text:
# Wojewódzka Biblioteka Publiczna – Książnica Kopernikańska w Toruniu
Wojewódzka Biblioteka Publiczna – Książnica Kopernikańska w Toruniu – samorządowa wojewódzka biblioteka publiczna województwa kujawsko-pomorskiego w Toruniu. Główna siedziba mieści się w budynku przy ul. Słowackiego 8.
Dyrektor Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej – Książnicy Kopernikańskiej w Toruniu jest Danetta Ryszkowska-Mirowska.

## Historia

### Powstanie i rozwój Książnicy Kopernikańskiej
Książnica powstała 19 lutego 1923 roku, w 450. rocznicę urodzin Mikołaja Kopernika, jej zbiory udostępniono 10 grudnia tego samego roku. Była to pierwsza biblioteka publiczna i jednocześnie największa biblioteka naukowa na Pomorzu. Pierwotnie nosiła nazwę Książnicy Miejskiej im. Kopernika, podlegała ona Magistratowi miasta Torunia. Jej pierwsza siedziba mieściła się w budynku Towarzystwa Naukowego w Toruniu przy ul. Wysokiej 16. W skład biblioteki wchodziły zbiory: Gimnazjum Toruńskiego, Rady Miasta Torunia, niemieckiego towarzystwa naukowego Coppernicus-Verein für Wissenschaft und Kunst oraz polskiego Towarzystwa Naukowego. Pierwszym dyrektorem instytucji był bibliotekarz, bibliofil i historyk książki Zygmunt Mocarski. Książnica Miejska była największą publiczną biblioteką naukową w województwie pomorskim. Jej zbiory były systematycznie uzupełniane o egzemplarze obowiązkowe druków wydawanych w województwie (od 1927), dary, depozyty oraz księgozbiory z innych bibliotek (np. Gimnazjum Żeńskiego w Toruniu). Do wybuchu II wojny światowej biblioteka gromadziła wyłącznie publikacje naukowe. Zbiory udostępniano na miejscu, w wyjątkowych okolicznościach zgadzano się na je wypożyczanie na zewnątrz.

### II wojna światowa
W połowie września 1939 roku zarząd nad Książnicą przejęły niemieckie władze okupacyjne. Biblioteka została przekształcona w Stadtbücherei (Bibliotekę Miejską), przez dłuższy okres pełniła funkcję biblioteki naukowej, gromadzącej głównie piśmiennictwo dotyczące obszar dawnej prowincji pruskiej. Tymczasowym zarządcą instytucji został Wilhelm Kerber. Biblioteka ponownie została uruchomiona w lutym 1940 roku. Stanowisko dyrektora objął Otton Freymuth. Książki i czasopisma w języku polskim przeniesiono do piwnicy gmachu przy ul. Wysokiej, ale wbrew zaleceniom niemieckich władz okupacyjnych publikacje te nie zostały zniszczone. W 1944 roku rozpoczęto ewakuacje najcenniejszych zasobów Stadtbücherei. Najbardziej wartościowe obiekty (rękopisy z XV wieku, druki toruńskie, inkunabuły) złożono do 36 skrzyń, które następnie wywieziono do Marburga.
Podczas II wojny światowej polskie zbiory przetrwały bez znaczących strat. W 1947 roku odzyskano 32 skrzynie wywiezione do Marburga.

### Po 1945 roku
Pierwszą powojenną kierowniczką Książnicy została Janina Przybyłowa. Po zakończeniu II wojny światowej głównym zadaniem Książnicy było uporządkowanie zbiorów i ustalenie ewentualnych braków. W marcu 1945 roku uruchomiono czytelnię dla torunian oraz rozpoczęto organizowanie filii bibliotecznych w mieście. 19 listopada 1947 roku na mocy decyzji Miejskiej Rady Narodowej w Toruniu Książnica otrzymała status biblioteki publicznej miasta Torunia. 27 listopada 1947 roku Województwa Rada Narodowa powierzyła jej funkcję biblioteki wojewódzkiej województwa pomorskiego. Książnica utraciła tę funkcję w 1950 roku, po utworzeniu województwa bydgoskiego.
Dzięki staraniom Alojzego Tujakowskiego 4 października 1973 roku biblioteka przeniosła się do nowego budynku przy ul. Słowackiego 8. Budynek został zaprojektowany przez Janusza Jerkę i Adama Falkiewicza . Wybudowano go w ramach obchodów Roku Kopernikańskiego. W ramach Roku Kopernikańskiego w nowo oddanym budynku zaprezentowano wystawę księgozbioru Mikołaja Kopernika.Rok później w nowej siedzibie otworzono Oficynę Drukarską Książnicy Miejskiej im. Mikołaja Kopernika w Toruniu. Jej kierownikiem został grafik Zygfryd Gardzielewski. Oficyna działała do maja 1998 roku.
W wyniku utworzenia województwa toruńskiego na mocy reformy administracyjnej z 1975 roku Książnica ponownie uzyskała status wojewódzkiej biblioteki publicznej. Działała ona pod nazwą Wojewódzka Biblioteka Publiczna i Książnica Miejska im. Mikołaja Kopernika w Toruniu. Od lat 70. XX wieku Książnica rozwinęła sieć filii bibliotecznych w Toruniu, przy ul. Szczytnej 13 utworzyła Ośrodek Czytelnictwa Chorych i Niepełnosprawnych, zwiększyła zakres usług dla użytkowników. Ośrodek Czytelnictwa Chorych i Niepełnosprawnych powołano do życia 1 stycznia 1984 roku, z inicjatywy Franciszka Czajkowskiego, długoletniego pracownika Książnicy Kopernikańskiej. Z ośrodka korzystają z niej głównie osoby niewidome, niedowidzące, dyslektycy oraz osoby w podeszłym wieku. 20 grudnia 1976 roku przed główną siedzibą Książnicy odsłonięto pomnik Samuela Lindego.
Na mocy reformy administracyjnej z 1999 roku Książnica stała się biblioteką wojewódzką województwa kujawsko-pomorskiego. Na mocy uchwały Sejmiku Województwa Kujawsko-Pomorskiego od 26 kwietnia 2002 roku biblioteka nosi nazwę Wojewódzka Biblioteka Publiczna – Książnica Kopernikańska w Toruniu. W latach 2013–2015 przeprowadzono remont gmachu przy ul. Słowackiego. Na czas remontu bibliotekę przeniesiono do Domu Żołnierza. W grudniu 2020 roku Książnica jako pierwsza biblioteka publiczna w Polsce uruchomiła zdalne wypożyczanie książek.
26 marca 2020 roku minister kultury i dziedzictwa narodowego Piotr Gliński wpisał unikalne zasoby Książnicy Kopernikańskiej do narodowego zasobu bibliotecznego.
17 czerwca 1998 Książnica otrzymała Medal „Za zasługi dla Miasta Torunia” na wstędze, w 2008 roku Medalem Honorowym „Thorunium”, w 2013 roku Statuetką Toruńskiego Flisaka, w 2018 roku Statuetką Anioła Toruńskiego (przyznanej z okazji 95-lecia istnienia Książnicy), a w 2023 roku Medalem Pamiątkowym Roku Mikołaja Kopernika. 4 grudnia 2023 roku z okazji 100-lecia istnienia Książnica Kopernikańska otrzymała Statuetkę Herbu Torunia.
W lutym 2022 roku w Sejmie posłowie Prawa i Sprawiedliwości złożyli projekt ustawy zezwalający na wywłaszczenie Książnicy Kopernikańskiej z Kodeksu Korwina, pochodzący z XV wieku katalogu kolekcji manuskryptów iluminowanych Bibliothecae Corvinianae spisanego w formie poematu, który do Torunia trafił w XVI wieku. Kodeks miał zostać przekazany premierowi Węgier Viktorowi Orbánowi. Biblioteka miała otrzymać w ramach rekompensaty 25 mln złotych. Projekt ustawy spotkał się z krytyką m.in. ze strony posłów opozycji i naukowców. Ostatecznie Kodeks Korwina pozostał w Toruniu, a w 2 lutego 2024 roku trafił on do Narodowego Zasobu Bibliotecznego.

## Zbiory
W skład zbiorów (według danych z sierpnia 2020 roku) wchodzi:
- 1622 rękopisów. Są to kodeksy średniowieczne (kalendarze, modlitewniki, żywoty świętych itp.) i renesansowe, materiały z okresu od XVI do XX wieku, rękopisy literackie, korespondencja literatów, działaczy emigracyjnych i społecznych z Torunia i okolic, kilkanaście sztambuchów. W skład rękopisów wchodzą m.in. pochodzące z Włoch Satyry Juwenalisa, Memorabilia Ksenofonta w przekładzie na łacinę, Kodeks Korwina (wierszowany inwentarz kolekcji książek króla Węgier Macieja Korwina), tekst obejmujący kazania o niepokalanym poczęciu i narodzeniu Marii Matki Bożej, napisany w pierwszej ćwierci XVI wieku przez profesora Akademii Krakowskiej Jana z Szamotuł, odpisy kronik Torunia i Prus z XV i XVI wieku, materiały z działalności Rady Miejskiej. Dużą cześć rękopisów stanowią materiały z Gimnazjum Akademickiego[26].
- 5443 jednostek w zbiorach kartograficznych. Kolekcja ta obejmuje atlasy i globusy z XVI i XVII wieku, luźne mapy Polski, Pomorza, Prus, Europy oraz świata od XVI wieku po najnowsze wydawnictwa. W skład zbiorów wchodzą m.in. najstarsze mapy całościowe Polski, opublikowane w atlasach Abrahama Orteliusa z roku 1573 i 1598, szczegółowa mapa Prus Caspra Hennebergera z 1576 roku, komplety XVIII-wiecznych map wieloarkuszowych Polski autorstwa Jana Jakuba Kantera, plany Torunia od XVII wieku, Mapa archeologiczna Prus Zachodnich z przyległymi częściami W. Ks. Poznańskiego z 1880 roku, będąca jedną z pierwszych map archeologicznych w Polsce[27].
- 26 306 tytułów wchodzących w skład starych druków z inkunabułami. Najstarsze z nich pochodzą z XV wieku. Kolekcja inkunabułów składa się z 73 pozycji bibliograficznych w 62 woluminach. Większość inkunabułów wytłoczono w niemieckich i włoskich oficynach drukarskich. Książnica nie posiada inkunabułów wydanych na terenie Polski. Najstarsze książki drukowane wchodzące w skład zbiorów wydano w 1472 roku. Są to ilustrowane kosmografie o powstaniu i budowie świata autorstwa Honoriusza z Autun i Izydora z Sewillii. Z XV wieku pochodzą również drukowane podręczniki do geometrii i astronomii. Druki wydawane w wiekach XVI-XVIII są poświęcone: filologii klasycznej, historii, geografii, medycynie, naukom ścisłym (wśród nich pierwsze wydanie De revolutionibus orbium coelestium Mikołaja Kopernika z 1543 roku, dzieła Galileusza, Keplera, Newtona, Heweliusza) i przyrodniczym, prawu, teologii, filozofii i pedagogii. W zbiorach znajduje się również Assertiones aliquot breves pro baptismo infantium Erazma Glicznera z 1569 roku, będący pierwszą książką wydrukowaną w Toruniu[28].
- 18 969 roku jednostek dokumentów życia społecznego, będącymi materiałami o charakterze informacyjnym, reklamowym bądź propagandowym, związanymi z wydarzeniami kulturalnymi, naukowymi, społeczno-politycznymi, sportowymi, gospodarczymi Torunia. W skład tej kolekcji wchodzą m.in. plakaty Juliana Fałata i Artura Górskiego propagujące działalność Konfraterni Artystów, teatralia dokumentujące premiery teatru toruńskiego, świadectwa działalności artystycznej prowadzonej przez jeńców angielskich i amerykańskich podczas II wojny światowej w Stalagu XX A. Fotografie stanowią wyodrębnioną kolekcję[29].
- uniwersalny księgozbiór naukowy liczący ok. 778 tys. woluminów, w tym 101 tys. wydawnictw ciągłych i czasopism. W składzie tzw. zbiorów nowych dominują wydawnictwa regionalne o charakterze humanistyczno-społecznym. W skład zbiorów wchodzą m.in. niemal kompletny zbiór numerów „Gazety Toruńskiej”, kolekcje druków z oficyny Józefa i Sylwestra Buszczyńskich, pierwodruki dzieł Adama Mickiewicza, księgozbiór prezesa Towarzystwa Naukowego w Toruniu ks. Stanisława Kujota, kopernikana, druki emigracyjne ofiarowane Towarzystwu Naukowego przez uczestnika powstania listopadowego Józefa Feliksa Zielińskiego[30].

