969–1979)
# prof. dr hab. [[Henryk Ratajczak]] (1979–1982)
# prof. dr hab. [[Józef Ziółkowski]] (1982–1987)
# prof. dr hab. Henryk Ratajczak (1987–1991)
# prof. dr hab. [[Florian Pruchnik]] (1991–1993)
# prof. dr hab. [[Józef Ziółkowski]] (1993–1995)

=== Dziekani Wydziału Chemii ===
# prof. dr hab. Józef Ziółkowski (1995–1999)
# prof. dr hab. [[Jerzy Hawranek]] (1999–2005)
# prof. dr hab. [[Leszek Zbigniew Ciunik]] (2005–2012)
# prof. dr hab. [[Anna Trzeciak]] (2012–2020)
# dr hab. {{link-interwiki |Sławomir Berski |Q=Q91624181}} (2020-2024)
# dr hab. Marcin Sobczyk (2024-2028).

== Studenci ==
Studenci Wydziału Chemii UWr posiadają swój własny serwer studencki oferujący między innymi konta pocztowe, konta www oraz aktualności z wydziału. Na wydziale działa Koło Naukowe Chemików "Jeż"<ref>{{Cytuj stronę | nazwisko = | imię = | tytuł = Koło Naukowe Chemików "Jeż"| url = http://knch.chem.uni.wroc.pl/ | opublikowany = | data = | data dostępu = 2015-12-04}}</ref>.

== Przypisy ==
{{Przypisy}}

== Linki zewnętrzne ==
* {{Instytucje naukowe|4478}}

{{Uniwersytet Wrocławski}}

{{Kontrola autorytatywna}}

[[Kategoria:Wydziały chemii|Wrocław]]
[[Kategoria:Wydziały Uniwersytetu Wrocławskiego|Chemii]]
[[Kategoria:Plac Grunwaldzki (osiedle Wrocławia)]]

title: Wydział ChemiiFaculty of Chemistry

Dewiza: Verba docent, exempla trahunt

Województwo: dolnośląskie

Adres: ul. F. Joliot-Curie 14 · 50-383 Wrocław

Dziekan: dr hab. Marcin Sobczyk


text:
# Kościół Świętego Krzyża w Vinci
Kościół Świętego Krzyża w Vinci – średniowieczny kościół znajdujący się we włoskim miasteczku Vinci w prowincji Florencja.
Pierwsze zapiski na temat Kościoła Świętego Krzyża w Vinci pochodzą z XII wieku z 1132 roku. W świątyni znajdują się liczne dzieła renesansowych i późniejszych artystów min. Francesco Brina (1540?-1586), Nativitŕ della Vergine, Gaetano Piattoli (1703–1774), Miracolo di San Biagio, Pier Dandini (1646–1712), Adorazione dei Magi.
W 1452 w kościele Świętego Krzyża w Vinci został ochrzczony Leonardo da Vinci.

wikiname: plwiki

title: Kościół Świętego Krzyża w Vinci

in_language: pl

wikitext:
{{Świątynia chrześcijańska infobox
 |nazwa                     = Kościół Świętego Krzyża w Vinci
 |nazwa miejscowa           = {{k|it|Chiesa di Santa Croce}}
 |funkcja świątyni          =
 |grafika                   = Santa croce vinci.jpg
 |opis grafiki              =
 |państwo                   = ITA
 |miejscowość               = [[Vinci (Włochy)|Vinci]]
 |adres                     =
 |wyznanie                  = [[Kościół katolicki|katolickie]]
 |kościół                   = [[Kościół łaciński|rzymskokatolicki]]
 |administratura nazwa      =
 |administratura typ        =
 |tytuł świątyni            =
 |data nadania              =
 |nadający tytuł            =
 |dedykacja świątyni        = Świętego Krzyża
 |dzień wspomnienia         =
 |relikwie                  =
 |cudowne wizerunki         =
 |data powołania            =
 |data dekretu              =
 |dekret wydał              =
 |data rozpoczęcia budowy   =
 |data zakończenia budowy   =
 |data konsekracji          =
 |data zamknięcia           =
 |aktualne przeznaczenie    =
 |data zniszczenia          =
 |data odbudowy             =
 |data reaktywacji          =
 |poprzednie wyznanie       =
 |fundator                  =
 |zniszczona przez          =
 |plan świątyni             =
 |opis planu                =
 |styl                      =
 |architekt                 =
 |materiał budowlany        =
 |liczba wiernych           =
 |powierzchnia              =
 |wysokość                  =
 |długość                   =
 |szerokość                 =
 |liczba wież               =
 |wysokość wieży            =
 |liczba kopuł              =
 |średnica kopuły zew       =
 |wysokość kopuły zew       =
 |liczba ikonostasów        =
 |liczba ołtarzy            =
 |wezwania ołtarzy bocznych =
 |liczba naw                =
 |szerokość nawy głównej    =
 |wysokość nawy głównej     =
 |szerokość nawy bocznej    =
 |wysokość nawy bocznej     =
 |szerokość transeptu       =
 |liczba głosów             =
 |liczba manuałów           =
 |typ dzwonnicy             =
 |nazwa dzwonu              =
 |współrzędne               = 43°47′13.50″N 10°55′36.60″E
 |commons                   =
 |www                       =
}}
'''Kościół Świętego Krzyża w Vinci''' – [[średniowiecze|średniowieczny]] kościół znajdujący się we włoskim miasteczku [[Vinci (Włochy)|Vinci]] w prowincji [[Florencja]].

Pierwsze zapiski na temat Kościoła Świętego Krzyża w Vinci pochodzą z [[XII wiek]]u z [[1132]] roku. W świątyni znajdują się liczne dzieła renesansowych i późniejszych artystów min. [[Francesco Brina]] ([[1540]]?-[[1586]]), ''Nativitŕ della Vergine'', [[Gaetano Piattoli]] ([[1703]]–[[1774]]), ''Miracolo di San Biagio'', [[Pier Dandini]] ([[1646]]–[[1712]]), ''Adorazione dei Magi''.

W 1452 w kościele Świętego Krzyża w Vinci został ochrzczony [[Leonardo da Vinci]].

{{Kontrola autorytatywna}}
{{SORTUJ:Vinci}}
[[Kategoria:Kościoły w Toskanii]]
[[Kategoria:Kościoły rzymskokatolickie we Włoszech]]
[[Kategoria:Świątynie pod wezwaniem Świętego Krzyża]]

title: Kościół Świętego Krzyża w VinciChiesa di Santa Croce

Państwo: Włochy

Miejscowość: Vinci

Wyznanie: katolickie

Kościół: rzymskokatolicki

Wezwanie: Świętego Krzyża


text:
# Cyjanowodór
Cyjanowodór, HCN – nieorganiczny związek chemiczny zbudowany z wodoru, węgla i azotu, będący bezbarwną, lotną i silnie trującą cieczą o zapachu gorzkich migdałów (który może być jednak niewyczuwalny dla niektórych osób). Z wodą tworzy słaby kwas cyjanowodorowy (kwas pruski), którego sole noszą nazwę cyjanków. Znalazł zastosowanie w syntezie i analizie chemicznej oraz jako pestycyd. W czasie II wojny światowej był stosowany pod nazwą Cyklon B do zabijania więźniów w niemieckich obozach zagłady. Zalicza się go do ogólnotrujących bojowych środków trujących i jest wpisany do wykazu 3. Konwencji o zakazie broni chemicznej.
Po raz pierwszy został otrzymany w postaci roztworu w 1780 lub 1782 roku przez Carla Scheelego. W postaci czystej wytworzył go Joseph Gay-Lussac w 1815 roku.

## Występowanie
W przyrodzie cyjanowodór występuje w postaci związanej w heterozydach. Szczególnie bogate w nie są nasiona i liście pestkowców, np. gorzkie migdały, pestki brzoskwini i moreli (zawierające amigdalinę), biała koniczyna (linamarynę i lotaustralinę), kora dzikiej wiśni (prusarynę). Cyjanowodór jest też obecny w dymie tytoniowym.

## Otrzymywanie

### Skala laboratoryjna
Carl Scheele otrzymał HCN z błękitu pruskiego, FeK[Fe(CN)
6] (stąd wzięła się jego potoczna nazwa niemiecka Blausäure – „niebieski kwas” oraz angielska prussic acid i łacińska acidum prussicum – „kwas pruski”).
Współcześnie znaczenie laboratoryjne mają reakcje cyjanków (lub heksacyjanożelazianów(II), jak np. heksacyjanożelazian(II) potasu) z silnymi kwasami i oddestylowanie powstałego cyjanowodoru:
2KCN + H
2SO
4 → 2HCN + K
2SO
4
NaCN + HCl → HCN + NaCl
K
4[Fe(CN)
6] + 6HCl → 6HCN + 4KCl + FeCl
2
lub przepuszczanie par siarkowodoru nad stałym cyjankiem rtęci(II):
H
2S + Hg(CN)
2 → 2HCN + HgS
Cyjanowodór można również otrzymać poprzez ogrzewanie metanolu (bez dostępu powietrza w temperaturze 600–950 °C z użyciem katalizatora) lub acetonitrylu (w temperaturze 1100–1300 °C) z amoniakiem oraz poprzez termiczny rozkład formamidu w podwyższonej temperaturze i obniżonym ciśnieniu:
CH
3OH + NH
3 → HCN + H
2O + H
2
CH
3CN + NH
3 → 2HCN + 2H
2
HCONH
2 → HCN + H
2O

### Skala przemysłowa
Dawniej cyjanowodór otrzymywano przemysłowo przez zakwaszanie cyjanków (np. NaCN lub Ca(CN)
2). Obecnie stosowane są trzy procesy przemysłowe otrzymywania cyjanowodoru – proces Andrussowa, proces BMA i proces Shawinigan. Jednakże za ok. 25% światowej produkcji cyjanowodoru odpowiada proces Sohio, w którym HCN tworzy się jako produkt uboczny otrzymywania akrylonitrylu z propylenu i amoniaku.

#### Proces Andrussowa
Najważniejszą metodą przemysłowego otrzymywania cyjanowodoru jest proces Andrussowa (oparty na reakcji odkrytej w 1927 roku przez Leonida Andrussowa), w którym zachodzi egzotermiczna reakcja metanu z amoniakiem przy udziale tlenu z powietrza:
CH
4 + NH
3 + 1½O
2 → HCN + 3H
2O    (ΔH = −474 kJ/mol)
Reakcja katalizowana jest przez platynę lub jej stopy z rodem lub irydem (najczęściej stosowany jest katalizator w postaci siatki ze stopu 90% platyny i 10% rodu). Proces prowadzony jest w temperaturze powyżej 1000 °C. Gazy poreakcyjne oczyszcza się z nadmiaru amoniaku za pomocą roztworu siarczanu amonu z dodatkiem kwasu siarkowego. Następnie cyjanowodór jest absorbowany w wodzie (słabo zakwaszonej kwasem siarkowym) i destylowany z tego roztworu. Zaletami tego procesu są długi czas pracy katalizatora, sprawdzona technologia oraz duża czystość otrzymywanego produktu, jednak używany katalizator jest podatny na zatrucie zanieczyszczeniami obecnymi w metanie (wyższe węglowodory, związki siarki i fosforu) przez co wymagana jest duża czystość surowca.

#### Proces BMA
Cyjanowodór jest również otrzymywany w procesie BMA (niem. Blausäure-Methan-Ammoniak, także: proces Degussa). Dochodzi tutaj do reakcji metanu z amoniakiem w wysokiej temperaturze, również przy użyciu katalizatora platynowego:
CH
4 + NH
3 → HCN + 3H
2    (ΔH = +252 kJ/mol)
Z uwagi na endotermiczność procesu, konieczne jest dostarczenie ciepła. Jest to realizowane poprzez przepuszczanie surowców przez wiązki rur ze spieczonego tlenku glinu od wewnątrz powleczonych warstwą katalizatora, w piecu reakcyjnym, w których mieszanina reakcyjna ogrzewa się do ponad 1200 °C. Po opuszczeniu rur, gaz jest chłodzony do 300 °C. Cyjanowodór jest oczyszczany i wydzielany w podobny sposób, jak w procesie Andrussowa, przy czym jego większa zawartość w gazach poreakcyjnych w porównaniu do pierwszego procesu, pozwala na zmniejszenie rozmiarów aparatury i kosztów.

#### Proces Shawinigan
W procesie tym dochodzi do reakcji gazowych węglowodorów (zazwyczaj propanu) z amoniakiem w koksowym złożu fluidalnym ogrzewanym elektrycznie:
NH
3 + C
3H
8 → 3HCN + 7H
2    (ΔH = +634 kJ/mol)
Proces zachodzi w temperaturze powyżej 1500 °C i nie wymaga użycia katalizatora. Nie ma również potrzeby stosowania aparatury do absorpcji amoniaku, gdyż przynajmniej 85% ulega przereagowaniu. Istotną wadą jest jednak duże zużycie energii elektrycznej, co ogranicza stosowanie tego procesu do obszarów, w których jest ona tania.

## Właściwości
Cyjanowodór jest bezbarwną cieczą o intensywnym zapachu gorzkich migdałów – próg wyczuwalności wynosi 0,002–0,005 mg/dm³ powietrza. Niektóre osoby mogą go jednak nie wyczuwać. Wykazuje dużą lotność. Łatwo miesza się z wodą i alkoholami. W powietrzu spala się niebieskim płomieniem. W uproszczeniu reakcja przebiega następująco:
4HCN + 5O
2 → 2H
2O + 2N
2 + 4CO
2
W reakcji powstawać mogą też znaczne ilości tlenków azotu. Uzależnione jest to od temperatury, dostępu tlenu i obecności katalizatorów. Stwierdzono też okazjonalne powstawanie produktów stałych, będących mieszaniną kwasu cyjanurowego (HOCN)
3, cyjamelidu (HOCN)_{n}, cyjanianu amonu NH
4OCN i mocznika (NH
2)
2CO.
Jego pary tworzą z powietrzem mieszaninę wybuchową (w granicach 6–41% objętościowych). Kwas cyjanowodorowy jest bardzo słaby (pKa = 9,36).
W zależności od warunków może polimeryzować – jego oligomery obejmują aminomalononitryl (trimer) i diaminomalononitryl (tetramer). Cyjanowodór utlenia się podczas ogrzewania (300–650 °C) na powietrzu tworząc kwas cyjanowy i w mniejszych ilościach cyjan:
HCN + O
2 → 2HOCN
4HCN + O
2 → 2(CN)
2 + 2H
2O
Reakcja katalizowana jest przez złoto i srebro, przy czym katalizatory srebrowe prowadzą do otrzymania cyjanu.
W reakcjach z zasadami tworzy odpowiednie cyjanki:
HCN + NaOH → NaCN + H
2O
2HCN + Ca(OH)
2 → Ca(CN)
2 + H
2O
2HCN + Na
2CO
3 → 2NaCN + H
2O + CO
2
Ulega reakcji addycji do grupy karbonylowej aldehydów i większości ketonów z powstaniem cyjanohydryn:
RCOR′ + HCN → RC(OH)(CN)R′
Reakcja ta ma znaczenie przemysłowe, a z uwagi na jej niewielką szybkość, jest ona przeważnie przeprowadzana z użyciem słabych zasad (np. cyjanku potasu) w roli katalizatora.
W roztworach wodnych hydrolizuje do nietoksycznego mrówczanu amonu:
HCN + 2 H
2O → HCOONH
4

## Zastosowanie
Jest stosowany do dezynfekcji i deratyzacji pomieszczeń, np. statków lub magazynów. W postaci soli znajduje zastosowanie w przemyśle metalurgicznym, galwanizacji i klasycznej analizie chemicznej (jony CN−
 silnie kompleksują metale przejściowe).
Cyjanowodór wykorzystywany jest przede wszystkim przy produkcji metakrylanu metylu w przemyśle tworzyw sztucznych oraz w syntezie do otrzymywania cyjanku potasu i sodu, adyponitrylu, metioniny, chlorku cyjanuru, cyjanu, kwasu nitrylotrioctowego i niektórych pestycydów triazynowych.
Używano go również do wykonywania kar śmierci w komorze gazowej. Podczas II wojny światowej był stosowany przez SS pod nazwą handlową Cyklon B w masowych morderstwach w niemieckich obozach zagłady. W czasie I wojny światowej próbowano wykorzystywać go jako bojowy środek trujący, jednak bez szczególnego powodzenia z uwagi na trudność osiągnięcia trującego stężenia w otwartej przestrzeni na skutek dużej lotności. Badania nad jego użyciem w tym celu prowadzone były już w 1915 roku i pod koniec tego roku był umieszczany w mieszaninach z chloroformem, trichlorkiem arsenu i chlorkiem cyny(IV) we francuskich pociskach No. 4. Po raz pierwszy został użyty w działaniach bojowych przez Francję w lipcu 1916 roku. Jego oznaczeniami wojskowymi w tym czasie były Forestite (Francja) i CK (USA i Wielka Brytania). Obecnie jest objęty wykazem 3. Konwencji o zakazie broni chemicznej.
Był głównym składnikiem preparatu farmaceutycznego Aqua laurocerasi stosowanego dawniej w lecznictwie.

## Zagrożenia
| Stężenie HCN [mg/m³] | Skutki działania                         |
| -------------------- | ---------------------------------------- |
| 300                  | natychmiastowy zgon                      |
| 200                  | zgon po 10 minutach                      |
| 120–150              | zgon po 0,5–1 h                          |
| 20–40                | słabe objawy po wielogodzinnym narażeniu |

Jest silnie toksyczny (dawka śmiertelna dla człowieka o masie 60 kg wynosi ok. 50–60 mg). Cyjanowodór łatwo wchłania się do organizmu przez płuca, skórę i układ pokarmowy, gdzie ulega dysocjacji, a powstające jony cyjankowe CN−
 łatwo wiążą się z jonami Fe3+
 i silnie hamują układ enzymatyczny oksydazy cytochromowej. W efekcie dochodzi do zablokowania przenoszenia tlenu z oksyhemoglobiny do tkanek (krew żylna przy zatruciu cyjankami ma jasnoczerwony kolor, co normalnie jest charakterystyczne dla krwi tętniczej). Zablokowanie enzymów oddechowych jest odwracalne, co wykorzystuje się podczas leczenia osób poszkodowanych – CN−
 mają znaczne powinowactwo do methemoglobiny, dlatego zatrutemu podaje się azotyn izoamylu lub azotyn sodu, w celu wywołania methemoglobinemii i przywrócenia możliwości transportu tlenu do komórek.

title: Cyjanowodór

wikitext:
{{Związek chemiczny infobox
 |nazwa                      = Cyjanowodór
 |1. grafika                 = Hydrogen-cyanide-2D.png
 |opis 1. grafiki            =
 |rozmiar 1. grafiki         = 120
 |2. grafika                 =
 |opis 2. grafiki            =
 |3. grafika                 =
 |opis 3. grafiki            =
 |nazwa konstytucyjna        = cyjanek wodoru
 |nazwa podstawnikowa        = metylidynoazan
 |nazwa addytywna            = hydrydonitrydowęgiel
 |inne nazwy                 = formonitryl; roztwory wodne: kwas cyjanowodorowy, kwas pruski
 |wzór sumaryczny            = HCN
 |inne wzory                 = {{chem2|H\sC\tN}}
 |masa molowa                = 27,03
 |wygląd                     = bezbarwna, lotna ciecz o zapachu gorzkich migdałów{{odn|Bielański|2010|s=743}}{{r|ET-Chemia|WSTW|TDChT|JPPT}}
 |SMILES                     =
 |numer CAS                  = 74-90-8
 |PubChem                    = 768
 |DrugBank                   =
 |gęstość                    = 0,6876
 |gęstość źródło             = {{odn|Lide|2009|s='''3'''-286}}
 |stan skupienia w podanej g = ciecz
 |g warunki niestandardowe   = 20 °C
 |rozpuszczalność w wodzie   = [[Mieszalność cieczy|mieszalny]]
 |rww źródło                 = {{r|Francis}}
 |rww warunki niestandardowe =
 |inne rozpuszczalniki       = mieszalny z [[acetonitryl]]em, [[chloroform]]em, [[benzen]]em, [[metanol|MeOH]]{{r|Francis}}, [[etanol|EtOH]] i [[eter dietylowy|eterem]]{{odn|Lide|2009|s='''3'''-286}}; [[disiarczek węgla]] (5%), [[Tetrachlorometan|czterochlorek węgla]] (5%){{r|Francis|WSTW|TDChT|JPPT}}
 |temperatura topnienia      = −13,29
 |tt źródło                  = {{odn|Lide|2009|s='''3'''-286}}
 |tt warunki niestandardowe  =
 |temperatura wrzenia        = 25,70
 |tw źródło                  = {{r|Ullmann's}}
 |tw warunki niestandardowe  =
 |temperatura krytyczna      = 183,5
 |tk źródło                  = {{r|Ullmann's}}
 |ciśnienie krytyczne        = 5,4
 |ck źródło                  = {{odn|Lide|2009|s='''6'''-62}}
 |logP                       = −0,25{{r|ICSC}}
 |kwasowość                  = 9,36{{r|Ullmann's}}
 |zasadowość                 =
 |lepkość                    = 0,183 mPa·s
 |l źródło                   = {{odn|Lide|2009|s='''15'''-18}}
 |l warunki niestandardowe   =
 |napięcie powierzchniowe    = 18,33 mN/m
 |np źródło                  = {{r|Ullmann's}}
 |np warunki niestandardowe  = 20 °C
 |układ krystalograficzny    =
 |moment dipolowy            = 2,985188
 |moment dipolowy źródło     = {{odn|Lide|2009|s='''9'''-56}}
 |karta charakterystyki      =
 |zagrożenia GHS źródło      = {{CLI|131393|CLP=tak|data dostępu=2024-01-18|nazwa=hydrogen cyanide ...%}}
 |piktogram GHS              = {{Piktogram GHS|06|09}}
 |hasło GHS                  = Niebezpieczeństwo
 |zwroty H                   = {{Zwroty H|300|310|330|410}}
 |zwroty EUH                 = {{Zwroty EUH|brak}}
 |zwroty P                   = {{Zwroty P|?}}
 |NFPA 704                   = {{NFPA 704|4|4|1}}
 |NFPA 704 źródło            = {{r|CAMEO}}
 |temperatura zapłonu        = −17,8
 |tz źródło                  = {{r|Ullmann's}}
 |tz warunki niestandardowe  =
 |temperatura samozapłonu    = 535
 |ts źródło                  = {{r|Ullmann's}}
 |ts warunki niestandardowe  =
 |numer RTECS                = MW6825000
 |dawka śmiertelna           = LD50 0,486 mg/kg (królik, domięśniowo){{r|CID}}
LDLo 0,570 mg/kg (człowiek, doustnie){{r|CID}}
 |pochodne                   =
 |podobne związki            = [[cyjanki]], [[Cyjan (związek chemiczny)|cyjan]], [[kwas tiocyjanowy]], [[Etyn|acetylen]]
 |commons                    = Category:Hydrogen cyanide
 |wikisłownik                = cyjanowodór
}}
'''Cyjanowodór''', HCN – [[związki nieorganiczne|nieorganiczny związek chemiczny]] zbudowany z [[wodór|wodoru]], [[węgiel (pierwiastek)|węgla]] i [[azot]]u, będący bezbarwną, lotną i silnie [[toksyczność|trującą]] cieczą o zapachu gorzkich [[migdały|migdałów]] (który może być jednak niewyczuwalny dla niektórych osób). Z wodą tworzy [[moc kwasu|słaby]] kwas cyjanowodorowy (''kwas pruski''), którego sole noszą nazwę [[cyjanki|cyjanków]]. Znalazł zastosowanie w [[synteza organiczna|syntezie]] i [[analiza chemiczna|analizie chemicznej]] oraz jako [[pestycydy|pestycyd]]. W czasie [[II wojna światowa|II wojny światowej]] był stosowany pod nazwą [[Cyklon B]] do zabijania więźniów w [[obóz zagłady|niemieckich obozach zagłady]]. Zalicza się go do ogólnotrujących [[bojowy środek trujący|bojowych środków trujących]] i jest wpisany do wykazu 3. [[Konwencja o zakazie broni chemicznej|Konwencji o zakazie broni chemicznej]].

Po raz pierwszy został otrzymany w postaci roztworu w 1780{{r|MacAulay}} lub 1782{{odn|Patnaik|2003|s=362}} roku przez [[Carl Scheele|Carla Scheelego]]. W postaci czystej wytworzył go [[Joseph Gay-Lussac]] w 1815 roku{{odn|Patnaik|2003|s=362}}.

== Występowanie ==
W przyrodzie cyjanowodór występuje w postaci związanej w [[heterozydy|heterozydach]]. Szczególnie bogate w nie są [[Nasiono|nasiona]] i liście pestkowców, np. gorzkie [[migdały]], pestki [[brzoskwinia|brzoskwini]] i [[morela|moreli]] (zawierające [[amigdalina|amigdalinę]]), biała koniczyna ([[linamaryna|linamarynę]] i [[lotaustralina|lotaustralinę]]), kora dzikiej wiśni ([[prusaryna|prusarynę]]){{r|WSTW|TDChT|JPPT}}. Cyjanowodór jest też obecny w [[dym tytoniowy|dymie tytoniowym]]{{r|WSTW}}.

== Otrzymywanie ==
=== Skala laboratoryjna ===
Carl Scheele otrzymał HCN z [[Błękit pruski|błękitu pruskiego]], {{chem2|FeK[Fe(CN)6]}} (stąd wzięła się jego potoczna nazwa niemiecka ''Blausäure'' – „niebieski kwas” oraz angielska ''prussic acid'' i łacińska ''acidum prussicum'' – „kwas pruski”){{r|MacAulay}}.

Współcześnie znaczenie laboratoryjne mają reakcje cyjanków (lub [[cyjanożelaziany(II)|heksacyjanożelazianów(II)]], jak np. [[żelazocyjanek potasu|heksacyjanożelazian(II) potasu]]) z silnymi kwasami i oddestylowanie powstałego cyjanowodoru{{odn|Bielański|2010|s=743}}{{odn|Patnaik|2003|s=363}}:
{{reakcja|wzór=2KCN + H2SO4 → 2HCN + K2SO4}}
{{reakcja|wzór=NaCN + HCl → HCN + NaCl}}
{{reakcja|wzór=K4[Fe(CN)6] + 6HCl → 6HCN + 4KCl + FeCl2}}
lub przepuszczanie par [[siarkowodór|siarkowodoru]] nad stałym [[cyjanek rtęci(II)|cyjankiem rtęci(II)]]{{odn|Bielański|2010|s=743}}:
{{reakcja|wzór=H2S + Hg(CN)2 → 2HCN + HgS}}

Cyjanowodór można również otrzymać poprzez ogrzewanie [[metanol]]u (bez dostępu powietrza w temperaturze 600–950 °C z użyciem katalizatora) lub [[acetonitryl]]u (w temperaturze 1100–1300 °C) z amoniakiem oraz poprzez termiczny rozkład [[formamid]]u w podwyższonej temperaturze i obniżonym ciśnieniu{{odn|Patnaik|2003|s=363}}:
{{reakcja|wzór=CH3OH + NH3 → HCN + H2O + H2}}
{{reakcja|wzór=CH3CN + NH3 → 2HCN + 2H2}}
{{reakcja|wzór=HCONH2 → HCN + H2O}}

=== Skala przemysłowa ===
Dawniej cyjanowodór otrzymywano przemysłowo przez zakwaszanie cyjanków (np. NaCN lub {{chem2|Ca(CN)2}}){{odn|Greenwood|Earnshaw|1997|s=321}}. Obecnie stosowane są trzy procesy przemysłowe otrzymywania cyjanowodoru – [[proces Andrussowa]], [[proces BMA]] i [[proces Shawinigan]]. Jednakże za ok. 25% światowej produkcji cyjanowodoru odpowiada [[proces Sohio]], w którym HCN tworzy się jako produkt uboczny otrzymywania [[akrylonitryl]]u z [[propen|propylenu]] i amoniaku{{r|Lee}}.