## Wydawnictwa
Wojewódzka Biblioteka Publiczna – Książnica Kopernikańska w Toruniu od 2000 roku wydaje czasopismo naukowe „Folia Toruniensia”. Jest to rocznik, od 2016 roku wydawany w formule Open Access na zasadach niewyłącznej licencji Creative Commons Uznanie autorstwa-Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe (CC BY-ND 4.0). W czasopiśmie są publikowane artykuły z zakresu nauk o komunikacji społecznej i mediach. Od 1 stycznia 2022 roku Książnica wydaje również ogólnopolski „Kwartalnik Artystyczny. Kujawy i Pomorze”, założony w 1993 roku i początkowo wydawany przez Teatr Polski w Bydgoszczy, a następnie Wojewódzki Ośrodek Kultury w Bydgoszczy. W „Kwartalniku” publikowane są wiersze, proza, eseje, szkice, recenzje, ankiety, głosy, rozmowy, noty o książkach oraz wkładki z fotografiami i reprodukcjami dzieł sztuki.

## Filie
- Biblioteka Stare Miasto (Filia nr 1) – położona przy ul. Jęczmiennej 23, do 2012 roku mieściła się w budynku przy ul. Franciszkańskiej 12[33][34].
- Mediateka w Młynach (Filia nr 2)[35]
- Biblioteka Bydgoskie Przedmieście (Filia nr 3)[35]
- Biblioteka na Podgórzu (Filia nr 4) – założona 15 grudnia 1957 roku, mieści się w budynku przy ul. Poznańskiej 52[35][36][37]
- Biblioteka Lelewela (Filia nr 6)[35]
- Biblioteka Rudak (Filia nr 7) – mieści się przy ul. Okólnej 169[35][36]
- Biblioteka Bajka w szpitalu (Filia nr 10 Wojewódzki Szpital Dziecięcy)[35]
- Biblioteka Chełmionka (Filia nr 11) – mieszcząca się na Chełmińskim Przedmieściu, otwarta w maju 1967 roku[35][38]
- Biblioteka Multimedialna Pod Bażantem (Filia nr 12) – mieszcząca się na Bydgoskim Przedmieściu przy ulicy Żwirki i Wigury, otwarta 17 lutego 1968 roku[35][38]
- Biblioteka Rubinkowo (Filia nr 14)[35]
- Mediateka Raszei (Filia nr 16)[35]

W 2024 roku rozpoczęto pracę nad założeniem Mediateki Strzałowej w budynku Szkoły Podstawowej nr 12 przy ulicy Strzałowej 15. Filia ta ma zastąpić biblioteki na Podgórzu i Rudaku.

wikitext:
{{Biblioteka infobox
 |nazwa                     = Wojewódzka Biblioteka Publiczna – Książnica Kopernikańska w Toruniu
 |nazwa oryginalna          =
 |grafika                   = Torun Ksiaznica.jpg
 |opis grafiki              = Siedziba biblioteki
 |alt grafiki               =
 |państwo                   = POL
 |miejscowość               = [[Toruń]]
 |adres                     = ul. Słowackiego 8
 |właściciel                =
 |stanowisko zarządzającego =
 |zarządzający              = Danetta Ryszkowska-Mirowska
 |data założenia            = 19 lutego 1923
 |data likwidacji           =
 |siglum                    =
 |wielkość zbiorów          =
 |rodzaje zbiorów           =
 |filie                     =
 |biblioteki partnerskie    =
 |kod mapy                  = Toruń
 |współrzędne               = 53.013071 18.595764
 |commons                   =
 |www                       = http://www.ksiaznica.torun.pl/
}}
[[Plik:Fragment zabytkowej kolekcji Ksiaznicy Kopernikanskiej.JPG|thumb|upright|Fragment zabytkowej kolekcji Książnicy Kopernikańskiej, na pierwszym planie pergaminowy kodeks z końca XV wieku]]
'''Wojewódzka Biblioteka Publiczna – Książnica Kopernikańska w Toruniu''' – samorządowa wojewódzka biblioteka publiczna [[województwo kujawsko-pomorskie|województwa kujawsko-pomorskiego]] w [[Toruń|Toruniu]]. Główna siedziba mieści się w [[Budynek Książnicy Kopernikańskiej w Toruniu|budynku]] przy ul. Słowackiego 8.

Dyrektor Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej – Książnicy Kopernikańskiej w Toruniu jest Danetta Ryszkowska-Mirowska<ref name="bip" />.

== Historia ==
=== Powstanie i rozwój Książnicy Kopernikańskiej ===
[[Plik:Budynek Towarzystwa Naukowego w Toruniu.jpg|thumb|upright|[[Budynek Towarzystwa Naukowego w Toruniu]], siedziba Książnicy Miejskiej im. Kopernika w latach 1923–1973, widok z ok. 1937 roku]]
[[Plik:Zygmunt Mocarski.jpg|thumb|upright|Zygmunt Mocarski]]
Książnica powstała 19 lutego 1923 roku, w 450. rocznicę urodzin [[Mikołaj Kopernik|Mikołaja Kopernika]], jej zbiory udostępniono 10 grudnia tego samego roku<ref name="historia1" /><ref name="torun2" />. Była to pierwsza biblioteka publiczna i jednocześnie największa biblioteka naukowa na [[Pomorze|Pomorzu]]{{odn|Sudziński|1993|s=63}}<ref name="torun3" />. Pierwotnie nosiła nazwę Książnicy Miejskiej im. Kopernika, podlegała ona Magistratowi miasta Torunia<ref name="historia1" />. Jej pierwsza siedziba mieściła się w budynku [[Towarzystwo Naukowe w Toruniu|Towarzystwa Naukowego w Toruniu]] przy ul. Wysokiej 16<ref name="historia1" />{{odn|Tujakowski|1974|s=75}}. W skład biblioteki wchodziły zbiory: Gimnazjum Toruńskiego, Rady Miasta Torunia, niemieckiego towarzystwa naukowego [[Coppernicus-Verein für Wissenschaft und Kunst]] oraz polskiego Towarzystwa Naukowego. Pierwszym dyrektorem instytucji był bibliotekarz, bibliofil i historyk książki [[Zygmunt Mocarski]]. Książnica Miejska była największą publiczną biblioteką naukową w [[Województwo pomorskie (II Rzeczpospolita)|województwie pomorskim]]. Jej zbiory były systematycznie uzupełniane o egzemplarze obowiązkowe druków wydawanych w województwie (od 1927), dary, depozyty oraz księgozbiory z innych bibliotek (np. [[Gimnazjum Żeńskie w Toruniu|Gimnazjum Żeńskiego w Toruniu]]). Do wybuchu II wojny światowej biblioteka gromadziła wyłącznie publikacje naukowe. Zbiory udostępniano na miejscu, w wyjątkowych okolicznościach zgadzano się na je wypożyczanie na zewnątrz<ref name="historia1" />.

=== II wojna światowa ===
W połowie września 1939 roku zarząd nad Książnicą przejęły niemieckie władze okupacyjne. Biblioteka została przekształcona w Stadtbücherei (Bibliotekę Miejską), przez dłuższy okres pełniła funkcję biblioteki naukowej, gromadzącej głównie piśmiennictwo dotyczące obszar dawnej prowincji pruskiej. Tymczasowym zarządcą instytucji został Wilhelm Kerber. Biblioteka ponownie została uruchomiona w lutym 1940 roku. Stanowisko dyrektora objął Otton Freymuth. Książki i czasopisma w języku polskim przeniesiono do piwnicy gmachu przy ul. Wysokiej, ale wbrew zaleceniom niemieckich władz okupacyjnych publikacje te nie zostały zniszczone. W 1944 roku rozpoczęto ewakuacje najcenniejszych zasobów Stadtbücherei<ref name="historia2" />. Najbardziej wartościowe obiekty (rękopisy z XV wieku, druki toruńskie, inkunabuły) złożono do 36 skrzyń, które następnie wywieziono do [[Marburg]]a{{odn|Tujakowski|1974|s=86}}.

Podczas II wojny światowej polskie zbiory przetrwały bez znaczących strat<ref name="historia2" />. W 1947 roku odzyskano 32 skrzynie wywiezione do Marburga{{odn|Tujakowski|1974|s=86}}.

=== Po 1945 roku ===
Pierwszą powojenną kierowniczką Książnicy została Janina Przybyłowa. Po zakończeniu II wojny światowej głównym zadaniem Książnicy było uporządkowanie zbiorów i ustalenie ewentualnych braków. W marcu 1945 roku uruchomiono czytelnię dla torunian oraz rozpoczęto organizowanie filii bibliotecznych w mieście<ref name="historia2" />. 19 listopada 1947 roku na mocy decyzji Miejskiej Rady Narodowej w Toruniu Książnica otrzymała status biblioteki publicznej miasta Torunia{{odn|Tujakowski|1974|s=87}}. 27 listopada 1947 roku Województwa Rada Narodowa powierzyła jej funkcję biblioteki wojewódzkiej województwa pomorskiego{{odn|Tujakowski|1974|s=88}}. Książnica utraciła tę funkcję w 1950 roku, po utworzeniu [[Województwo bydgoskie (1950–1975)|województwa bydgoskiego]]<ref name="historia3" />.