==== Proces Andrussowa ====
Najważniejszą metodą przemysłowego otrzymywania cyjanowodoru jest proces Andrussowa (oparty na reakcji odkrytej w 1927 roku przez [[Leonid Andrussow|Leonida Andrussowa]]{{r|Andrussow-1927}}), w którym zachodzi egzotermiczna reakcja [[metan]]u z [[amoniak]]iem przy udziale [[tlen]]u z powietrza{{r|Andrussow-1935}}:
{{reakcja|wzór=CH4 + NH3 + 1½O2 → HCN + 3H2O |entalpia = −474 kJ/mol}}{{r|Ullmann's}}
Reakcja katalizowana jest przez [[platyna|platynę]] lub jej stopy z [[rod (pierwiastek)|rodem]] lub [[iryd]]em{{odn|Greenwood|Earnshaw|1997|s=321}} (najczęściej stosowany jest katalizator w postaci siatki ze stopu 90% platyny i 10% rodu{{r|King-2}}). Proces prowadzony jest w temperaturze powyżej 1000 °C. Gazy poreakcyjne oczyszcza się z nadmiaru amoniaku za pomocą roztworu [[siarczan amonu|siarczanu amonu]] z dodatkiem [[kwas siarkowy|kwasu siarkowego]]. Następnie cyjanowodór jest [[absorpcja (chemia fizyczna)|absorbowany]] w wodzie (słabo zakwaszonej kwasem siarkowym) i [[destylacja|destylowany]] z tego roztworu{{r|ET-Chemia-2}}. Zaletami tego procesu są długi czas pracy katalizatora, sprawdzona technologia oraz duża czystość otrzymywanego produktu, jednak używany katalizator jest podatny na [[Zatrucie katalizatora|zatrucie]] zanieczyszczeniami obecnymi w metanie (wyższe węglowodory, związki siarki i fosforu) przez co wymagana jest duża czystość surowca{{r|Ullmann's}}.

==== Proces BMA ====
Cyjanowodór jest również otrzymywany w procesie BMA ({{niem.|Blausäure-Methan-Ammoniak}}, także: proces [[Degussa]]{{r|Degussa}}). Dochodzi tutaj do reakcji metanu z amoniakiem w wysokiej temperaturze, również przy użyciu katalizatora platynowego{{odn|Bielański|2010|s=743}}:
{{reakcja|wzór=CH4 + NH3 → HCN + 3H2 |entalpia = +252 kJ/mol}}{{r|Ullmann's}}
Z uwagi na endotermiczność procesu, konieczne jest dostarczenie ciepła. Jest to realizowane poprzez przepuszczanie surowców przez wiązki rur ze spieczonego tlenku glinu od wewnątrz powleczonych warstwą katalizatora, w piecu reakcyjnym, w których mieszanina reakcyjna ogrzewa się do ponad 1200 °C. Po opuszczeniu rur, gaz jest chłodzony do 300 °C. Cyjanowodór jest oczyszczany i wydzielany w podobny sposób, jak w procesie Andrussowa, przy czym jego większa zawartość w gazach poreakcyjnych w porównaniu do pierwszego procesu, pozwala na zmniejszenie rozmiarów aparatury i kosztów{{r|Ullmann's}}.

==== Proces Shawinigan ====
W procesie tym dochodzi do reakcji gazowych węglowodorów (zazwyczaj propanu) z amoniakiem w [[koks]]owym [[złoże fluidalne|złożu fluidalnym]] ogrzewanym elektrycznie:
{{reakcja|wzór=NH3 + C3H8 → 3HCN + 7H2 |entalpia = +634 kJ/mol}}
Proces zachodzi w temperaturze powyżej 1500 °C i nie wymaga użycia katalizatora. Nie ma również potrzeby stosowania aparatury do absorpcji amoniaku, gdyż przynajmniej 85% ulega przereagowaniu. Istotną wadą jest jednak duże zużycie [[energia elektryczna|energii elektrycznej]], co ogranicza stosowanie tego procesu do obszarów, w których jest ona tania{{r|Ullmann's}}.

== Właściwości ==
Cyjanowodór jest bezbarwną cieczą o intensywnym zapachu [[migdały|gorzkich migdałów]] – próg wyczuwalności wynosi 0,002–0,005 mg/dm³ powietrza{{r|WSTW|TDChT}}. Niektóre osoby mogą go jednak nie wyczuwać{{r|ATSDR}}. Wykazuje dużą [[lotność (ciecz)|lotność]]. Łatwo [[mieszalność cieczy|miesza]] się z wodą i [[alkohole|alkoholami]]. W powietrzu spala się niebieskim płomieniem{{odn|Patnaik|2003|s=362}}. W uproszczeniu reakcja przebiega następująco{{r|Neumann}}:
{{reakcja|wzór=4HCN + 5O2 → 2H2O + 2N2 + 4CO2}}
W reakcji powstawać mogą też znaczne ilości [[tlenki azotu|tlenków azotu]]. Uzależnione jest to od temperatury, dostępu [[tlen]]u i obecności [[katalizator]]ów. Stwierdzono też okazjonalne powstawanie produktów stałych, będących mieszaniną [[Kwas cyjanurowy|kwasu cyjanurowego]] {{chem2|(HOCN)3}}, [[cyjamelid]]u {{chem2|(HOCN)_{n}}}, [[Cyjanian amonu|cyjanianu amonu]] {{chem2|NH4OCN}} i [[mocznik]]a {{chem2|(NH2)2CO}}{{r|Neumann}}.

Jego pary tworzą z powietrzem mieszaninę wybuchową (w granicach 6–41% objętościowych){{odn|Patnaik|2003|s=366}}. Kwas cyjanowodorowy jest [[Moc kwasu|bardzo słaby]] (pKa = 9,36){{r|Ullmann's}}.

W zależności od warunków może [[polimeryzacja|polimeryzować]] – jego oligomery obejmują [[aminomalononitryl]] (trimer) i [[diaminomalononitryl]] (tetramer){{r|King-1}}. Cyjanowodór utlenia się podczas ogrzewania (300–650 °C) na powietrzu tworząc [[kwas cyjanowy]] i w mniejszych ilościach [[cyjan (związek chemiczny)|cyjan]]{{odn|Patnaik|2003|s=364}}:
{{reakcja|wzór=HCN + O2 → 2HOCN}}
{{reakcja|wzór=4HCN + O2 → 2(CN)2 + 2H2O}}
Reakcja katalizowana jest przez [[złoto]] i [[srebro]], przy czym katalizatory srebrowe prowadzą do otrzymania cyjanu.

W reakcjach z zasadami tworzy odpowiednie cyjanki{{odn|Patnaik|2003|s=364}}:
{{reakcja|wzór=HCN + NaOH → NaCN + H2O}}
{{reakcja|wzór=2HCN + Ca(OH)2 → Ca(CN)2 + H2O}}
{{reakcja|wzór=2HCN + Na2CO3 → 2NaCN + H2O + CO2}}{{r|King-1}}

Ulega reakcji addycji do [[grupa karbonylowa|grupy karbonylowej]] [[aldehydy|aldehydów]] i większości [[ketony|ketonów]] z powstaniem [[cyjanohydryny|cyjanohydryn]]:
{{reakcja|wzór=RCOR′ + HCN → RC(OH)(CN)R′}}
Reakcja ta ma znaczenie przemysłowe, a z uwagi na jej niewielką szybkość, jest ona przeważnie przeprowadzana z użyciem słabych zasad (np. [[Cyjanek potasu|cyjanku potasu]]) w roli katalizatora{{odn|Patnaik|2003|s=364}}.

W roztworach wodnych [[hydroliza|hydrolizuje]] do nietoksycznego [[mrówczan amonu|mrówczanu amonu]]<ref>{{Witkiewicz1987|s=62}}</ref>:

{{reakcja|wzór=HCN + 2 H2O → HCOONH4}}

== Zastosowanie ==
Jest stosowany do [[dezynfekcja|dezynfekcji]] i [[deratyzacja|deratyzacji]] pomieszczeń, np. statków lub magazynów. W postaci soli znajduje zastosowanie w przemyśle metalurgicznym, galwanizacji i klasycznej analizie chemicznej (jony {{chem2|CN(-)}} silnie kompleksują [[Blok d|metale przejściowe]]){{r|WSTW|TDChT|JPPT}}.

Cyjanowodór wykorzystywany jest przede wszystkim przy produkcji [[metakrylan metylu|metakrylanu metylu]] w przemyśle [[Tworzywa sztuczne|tworzyw sztucznych]] oraz w syntezie do otrzymywania cyjanku potasu i sodu, [[adyponitryl]]u, [[metionina|metioniny]], [[chlorek cyjanuru|chlorku cyjanuru]], cyjanu, [[kwas nitrylotrioctowy|kwasu nitrylotrioctowego]] i niektórych pestycydów [[triazyny|triazynowych]]{{odn|Patnaik|2003|s=362}}.

Używano go również do wykonywania [[kara śmierci|kar śmierci]] w [[komora gazowa|komorze gazowej]]. Podczas II wojny światowej był stosowany przez [[Schutzstaffel|SS]] pod nazwą handlową [[Cyklon B]] w masowych morderstwach w niemieckich obozach zagłady. W czasie I wojny światowej próbowano wykorzystywać go jako [[bojowy środek trujący]], jednak bez szczególnego powodzenia z uwagi na trudność osiągnięcia trującego stężenia w otwartej przestrzeni na skutek dużej lotności{{odn|Konopski|2009|s=52}}. Badania nad jego użyciem w tym celu prowadzone były już w 1915 roku i pod koniec tego roku był umieszczany w mieszaninach z [[chloroform]]em, [[trichlorek arsenu|trichlorkiem arsenu]] i [[chlorek cyny(IV)|chlorkiem cyny(IV)]] we francuskich pociskach No. 4{{odn|Konopski|2009|s=41}}. Po raz pierwszy został użyty w działaniach bojowych przez Francję w lipcu 1916 roku. Jego oznaczeniami wojskowymi w tym czasie były {{j|fr|''Forestite''}} (Francja) i CK (USA i Wielka Brytania){{odn|Konopski|2009|s=50}}. Obecnie jest objęty wykazem 3. [[Konwencja o zakazie broni chemicznej|Konwencji o zakazie broni chemicznej]]{{r|OPCW}}.

Był głównym składnikiem preparatu farmaceutycznego ''[[Woda wawrzynowiśniowa|Aqua laurocerasi]]'' stosowanego dawniej w lecznictwie<ref name="Rozanski">{{Cytuj pismo |nazwisko = Różański i inni |imię = Henryk |tytuł = Porównanie metod oznaczania ilościowego związków cyjanogennych w surowcach zielarskich |czasopismo = Herbalism |wolumin = 1 (1) |wydanie = |strony = 106–108 |data = 2015 |wydawca = Państwowa Akademia Nauk Stosowanych |miejsce = Krosno |issn = |doi =}}</ref>.

== Zagrożenia ==
{| class="wikitable" style="font-size:90%; float:right"
|+ Działanie HCN zależnie od stężenia w powietrzu{{r|WSTW|JPPT}}
! Stężenie HCN
[mg/m³]
! Skutki działania
|-
| 300 || natychmiastowy zgon
|-
| 200 || zgon po 10 minutach
|-
| 120–150 || zgon po 0,5–1 h
|-
| 20–40 || słabe objawy po wielogodzinnym narażeniu
|}
Jest silnie [[toksyczność|toksyczny]] (dawka śmiertelna dla człowieka o masie 60 kg wynosi ok. 50–60 mg){{r|WSTW|TDChT|JPPT}}. Cyjanowodór łatwo wchłania się do organizmu przez płuca, skórę i układ pokarmowy, gdzie ulega [[dysocjacja elektrolityczna|dysocjacji]], a powstające [[cyjanki|jony cyjankowe]] {{chem2|CN(-)}} łatwo wiążą się z jonami {{chem2|Fe(3+)}} i silnie hamują układ enzymatyczny [[Oksydaza cytochromu c|oksydazy cytochromowej]]. W efekcie dochodzi do zablokowania przenoszenia [[tlen]]u z [[oksyhemoglobina|oksyhemoglobiny]] do tkanek (krew żylna przy zatruciu cyjankami ma jasnoczerwony kolor, co normalnie jest charakterystyczne dla krwi tętniczej). Zablokowanie enzymów oddechowych jest odwracalne, co wykorzystuje się podczas leczenia osób poszkodowanych – {{chem2|CN(-)}} mają znaczne powinowactwo do [[methemoglobina|methemoglobiny]], dlatego zatrutemu podaje się [[azotyn izoamylu]] lub [[azotyn sodu]], w celu wywołania [[methemoglobinemia|methemoglobinemii]] i przywrócenia możliwości transportu tlenu do komórek{{r|WSTW|TDChT|JPPT}}.
{{clear|right}}

== Przypisy ==
<references>
<ref name="Degussa">{{Cytuj |autor = [[Degussa|Degussa AG]] |tytuł = Sposób wytwarzania cyjanowodoru |patent=PL124280 |data = 1985-05-15 |url = http://pubserv.uprp.pl/publicationserver/generuj_dokument.php?plik=PL_000000000124280_B1_PDF |data dostępu = 2020-05-07}}</ref>
<ref name="Andrussow-1927">{{cytuj |tytuł = Über die schnell verlaufenden katalytischen Prozesse in strömenden Gasen und die Ammoniak-Oxydation (V) |autor = L. Andrussow |czasopismo = Berichte der deutschen chemischen Gesellschaft |wolumin = 60 |numer = 8 |s = 2005–2018 |data = 1927 |doi = 10.1002/cber.19270600857 |język = de |dostęp = z}}</ref>
<ref name="Andrussow-1935">{{cytuj |tytuł = Über die katalytische Oxydation von Ammoniak-Methan-Gemischen zu Blausäure |autor = L. Andrussow |czasopismo = Angewandte Chemie |wolumin = 48 |numer = 37 |s = 593–595 |data = 1935 |doi = 10.1002/ange.19350483702 |język = de |dostęp = z}}</ref>
<ref name="ATSDR">{{cytuj |tytuł = Medical Management Guidelines for Hydrogen Cyanide |data = 2011-03-03 |opublikowany = Agency for Toxic Substances and Disease Registry |język = en |data dostępu = 2011-04-10 |url = https://web.archive.org/web/20070708065610/http://www.udec.cl/matpel/hazardous_materials/hydrogencyanide.pdf}}</ref>
<ref name="CAMEO ">{{cytuj |url = http://cameochemicals.noaa.gov/chemical/3614 |tytuł = Chemical Datasheet: Hydrogen Cyanide, Anhydrous, Stabilized (Absorbed) |opublikowany = CAMEO Chemicals, [[National Oceanic and Atmospheric Administration]] |data dostępu = 2015-03-10 |język = en}}</ref>
<ref name="CID">{{ChemIDplus|CAS=74-90-8|nazwa=Hydrogen cyanide|data dostępu=2015-03-10}}</ref>
<ref name="ET-Chemia">{{ET-Chemia|2|s=141|hasło=Cyjanowodór|odn=nie}}</ref>
<ref name="ET-Chemia-2">{{ET-Chemia|2|s=37|hasło=Andrussowa metoda otrzymywania cyjanowodoru|odn=nie}}</ref>
<ref name="Francis">{{cytuj |autor = A.W. Francis |tytuł = Miscibility Relations of Liquid Hydrogen Cyanide |czasopismo = The Journal of Physical Chemistry |wolumin = 63 |numer = 5 |s = 753–755 |data = 1959 |doi = 10.1021/j150575a033 |język = en |dostęp = z}}</ref>
<ref name="ICSC">{{ICSC|numer=0492|nazwa=Cyjanowodór, skroplony|data dostępu=2015-03-10}}</ref>
<ref name="JPPT">{{cytuj |inni = Jerzy Piotrowski (red.) |tytuł = Podstawy toksykologii |data = 2006 |miejsce = Warszawa |wydawca = Wydawnictwa Naukowo-Techniczne |s = 208–212}}</ref>
<ref name="King-1">{{cytuj |tytuł = Encyclopedia of Inorganic Chemistry |autor r = Tomislav Friščić, Leonard MacGillivray |rozdział = Carbon: Inorganic Chemistry |s = 7 |wydanie = 2 |inni = R. Bruce King (red.) |wydawca = Wiley |isbn = 9780470860786 |miejsce = Chichester |data = 2005 |wolumin = I}}</ref>
<ref name="King-2">{{cytuj |tytuł = Encyclopedia of Inorganic Chemistry |autor r = Zhen Ma, Francisco Zaera |rozdział = Heterogenous Catalysis by Metals |s = 2 |wydanie = 2 |inni = R. Bruce King (red.) |wydawca = Wiley |isbn = 9780470860786 |miejsce = Chichester |data = 2005 |wolumin = I}}</ref>
<ref name="Lee">{{cytuj |tytuł = Methane and its Derivatives |wolumin = 70 |opis=seria ''Chemical Industries'' |wydawca = CRC Press |data = 1996 |autor = Sunggyu Lee |isbn = 9780824797546 |s = 267 |url = {{Google Books|511baO6ldHAC|strony = 267|link=tak}}}}</ref>
<ref name="OPCW">{{cytuj |url = http://www.opcw.org/chemical-weapons-convention/annexes/annex-on-chemicals/schedule-3/ |tytuł = Schedule 3 Chemical Weapons Convention |opublikowany = [[Organizacja ds. Zakazu Broni Chemicznej]] |język = en |data dostępu = 2015-04-06}}</ref>
<ref name="TDChT">{{cytuj |autor = Tadeusz Dutkiewicz |tytuł = Chemia toksykologiczna |wydanie = 2 |data = 1968 |miejsce = Warszawa |wydawca = Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich |s = 174–178}}</ref>
<ref name="Ullmann's">{{Ullmann|rozdział=Cyano Compounds, Inorganic |autor r=Ernst Gail, Stephen Gos, Rupprecht Kulzer, Jürgen Lorösch, Andreas Rubo, Manfred Sauer |doi=10.1002/14356007.a08_159 |data=2000}}</ref>
<ref name="WSTW">{{cytuj |inni = Witold Seńczuk (red.) |tytuł = Toksykologia współczesna |data = 2005 |miejsce = Warszawa |wydawca = Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich |s = 459–463}}</ref>
<ref name="Neumann">{{Cytuj |autor = Bernhard Neumann, Günther Manke |tytuł = Die katalytische Oxydation des Cyanwasserstoffs |url = https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/bbpc.19290351002 |czasopismo = Zeitschrift für Elektrochemie und angewandte physikalische Chemie |wolumin = 35 |numer = 10 |data = 1929 |s = 751–765 |doi = 10.1002/bbpc.19290351002 |język = de |dostęp = z}}</ref>
<ref name="MacAulay">{{Cytuj |autor = Alexander MacAulay |tytuł = Wörterbuch der Heilkunde für den Volksgebrauch |url = {{Google Books|U5Q_AAAAcAAJ|strony = 115|link=tak}} |wydawca = J. Ebner |data = 1841 |s = 115–116 |data dostępu = 2020-05-07 |język = de}}</ref>
</references>

== Bibliografia ==
* {{Bielański2010|wolumin=2}}
* {{Greenwood&Earnshaw1997}}
* {{Konopski2009}}
* {{CRC90}}
* {{Patnaik2003}}

{{Kwasy nieorganiczne}}

{{Kontrola autorytatywna}}

[[Kategoria:Kwasy nieorganiczne]]
[[Kategoria:Ogólnotrujące bojowe środki trujące]]
[[Kategoria:Nieorganiczne związki azotu]]
[[Kategoria:Nieorganiczne związki węgla]]
[[Kategoria:Związki wodoru]]

title: Cyjanowodór

konst.: cyjanek wodoru

podst.: metylidynoazan

addyt.: hydrydonitrydowęgiel

Wzór sumaryczny: HCN

Inne wzory: H−C≡N

Lepkość: 0,183 mPa·s

Zwroty P: brak wiarygodnych danych

Dawka śmiertelna: LD50 0,486 mg/kg (królik, domięśniowo) · LDLo 0,570 mg/kg (człowiek, doustnie)

Podobne związki: cyjanki, cyjan, kwas tiocyjanowy, acetylen

title: Niebezpieczeństwa

Czaszka i skrzyżowane piszczele: Środowisko

title: Zwroty P


text:
# Moczarne
Moczarne – osada śródleśna w Polsce, dawna wieś, położona w województwie podkarpackim, w powiecie leskim, w gminie Cisna.
W latach 1975–1998 miejscowość należała administracyjnie do województwa krośnieńskiego.
Osada była punktem końcowym linii Bieszczadzkiej Kolejki Leśnej doprowadzonej tu z miejscowości Majdan.

## Historia
Była to wieś królewska lokowana na prawie wołoskim w końcu XVI wieku. Istniała w niej cerkiew prawosławna i młyn wodny. Pierwsze wzmianki o miejscowości pojawiają się w roku 1618, jednak już w roku 1629 jest miejscowością opuszczoną na skutek zaraz i napadów rozbójników z ówczesnej strony węgierskiej. Zabudowa została w kolejnych latach całkowicie zniszczona. Dawną wieś jako puste pastwiska król Michał Korybut Wiśniowiecki nadał właścicielom Wetliny, do której ją przyłączono. Dla celów gospodarki leśnej, w 1964 roku doprowadzono do Moczarnego kolej wąskotorową, której osada była punktem końcowym. Powstała tu wówczas też osada pracowników leśnych.

## Przyroda
W okolicy górnej stacji kolejki, na wysokości 780 m n.p.m. występuje dzwonek szerokolistny – bardzo rzadka w Polsce roślina, znana tylko z 6 stanowisk (wszystkie w Bieszczadach). Odnotowano tutaj też stanowisko innego bardzo rzadkiego gatunku – zarazy macierzankowej.

title: Moczarne

wikitext:
{{Polska miejscowość infobox
 |nazwa                  = Moczarne
 |rodzaj miejscowości    = osada
 |zdjęcie                = Bieszczady68-18-Moczarne.jpg
 |opis zdjęcia           = Moczarne w 1968
 |alt zdjęcia            =
 |województwo            = podkarpackie
 |powiat                 = [[Powiat leski|leski]]
 |gmina                  = [[Cisna (gmina)|Cisna]]
 |sołectwo               =
 |miejscowość podstawowa =
 |wysokość               =
 |liczba ludności        =
 |rok                    =
 |strefa numeracyjna     = 13
 |kod pocztowy           = 38-608
 |tablice rejestracyjne  = RLS
 |SIMC                   = 0347940{{r|teryt}}
 |kod mapy               = Cisna (gmina)
 |współrzędne            = 49°06'40"N 22°31'16"E<ref name="prng">{{PRNG Miejscowości|82168|data=2024-01-14}}</ref>
 |commons                = Category:Moczarne
 |www                    =
}}
'''Moczarne''' – [[osada]] śródleśna w [[Polska|Polsce]], dawna wieś, położona w [[województwo podkarpackie|województwie podkarpackim]], w [[powiat leski|powiecie leskim]], w [[Cisna (gmina)|gminie Cisna]]{{r|teryt|roz}}.

[[Podział administracyjny Polski (1975–1998)|W latach 1975–1998]] miejscowość należała administracyjnie do [[województwo krośnieńskie|województwa krośnieńskiego]].

Osada była punktem końcowym linii [[Bieszczadzka Kolejka Leśna|Bieszczadzkiej Kolejki Leśnej]] doprowadzonej tu z miejscowości [[Majdan (powiat leski)|Majdan]].

== Historia ==
Była to wieś królewska lokowana na prawie wołoskim w końcu XVI wieku{{odn|Kryciński (opr.)|1996|s=294-295}}. Istniała w niej cerkiew prawosławna i młyn wodny{{odn|Kryciński (opr.)|1996|s=294-295}}. Pierwsze wzmianki o miejscowości pojawiają się w roku [[1618]], jednak już w roku [[1629]] jest miejscowością opuszczoną na skutek zaraz i napadów rozbójników z ówczesnej strony [[Węgry|węgierskiej]]{{odn|Kryciński (opr.)|1996|s=294-295}}. Zabudowa została w kolejnych latach całkowicie zniszczona. Dawną wieś jako puste pastwiska król [[Michał Korybut Wiśniowiecki]] nadał właścicielom [[Wetlina|Wetliny]], do której ją przyłączono. Dla celów gospodarki leśnej, w 1964 roku doprowadzono do Moczarnego kolej wąskotorową, której osada była punktem końcowym{{odn|Kryciński (opr.)|1996|s=294-295}}. Powstała tu wówczas też osada pracowników leśnych{{odn|Kryciński (opr.)|1996|s=294-295}}.

== Przyroda ==
W okolicy górnej stacji kolejki, na wysokości 780 m n.p.m. występuje [[dzwonek szerokolistny]] – bardzo rzadka w Polsce roślina, znana tylko z 6 stanowisk (wszystkie w Bieszczadach). Odnotowano tutaj też stanowisko innego bardzo rzadkiego gatunku – [[zaraza macierzankowa|zarazy macierzankowej]]<ref name=K>{{Cytuj książkę |imię=Zbigniew |nazwisko=Mirek |imię2=Halina |nazwisko2=Piękoś-Mirkowa  |tytuł=Czerwona księga Karpat Polskich |wydawca=Instytut Botaniki PAN |miejsce=Kraków  |data=2008 |isbn =978-83-89648-71-6}}</ref>.

== Przypisy ==
{{Przypisy|
* <ref name=teryt>[http://eteryt.stat.gov.pl/eTeryt/rejestr_teryt/udostepnianie_danych/baza_teryt/uzytkownicy_indywidualni/wyszukiwanie/wyszukiwanie.aspx?contrast=default GUS. Wyszukiwarka TERYT]</ref>
* <ref name=roz>''Rozporządzenie w sprawie wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części'' ({{Dziennik Ustaw|2013|200}})</ref>
}}

== Bibliografia ==
* {{Cytuj książkę |nazwisko = Kryciński (opr.)| imię =Stanisław |tytuł =Bieszczady. Słownik historyczno-krajoznawczy. Część 2. Gmina Cisna| wydawca =Wydawnictwo Stanisław Kryciński |miejsce =Warszawa |rok =1996 |isbn =83-85531-07-6| odn =tak}}

{{Gmina Cisna}}

[[Kategoria:Cisna (gmina)]]
[[Kategoria:Miejscowości w Bieszczadzkim Parku Narodowym]]

title: Moczarne

Państwo: Polska

Województwo: podkarpackie

Powiat: leski

Gmina: Cisna

Tablice rejestracyjne: RLS


text:
# (1721) Wells
(1721) Wells – planetoida z grupy pasa głównego asteroid okrążająca Słońce w ciągu 5 lat i 219 dni w średniej odległości 3,15 au. Została odkryta 3 października 1953 roku w Goethe Link Observatory (Indiana Asteroid Program) w Brooklynie w stanie Indiana. Nazwa planetoidy pochodzi od Hermana B. Wellsa, administratora Indiana University. Przed nadaniem nazwy planetoida nosiła oznaczenie tymczasowe (1721) 1953 TD3.

title: (1721) Wells

wikitext:
{{Planetoida infobox
 |       numer = 1721
 |       nazwa = Wells
 |  oznaczenie = 1953 TD3
 |     zdjęcie =
 |        opis =
 |    odkrywca = [[Goethe Link Observatory|Goethe Link Obs.]]
 |       dzień = 3 października
 |         rok = 1953
 |występowanie =
 |wielka_półoś = 3,1515
 |    mimośród = 0,0432
 |  peryhelium = 3,0153
 |    aphelium = 3,2876
 |         lat = 5
 |         dni = 218
 |      godzin = 12
 |    prędkość = 16,77
 |  nachylenie = 16,08
 |    średnica = 43,576
 |        masa =
 |     gęstość =
 |okres_obrotu =
 |      albedo = 0,045
 |     jasność = 10,9
 |         typ =
 | temperatura =
 |    satelity =
}}
'''(1721) Wells''' – [[planetoida]] z grupy [[pas planetoid|pasa głównego asteroid]] okrążająca [[Słońce]] w ciągu 5 lat i 219 dni w średniej odległości 3,15 [[jednostka astronomiczna|au]]. Została odkryta 3 października 1953 roku w [[Goethe Link Observatory]] ([[Indiana Asteroid Program]]) w [[Brooklyn (Indiana)|Brooklynie]] w stanie [[Indiana]]. Nazwa planetoidy pochodzi od Hermana B. Wellsa, administratora [[Uniwersytet Indiany|Indiana University]]<ref name="schmadel">{{Cytuj książkę | nazwisko = Schmadel | imię = Lutz D. | autor link = Lutz Schmadel | tytuł = Dictionary of Minor Planet Names | url = https://archive.org/details/dictionaryminorp00schm | wydawca = Springer | data = 2003 | strony = [https://archive.org/details/dictionaryminorp00schm/page/137 137] | isbn = 3-540-00238-3}}</ref>. Przed nadaniem nazwy planetoida nosiła oznaczenie tymczasowe '''(1721) 1953 TD3'''.