Dzięki staraniom [[Alojzy Tujakowski|Alojzego Tujakowskiego]] 4 października 1973 roku biblioteka przeniosła się do nowego budynku przy ul. Słowackiego 8<ref name="historia3" />{{odn|Tujakowski|1974|s=99}}. Budynek został zaprojektowany przez Janusza Jerkę i Adama Falkiewicza {{R|archimemory}}. Wybudowano go w ramach obchodów [[Rok Kopernikański|Roku Kopernikańskiego]]{{odn|Tujakowski|1974|s=99}}. W ramach Roku Kopernikańskiego w nowo oddanym budynku zaprezentowano wystawę księgozbioru [[Mikołaj Kopernik|Mikołaja Kopernika]]{{odn|Tujakowski|1974|s=103}}.Rok później w nowej siedzibie otworzono Oficynę Drukarską Książnicy Miejskiej im. Mikołaja Kopernika w Toruniu. Jej kierownikiem został grafik [[Zygfryd Gardzielewski]]. Oficyna działała do maja 1998 roku<ref name="historia3" />.

W wyniku utworzenia [[województwo toruńskie|województwa toruńskiego]] na mocy reformy administracyjnej z 1975 roku Książnica ponownie uzyskała status wojewódzkiej biblioteki publicznej. Działała ona pod nazwą Wojewódzka Biblioteka Publiczna i Książnica Miejska im. Mikołaja Kopernika w Toruniu<ref name="historia3" />. Od lat 70. XX wieku Książnica rozwinęła sieć filii bibliotecznych w Toruniu, przy ul. Szczytnej 13 utworzyła Ośrodek Czytelnictwa Chorych i Niepełnosprawnych, zwiększyła zakres usług dla użytkowników<ref name="historia3" />{{odn|Lisiecka|2014|s=1}}. Ośrodek Czytelnictwa Chorych i Niepełnosprawnych powołano do życia 1 stycznia 1984 roku, z inicjatywy Franciszka Czajkowskiego, długoletniego pracownika Książnicy Kopernikańskiej{{odn|Lisiecka|2014|s=1}}. Z ośrodka korzystają z niej głównie osoby niewidome, niedowidzące, dyslektycy oraz osoby w podeszłym wieku{{odn|Lisiecka|2014|s=3}}. 20 grudnia 1976 roku przed główną siedzibą Książnicy odsłonięto [[Pomnik Samuela Lindego w Toruniu|pomnik Samuela Lindego]]{{odn|Ziółkiewicz|2009|s=51}}.

Na mocy reformy administracyjnej z 1999 roku Książnica stała się biblioteką wojewódzką województwa kujawsko-pomorskiego. Na mocy uchwały [[Sejmik Województwa Kujawsko-Pomorskiego|Sejmiku Województwa Kujawsko-Pomorskiego]] od 26 kwietnia 2002 roku biblioteka nosi nazwę Wojewódzka Biblioteka Publiczna – Książnica Kopernikańska w Toruniu<ref name="historia3" />. W latach 2013–2015 przeprowadzono remont gmachu przy ul. Słowackiego<ref name="nowosci" />. Na czas remontu bibliotekę przeniesiono do [[Dom Żołnierza w Toruniu|Domu Żołnierza]]<ref name="wyborcza" />. W grudniu 2020 roku Książnica jako pierwsza biblioteka publiczna w Polsce uruchomiła zdalne wypożyczanie książek<ref name="torun5" />.

26 marca 2020 roku [[Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego|minister kultury i dziedzictwa narodowego]] [[Piotr Gliński]] wpisał unikalne zasoby Książnicy Kopernikańskiej do narodowego zasobu bibliotecznego<ref name="torun3" /><ref name="tylkotorun" />.

17 czerwca 1998 Książnica otrzymała [[Medal „Za zasługi dla Miasta Torunia” na wstędze]]<ref name="torun" />, w 2008 roku Medalem Honorowym „Thorunium”, w 2013 roku Statuetką Toruńskiego Flisaka, w 2018 roku Statuetką Anioła Toruńskiego (przyznanej z okazji 95-lecia istnienia Książnicy), a w 2023 roku Medalem Pamiątkowym Roku Mikołaja Kopernika<ref name="torun2" /><ref name="torun4" />. 4 grudnia 2023 roku z okazji 100-lecia istnienia Książnica Kopernikańska otrzymała Statuetkę Herbu Torunia<ref name="torun2" />.

W lutym 2022 roku w Sejmie posłowie [[Prawo i Sprawiedliwość|Prawa i Sprawiedliwości]] złożyli projekt ustawy zezwalający na wywłaszczenie Książnicy Kopernikańskiej z ''[[Kodeks Korwina|Kodeksu Korwina]]'', pochodzący z XV wieku katalogu kolekcji manuskryptów iluminowanych Bibliothecae Corvinianae spisanego w formie poematu, który do Torunia trafił w XVI wieku<ref name="kujawsko-pomorskie" /><ref name="onet" />. Kodeks miał zostać przekazany premierowi [[Węgry|Węgier]] [[Viktor Orbán|Viktorowi Orbánowi]]. Biblioteka miała otrzymać w ramach rekompensaty 25 mln złotych. Projekt ustawy spotkał się z krytyką m.in. ze strony posłów opozycji i naukowców. Ostatecznie ''Kodeks Korwina'' pozostał w Toruniu, a w 2 lutego 2024 roku trafił on do Narodowego Zasobu Bibliotecznego<ref name="onet" />.

== Zbiory ==
W skład zbiorów (według danych z sierpnia 2020 roku) wchodzi:
* 1622 [[rękopis]]ów. Są to kodeksy [[Średniowiecze|średniowieczne]] ([[kalendarz]]e, [[Modlitewnik (książka)|modlitewniki]], [[żywoty świętych]] itp.) i [[renesans]]owe, materiały z okresu od XVI do XX wieku, rękopisy literackie, korespondencja literatów, działaczy emigracyjnych i społecznych z Torunia i okolic, kilkanaście [[sztambuch]]ów. W skład rękopisów wchodzą m.in. pochodzące z [[Włochy|Włoch]] ''Satyry'' [[Juwenalis]]a, ''Memorabilia'' [[Ksenofont]]a w przekładzie na [[Łacina|łacinę]], [[Kodeks Korwina]] (wierszowany inwentarz kolekcji książek króla Węgier Macieja Korwina), tekst obejmujący kazania o niepokalanym poczęciu i narodzeniu Marii Matki Bożej, napisany w pierwszej ćwierci XVI wieku przez profesora [[Uniwersytet Jagielloński|Akademii Krakowskiej]] [[Jan z Szamotuł|Jana z Szamotuł]], odpisy kronik Torunia i Prus z XV i XVI wieku, materiały z działalności Rady Miejskiej. Dużą cześć rękopisów stanowią materiały z Gimnazjum Akademickiego<ref name="rekopisy" />.
* 5443 jednostek w zbiorach [[Kartografia|kartograficznych]]. Kolekcja ta obejmuje [[Atlas (publikacja)|atlasy]] i [[globus]]y z XVI i XVII wieku, luźne mapy Polski, [[Pomorze|Pomorza]], Prus, [[Europa|Europy]] oraz świata od XVI wieku po najnowsze wydawnictwa. W skład zbiorów wchodzą m.in. najstarsze mapy całościowe Polski, opublikowane w atlasach [[Abraham Ortelius|Abrahama Orteliusa]] z roku 1573 i 1598, szczegółowa mapa Prus [[Caspar Henneberger|Caspra Hennebergera]] z 1576 roku, komplety XVIII-wiecznych map wieloarkuszowych Polski autorstwa [[Jan Jakub Kanter|Jana Jakuba Kantera]], plany Torunia od XVII wieku, ''Mapa archeologiczna Prus Zachodnich z przyległymi częściami W. Ks. Poznańskiego'' z 1880 roku, będąca jedną z pierwszych [[Mapa archeologiczna|map archeologicznych]] w Polsce<ref name="kartografia" />.
* 26 306 tytułów wchodzących w skład starych druków z [[inkunabuł]]ami. Najstarsze z nich pochodzą z XV wieku. Kolekcja inkunabułów składa się z 73 pozycji bibliograficznych w 62 woluminach. Większość inkunabułów wytłoczono w niemieckich i włoskich oficynach drukarskich. Książnica nie posiada inkunabułów wydanych na terenie Polski. Najstarsze książki drukowane wchodzące w skład zbiorów wydano w 1472 roku. Są to ilustrowane [[Kosmologia|kosmografie]] o powstaniu i budowie świata autorstwa [[Honoriusz z Autun|Honoriusza z Autun]] i [[Izydor z Sewilli|Izydora z Sewillii]]. Z XV wieku pochodzą również drukowane podręczniki do [[Geometria|geometrii]] i [[Astronomia|astronomii]]. Druki wydawane w wiekach XVI-XVIII są poświęcone: [[Filologia klasyczna|filologii klasycznej]], [[Historia|historii]], [[Geografia|geografii]], [[Medycyna|medycynie]], [[Nauki ścisłe|naukom ścisłym]] (wśród nich pierwsze wydanie ''De revolutionibus orbium coelestium'' [[Mikołaj Kopernik|Mikołaja Kopernika]] z 1543 roku, dzieła [[Galileusz]]a, [[Johannes Kepler|Keplera]], [[Isaac Newton|Newtona]], [[Jan Heweliusz|Heweliusza]]) i [[Nauki przyrodnicze|przyrodniczym]], [[Prawo|prawu]], [[Teologia|teologii]], [[Filozofia|filozofii]] i [[Pedagogika|pedagogii]]. W zbiorach znajduje się również ''Assertiones aliquot breves pro baptismo infantium'' Erazma Glicznera z 1569 roku, będący pierwszą książką wydrukowaną w Toruniu<ref name="druki" />.
* 18 969 roku jednostek dokumentów życia społecznego, będącymi materiałami o charakterze informacyjnym, reklamowym bądź propagandowym, związanymi z wydarzeniami kulturalnymi, naukowymi, społeczno-politycznymi, sportowymi, gospodarczymi Torunia. W skład tej kolekcji wchodzą m.in. plakaty [[Julian Fałat|Juliana Fałata]] i Artura Górskiego propagujące działalność [[Konfraternia Artystów|Konfraterni Artystów]], teatralia dokumentujące premiery teatru toruńskiego, świadectwa działalności artystycznej prowadzonej przez jeńców angielskich i amerykańskich podczas II wojny światowej w Stalagu XX A. Fotografie stanowią wyodrębnioną kolekcję<ref name="dokumenty" />.
* uniwersalny księgozbiór naukowy liczący ok. 778 tys. woluminów, w tym 101 tys. wydawnictw ciągłych i czasopism. W składzie tzw. zbiorów nowych dominują wydawnictwa regionalne o charakterze humanistyczno-społecznym. W skład zbiorów wchodzą m.in. niemal kompletny zbiór numerów „[[Gazeta Toruńska|Gazety Toruńskiej]]”, kolekcje druków z oficyny [[Józef Buszczyński|Józefa]] i [[Sylwester Buszczyński|Sylwestra Buszczyńskich]], pierwodruki dzieł [[Adam Mickiewicz|Adama Mickiewicza]], księgozbiór prezesa Towarzystwa Naukowego w Toruniu ks. [[Stanisław Kujot|Stanisława Kujota]], kopernikana, druki emigracyjne ofiarowane Towarzystwu Naukowego przez uczestnika [[Powstanie listopadowe|powstania listopadowego]] [[Józef Feliks Zieliński|Józefa Feliksa Zielińskiego]]<ref name="zbiory nowe" />.