== Zobacz też ==
* [[lista planetoid 1001–2000]]
* [[lista ponumerowanych planetoid]]

== Przypisy ==
{{Przypisy}}

== Bibliografia ==
* {{JPL|1721}}
* {{MPC|1721}}

== Linki zewnętrzne ==
* {{JPLorb|1721}}

{{SORTUJ:Wells}}

[[Kategoria:Planetoidy pasa głównego]]
[[Kategoria:Nazwane planetoidy]]
[[Kategoria:Obiekty astronomiczne odkryte w 1953]]

title: (1721) Wells

Odkrywca: Goethe Link Obs.

Data odkrycia: 3 października 1953

Okres obiegu · wokół Słońca: 5 lat 218 dni 12 godzin


text:
# Noor Hassanali
Noor Mohamed Hassanali (ur. 13 sierpnia 1918 w San Fernando, zm. 25 sierpnia 2006 w Westmoorings) – trynidadzko-tobagijski polityk, prawnik, prezydent w latach 1987–1997.
Był szóstym z siedmiorga rodzeństwa. Po nauce w lokalnych szkołach (m.in. Naparima College, prowadzonym przez kanadyjskich misjonarzy prezbiteriańskich) i kilku latach pracy w tej placówce w charakterze nauczyciela, wyjechał w 1943 do Kanady na studia prawnicze. Studiował na Uniwersytecie Toronto, jednocześnie odbywając służbę wojskową. Po ukończeniu studiów zdał w 1947 egzamin adwokacki w Londynie.
Po powrocie na Trynidad prowadził prywatną praktykę prawniczą, następnie pracował w państwowym wymiarze sprawiedliwości. W 1966 został mianowany sędzią Sądu Najwyższego, w 1978 przeszedł do pracy w Sądzie Apelacyjnym. W 1985 odszedł w stan spoczynku. Dwa lata później został wybrany na prezydenta z poparciem Narodowego Sojuszu Odnowy. Urząd objął w lutym 1987, zastępując Ellisa Clarke. Był pierwszym muzułmaninem na czele państwa na kontynencie amerykańskim. Cieszył się dużą popularnością i w 1992 został wybrany na drugą kadencję prezydencką, tym razem głosami Narodowego Ruchu Ludowego. W 1989 przeżył próbę zamachu na życie, kiedy nieznany sprawca ostrzelał samochód prezydencki. W 2003 wydany został zbiór jego przemówień Teaching Words.
Z małżeństwa z Zalayhar Mohammed miał dwoje dzieci. Syn Khalid pracował w administracji gospodarczej.
W młodości z powodzeniem uprawiał sport, m.in. wspólnie z braćmi grał w piłkę nożną w drużynie Naparima College. Jeden z braci Fyzul opublikował dwie książki o krykiecie. Noor Hassanali był również spokrewniony z Manny Ramjohnem, biegaczem, olimpijczykiem, mistrzem igrzysk Ameryki Środkowej i Karaibów. Krewną Hassanaliego jest Jean Ramjohn-Richards, żona George’a Maxwella Richardsa, jednego z jego następców na stanowisku prezydenta Trynidadu i Tobago.

title: Noor Hassanali

wikitext:
{{Polityk infobox
 |polityk = Noor Hassanali
 |data urodzenia =  [[13 sierpnia]] [[1918]]
 |miejsce urodzenia = [[San Fernando (Trynidad i Tobago)|San Fernando]]
 |data śmierci = [[25 sierpnia]] [[2006]]
 |miejsce śmierci =
 |grafika =
 |funkcja =  [[Prezydenci Trynidadu i Tobago|Prezydent Trynidadu i Tobago]]
 |partia =
 |od = [[19 marca]] [[1987]]
 |do = [[19 marca]] [[1997]]
 |poprzednik = [[Ellis Clarke]]
 |następca = [[Arthur N.R. Robinson]]
 |odznaczenia =
 |commons =
 |quote =
}}
'''Noor Mohamed Hassanali''' (ur. [[13 sierpnia]] [[1918]] w [[San Fernando (Trynidad i Tobago)|San Fernando]], zm. [[25 sierpnia]] [[2006]] w Westmoorings) – [[Trynidad i Tobago|trynidadzko-tobagijski]] polityk, prawnik, [[prezydenci Trynidadu i Tobago|prezydent]] w latach [[1987]]–[[1997]].

Był szóstym z siedmiorga rodzeństwa. Po nauce w lokalnych szkołach (m.in. Naparima College, prowadzonym przez kanadyjskich misjonarzy [[prezbiterianizm|prezbiteriańskich]]) i kilku latach pracy w tej placówce w charakterze nauczyciela, wyjechał w [[1943]] do Kanady na studia prawnicze. Studiował na [[Uniwersytet Toronto|Uniwersytecie Toronto]], jednocześnie odbywając służbę wojskową. Po ukończeniu studiów zdał w [[1947]] egzamin adwokacki w [[Londyn]]ie.

Po powrocie na Trynidad prowadził prywatną praktykę prawniczą, następnie pracował w państwowym wymiarze sprawiedliwości. W [[1966]] został mianowany sędzią Sądu Najwyższego, w [[1978]] przeszedł do pracy w Sądzie Apelacyjnym. W [[1985]] odszedł w [[stan spoczynku]]. Dwa lata później został wybrany na prezydenta z poparciem Narodowego Sojuszu Odnowy. Urząd objął w lutym [[1987]], zastępując [[Ellis Clarke|Ellisa Clarke]]. Był pierwszym muzułmaninem na czele państwa na kontynencie amerykańskim. Cieszył się dużą popularnością i w [[1992]] został wybrany na drugą kadencję prezydencką, tym razem głosami Narodowego Ruchu Ludowego. W [[1989]] przeżył próbę zamachu na życie, kiedy nieznany sprawca ostrzelał samochód prezydencki. W [[2003]] wydany został zbiór jego przemówień ''Teaching Words''.

Z małżeństwa z Zalayhar Mohammed miał dwoje dzieci. Syn Khalid pracował w administracji gospodarczej.

W młodości z powodzeniem uprawiał sport, m.in. wspólnie z braćmi grał w [[Piłka nożna|piłkę nożną]] w drużynie Naparima College. Jeden z braci Fyzul opublikował dwie książki o [[krykiet|krykiecie]]. Noor Hassanali był również spokrewniony z [[Manny Ramjohn]]em, biegaczem, olimpijczykiem, mistrzem igrzysk Ameryki Środkowej i Karaibów. Krewną Hassanaliego jest Jean Ramjohn-Richards, żona [[George Maxwell Richards|George’a Maxwella Richardsa]], jednego z jego następców na stanowisku prezydenta Trynidadu i Tobago.

== Linki zewnętrzne ==
* {{Cytuj stronę | url = http://www.nalis.gov.tt/national_icons/NoorHassanali.htm | tytuł =  sylwetka | opublikowany = nalis.gov.tt | archiwum = https://web.archive.org/web/20110927101617/http://www.nalis.gov.tt/national_icons/NoorHassanali.htm | zarchiwizowano = 2011-09-27}}

{{Prezydenci Trynidadu i Tobago}}

{{Kontrola autorytatywna}}

{{SORTUJ:Hassanali, Noor}}
[[Kategoria:Prezydenci Trynidadu i Tobago]]
[[Kategoria:Trynidadzko-tobagijscy prawnicy]]
[[Kategoria:Urodzeni w 1918]]
[[Kategoria:Zmarli w 2006]]

title: Noor Hassanali

Data i miejsce urodzenia: 13 sierpnia 1918 · San Fernando

Data śmierci: 25 sierpnia 2006

Okres: od 19 marca 1987 · do 19 marca 1997

Poprzednik: Ellis Clarke

Następca: Arthur N.R. Robinson


text:
# Starzyska (Ukraina)
Starzyska (ukr. Старичі) – wieś na Ukrainie, w rejonie jaworowskim obwodu lwowskiego. Wieś liczy około 3293 mieszkańców.
W Starzyskach znajduje się Centrum Operacji Pokojowych i Bezpieczeństwa Akademii Wojsk Lądowych im. Hetmana Sahajdacznego oraz stacja kolejowa Szkło-Starzyska, położona na linii Zatoka - Jaworów.

## Historia
W II Rzeczypospolitej do 1934 samodzielna gmina jednostkowa. Następnie należała do zbiorowej wiejskiej gminy Szkło w powiecie jaworowskim w woj. lwowskim. Po wojnie wieś weszła w struktury administracyjne Związku Radzieckiego.

## Zabytki
- warowny zamek - we wsi znajdował się zamek, wybudowany na planie kwadratu, otoczony wałami i fosami, z kaplicą w baszcie i bramą wjazdową.
- dwór, piętrowy, kryty dachem czterospadowym.

title: Starzyska (Ukraina)

wikitext:
{{Miejscowość infobox
 |nazwa                        = Starzyska
 |nazwa oryginalna             = {{k|uk|Старичі}}
 |zdjęcie                      =
 |opis zdjęcia                 =
 |herb                         =
 |flaga                        =
 |dopełniacz nazwy             = Starzysk
 |państwo                      = UA-46
 |2. jednostka administracyjna = [[rejon jaworowski|jaworowski]]
 |powierzchnia                 =
 |wysokość                     =
 |rok                          = 2001
 |liczba ludności              = 3443
 |gęstość zaludnienia          =
 |numer kierunkowy             =
 |kod pocztowy                 =
 |tablice rejestracyjne        =
 |kod mapy                     = Nowojaworowsk (hromada)
 |współrzędne                  = 49°58′38″N 23°33′24″E
 |commons                      =
 |www                          =
}}
'''Starzyska''' (ukr. Старичі) – wieś na [[Ukraina|Ukrainie]], w [[rejon jaworowski|rejonie jaworowskim]] [[obwód lwowski|obwodu lwowskiego]]. Wieś liczy około 3293 mieszkańców<ref>{{Cytuj |tytuł = GeoNames.org |data dostępu = 2025-01-08 |opublikowany = www.geonames.org |url = http://www.geonames.org/692844/starychi.html}}</ref>.

W Starzyskach znajduje się ''Centrum Operacji Pokojowych i Bezpieczeństwa Akademii Wojsk Lądowych im. Hetmana Sahajdacznego''<ref>[http://rusvesna.su/news/1434978405 Wiadomość z portalu rusvesna.su]</ref> oraz stacja kolejowa [[Szkło-Starzyska]], położona na linii [[Zatoka (stacja kolejowa)|Zatoka]] - [[Jaworów (miasto)|Jaworów]].

== Historia ==
W [[II Rzeczpospolita|II Rzeczypospolitej]] do 1934 samodzielna gmina jednostkowa. Następnie należała do zbiorowej wiejskiej [[Szkło (gmina)|gminy Szkło]] w [[powiat jaworowski|powiecie jaworowskim]] w [[województwo lwowskie|woj. lwowskim]]<ref>{{Dziennik Ustaw|rok=1934|numer=64|pozycja=544}}</ref>. Po wojnie wieś weszła w struktury administracyjne [[Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich|Związku Radzieckiego]].

==Zabytki==
* warowny zamek - we wsi znajdował się zamek, wybudowany na planie kwadratu, otoczony wałami i fosami, z kaplicą w baszcie i bramą wjazdową.
* dwór, piętrowy, kryty dachem czterospadowym.

== Przypisy ==
{{Przypisy}}
== Linki zewnętrzne ==
* {{SgKP|XI|283|Starzyska}}
* [http://forum.zamki-kreposti.com.ua/topic/1620-%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%87%D1%96-%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%87%D0%B8-%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%BA/ Старичі (Старичи): замок]

[[Kategoria:Wsie w obwodzie lwowskim]]
[[Kategoria:Rejon jaworowski]]
[[Kategoria:Nowojaworowsk (hromada)]]

title: StarzyskaСтаричі

Państwo: Ukraina

Obwód: lwowski

Rejon: jaworowski


text:
# Dekanat Puck
Dekanat Puck – jeden z 24 dekanatów katolickich archidiecezji gdańskiej, obejmujący obszar części gminy Puck oraz miasta Puck. Dziekanem od 2 lipca 2023 jest ks. kan. mgr Adam Zdrojewski – proboszcz parafii Narodzenia Najświętszej Maryi Panny w Swarzewie.

## Parafie
W skład dekanatu wchodzi 8 parafii:
1. Parafia św. Apostołów Piotra i Pawła w Pucku – Puck, ul. ks. Judyckiego 4
2. Parafia św. Faustyny Kowalskiej w Pucku – Puck, ul. Swarzewska 84
3. Parafia Narodzenia Najświętszej Maryi Panny w Swarzewie – Swarzewo, ul. ks. Pronobisa 6
4. Parafia św. Jakuba Apostoła i św. Mikołaja w Mechowie – Mechowo, ul. Cystersów 15
5. Parafia św. Marcina w Łebczu – Łebcz, ul. ks. Wielewskiego 2
6. Parafia św. Marii Magdaleny w Strzelnie – Strzelno, ul. Kasztanowa 6
7. Parafia Najświętszego Serca Pana Jezusa w Żelistrzewie – Żelistrzewo, ul. Kasztanowa 2
8. Parafia św. Aniołów Stróżów w Mrzezinie – Mrzezino, ul. Pucka 4

## Kościół filialny
- Parafia św. Faustyny Kowalskiej w Pucku
  - Kościół filialny św. Jana Chrzciciela – Sławutowo

## Sąsiednie dekanaty
Gdynia Oksywie, Morski, Reda, Żarnowiec, Wejherowo

title: Dekanat Puck

wikitext:
{{Administratura kościelna infobox
 |nazwa                          = Dekanat Puck
 |nazwa oryginalna               = {{k|csb|Pùck}}
 |typ administratury             = Dekanat
 |grafika                        = Church of the Nativity of the Virgin Mary in Swarzewo (20).jpg
 |opis grafiki                   = Obecna siedziba dekanatu w [[Swarzewo|Swarzewie]]
 |alt grafiki                    =
 |państwo                        = PL-PM
 |miejscowość                    = [[Parafia Narodzenia Najświętszej Maryi Panny w Swarzewie|Parafia Narodzenia NMP]]
 |adres                          = ul. ks. Pronobisa 6,<br />84–121 [[Swarzewo]]
 |data powołania                 =
 |data zamknięcia                =
 |wyznanie                       = [[Kościół katolicki|katolickie]]
 |kościół                        = [[Kościół łaciński|rzymskokatolicki]]
 |nadrzędna administratura typ   = [[Archidiecezja]]
 |nadrzędna administratura nazwa = [[Archidiecezja gdańska|gdańska]]
 |obiekt sakralny typ            =
 |obiekt sakralny nazwa          =
 |administrator                  = ks. kan. mgr Adam Zdrojewski
 |administrator pomocniczy       = ks. prał. mgr Jerzy Kunca
 |administrator senior           = ks. [[Licencjat naukowy|mgr lic.]] Czesław Rajda
 |rok danych statystycznych      = 2023
 |procent wiernych               =
 |liczba wiernych                = ok. 23 [[Tysiąc (liczba)|tys.]]
 |liczba kapłanów diecezjalnych  =
 |liczba kapłanów zakonnych      =
 |liczba kapłanów                = 18
 |liczba osób zakonnych          =
 |liczba diecezji                =
 |liczba dekanatów               =
 |liczba parafii                 = 8
 |liczba klasztorów              =
 |powierzchnia                   =
 |mapa                           =
 |opis mapy                      =
 |alt mapy                       =
 |współrzędne                    =
 |commons                        = Category:Churches in Dekanat Puck
 |www                            = https://diecezja.gda.pl/parafie/dekanat/26
}}
'''Dekanat Puck''' – jeden z 24 [[dekanat]]ów [[Kościół katolicki w Polsce|katolickich]] [[Archidiecezja gdańska|archidiecezji gdańskiej]], obejmujący obszar części [[Puck (gmina wiejska)|gminy Puck]] oraz miasta [[Puck]]. [[Dziekan (Kościół katolicki)|Dziekanem]] od 2 lipca 2023 jest ks. [[kanonik|kan.]] mgr Adam Zdrojewski – [[proboszcz]] [[Parafia Narodzenia Najświętszej Maryi Panny w Swarzewie|parafii Narodzenia Najświętszej Maryi Panny]] w [[Swarzewo|Swarzewie]].

== Parafie ==
W skład dekanatu wchodzi 8 parafii:
# [[Parafia Świętych Apostołów Piotra i Pawła w Pucku|Parafia św. Apostołów Piotra i Pawła w Pucku]] – [[Puck]], ul. ks. Judyckiego 4
# [[Parafia św. Faustyny Kowalskiej w Pucku]] – [[Puck]], ul. Swarzewska 84
# [[Parafia Narodzenia Najświętszej Maryi Panny w Swarzewie]] – [[Swarzewo]], ul. ks. Pronobisa 6
# [[Parafia św. Jakuba Apostoła i św. Mikołaja w Mechowie]] – [[Mechowo (województwo pomorskie)|Mechowo]], ul. Cystersów 15
# [[Parafia św. Marcina w Łebczu]] – [[Łebcz]], ul. ks. Wielewskiego 2
# [[Parafia św. Marii Magdaleny w Strzelnie]] – [[Strzelno (województwo pomorskie)|Strzelno]], ul. Kasztanowa 6
# [[Parafia Najświętszego Serca Jezusowego w Żelistrzewie|Parafia Najświętszego Serca Pana Jezusa w Żelistrzewie]] – [[Żelistrzewo]], ul. Kasztanowa 2
# [[Parafia Świętych Aniołów Stróżów w Mrzezinie|Parafia św. Aniołów Stróżów w Mrzezinie]] – [[Mrzezino]], ul. Pucka 4

== Kościół filialny ==
* [[Parafia św. Faustyny Kowalskiej w Pucku]]
** [[Kościół filialny]] św. Jana Chrzciciela – [[Sławutowo]]

== Sąsiednie dekanaty ==
[[Dekanat Gdynia-Oksywie|Gdynia Oksywie]], [[Dekanat morski|Morski]], [[Dekanat Reda|Reda]], [[Dekanat Żarnowiec|Żarnowiec]], [[Dekanat Wejherowo|Wejherowo]]

{{osobny artykuł|Dekanaty Kościoła rzymskokatolickiego w Polsce}}

== Linki zewnętrzne ==
* {{cytuj stronę|url=https://diecezja.gda.pl/dekanaty|tytuł=Dekanaty Archidiecezji Gdańskiej|data dostępu=2023-06-02}}

{{Parafie dekanatu Puck}}
{{Dekanaty archidiecezji gdańskiej}}

[[Kategoria:Dekanaty archidiecezji gdańskiej|Puck]]
[[Kategoria:Religia w powiecie puckim|*]]
[[Kategoria:Chrześcijaństwo w Pucku]]

title: Dekanat PuckPùck

Województwo: pomorskie

Siedziba: Parafia Narodzenia NMP · ul. ks. Pronobisa 6, · 84–121 Swarzewo

Archidiecezja: gdańska

Dziekan: ks. kan. mgr Adam Zdrojewski

Wicedziekan: ks. prał. mgr Jerzy Kunca

Ojciec duchowny: ks. mgr lic. Czesław Rajda

Liczba wiernych: ok. 23 tys.


text:
# Torre de Moncorvo
Torre de Moncorvo – miejscowość w Portugalii, leżąca w dystrykcie Bragança, w regionie Północ w podregionie Douro. Miejscowość jest siedzibą gminy o tej samej nazwie.

## Demografia
| Liczba ludności gminy Torre de Moncorvo (1801–2011) | Liczba ludności gminy Torre de Moncorvo (1801–2011) | Liczba ludności gminy Torre de Moncorvo (1801–2011) | Liczba ludności gminy Torre de Moncorvo (1801–2011) | Liczba ludności gminy Torre de Moncorvo (1801–2011) | Liczba ludności gminy Torre de Moncorvo (1801–2011) | Liczba ludności gminy Torre de Moncorvo (1801–2011) | Liczba ludności gminy Torre de Moncorvo (1801–2011) | Liczba ludności gminy Torre de Moncorvo (1801–2011) | Liczba ludności gminy Torre de Moncorvo (1801–2011) |
| --------------------------------------------------- | --------------------------------------------------- | --------------------------------------------------- | --------------------------------------------------- | --------------------------------------------------- | --------------------------------------------------- | --------------------------------------------------- | --------------------------------------------------- | --------------------------------------------------- | --------------------------------------------------- |
| 1801                                                | 1849                                                | 1900                                                | 1930                                                | 1960                                                | 1981                                                | 1991                                                | 2001                                                | 2004                                                | 2011                                                |
| 6 575                                               | 8 496                                               | 15 701                                              | 16 155                                              | 18 741                                              | 13 674                                              | 10 969                                              | 9 919                                               | 9 408                                               | 8 572                                               |

## Sołectwa
Sołectwa gminy Torre de Moncorvo:
- Açoreira - 524 osoby
- Adeganha - 343 osoby
- Cabeça Boa - 428 osób
- Cardanha - 231 osób
- Carviçais - 757 osób
- Castedo - 236 osób
- Felgar - 954 osoby
- Felgueiras - 291 osób
- Horta da Vilariça - 310 osób
- Larinho - 365 osób
- Lousã - 358 osób
- Maçores - 169 osób
- Mós - 246 osób
- Peredo dos Castelhanos - 111 osób
- Souto da Velha - 93 osoby
- Torre de Moncorvo - 2891 osób
- Urrós - 265 osób

title: Torre de Moncorvo

wikitext:
{{Jednostka administracyjna infobox
 |nazwa                           = Torre de Moncorvo
 |nazwa oryginalna                =
 |dopełniacz nazwy                =
 |jednostka                       = gmina
 |zdjęcie                         =
 |opis zdjęcia                    =
 |alt zdjęcia                     =
 |herb                            = TMC.png
 |flaga                           = Pt-tmc1.png
 |hymn                            =
 |dewiza                          =
 |państwo                         = PRT
 |1. jednostka administracyjna    = [[Dystrykt Bragança|Bragança]]
 |1. jednostka tradycyjna         = [[Trás-os-Montes e Alto Douro|Trás-os-Montes<br />e Alto Douro]]
 |1. jednostka statystyczna       = [[region Północ|Północ]]
 |2. jednostka statystyczna       = [[Douro (podregion)|Douro]]
 |siedziba                        =
 |ISO 3166-2                      =
 |powierzchnia                    = 532,77 km²
 |rok                             = 2011
 |liczba ludności                 = 8572<ref name=US>{{Cytuj |tytuł = Statistics Portugal |data dostępu = 2018-02-11 |opublikowany = www.ine.pt |url = https://www.ine.pt/xportal/xmain?xpid=INE&xpgid=ine_publicacoes&PUBLICACOESpub_boui=131011251&PUBLICACOEStema=5414321&PUBLICACOESmodo=2 |język = en}}</ref>
 |gęstość zaludnienia             = 16,09 os./km²
 |numer kierunkowy                =
 |kod pocztowy                    =
 |tablice rejestracyjne           =
 |adres urzędu                    =
 |plan                            =
 |nazwa 1. podziału               = sołectw
 |1. podział                      = 17
 |mapa                            = LocalTorreDeMoncorvo.svg
 |nazwa mapy                      = Portugalii
 |kod mapy                        = PRT
 |współrzędne                     = 41°12′N 7°8′W
 |commons                         =
 |www                             =
}}
'''Torre de Moncorvo''' – miejscowość w [[Portugalia|Portugalii]], leżąca w dystrykcie [[Dystrykt Bragança|Bragança]], w regionie [[region Północ|Północ]] w podregionie [[Douro (podregion)|Douro]]. Miejscowość jest siedzibą gminy o tej samej nazwie.

== Demografia ==
{| class="wikitable"
! colspan="10" | Liczba ludności gminy Torre de Moncorvo (1801–2011)
|- bgcolor="#C0C0C0"
| align="center" | [[1801]]
| align="center" | [[1849]]
| align="center" | [[1900]]
| align="center" | [[1930]]
| align="center" | [[1960]]
| align="center" | [[1981]]
| align="center" | [[1991]]
| align="center" | [[2001]]
| align="center" | [[2004]]
| align="center" | [[2011]]
|-
| align="center" | 6 575
| align="center" | 8 496
| align="center" | 15 701
| align="center" | 16 155
| align="center" | '''18 741'''
| align="center" | 13 674
| align="center" | 10 969
| align="center" | 9 919
| align="center" | 9 408
| align="center" | 8 572<ref name=US></ref>
|}

== Sołectwa ==
Sołectwa gminy Torre de Moncorvo:<ref name=US></ref>
* [[Açoreira]] - 524 osoby
* [[Adeganha]] - 343 osoby
* [[Cabeça Boa]] - 428 osób
* [[Cardanha]] - 231 osób
* [[Carviçais]] - 757 osób
* [[Castedo]] - 236 osób
* [[Felgar]] - 954 osoby
* [[Felgueiras (Torre de Moncorvo)|Felgueiras]] - 291 osób
* [[Horta da Vilariça]] - 310 osób
* [[Larinho]] - 365 osób
* [[Lousã (Torre de Moncorvo)|Lousã]] - 358 osób
* [[Maçores]] - 169 osób
* [[Mós]] - 246 osób
* [[Peredo dos Castelhanos]] - 111 osób
* [[Souto da Velha]] - 93 osoby
* Torre de Moncorvo - 2891 osób
* [[Urrós]] - 265 osób

== Przypisy ==
{{Przypisy}}
{{Dystrykt Bragança}}

{{Kontrola autorytatywna}}

[[Kategoria:Miasta w dystrykcie Bragança|Torre de Moncorvo]]
[[Kategoria:Gminy w dystrykcie Bragança]]

title: Torre de Moncorvo

Herb: Flaga

Państwo: Portugalia

Dystrykt: Bragança

Kraina historyczna: Trás-os-Montes · e Alto Douro

Region (NUTS 2): Północ

Podregion (NUTS 3): Douro


text:
# Trójstyk
Trójstyk – punkt styku granic trzech równorzędnych jednostek terytorialnych. Najczęściej odnosi się do granic państw.