== Wydawnictwa ==
Wojewódzka Biblioteka Publiczna – Książnica Kopernikańska w Toruniu od 2000 roku wydaje czasopismo naukowe „[[Folia Toruniensia]]”. Jest to rocznik, od 2016 roku wydawany w formule [[Otwarty dostęp|Open Access]] na zasadach niewyłącznej licencji Creative Commons Uznanie autorstwa-Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe (CC BY-ND 4.0). W czasopiśmie są publikowane artykuły z zakresu nauk o komunikacji społecznej i mediach<ref name="Folia Toruniensia" />. Od 1 stycznia 2022 roku Książnica wydaje również ogólnopolski „Kwartalnik Artystyczny. Kujawy i Pomorze”, założony w 1993 roku i początkowo wydawany przez [[Teatr Polski w Bydgoszczy]], a następnie [[Wojewódzki Ośrodek Kultury w Bydgoszczy]]. W „Kwartalniku” publikowane są wiersze, proza, eseje, szkice, recenzje, ankiety, głosy, rozmowy, noty o książkach oraz wkładki z fotografiami i reprodukcjami dzieł sztuki<ref name="Kwartalnik" />.

== Filie ==
* Biblioteka [[Stare Miasto (Toruń)|Stare Miasto]] (Filia nr 1) – położona przy ul. Jęczmiennej 23, do 2012 roku mieściła się [[Budynek przy ul. Franciszkańskiej 12 w Toruniu|w budynku przy ul. Franciszkańskiej 12]]<ref name="Jeczmienna" /><ref name="nowosci3" />.
* Mediateka w Młynach (Filia nr 2)<ref name="filie" />
* Biblioteka [[Bydgoskie Przedmieście]] (Filia nr 3)<ref name="filie" />
* Biblioteka na [[Podgórz (Toruń)|Podgórzu]] (Filia nr 4) – założona 15 grudnia 1957 roku, mieści się w [[Budynek przy ul. Poznańskiej 52 w Toruniu|budynku przy ul. Poznańskiej 52]]<ref name="filie" /><ref name="nowosci2" />{{odn|Tujakowski|1974|s=95}}
* Biblioteka Lelewela (Filia nr 6)<ref name="filie" />
* Biblioteka [[Rudak]] (Filia nr 7) – mieści się przy ul. Okólnej 169<ref name="filie" /><ref name="nowosci2" />
* Biblioteka Bajka w szpitalu (Filia nr 10 [[Wojewódzki Szpital Zespolony – Szpital Specjalistyczny dla Dzieci i Dorosłych w Toruniu|Wojewódzki Szpital Dziecięcy]])<ref name="filie" />
* Biblioteka Chełmionka (Filia nr 11) – mieszcząca się na [[Chełmińskie Przedmieście|Chełmińskim Przedmieściu]], otwarta w maju 1967 roku<ref name="filie" />{{odn|Tujakowski|1974|s=96}}
* Biblioteka Multimedialna Pod Bażantem (Filia nr 12) – mieszcząca się na Bydgoskim Przedmieściu przy ulicy Żwirki i Wigury, otwarta 17 lutego 1968 roku<ref name="filie" />{{odn|Tujakowski|1974|s=96}}
* Biblioteka [[Rubinkowo]] (Filia nr 14)<ref name="filie" />
* Mediateka Raszei (Filia nr 16)<ref name="filie" />

W 2024 roku rozpoczęto pracę nad założeniem Mediateki Strzałowej w budynku Szkoły Podstawowej nr 12 przy ulicy Strzałowej 15. Filia ta ma zastąpić biblioteki na Podgórzu i Rudaku<ref name="nowosci2" />.

== Zobacz też ==
* [[Biblioteki w Toruniu]]

== Przypisy ==
<references>
<ref name="archimemory">{{Cytuj stronę | url = https://archimemory.pl/pokaz/janusz_jerka,2799 | tytuł = arch. Janusz Jerka | opublikowany = archimemory.pl | data dostępu = 2023-11-25}}</ref>
<ref name="bip">{{Cytuj | tytuł = Wojewódzka Biblioteka Publiczna - Książnica Kopernikańska w Toruniu | url = https://bip.ksiaznica.torun.pl/artykuly/103/dyrekcja | opublikowany = bip.ksiaznica.torun.pl | data dostępu = 2025-02-07}}</ref>
<ref name="dokumenty">{{Cytuj | tytuł = Dokumenty życia społecznego | url = https://ksiaznica.torun.pl/o-nas/zbiory/dokumenty-zycia-spolecznego.html | opublikowany = ksiaznica.torun.pl | data = 2020-08-05 | data dostępu = 2025-02-07}}</ref>
<ref name="druki">{{Cytuj | tytuł = Stare druki z inkunabułami | url = https://ksiaznica.torun.pl/o-nas/zbiory/stare-druki-z-inkunabulami.html | opublikowany = ksiaznica.torun.pl | data = 2020-08-05 | data dostępu = 2025-02-07}}</ref>
<ref name="filie">{{Cytuj | tytuł = Filie | url = https://ksiaznica.torun.pl/kontakt/filie-ksiaznicy.html | opublikowany = ksiaznica.torun.pl | data = 2020-08-05 | data dostępu = 2025-02-07}}</ref>
<ref name="Folia Toruniensia">{{Cytuj | tytuł = Folia Toruniensia | url = https://ksiaznica.torun.pl/o-nas/wydawnictwa/folia-toruniensia.html | opublikowany = ksiaznica.torun.pl | data = 2020-08-05 | data dostępu = 2025-02-07}}</ref>
<ref name="historia1">{{Cytuj | tytuł = Powstanie Książnicy | url = https://ksiaznica.torun.pl/o-nas/historia/powstanie-ksiaznicy.html | opublikowany = ksiaznica.torun.pl | data = 2020-08-05 | data dostępu = 2025-02-07}}</ref>
<ref name="historia2">{{Cytuj | tytuł = Książnica w okresie II wojny światowej | url = https://ksiaznica.torun.pl/o-nas/historia/ksiaznica-w-okresie-ii-wojny-swiatowej.html | opublikowany = ksiaznica.torun.pl | data = 2020-08-05 | data dostępu = 2025-02-07}}</ref>
<ref name="historia3">{{Cytuj | tytuł = Książnica w okresie II wojny światowej | url = https://ksiaznica.torun.pl/o-nas/historia/ksiaznica-po-1945-roku.html | opublikowany = ksiaznica.torun.pl | data = 2020-08-05 | data dostępu = 2025-02-07}}</ref>
<ref name="Jeczmienna">{{Cytuj | tytuł = Biblioteka Stare Miasto | url = https://ksiaznica.torun.pl/kontakt/filie-ksiaznicy/filia-nr-1-z-oddzialem-dla-dzieci.html | opublikowany = ksiaznica.torun.pl | data = 2020-08-01 | data dostępu = 2025-02-07}}</ref>
<ref name="kartografia">{{Cytuj | tytuł = Kartografia | url = https://ksiaznica.torun.pl/o-nas/zbiory/kartografia.html | opublikowany = ksiaznica.torun.pl | data = 2020-08-05 | data dostępu = 2025-02-07}}</ref>
<ref name="kujawsko-pomorskie">{{Cytuj | autor = Beata Krzemińska | tytuł = Kodeks Korwina ma swoje miejsce w Polsce | url = https://kujawsko-pomorskie.pl/informacje-prasowe/38257-kodeks-korwina-ma-swoje-miejsce-w-toruniu | opublikowany = kujawsko-pomorskie.pl | data = 2022-02-17 | data dostępu = 2025-02-07 | archiwum = http://web.archive.org/web/20230430063503/https://kujawsko-pomorskie.pl/informacje-prasowe/38257-kodeks-korwina-ma-swoje-miejsce-w-toruniu | zarchiwizowano = 2023-04-30}}</ref>
<ref name="Kwartalnik">{{Cytuj | tytuł = Kwartalnik ARTystyczny | url = https://ksiaznica.torun.pl/o-nas/wydawnictwa/kwartalnik-artystyczny.html | opublikowany = ksiaznica.torun.pl | data = 2020-08-05 | data dostępu = 2025-02-07}}</ref>
<ref name="nowosci">{{Cytuj | autor = "wixad" | tytuł = Książnica Miejska w Toruniu uroczyście świętuje 100-lecie [ZDJĘCIA] | url = https://nowosci.com.pl/ksiaznica-miejska-w-toruniu-uroczyscie-swietuje-100lecie-zdjecia/ar/c1-18132097 | opublikowany = nowosci.com.pl | data = 2023-12-04 | data dostępu = 2025-02-07}}</ref>
<ref name="nowosci2">{{Cytuj | autor = Katarzyna Kucharczyk | tytuł = Toruń. Kontrowersje wobec filii Książnicy Kopernikańskiej na lewobrzeżu. Co z nimi będzie? | url = https://nowosci.com.pl/torun-kontrowersje-wobec-filii-ksiaznicy-kopernikanskiej-na-lewobrzezu-co-z-nimi-bedzie/ar/c1-18613023 | opublikowany = nowosci.com.pl | data = 2024-06-17 | data dostępu = 2025-02-07}}</ref>
<ref name="nowosci3">{{Cytuj | autor = Szymon Spandowski | tytuł = Biblioteka dziecięca opuszcza kamienicę przy Franciszkańskiej | url = https://nowosci.com.pl/biblioteka-dziecieca-opuszcza-kamienice-przy-franciszkanskiej/ar/10915101 | opublikowany = nowosci.com.pl | data = 2012-11-16 | data dostępu = 2025-02-07}}</ref>
<ref name="onet">{{Cytuj | autor = "mk" | tytuł = Bezcenna księga, którą PiS chciało podarować Viktorowi Orbanowi, na pewno zostaje w Polsce | url = https://wiadomosci.onet.pl/kujawsko-pomorskie/kodeks-korwina-na-pewno-zostaje-w-polsce-pis-chcialo-oddac-manuskrypt-naldusa-wegrom/3r65b2m | opublikowany = wiadomosci.onet.pl | data = 2024-02-03 | data dostępu = 2025-02-07}}</ref>
<ref name="rekopisy">{{Cytuj | tytuł = Rękopisy | url = https://ksiaznica.torun.pl/o-nas/zbiory/rekopisy.html | opublikowany = ksiaznica.torun.pl | data = 2020-08-05 | data dostępu = 2025-02-07}}</ref>
<ref name="torun">{{Cytuj | tytuł = Medal Za Zasługi dla Miasta Torunia na wstędze | url = https://torun.pl/pl/medal-za-zaslugi-dla-miasta-torunia-na-wstedze | opublikowany = torun.pl | data dostępu = 2025-02-07}}</ref>
<ref name="torun2">{{Cytuj | autor = Marcin Pryka | tytuł = Książnica Kopernikańska – stuletnia duma Torunia | url = https://torun.pl/pl/aktualnosc/ksiaznica-kopernikanska-stuletnia-duma-torunia | opublikowany = torun.pl | data = 2023-12-04 | data dostępu = 2025-02-07}}</ref>
<ref name="torun3">{{Cytuj | autor = Małgorzata Litwin | tytuł = Zbiory Książnicy w zasobie narodowym | url = https://torun.pl/pl/aktualnosc/zbiory-ksiaznicy-w-zasobie-narodowym | opublikowany = torun.pl | data = 2020-04-16 | data dostępu = 2025-02-07}}</ref>
<ref name="torun4">{{Cytuj | autor = Adrian Aleksandrowicz | tytuł = 95 lat Książnicy Kopernikańskiej | url = https://torun.pl/pl/aktualnosc/95-lat-ksiaznicy-kopernikanskiej | opublikowany = torun.pl | data = 2018-12-12 | data dostępu = 2025-02-07}}</ref>
<ref name="torun5">{{Cytuj | autor = Magdalena Kujawa | tytuł = Książki z paczkomatu | url = https://torun.pl/pl/aktualnosc/ksiazki-z-paczkomatu | opublikowany = torun.pl | data = 2018-12-12 | data dostępu = 2020-12-03}}</ref>
<ref name="tylkotorun">{{Cytuj | autor = Monika Bancerz | url = https://tylkotorun.pl/wiadomosci/ksiaznica-kopernikanska-w-elitarnym-gronie-czesc-zbiorow-wpisana-do-nzb/ | tytuł = Książnica Kopernikańska w elitarnym gronie. Część zbiorów wpisana do NZB | data = 2020-04-09 | opublikowany = tylkotorun.pl | data dostępu = 2025-02-07}}</ref>
<ref name="wyborcza">{{Cytuj | autor = Tomasz Ciechoński | tytuł = Kino Grunwald wczoraj i dziś. Pamiętasz? [ZDJĘCIA] | url = https://torun.wyborcza.pl/torun/7,48723,22272649,kino-grunwald-wczoraj-i-dzis-pamietasz-jego-historie-zdjecia.html | opublikowany = torun.wyborcza.pl | data = 2017-08-28 | data dostępu = 2025-02-07}}</ref>
<ref name="zbiory nowe">{{Cytuj | tytuł = Zbiory nowe (wydane po 1800 roku) | url = https://ksiaznica.torun.pl/o-nas/zbiory/zbiory-nowe-wydane-po-1800-roku.html | opublikowany = ksiaznica.torun.pl | data = 2020-08-05 | data dostępu = 2025-02-07}}</ref>
</references>

== Bibliografia ==
* {{Cytuj | autor = Kamila Lisiecka | tytuł = Jubileusz 30-lecia Ośrodka Czytelnictwa Chorych i Niepełnosprawnych w Toruniu | czasopismo = Biblioteka – miejsce integracji i partycypacji społecznej  | wolumin = 150 | data = 2014 | url = https://ebibojs.pl/index.php/ebib/article/view/366 | odn = tak}}
* {{Cytuj | autor = Ryszard Sudziński | tytuł = Przekształcenia strukturalne Miasta Torunia w latach 1920–1975 | miejsce = Toruń | wydawca = Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu | data = 1993 | odn = tak}}
* {{Cytuj | autor = Alojzy Tujakowski | tytuł = Książnica Miejska im. Kopernika w XXX-leciu PRL, 1944–1974 | czasopismo = Rocznik Toruński | wolumin = 9 | data = 1974 | url = https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/39258/edition/47435/content | odn = tak}}
* {{Cytuj | autor = Antoni Ziółkiewicz | tytuł = Toruńskie pomniki. Pomniki, tablice, kamienie | wydawca = Wydawnictwo Urbański | miejsce = Toruń | data = 2009 | isbn = 978-83-88219-32-0 | odn = tak}}

== Linki zewnętrzne ==
* [http://www.ksiaznica.torun.pl Oficjalna strona Książnicy Kopernikańskiej]
{{Wojewódzkie biblioteki publiczne}}

{{Kontrola autorytatywna}}

[[Kategoria:Biblioteki w Toruniu]]
[[Kategoria:Instytucje Kultury Samorządu Województwa Kujawsko-Pomorskiego]]
[[Kategoria:Wojewódzkie biblioteki publiczne w Polsce]]
[[Kategoria:Powiatowe biblioteki publiczne w Polsce]]
[[Kategoria:Miejskie, miejsko-gminne, gminne i dzielnicowe biblioteki publiczne w Polsce]]
[[Kategoria:Instytucje naukowo-oświatowe nazwane od Mikołaja Kopernika]]

Miejscowość: Toruń

Adres: ul. Słowackiego 8

Dyrektor: Danetta Ryszkowska-Mirowska

Data założenia: 19 lutego 1923


text:
# Proces van Arkela-de Boera
Proces van Arkela-de Boera (znany też jako proces jodkowy lub proces pręta kryształu) – pierwszy przemysłowy proces otrzymywania czystego cyrkonu, opracowany przez Antona van Arkela i Jana de Boera w 1925 roku. Jest używany w produkcji niewielkich ilości niektórych metali o najwyższej czystości. Jego podstawowym schematem jest przekształcenie oczyszczanego metalu w lotny jodek, który jest izolowany i rozkładany termicznie do czystego metalu. Jedynymi metalami oczyszczanymi w tym procesie na skalę przemysłową były tytan, cyrkon i hafn, można go też wykorzystać do oczyszczania wanadu, toru lub protaktynu. Proces został wyparty w przemyśle przez proces Krolla i jest stosowany obecnie na znacznie mniejszą skalę.

## Technologia
Zanieczyszczony metal ogrzewa się w naczyniu próżniowym z jodem (lub innym fluorowcem) w temperaturze ok. 500 °C. Powstające jodki, np. TiI4 lub ZrI4, ulatniają się pozostawiając zanieczyszczenia w stanie stałym. Przy ciśnieniu atmosferycznym TiI4 topi się w 155 °C, a wrze w 377 °C, podczas gdy ZrI4 topi się w 499 °C (punkt potrójny), a w 431 °C sublimuje. Temperatury wrzenia są niższe przy mniejszych ciśnieniach. Gazowy tetrajodek metalu jest rozkładany na rozgrzanym do białości (1200 °C) włóknie wolframowym. W miarę jak coraz więcej metalu odkłada się, włókno zaczyna lepiej przewodzić prąd, przez co wymagane jest coraz więcej prądu do utrzymania wysokiej temperatury włókna. Proces oczyszczania opisują dwa równania:
Me(surowiec) + 2I2(gazowy) → MeI4(gazowy)
MeI4(gazowy) → Me(czysty) + 2I2(gazowy)
Do wytworzenia nowych porcji jodków używa się jod wydzielony w powyższej reakcji.
Podstawą efektywności procesu są następujące czynniki:
- zanieczyszczenia międzywęzłowe, takie jak tlen, węgiel lub azot, występują w surowym materiale w postaci tlenków, węglików i azotków, które nie reagują z jodem
- niektóre z powstających jodków metali zanieczyszczających są na tyle stabilne termicznie, że nie ulegają rozkładowi na rozgrzanym włóknie
- wiele zanieczyszczeń jest na tyle lotnych, że jeśli nawet ulegają transportowi w postaci jodku i rozpadowi termicznemu na włóknie, to pozostają w fazie gazowej i nie odkładają się z produktem
- tworzenie jodków różnych metali wymaga różnych temperatur, np. jodek cyrkonu powstaje w ok. 300 °C, a jodek niobu w 400  °C, co umożliwia znaczące obniżenie zawartości niobu w oczyszczonym cyrkonie (z 2,5% do ok. 1‰)

Proces van Arkela-de Boera jest natomiast mało efektywny w usuwaniu np. hafnu i krzemu, które mają wyższe współczynniki transportu.
W zależności od warunków, proces może trwać od kilku godzin do kilku tygodni.

## Galeria
Przykłady kilku metali oczyszczonych za pomocą tego procesu:
- Pręt kryształu tytanu
- Pręt kryształu cyrkonu
- Pręt kryształu hafnu
- Pręt kryształu wanadu

wikiname: plwiki

title: Proces van Arkela-de Boera

in_language: pl

wikitext:
[[Plik:Van-Arkel-de-Boer-Apparat.png|thumb|upright|Sprzęt używany do procesu van Arkela-de Boera. Korpus jest wykonany ze [[szkło kwarcowe|szkła kwarcowego]]. (1) – pompa próżniowa
(2) – 6 mm elektroda [[molibden]]owa
(3) – siatka molibdenowa
(4) – komora na surowiec
(5) – drut wolframowy]]
'''Proces van Arkela-de Boera''' (znany też jako '''proces jodkowy''' lub '''proces pręta [[Ciało krystaliczne|kryształu]]''') – pierwszy przemysłowy proces otrzymywania czystego [[cyrkon (pierwiastek)|cyrkonu]], opracowany przez [[Anton Eduard van Arkel|Antona van Arkela]] i [[Jan Hendrik de Boer|Jana de Boera]] w 1925 roku{{r|Arkel}}. Jest używany w produkcji niewielkich ilości niektórych metali o najwyższej czystości{{r|barc}}. Jego podstawowym schematem jest przekształcenie oczyszczanego metalu w lotny [[jodki|jodek]], który jest izolowany i rozkładany termicznie do czystego metalu<ref name="Bielański">{{cytuj książkę | nazwisko = Bielański | imię = Adam | autor link = Adam Bielański (chemik) | tytuł = Podstawy chemii nieorganicznej | wydanie = 5 | wydawca = Wydawnictwo Naukowe PWN | miejsce = Warszawa | data = 2007 | strony = 866 | tom = 2 | isbn = 978-83-01-13817-2}}</ref>. Jedynymi metalami oczyszczanymi w tym procesie na skalę przemysłową były [[tytan (pierwiastek)|tytan]], cyrkon i [[hafn]], można go też wykorzystać do oczyszczania [[wanad]]u, [[tor (pierwiastek)|toru]] lub [[protaktyn]]u. Proces został wyparty w przemyśle przez [[proces Krolla]] i jest stosowany obecnie na znacznie mniejszą skalę.