## Opis trójstyków
Trójstyk przeważnie oznakowany jest za pomocą specjalnych znaków granicznych, flag państwowych, obelisków. Państwami posiadającymi najwięcej trójstyków są Chiny (16) i Rosja (10). Państwa mające na jednym obszarze lądowym tylko jednego sąsiada (Portugalia, Dania, Irlandia, Wielka Brytania, San Marino, Gambia, Lesotho, Korea Południowa, Timor Wschodni, Watykan itp.) nie posiadają trójstyków wcale. Trójstyków nie mają także państwa zajmujące całe wyspy (np. Islandia, Kuba), a nawet takie kraje jak Stany Zjednoczone (mają dwóch sąsiadów – Kanadę i Meksyk – jednak obu rozdziela amerykańskie terytorium) i Indonezja (trzech lądowych sąsiadów – Malezja, Timor Wschodni i Papua-Nowa Gwinea, jednak na różnych wyspach). Jednym z najsłynniejszych trójstyków w Europie jest trójstyk na górze Vaalserberg, gdzie spotykają się granice Niemiec, Holandii i Belgii.

### Trójstyki RP
Polska posiada 6 trójstyków. Są to:
- Polska – Rosja – Litwa koło Bolci (gmina Wiżajny) i Wisztyńca (LT). Znak graniczny o nazwie „Wisztyniec” („Wisztyniec”, „Vištytis”)[a] (dodatkowo tam znajduje się koniec granicy między województwami warmińsko-mazurskim i podlaskim)
- Polska – Litwa – Białoruś na rzece Marycha niedaleko Stanowiska, znak graniczny „Marycha”, „Mara”[b].
- Polska – Białoruś – Ukraina na Bugu pod Włodawą (Orchówek)
- Polska – Ukraina – Słowacja na szczycie Krzemieniec (ukr. Кременець, słow. Kremenec)
- Polska – Słowacja – Czechy, pomiędzy miejscowościami Jaworzynka (Trzycatek) [PL] – Czerne [SK] – Herczawa [CZ]
- Polska – Czechy – Niemcy, pomiędzy miejscowościami Porajów, Hrádek nad Nisou i Żytawa

### Trójstyki II RP
Trójstyki w II Rzeczypospolitej.
- Polska – Niemcy – Wolne Miasto Gdańsk – niedaleko miejscowości Weissenberg (Biała Góra) – Cypel Mątawski (Montauer Spitze)
- Polska – Niemcy (Prusy Wschodnie) – Litwa – na południe od Jeziora Wisztynieckiego, koło wsi Bokszyszki
- Polska – Litwa – Łotwa – 2 km na zachód od miejscowości Turmont (Dworaliszki)
- Polska – Łotwa – ZSRR – na rzece Dźwina (ujście do niej rzeczki Rosica)
- Polska – ZSRR – Rumunia – ujście rzeki Zbrucz do Dniestru (Okopy św. Trójcy)
- Polska – Rumunia – Czechosłowacja – góra Stóg (Stoh) 1650 m n.p.m. (od marca 1939: trójstyk Polska – Rumunia – Węgry)
- Polska – Niemcy – Czechosłowacja – ujście Olzy do Odry (miejscowość Olza)

Od października 1938 r. trójstyk przesunął się o 8 km od poprzedniego styku, na Odrze koło miejscowości Wierzbica (Vrbice); od marca 1939 r. do września 1939 r. był to trójstyk Polski – Niemiec – Protektoratu Czech i Moraw.
- Polska – Słowacja – Protektorat Czech i Moraw – góra Mały Połom 1058 m n.p.m. (16.03.1939 – 28.09.1939)[1]
- Polska – Słowacja – Węgry – od 3 kwietnia 1939 – góra Czerenin (929 m n.p.m.) (po wrześniu 1939 r. – Niemcy (GG) – Słowacja – Węgry)

title: Trójstyk

wikitext:
[[Plik:Upper Scandinavia - Treriksrosett.JPG|thumb|250px|Trójstyk granic [[Norwegia|Norwegii]], [[Szwecja|Szwecji]] i [[Finlandia|Finlandii]] zaznaczony na mapie]]
[[Plik:Trojmezí CZ-PL-DE.jpg|thumb|250px|Trójstyk polsko-niemiecko-czeski w [[Sudety|Sudetach]]]]
[[Plik:Pomnik trzech państw w Annaberg (Chałupkach), 1940 01.jpg|thumb|250px|Pomnik trzech państw na granicy [[II Rzeczpospolita|II RP]], Niemiec i Czechosłowacji w [[Chałupki (powiat raciborski)|Chałupkach (Annabergu)]] (1940)]]
[[Plik:Trójstyk.jpg|thumb|250px|Trójstyk polsko-czesko-słowacki od strony czeskiej. Widoczne słupy graniczne po stronie czeskiej i polskiej (z lewej), strona słowacka w głębi]]
[[Plik:Krzemieniec, trójstyk granic Polski, Ukrainy i Słowacji (HB1).jpg|thumb|250px|Trójstyk polsko-ukraińsko-słowacki na [[Krzemieniec (szczyt)|Krzemieńcu]]]]
[[Plik:Trójstyk polsko-litewsko-rosyjski 2021.jpg|thumb|250px|Trójstyk polsko-litewsko-rosyjski (enklawa [[Obwód królewiecki|Królewiec]])]]
'''Trójstyk''' – punkt styku granic trzech równorzędnych jednostek terytorialnych. Najczęściej odnosi się do [[granica państwowa|granic państw]].

== Opis trójstyków ==
Trójstyk przeważnie oznakowany jest za pomocą specjalnych [[Znak graniczny|znaków granicznych]], flag państwowych, obelisków. Państwami posiadającymi najwięcej trójstyków są [[Chińska Republika Ludowa|Chiny]] (16) i [[Rosja]] (10). Państwa mające na jednym obszarze lądowym tylko jednego sąsiada ([[Portugalia]], [[Dania]], [[Irlandia]], [[Wielka Brytania]], [[San Marino]], [[Gambia]], [[Lesotho]], [[Korea Południowa]], [[Timor Wschodni]], [[Watykan]] itp.) nie posiadają trójstyków wcale. Trójstyków nie mają także państwa zajmujące całe [[Wyspa|wyspy]] (np. [[Islandia]], [[Kuba]]), a nawet takie kraje jak [[Stany Zjednoczone]] (mają dwóch sąsiadów – [[Kanada|Kanadę]] i [[Meksyk]] – jednak obu rozdziela amerykańskie terytorium) i [[Indonezja]] (trzech lądowych sąsiadów – [[Malezja]], Timor Wschodni i [[Papua-Nowa Gwinea]], jednak na różnych wyspach). Jednym z najsłynniejszych trójstyków w Europie jest [[Trójstyk granic Belgii, Holandii i Niemiec|trójstyk na górze Vaalserberg]], gdzie spotykają się granice [[Niemcy|Niemiec]], [[Holandia|Holandii]] i [[Belgia|Belgii]].

=== Trójstyki RP ===
Polska posiada 6 trójstyków. Są to:
* [[Polska]] – [[Rosja]] – [[Litwa]] koło [[Bolcie|Bolci]] ([[Wiżajny (gmina)|gmina Wiżajny]]) i [[Wisztyniec|Wisztyńca]] (LT). Znak graniczny o nazwie „Wisztyniec” („Wisztyniec”, „Vištytis”)<ref group=uwaga name="Porozumienie Rosja-Litwa-Polska">{{cytuj stronę |url = https://www.prawo.pl/akty/m-p-2007-80-851,17387414.html |tytuł = Porozumienie między Rządem Rzeczypospolitej Polskiej, Rządem Federacji Rosyjskiej i Rządem Republiki Litewskiej w sprawie określenia punktu styku granic państwowych, podpisane w Wilnie dnia 27 października 2005 roku (M.P. 2007.80.851) |opublikowany = sip.lex.pl |data = 2005-10-27 |język = pl |data dostępu = 2020-02-09}}</ref> (dodatkowo tam znajduje się koniec granicy między województwami warmińsko-mazurskim i podlaskim)
* [[Polska]] – [[Litwa]] – [[Białoruś]] na rzece [[Marycha]] niedaleko [[Stanowisko (wieś)|Stanowiska]], [[znak graniczny]] „Marycha”, „Mara”<ref group=uwaga name="Porozumienie Litwa">{{cytuj stronę |url = https://sip.lex.pl/akty-prawne/mp-monitor-polski/porozumienie-w-sprawie-punktu-styku-granic-panstwowych-rzeczypospolitej-17684717 |tytuł = Porozumienie między Rządem Rzeczypospolitej Polskiej, Rządem Republiki Białorusi i Rządem Republiki Litewskiej w sprawie punktu styku granic państwowych Rzeczypospolitej Polskiej, Republiki Białorusi i Republiki Litewskiej, podpisane w Wilnie dnia 16 września 2009 roku (M.P. 2011.13.139) |opublikowany = sip.lex.pl |data = 2009-09-16 |język = pl |data dostępu = 2020-02-01}}</ref>.
* [[Polska]] – [[Białoruś]] – [[Ukraina]] na [[Bug]]u pod [[Włodawa|Włodawą]] ([[Orchówek (województwo lubelskie)|Orchówek]])
* [[Polska]] – [[Ukraina]] – [[Słowacja]] na szczycie [[Krzemieniec (szczyt)|Krzemieniec]] (ukr. Кременець, słow. Kremenec)
* [[Polska]] – [[Słowacja]] – [[Czechy]], pomiędzy miejscowościami [[Jaworzynka (wieś)|Jaworzynka]] (Trzycatek) [PL] – [[Czerne]] [SK] – [[Herczawa]] [CZ]
* [[Polska]] – [[Czechy]] – [[Niemcy]], pomiędzy miejscowościami [[Porajów]], [[Hrádek nad Nisou]] i [[Żytawa]]

=== Trójstyki II RP ===
Trójstyki w II Rzeczypospolitej.
* Polska – Niemcy – Wolne Miasto Gdańsk – niedaleko miejscowości Weissenberg (Biała Góra) – Cypel Mątawski (Montauer Spitze)
* Polska – Niemcy (Prusy Wschodnie) – Litwa – na południe od Jeziora Wisztynieckiego, koło wsi Bokszyszki
* Polska – Litwa – Łotwa – 2 km na zachód od miejscowości [[Turmont]] ([[Dworaliszki]])
* Polska – Łotwa – ZSRR – na rzece Dźwina (ujście do niej rzeczki Rosica)
* Polska – ZSRR – Rumunia – ujście rzeki Zbrucz do Dniestru (Okopy św. Trójcy)
* Polska – Rumunia – Czechosłowacja – [[Stóg (Góry Czywczyńskie)|góra Stóg]] (Stoh) 1650 m n.p.m. (od marca 1939: trójstyk Polska – Rumunia – Węgry)
* Polska – Niemcy – Czechosłowacja – ujście Olzy do Odry (miejscowość Olza)
Od października 1938 r. trójstyk przesunął się o 8 km od poprzedniego styku, na Odrze koło miejscowości Wierzbica (Vrbice); od marca 1939 r. do września 1939 r. był to trójstyk Polski – Niemiec – [[Protektorat Czech i Moraw|Protektoratu Czech i Moraw]].
* Polska – Słowacja – Protektorat Czech i Moraw – góra [[Mały Połom]] 1058 m n.p.m. (16.03.1939 – 28.09.1939)<ref>{{Cytuj |tytuł = Trójstyk granic – Polska – Słowacja – Protektorat Czech i Moraw |data dostępu = 2019-03-09 |opublikowany = oczko-wloczykija.102.pl |url = http://oczko-wloczykija.102.pl/trojstyk/}}</ref>
* Polska – Słowacja – Węgry – od 3 kwietnia 1939 – góra Czerenin (929 m n.p.m.) (po wrześniu 1939 r. – Niemcy ([[Generalne Gubernatorstwo|GG]]) – Słowacja – Węgry)

== Zobacz też ==
* [[Trójkąt Trzech Cesarzy]]
* [[Trójstyk granic Belgii, Holandii i Niemiec]]
* [[Trójstyk granic Polski, Czech i Słowacji]]
* [[Tres Fronteras]]
* [[Potrójna granica]]
* [[Czwórstyk]]

== Uwagi ==
{{Uwagi}}

== Przypisy ==
{{Przypisy}}

== Linki zewnętrzne ==
{{commonscat|Tripoints}}
* Stefan Kałuski: ''Trójstyki granic politycznych. Zróżnicowanie cech i funkcji''. „[[Czasopismo Geograficzne]]” 2016: T. 87, z. 2, s. 101–115. [https://open.icm.edu.pl/server/api/core/bitstreams/60b29dd8-3cc8-4a2b-bf58-aca1fb93e1da/kontent], [dostęp 2024-12-10].
* [http://geosite.jankrogh.com/borders/borders.htm Trójstyki LTPLRU, BYLTPL i wiele innych] {{lang|en}}
* [http://www.fuw.edu.pl/aw2p2/misc/konpol/bolcie.html Trójstyk LTPLRU] {{lang|pl}}
* [http://www.fuw.edu.pl/aw2p2/misc/konpol/sobibor.html Trójstyk BYPLUA] {{lang|pl}}
* [http://www.volny.cz/obec.hrcava/trojmezi.html Trójstyk CZPLSK] {{lang|cs}}
* [http://geosite.jankrogh.com/borders/ltlv/ltlv-1507.htm Trójstyk LV LVPL] {{lang|en}}

{{Kontrola autorytatywna}}

[[Kategoria:Granica państwowa]]


text:
# Turzyca palczasta
Turzyca palczasta (Carex digitata L.) – gatunek byliny z rodziny ciborowatych. Obszar występowania obejmuje półkulę północną. W Polsce gatunek dość rozpowszechniony.

## Zasięg występowania
Występuje w całej niemal Europie, Ameryce i na obszarach Azji o klimacie umiarkowanym i zimnym, a także ciepłym. W Polsce jest gatunkiem rozpowszechnionym, występuje na stanowiskach naturalnych na terenie całego kraju. Bywa także uprawiany jako roślina okrywowa.