== Technologia ==
Zanieczyszczony metal ogrzewa się w naczyniu próżniowym z jodem (lub innym [[fluorowce]]m) w temperaturze ok. 500 °C<ref name="Bielański" />. Powstające jodki, np. [[jodek tytanu(IV)|{{chem|TiI|4}}]] lub [[jodek cyrkonu(IV)|{{chem|ZrI|4}}]], ulatniają się pozostawiając zanieczyszczenia w stanie stałym<ref name="Bielański" />. Przy [[Ciśnienie atmosferyczne|ciśnieniu atmosferycznym]] {{chem|TiI|4}} [[Topnienie|topi]] się w 155 °C, a [[Wrzenie (fizyka)|wrze]] w 377 °C, podczas gdy {{chem|ZrI|4}} topi się w 499 °C ([[punkt potrójny]]), a w 431 °C [[sublimacja|sublimuje]]<ref>{{CRC90|rozdział=Physical Constants of Inorganic Compounds|strony='''4'''–96, '''4'''–101}}</ref>. [[Temperatura wrzenia|Temperatury wrzenia]] są niższe przy mniejszych ciśnieniach. Gazowy tetrajodek metalu jest rozkładany na rozgrzanym do białości (1200 °C) włóknie wolframowym<ref name="Bielański" />. W miarę jak coraz więcej metalu odkłada się, włókno zaczyna lepiej [[przewodnictwo elektryczne|przewodzić]] [[prąd elektryczny|prąd]], przez co wymagane jest coraz więcej prądu do utrzymania wysokiej temperatury włókna. Proces oczyszczania opisują dwa równania:
: {{chem|Me}}(surowiec) + 2{{chem|I|2}}(gazowy) → {{chem|MeI|4}}(gazowy)
: {{chem|MeI|4}}(gazowy) → {{chem|Me}}(czysty) + 2{{chem|I|2}}(gazowy)
Do wytworzenia nowych porcji jodków używa się [[jod]] wydzielony w powyższej reakcji<ref name="Bielański" />.

Podstawą efektywności procesu są następujące czynniki{{r|barc}}:
* [[zanieczyszczenia międzywęzłowe]], takie jak [[tlen]], [[węgiel (pierwiastek)|węgiel]] lub [[azot]], występują w surowym materiale w postaci [[tlenki|tlenków]], [[węgliki|węglików]] i [[azotki|azotków]], które nie reagują z jodem
* niektóre z powstających jodków metali zanieczyszczających są na tyle stabilne termicznie, że nie ulegają rozkładowi na rozgrzanym włóknie
* wiele zanieczyszczeń jest na tyle lotnych, że jeśli nawet ulegają transportowi w postaci jodku i rozpadowi termicznemu na włóknie, to pozostają w fazie gazowej i nie odkładają się z produktem
* tworzenie jodków różnych metali wymaga różnych temperatur, np. jodek cyrkonu powstaje w ok. 300 °C, a jodek niobu w 400  °C, co umożliwia znaczące obniżenie zawartości niobu w oczyszczonym cyrkonie (z 2,5% do ok. 1‰)

Proces van Arkela-de Boera jest natomiast mało efektywny w usuwaniu np. [[hafn]]u i [[krzem]]u, które mają wyższe współczynniki transportu{{r|barc}}.

W zależności od warunków, proces może trwać od kilku godzin do kilku tygodni.

: [[Plik:Van-Arkel-de-Boer-Verfahren.svg|thumb|350px|left|Proces jodkowy. ''Me'' oznacza [[metale|metal]]]]
{{clear|left}}

== Galeria ==
Przykłady kilku metali oczyszczonych za pomocą tego procesu:

<gallery>
Plik:Titan-crystal bar.JPG|Pręt kryształu [[tytan (pierwiastek)|tytanu]]
Plik:Zirconium_crystal_bar_and_1cm3_cube.jpg|Pręt kryształu [[cyrkon (pierwiastek)|cyrkonu]]
Plik:Hf-crystal bar.jpg|Pręt kryształu [[hafn]]u
Plik:Vanadium crystal bar and 1cm3 cube.jpg|Pręt kryształu [[wanad]]u
</gallery>

== Przypisy ==
{{Przypisy|
* <ref name="Arkel">{{cytuj pismo|nazwisko=van Arkel |imię=A.E. |nazwisko2=de Boer |imię2=J.H. |tytuł=Darstellung von reinem Titanium-, Zirkonium-, Hafnium- und Thoriummetall |czasopismo=Zeitschrift für anorganische und allgemeine Chemie |wolumin=148 |wydanie=1 |strony=345–350 |rok=1925 |doi=10.1002/zaac.19251480133 |język=de}}</ref>
* <ref name="barc">{{cytuj pismo|nazwisko=Rakhasia|imię=R.H.|nazwisko2=Triphathy|imię2=P.K|tytuł=Zirconium crystal bar from Zr-2,5Nb alloy scrap by iodide refining|czasopismo=BARC newsletter|odpowiedzialność=BARC|język=en|data=maj 2005|url=http://www.barc.ernet.in/publications/nl/2005/200505-1.pdf}}</ref>
}}

[[Kategoria:Materiałoznawstwo]]
[[Kategoria:Krystalizacja]]


text:
# Razbora pięknopłetwa
Razbora pięknopłetwa (Rasbora kalochroma) – gatunek ryby z rodziny karpiowatych (Cyprinidae). Jest to ryba hodowana w akwariach.

## Występowanie
Razbora pięknopłetwa żyje w wodach Azji Południowo-Wschodniej (Półwysep Malajski i Indonezja).

## Pożywienie
Żywi się każdym rodzajem pokarmu.

## Warunki hodowlane
Szczególnie ważne jest zachowanie dobrej jakości wody. Powinno się zapewnić razborze wiele przestrzeni do pływania, akwarium z kępkami roślinności oraz miękką i kwaśną wodą. Ten gatunek nie lubi jaskrawego światła. Temperatura wody powinna wynosić ok. 26,5 °C.

title: Razbora pięknopłetwa

wikitext:
{{Zwierzę infobox
 |nazwa zwyczajowa       = Razbora pięknopłetwa
 |nazwa łacińska         = ''Rasbora kalochroma''
 |TSN                    = 163752
 |zoolog                 = ([[Pieter Bleeker|Bleeker]], 1851)
 |okres istnienia        =
 |grafika                = Rasbora kalochroma.jpg
 |opis grafiki           =
 |typ                    = [[strunowce]]
 |podtyp                 = [[kręgowce]]
 |gromada                = [[promieniopłetwe]]
 |rząd                   = [[karpiokształtne]]
 |rodzina                = [[karpiowate]]
 |rodzaj                 = ''[[Rasbora]]''
 |gatunek                = razbora pięknopłetwa
 |synonimy               =
* ''Leuciscus kalochroma'' <small>Bleeker, 1851</small>
 |wikispecies            =
 |commons                =
}}
'''Razbora pięknopłetwa'''{{r|Kahl}} (''Rasbora kalochroma'') – [[gatunek (biologia)|gatunek]] [[ryby]] z rodziny [[karpiowate|karpiowatych]] (Cyprinidae). Jest to ryba hodowana w [[akwarium|akwariach]].

== Występowanie ==
Razbora pięknopłetwa żyje w wodach [[Azja Południowo-Wschodnia|Azji Południowo-Wschodniej]] ([[Półwysep Malajski]] i [[Indonezja]]){{r|FB}}.

== Pożywienie ==
Żywi się każdym rodzajem [[pokarm]]u.

== Warunki hodowlane ==
Szczególnie ważne jest zachowanie dobrej jakości wody. Powinno się zapewnić razborze wiele przestrzeni do pływania, akwarium z kępkami [[Rośliny|roślinności]] oraz miękką i kwaśną wodą. Ten gatunek nie lubi jaskrawego światła. [[Temperatura]] wody powinna wynosić ok. 26,5 °C.

== Przypisy ==
{{Przypisy|
* <ref name=FB>{{FishBase gatunek | id = 10372| nazwa = Rasbora kalochroma| data = 30 czerwca 2009}}</ref>
* <ref name=Kahl>{{Cytuj książkę |nazwisko=Kahl |imię=Wally|nazwisko2=Kahl|imię2=Burkard | nazwisko3 = Vogt|imię3 = Dieter |tytuł=Atlas ryb akwariowych| inni= Przekład: Henryk Garbarczyk i Eligiusz Nowakowski | rok=2000 |wydawca=Delta W-Z |miejsce=Warszawa |isbn=83-7175-260-1 | strony = 60}}</ref>
}}

{{Kontrola autorytatywna}}

[[Kategoria:Karpiowate]]
[[Kategoria:Ryby akwariowe]]
[[Kategoria:Gatunki i podgatunki zwierząt nazwane w 1851 roku]]

title: Razbora pięknopłetwa

Domena: eukarionty

Królestwo: zwierzęta

Typ: strunowce

Podtyp: kręgowce

Gromada: promieniopłetwe

Rząd: karpiokształtne

Rodzina: karpiowate

Rodzaj: Rasbora

Gatunek: razbora pięknopłetwa


text:
# Hodkovce
Hodkovce – wieś (obec) na Słowacji położona w kraju koszyckim, w powiecie Koszyce-okolice. Pierwsze wzmianki o miejscowości pochodzą z roku 1318.
Według danych z dnia 31 grudnia 2012, wieś zamieszkiwało 295 osób, w tym 140 kobiet i 155 mężczyzn.
W 2001 roku pod względem narodowości i przynależności etnicznej 99,25% mieszkańców stanowili Słowacy, a 0,75% Węgrzy.
Ze względu na wyznawaną religię struktura mieszkańców kształtowała się w 2001 roku następująco:
- Katolicy rzymscy – 95,51%
- Grekokatolicy – 0,37%
- Ewangelicy – 0,37%
- Ateiści – 1,12%
- Nie podano – 2,25%

title: Hodkovce

wikitext:
{{Miejscowość infobox
 |nazwa                        = Hodkovce
 |nazwa oryginalna             =
 |zdjęcie                      =
 |opis zdjęcia                 =
 |alt zdjęcia                  =
 |herb                         =
 |flaga                        =
 |dopełniacz nazwy             =
 |państwo                      = kraj koszycki
 |1. jednostka administracyjna =
 |2. jednostka administracyjna = [[Powiat Koszyce-okolice|Koszyce-okolice]]
 |stanowisko zarządzającego    = starosta
 |zarządzający                 = Mária Potočňáková<ref>{{cytuj stronę|url=http://volby.statistics.sk/oso/oso2010/sr/tab9.jsp@lang=sk&sr=1.htm|tytuł=Lista wybranych wójtów, burmistrzów gmin i miast w wyborach do organów gminy|opublikowany=Štatistický úrad Slovenskej republiky|język = sk|data dostępu=2013-09-09}}</ref>
 |powierzchnia                 = 7,57<ref>{{Cytuj stronę |url = https://datacube.statistics.sk/#!/view/sk/VBD_DEM/om7014rr/v_om7014rr_00_00_00_sk |tytuł = Hustota obyvateľstva - obce |autor = Statistical Office of the Slovak Republic (www.statistics.sk) |opublikowany = www.statistics.sk |data = |język = |data dostępu = 2024-03-28}} Ustawienia: ''om7014rr_obc: 7,57S_SK'', ''om7014rr_ukaz: Rozloha (Štvorcový meter)''.</ref>
 |wysokość                     = 323
 |rok                          = {{Tooltip|2023|Liczba ludności: 2023-12-31, Gęstość zaludnienia: 2023-06-31/2023-07-01.}}
 |liczba ludności              = 384<ref>{{Cytuj stronę |url = https://datacube.statistics.sk/#!/view/sk/VBD_DEM/om7101rr/v_om7101rr_00_00_00_sk |tytuł = Počet obyvateľov podľa pohlavia - obce (ročne) |autor = Statistical Office of the Slovak Republic (www.statistics.sk) |opublikowany = www.statistics.sk |data = |język = |data dostępu = 2024-03-28}} Ustawienia: ''om7101rr_obc: AREAS_SK''.</ref>
 |gęstość zaludnienia          = 49,32<ref>{{Cytuj stronę |url = https://datacube.statistics.sk/#!/view/sk/VBD_DEM/om7014rr/v_om7014rr_00_00_00_sk |tytuł = Hustota obyvateľstva - obce |autor = Statistical Office of the Slovak Republic (www.statistics.sk) |opublikowany = www.statistics.sk |data = |język = |data dostępu = 2024-03-28}} Ustawienia: ''om7014rr_obc: AREAS_SK''.</ref>
 |numer kierunkowy             = 055
 |kod pocztowy                 = 044 21
 |tablice rejestracyjne        =
 |współrzędne                  =
 |commons                      = Category:Hodkovce
 |www                          =
}}
'''Hodkovce''' – [[wieś]] ([[obec]]) na [[Słowacja|Słowacji]] położona w [[kraj koszycki|kraju koszyckim]], w [[powiat Koszyce-okolice|powiecie Koszyce-okolice]]. Pierwsze wzmianki o miejscowości pochodzą z roku 1318<ref>{{cytuj stronę|url=https://archive.is/20130418173042/http://app.statistics.sk/mosmis/eng/zaklad.jsp?txtUroven=440806&lstObec=521426|tytuł=Statystyki ogólne miejscowości|opublikowany=Statistical Office of the Slovak Republic|język = en|data dostępu=2013-09-09}}</ref>.

Według danych z dnia 31 grudnia 2012, wieś zamieszkiwało 295 osób, w tym 140 kobiet i 155 mężczyzn<ref>{{cytuj stronę|url=http://slovak.statistics.sk/wps/wcm/connect/819fe4f3-665c-4878-8cfa-cadeb878a3cc/2012_LAU2_sk.pdf?MOD=AJPERES|archiwum=https://web.archive.org/web/20150620013321/http://slovak.statistics.sk/wps/wcm/connect/819fe4f3-665c-4878-8cfa-cadeb878a3cc/2012_LAU2_sk.pdf?MOD=AJPERES|tytuł=Dane statystyczne dotyczące liczby mieszkańców|opublikowany=Štatistický úrad Slovenskej republiky|język=sk|data dostępu=2013-09-09|zarchiwizowano=2015-06-20}}</ref>.

W 2001 roku pod względem [[narodowość|narodowości]] i [[grupa etniczna|przynależności etnicznej]] 99,25% mieszkańców stanowili [[Słowacy]], a 0,75% [[Węgrzy]]<ref name="spis">{{cytuj stronę|url=https://archive.is/20130909014715/http://app.statistics.sk/mosmis/eng/scitanie.jsp?txtUroven=440806&lstObec=521426|tytuł=Statystyki mieszkańców na podstawie spisu statystycznego z roku 2001|opublikowany=Statistical Office of the Slovak Republic|język = en|data dostępu=2013-09-09}}</ref>.

Ze względu na wyznawaną religię struktura mieszkańców kształtowała się w 2001 roku następująco<ref name="spis"/>:
* [[Kościół katolicki|Katolicy rzymscy]] – 95,51%
* [[Kościół katolicki obrządku bizantyjsko-słowackiego|Grekokatolicy]] – 0,37%
* [[Ewangelicy]] – 0,37%
* [[Ateizm|Ateiści]] – 1,12%
* Nie podano – 2,25%

{{Wykres demograficzny
|tytuł= Zmiany liczby ludności w miejscowości Hodkovce od 1996 roku.
|szerokość=
|wysokość=
|popmax= 267
|linie= 100
|linie pomocnicze= 20
|rok1=1996  ||pop1= 249
|rok2=1997  ||pop2= 252
|rok3=1998  ||pop3= 243
|rok4=1999  ||pop4= 248
|rok5=2000  ||pop5= 249
|rok6=2001  ||pop6= 267
|rok7=2002  ||pop7= 258
|rok8=2003  ||pop8= 250
|rok9=2004  ||pop9= 248
|rok10=2005  ||pop10= 246
|rok11=2006  ||pop11= 250
|rok12=2007  ||pop12= 237
|rok13=2008  ||pop13= 241
|źródło= Štatistický úrad Slovenskej republiky
}}

== Przypisy ==
{{Przypisy}}

{{Powiat Koszyce-okolice}}

[[Kategoria:Miejscowości w powiecie Koszyce-okolice]]

title: Hodkovce

Państwo: Słowacja

Kraj: koszycki

Powiat: Koszyce-okolice

Starosta: Mária Potočňáková

Tablice rejestracyjne: KS


text:
# Katastrofa Embraera Legacy 600 Grupy Wagnera pod Kużenkinem
Katastrofa Embraera Legacy 600 Grupy Wagnera pod Kużenkinem – wypadek lotniczy z dnia 23 sierpnia 2023 roku, w którym rosyjski Embraer Legacy 600 rozbił się o 18:20 czasu moskiewskiego w obwodzie twerskim, w pobliżu miejscowości Kużenkino.
Na pokładzie samolotu znajdowało się 10 osób, w tym 3 członków załogi i 7 pasażerów. Wśród pasażerów byli kluczowi ludzie związani z Grupą Wagnera, tj. Jewgienij Prigożyn, Dmitrij Utkin i Walerij Czekałow. Wszystkie osoby zginęły na miejscu.

## Samolot
Wypadkowi uległ Embraer Legacy 600 o numerze RA-02795 i numerze seryjnym 14501008, wyprodukowany przez brazylijską firmę Embraer. W momencie wypadku samolot miał 16 lat. W październiku 2007 samolot został wykupiony przez słoweńską linię lotniczą Linxair, a następnie przez International Jet Management, MNG Jet i Autolex Transport. Samolot miał zostać kupiony przez Grupę Wagnera we wrześniu 2020 roku, lecz według niektórych rosyjskich mediów maszyna miała należeć do firmy zajmującej się transportem biznesowym o nazwie MNT-Aero LLC.

## Załoga i pasażerowie
Federalna Agencja Transportu Lotniczego (Rosawiacja), powołując się na linię lotniczą, opublikowała komunikat zawierający listę członków załogi i pasażerów na pokładzie:
Załoga:
- Aleksiej Lewszyn, kapitan;
- Rustam Karimow, drugi pilot;
- Kristina Raspopowa, stewardessa;

Pasażerowie:
- Jewgienij Prigożyn;
- Dmitrij Utkin;
- Walerij Jewgieniewicz Czekałow(inne języki) (ros. Валерий Евгеньевич Чекалов) – ur. 10 stycznia 1976 r., objęty sankcjami USA oraz Ukrainy za powiązania z Prigożynem[8]. Właściciel spółki „Newa” z siedzibą w Petersburgu[9], która wedle ustaleń dziennikarzy przejęła spółkę „Euro Polis”, znajdującą się pod sankcjami EU[10]. Według ustaleń „Nowaja gazieta” współpracował z holdingiem Konkord, należącym do Prigożyna[11];
- Siergiej Aleksandrowicz Propustin (ros. Сергей Александрович Пропустин) – ur. 1979 r. Według Centrum „Myrotworeć”[12] i mediów rosyjskich należał do Grupy Wagnera od 2015[13];
- Jewgienij Makarian (ros. Евгений Макарян) – ur. 1985 r. Według mediów rosyjskich weteran Grupy Wagnera, walczył w Syrii[13];
- Aleksandr Siergiejewicz Totmin (ros. Александр Сергеевич Тотмин) – ur. 1992 r. Według Centrum „Myrotworeć” należący do Grupy Wagnera, walczył w Sudanie. Według Fontanki jego numer telefonu był podawany w serwisach społecznościowych przy rekrutacji do wagnerowców z hasłem: „Oleg, praca w Grupie Wagnera”[14];
- Nikołaj Matusiejew (ros. Николай Матусеев) – wg mediów rosyjskich walczył w Syrii[13].

27 sierpnia 2023 r. Komitet Śledczy Federacji Rosyjskiej na podstawie DNA potwierdził, że Prigożyn jest jedną z ofiar katastrofy.

## Zdarzenie

### Okoliczności
Samolot leciał z Moskwy do Petersburga. Prigożyn wraz ze współpracownikami wylecieli dwoma samolotami Embraer Legacy 600 z portu Moskwa-Szeremietiewo o godzinie 17:59. Według strony internetowej Flightradar24, jeden z samolotów, lot RA-02795, osiągnął wysokość 28 000 stóp (ok. 8,5 kilometra) o godzinie 18:10 czasu lokalnego. Przez krótki czas utrzymywał wysokość, po czym przez kilka minut zniżał się i odzyskiwał wysokość (maksymalnie do 30,1 tys. stóp lub 9,1 km). O 18:19 zaczął spadać, tracąc 2,4 km wysokości w ciągu 30 sekund. Wideo z katastrofy pokazało samolot zbliżający się do ziemi płasko na plecach, bez części skrzydła i ogona. Ostatnie dane z samolotu odebrano o godzinie 18:20:14 na wysokości 19 725 stóp (ok. 6 kilometrów). Drugi samolot wylądował w Petersburgu, a następnie wrócił do Moskwy. Piloci nie informowali dyspozytorów z obsługi naziemnej o żadnych problemach. Jeden z fragmentów samolotu został znaleziony 3,5 km od miejsca upadku maszyny na ziemię. Miejsce upadku samolotu przylega (około 10 km) do zamkniętego terytorium Oziornyj, będącego bazą rakiet międzykontynentalnych.
Maszyna rozbiła się w obwodzie twerskim, w pobliżu osady Kużenkino, około 97 km. na północ od Moskwy. Wszystkie 10 osób na pokładzie zginęło, a ich ciała odnaleziono. Wśród ofiar znajdował się Jewgienij Prigożyn i Dmitrij Utkin – przywódcy Grupy Wagnera. W czerwcu 2023 Prigożyn zorganizował pucz wojskowy skierowany przeciwko Siłom Zbrojnym Federacji Rosyjskiej, który przez prezydenta Rosji, Władimira Putina, został nazwany „zdradą” Prigożyna.