## Morfologia
PokrójNiewysoka, żywozielona, roślina kępkowa z rozłogami, o wysokości od 10 do 30 (czasami 40) cm.
ŁodygaOstro trójkanciasta, pokładająca się do wyprostowanej, bezlistna lub z nielicznymi liśćmi bazowymi, 3- lub wielokątna, gładka lub nieco szorstka ku górze w czasie kwitnienia często opadająca pod ciężarem kwiatostanu.
LiścieCiemnozielone, puszyste, miękko układające się. Liście bazowe nieliczne i bardzo krótkie, liście kępowe dłuższe od liści bazowych na niekwitnących pędach. Blaszki liściowe, 2-5 mm szerokości, wiotkie, płaskie, delikatne i szorstkie na brzegach, z pojedynczymi włoskami na spodniej stronie, łagodnie zakończone.
KwiatyZebrane w brunatno-czerwone, palczaste kłosy. Męskie kłosy lancetowate, 8–15 × 1–1,5 mm, pojedyncze, dominujące, poniżej 2-3 kłosy żeńskie, podłużne, 10–25 × 2–3 mm, przynajmniej jeden z nich przewyższa kłos męski. Kwitnie od kwietnia do czerwca.
OwoceOrzeszek.

## Biologia i ekologia
RozwójBylina, autotrof, hemikryptofit (pączki zimujące znajdują się na poziomie ziemi). Kwitnie w okresie od kwietnia do czerwca. Odporna na niesprzyjające warunki, dobrze znosi cień i mrozy, toleruje niedobór światła.
SiedliskoRośnie w lasach i na ich obrzeżach, na wzgórzach oraz przy drogach śródleśnych, na glebach świeżych, zasobniejszych, wilgotnych, alkalicznych. Preferuje stanowiska umiarkowanie zacienione, umiarkowanie chłodne warunki mikroklimatyczne (zwłaszcza w miejscach zacienionych).
FitosocjologiaW klasyfikacji zbiorowisk roślinnych gatunek charakterystyczny (Ch.) dla klasy (Cl.) środkowoeuropejskie lasy liściaste (Querco-Fagetea). Gatunek wyróżniający (D) dla grupy zespołów (GrAss) bory mieszane. Gatunek diagnostycznie wspólny dla zespołów (Ass.): Galio rotundifolii-Piceetum (carpaticum), nawapienna świerczyna górnoreglowa (Polysticho-Piceetum), wyżynny jodłowy bór mieszany (Abietetum polonicum), subborealny wilgotny bór mieszany (Querco-Piceetum), podgórski łęg jesionowy (Carici remotae-Fraxinetum). Gatunek neutralny wobec kontynentalizmu.

## Zmienność
Takson spokrewniony z turzycą bladozieloną (Carex pallidula) znaną w Polsce z kilku stanowisk w pasie wyżyn.

## Nazewnictwo
Nazwa gatunkowa nadana jest ze względu na charakterystycznie, palczaste kłosy.

## Zastosowanie
Roślina okrywowaw ogrodnictwie bywa wykorzystywana na trawiaste dywany pod drzewami i krzewami. Odpowiednio pielęgnowana tworzy atrakcyjną zieleń pod drzewami w miejscach zacienionych.
Roślina leczniczaW zielarstwie wykorzystywana jest do wykonywania odwarów oraz do okładów i przemywania.
- Surowiec zielarski – surowcem zielarskim jest kłącze, które zawiera krzemionkę, flawony i saponiny.
- Zbiór i suszenie: Ziele należy zbierać do jesieni najlepiej w dni bezdeszczowe i słoneczne. Suszenie po umyciu w piekarniku w temperaturze 50 °C.
- Działanie: przeciwwysiękowe, przeciwzapalne, odtruwające, moczopędne, przeciwkamiczne. Zapobiega odkładaniu się złogów moczowych w układzie moczowym. Wspomaga usuwanie z organizmu szkodliwych i zbędnych produktów przemiany materii. Wzmaga diurezę. Uszczelnia i wzmacnia naczynia krwionośne. Stabilizuje strukturę śródbłonków i błon śluzowych. Przyspiesza gojenie wrzodów i owrzodzeń przewodu pokarmowego.

title: Turzyca palczasta

wikitext:
{{Takson infobox
 |nazwa                = Turzyca palczasta
 |grafika              = Carex digitata kz07.jpg
 |opis grafiki         = Turzyca palczasta w okresie kwitnienia
 |alt grafiki          =
 |systematyka ref      = <ref name="ruggiero" /><ref name="apweb" />
 |domena               = [[eukarionty]]
 |królestwo            = [[rośliny]]
 |podkrólestwo         = [[rośliny zielone]]
 |nadgromada           = [[rośliny telomowe]]
 |gromada              = [[rośliny naczyniowe]]
 |podgromada           = [[rośliny nasienne]]
 |nadklasa             = [[okrytonasienne]]
 |klasa                = ''[[Magnoliopsida]]''
 |nadrząd              = [[liliopodobne]] <small>(≡ [[jednoliścienne]])</small>
 |rząd                 = [[wiechlinowce]]
 |rodzina              = [[ciborowate]]
 |rodzaj               = [[turzyca]]
 |gatunek              = turzyca palczasta
 |nazwa łacińska       = Carex digitata
 |autor                = L.
 |cytat                = [[Species Plantarum|Sp. Pl. 975 1753]]
 |synonimy             =
 |wikispecies          = Carex digitata
 |commons              = Category:Carex digitata
}}
[[Plik:Carex digitata sl13.jpg|thumb|right|Kwiatostany]]
[[Plik:Carex digitata sl17.jpg|thumb|Owoc z przysadką]]
'''Turzyca palczasta''' (''Carex digitata'' L.) – [[gatunek (biologia)|gatunek]] [[bylina (botanika)|byliny]] z rodziny [[ciborowate|ciborowatych]]. Obszar występowania obejmuje [[Półkula północna|półkulę północną]]. W Polsce gatunek dość rozpowszechniony.

== [[Zasięg (biogeografia)|Zasięg występowania]] ==
Występuje w całej niemal [[Europa|Europie]], [[Ameryka|Ameryce]] i na obszarach [[Azja|Azji]] o [[klimat|klimacie]] umiarkowanym i zimnym, a także ciepłym<ref name=grin>{{Cytuj stronę |url=https://npgsweb.ars-grin.gov/gringlobal/taxon/taxonomysearch.aspx?language=en |tytuł=Germplasm Resources Information Network (GRIN)|data dostępu =2011-02-06| język=en}}</ref>. W Polsce jest gatunkiem rozpowszechnionym, występuje na stanowiskach naturalnych na terenie całego kraju. Bywa także uprawiany jako roślina okrywowa<ref name=E>{{Botanica2005}}</ref>.

== Morfologia ==
; Pokrój : Niewysoka, żywozielona, roślina kępkowa z [[Rozłogi|rozłogami]], o wysokości od 10 do 30 (czasami 40) cm.

; [[Łodyga]] : Ostro trójkanciasta, pokładająca się do wyprostowanej, bezlistna lub z nielicznymi liśćmi bazowymi, 3- lub wielokątna, gładka lub nieco szorstka ku górze w czasie kwitnienia często opadająca pod ciężarem kwiatostanu.
; [[Liść|Liście]] : Ciemnozielone, puszyste, miękko układające się. Liście bazowe nieliczne i bardzo krótkie, liście kępowe dłuższe od liści bazowych na niekwitnących pędach. Blaszki liściowe, 2-5 mm szerokości, wiotkie, płaskie, delikatne i szorstkie na brzegach, z pojedynczymi włoskami na spodniej stronie, łagodnie zakończone.
; [[Kwiat]]y : Zebrane w brunatno-czerwone, palczaste kłosy. Męskie kłosy lancetowate, 8–15 × 1–1,5 mm, pojedyncze, dominujące, poniżej 2-3 kłosy żeńskie, podłużne, 10–25 × 2–3 mm, przynajmniej jeden z nich przewyższa kłos męski. Kwitnie od kwietnia do czerwca.
; [[Owoc]]e : Orzeszek.

== Biologia i ekologia ==
; Rozwój: [[Bylina (botanika)|Bylina]], [[Organizm samożywny|autotrof]], [[Hemikryptofity|hemikryptofit]] (pączki zimujące znajdują się na poziomie ziemi). Kwitnie w okresie od kwietnia do czerwca. Odporna na niesprzyjające warunki, dobrze znosi cień i mrozy, toleruje niedobór światła.
; [[Siedlisko (biologia)|Siedlisko]]: Rośnie w lasach i na ich obrzeżach, na wzgórzach oraz przy drogach śródleśnych, na glebach świeżych, zasobniejszych, wilgotnych, alkalicznych. Preferuje stanowiska umiarkowanie zacienione, umiarkowanie chłodne warunki mikroklimatyczne (zwłaszcza w miejscach zacienionych).
; Fitosocjologia: W klasyfikacji zbiorowisk roślinnych [[gatunek charakterystyczny]] (Ch.) dla klasy (Cl.) [[środkowoeuropejskie lasy liściaste]] (''Querco-Fagetea''). [[Gatunek wyróżniający]] (D) dla grupy [[Zespół roślinności|zespołów]] (GrAss) [[bór mieszany|bory mieszane]]. Gatunek diagnostycznie wspólny dla zespołów (Ass.): ''[[Galio rotundifolii-Piceetum]] (carpaticum)'', [[nawapienna świerczyna górnoreglowa]] (''Polysticho-Piceetum''), [[wyżynny jodłowy bór mieszany]] (''Abietetum polonicum''), [[subborealny wilgotny bór mieszany]] (''Querco-Piceetum''), [[podgórski łęg jesionowy]] (''Carici remotae-Fraxinetum'')<ref>{{cytuj książkę |nazwisko = Matuszkiewicz| imię = Władysław| autor link = | tytuł = Przewodnik do oznaczania zbiorowisk roślinnych Polski| wydawca = Wyd. Naukowe PWN| miejsce = Warszawa| rok = 2006| strony = |isbn = 83-01-14439-4}}</ref>. Gatunek neutralny wobec [[klimat kontynentalny|kontynentalizmu]].

== Zmienność ==
[[Takson]] spokrewniony z [[Turzyca bladozielona|turzycą bladozieloną]] (''Carex pallidula'') znaną w [[Polska|Polsce]] z kilku stanowisk w pasie wyżyn<ref>{{cytuj książkę |nazwisko = Rutkowski | imię = Lucjan| autor link = | tytuł =Klucz do oznaczania roślin naczyniowych Polski niżowej | wydawca = Wyd. Naukowe PWN| miejsce = | rok =2006 | strony = | isbn = 83-01-14342-8}}</ref>.

== Nazewnictwo ==
Nazwa gatunkowa nadana jest ze względu na charakterystycznie, palczaste kłosy.

== Zastosowanie ==
; Roślina okrywowa: w ogrodnictwie bywa wykorzystywana na trawiaste dywany pod drzewami i krzewami. Odpowiednio pielęgnowana tworzy atrakcyjną zieleń pod drzewami w miejscach zacienionych.
; [[Rośliny lecznicze|Roślina lecznicza]]: W zielarstwie wykorzystywana jest do wykonywania odwarów oraz do okładów i przemywania.
* [[Surowiec zielarski]] – surowcem zielarskim jest [[kłącze]], które zawiera [[Ditlenek krzemu|krzemionkę]], [[flawon]]y i [[saponiny]].
* Zbiór i suszenie: Ziele należy zbierać do jesieni najlepiej w dni bezdeszczowe i słoneczne. Suszenie po umyciu w piekarniku w temperaturze 50 °C.
* Działanie: przeciwwysiękowe, przeciwzapalne, odtruwające, moczopędne, przeciwkamiczne. Zapobiega odkładaniu się złogów moczowych w [[układ moczowo-płciowy|układzie moczowym]]. Wspomaga usuwanie z organizmu szkodliwych i zbędnych produktów [[Metabolizm|przemiany materii]]. Wzmaga [[Diureza|diurezę]]. Uszczelnia i wzmacnia [[naczynie krwionośne|naczynia krwionośne]]. Stabilizuje strukturę [[Śródbłonek|śródbłonków]] i [[Błona śluzowa|błon śluzowych]]. Przyspiesza gojenie [[wrzód|wrzodów]] i [[wrzód|owrzodzeń]] [[układ pokarmowy|przewodu pokarmowego]].

== Przypisy ==
{{Przypisy|
<ref name="ruggiero">{{Ruggiero |data dostępu = 2020-02-20}}</ref>
<ref name="apweb">{{Angiosperm Phylogeny Website |data dostępu = 2009-06-14}}</ref>
}}

== Bibliografia ==
* {{Cytuj książkę | imię = Jürke | nazwisko = Grau | imię2 = Bruno P. | nazwisko2 = Kremer | imię3 = Bodo M. | nazwisko3 = Möseler | imię4 = Gerhard | nazwisko4 = Rambold | imię5 = Dagmar | nazwisko5 = Triebel | tytuł = Gräser | wydawca = Mosaik Verlag GmbH | miejsce = Monachium | rok = 1984 | strony = | isbn =  | język = de }}
* {{cytuj książkę |nazwisko = Grabowska | imię = Beata|nazwisko2 = Kubala | imię2 = Tomasz| autor link = | tytuł = Trawy turzyce sity kosmatki| wydawca = Wydawnictwo: Officina Botanica| miejsce = | rok = | strony = | isbn =978-83-925110-4-5}}

{{Zastrzeżenia|Medycyna}}

{{Kontrola autorytatywna}}

[[Kategoria:Ciborowate]]
[[Kategoria:Taksony opisane przez Karola Linneusza]]

title: Turzyca palczasta

Domena: eukarionty

Królestwo: rośliny

Podkrólestwo: rośliny zielone

Nadgromada: rośliny telomowe

Gromada: rośliny naczyniowe

Podgromada: rośliny nasienne

Nadklasa: okrytonasienne

Klasa: Magnoliopsida

Nadrząd: liliopodobne (≡ jednoliścienne)

Rząd: wiechlinowce

Rodzina: ciborowate

Rodzaj: turzyca

Gatunek: turzyca palczasta