### Niepotwierdzone hipotezy
Powiązany z Grupą Wagnera kanał Telegramu o nazwie „Grey Zone” napisał, że samolot został zestrzelony przez rosyjską obronę powietrzną. Takie doniesienia potwierdzają słowa naocznego świadka, która na nagraniu spadającego samolotu krzyczy: „Zestrzelili, uderzyło (coś) dwa razy, wybuchło” (ros. Сбили, бабахнуло два раза, взорвалось). Twierdzenie to jest jednak kwestionowane, ponieważ na opublikowanym materiale filmowym nie ma widocznego śladu rakiet. Anonimowy urzędnik powiedział „The Moscow Times”, że według niego doszło do zestrzelania oraz że „niedaleko rezydencji prezydenta w Wałdaju znajdują się cztery dywizje S-300 PMU1 strzegące nieba”.
Kanał WCzK-OGPU (również powiązany z Grupą Wagnera) twierdzi, że samolot przed lotem przeszukano pod kątem obecności materiałów wybuchowych z psami tropiącymi, ale tuż przed startem pasażerom wręczono w prezencie skrzynkę wina, która mogła zawierać materiał wybuchowy. Następnie na kanale Grupy Wagnera poproszono media i zaprzyjaźnione kanały związane z wagnerowcami o niepublikowanie niezweryfikowanych doniesień.

## Dochodzenie
Po zgłoszeniu katastrofy Ministerstwo ds. Sytuacji Nadzwyczajnych rozpoczęło dochodzenie w tej sprawie. Władze wszczęły również postępowanie karne w sprawie „naruszenia zasad bezpieczeństwa ruchu i funkcjonowania transportu lotniczego”. Śledztwo prowadził Iwan Sibuł (ros. Иван Сибул). W 2019 r. Sibuł kierował dochodzeniem w sprawie katastrofy lotu Aerofłot 1492, a w 2014 r. w sprawie katastrofy samolotu, w której zginął Christophe de Margerie. Śledztwo ma rozpatrzeć hipotezę działania osób trzecich i błąd pilotów. Zwłoki ofiar skierowano do ekspertyzy sądowej.

## Komentarze i reakcja w Rosji
Wieczorem pod sztabem generalnym Grupy Wagnera w Petersburgu przy ulicy Zolnoj składano kwiaty i znicze, a światła w oknach w budynku zapalono tak, aby utworzyły kształt krzyża. Podobnie działo się w nowosybirskim oddziale sztabu Grupy Wagnera, gdzie ustawiono zdjęcia Prigożyna i Utkina, składano kwiaty, a dziennikarze nagrali wagnerowca płaczącego w głos. Organizacja weteranów z Nowosybirska wezwała do uczestnictwa w zlocie poparcia dla Grupy Wagnera.
W oficjalnym kanale Grupy Wagnera na Telegramie skomentowano śmierć Prigożyna w słowach: „Szef Grupy Wagnera, bohater Rosji, prawdziwy patriota w swojej Ojczyźnie, Jewgienij Wiktorowicz Prigożyn, zginął na skutek działania zdrajców Rosji. Ale nawet w piekle będzie najlepszy!”, co jest aluzją do dewizy wagnerowców „Najlepsi w piekle”. Tym samym hasłem skomentowano śmierć Utkina. Służba prasowa Prigożyna (Konkord) nie odniosła się do sprawy, gdyż nie wydaje żadnych komunikatów od marszu wagnerowców na Moskwę.
24 sierpnia śmierć Prigożyna skomentował Władimir Putin. Prezydent Rosji złożył kondolencje rodzinom ofiar, a szefa Grupy Wagnera nazwał „utalentowanym biznesmenem” o „trudnym losie”, który „osiągał wyniki jakich potrzebował zarówno dla siebie, jak i dla kraju, gdy go o to prosiłem”.

## Reakcje zagraniczne
- Białoruska opozycja – była kandydatka na prezydenta Białorusi, Swiatłana Cichanouska, stwierdziła, że „nie będzie brakować Prigożyna na Białorusi. Był zabójcą i jako takiego należy go pamiętać. Czekamy na likwidację Grupy Wagnera na Białorusi”. Zarówno ona, jak i inni opozycyjni białoruscy komentatorzy, zwracali uwagę na to, że śmierć Prigożyna może stanowić ostrzeżenie dla Alaksandra Łukaszenki[45].
- Białoruś – Alaksandr Łukaszenka, prezydent Białorusi, stwierdził, że „nie może sobie wyobrazić”, że to Putin zlecił zabójstwo Prigożyna[46].
- Estonia – Kaja Kallas, premier Estonii, powiedziała: „Putin eliminuje przeciwników, a to przeraża każdego, kto myśli o wyrażeniu opinii odmiennej od jego”[47].
- Francja – Komentując wiadomość o zdarzeniu, 24 sierpnia 2023 roku Francja oświadczyła, iż są „uzasadnione podejrzenia”, by uważać wypadek za nieprzypadkowy[48].
- Mołdawia – Maia Sandu, mołdawska prezydent stwierdziła w wywiadzie dla CNN, że „to tylko potwierdza niebezpieczeństwo jakie niesie ze sobą Rosja”. Określiła to państwo jako „kraj bez sprawiedliwości”[49].
- Polska – Zbigniew Rau, minister spraw zagranicznych, na kanale TVP Info na wieść o zdarzeniu powiedział, iż osoby które zagrażają władzy Putina „nie umierają w sposób naturalny”[47].
- Stany Zjednoczone – prezydent Joe Biden powiedział: „Nie wiem na pewno, co się stało, ale nie jestem zaskoczony” oraz „Niewiele rzeczy dzieje się w Rosji, za którymi nie stoi Putin. Ale nie wiem wystarczająco dużo, by znać odpowiedź”[6].
- Ukraina – Mychajło Podolak, doradca Szefa Kancelarii Prezydenta Ukrainy, stwierdził: „Demonstracyjna eliminacja Prigożyna i dowództwa Wagnera dwa miesiące po próbie zamachu stanu jest sygnałem od Putina dla rosyjskich elit przed wyborami w 2024 roku”[6].
- Wielka Brytania – Alicia Kearns(inne języki), przewodnicząca Komisji Spraw Zagranicznych, w mediach społecznościowych stwierdziła: „prędkość, z jaką rosyjski rząd potwierdził, że Jewgienij Prigożyn znajdował się na pokładzie samolotu, który rozbił się podczas lotu z Moskwy do Sankt Petersburga, powinna nam powiedzieć wszystko, co powinniśmy wiedzieć”[47].

wikitext:
{{Wypadek lotniczy infobox
 |nazwa                = Katastrofa Embraera Legacy 600 Grupy Wagnera pod Kużenkinem
 |grafika              = RA-02795 (51956663093).jpg
 |opis grafiki         = Samolot [[Embraer Legacy 600]]
 |alt grafiki          =
 |państwo              = obwód twerski
 |miejsce              = [[Kużenkino]]
 |data                 = 23 sierpnia 2023
 |godzina              = około 18:20 czasu lokalnego
 |rodzaj               =
 |przyczyna            =
 |ofiary śmiertelne    = 10 osób
 |ofiary na ziemi      =
 |ranni                =
 |1. typ               = [[Embraer Legacy 600]]
 |1. nazwa             =
 |1. użytkownik        =
 |1. numer             = RA-02795
 |1. start             = [[Moskwa]]
 |1. cel lotu          = [[Petersburg]]
 |1. numer lotu        =
 |1. liczba pasażerów  = 7 osób
 |1. liczba załogi     = 3 osoby
 |1. ofiary śmiertelne =
 |1. ranni             =
 |kod mapy             = obwód twerski
 |współrzędne          =
 |commons              = Category:2023 Tver plane crash
 |wikinews             =
}}
'''Katastrofa Embraera Legacy 600 [[Grupa Wagnera|Grupy Wagnera]] pod Kużenkinem''' – [[wypadek lotniczy]] z dnia 23 sierpnia 2023 roku, w którym [[Rosja|rosyjski]] [[Embraer Legacy 600]] rozbił się o 18:20<ref>{{Cytuj |tytuł = Accident Embraer EMB-135BJ Legacy 600 RA-02795, 23 Aug 2023 |data dostępu = 2023-08-24 |opublikowany = aviation-safety.net |url = https://www.aviation-safety.net/wikibase/344845}}</ref><ref>{{Cytuj |autor = Ian Petchenik |tytuł = Russian Legacy 600 crashes near Tver |data = 2023-08-23 |data dostępu = 2023-08-24 |opublikowany = Flightradar24 Blog |url = https://www.flightradar24.com/blog/russian-legacy-600-crashes-near-tver/ |język = en}}</ref> [[Czas moskiewski|czasu moskiewskiego]] w [[Obwód twerski|obwodzie twerskim]], w pobliżu miejscowości [[Kużenkino]].

Na pokładzie samolotu znajdowało się 10 osób, w tym 3 członków załogi i 7 pasażerów. Wśród pasażerów byli kluczowi ludzie związani z [[Grupa Wagnera|Grupą Wagnera]], tj. [[Jewgienij Prigożyn]], [[Dmitrij Utkin]] i {{link-interwiki|Q=Q121832833|Walerij Czekałow|tekst=Walerij Czekałow}}. Wszystkie osoby zginęły na miejscu.

== Samolot ==
Wypadkowi uległ [[Embraer Legacy 600]] o [[Międzynarodowy kod statku powietrznego|numerze]] RA-02795 i numerze seryjnym 14501008, wyprodukowany przez [[Brazylia|brazylijską]] firmę [[Embraer]]<ref name=":0">{{Cytuj |autor = Lucia Binding |tytuł = ‘Ten killed’ in private jet crash north of Moscow – Wagner leader Yevgeny Prigozhin ‘on passenger list’ |data = 2023-08-23 |data dostępu = 2023-08-23 |opublikowany = Sky News |url = https://news.sky.com/story/ten-killed-in-private-jet-crash-north-of-moscow-wagner-leader-yevgeny-prigozhin-on-passenger-list-12946006 |język = en}}</ref><ref name=":9">{{Cytuj |tytuł = RA-02795 Wagner Group Embraer ERJ-135 |data = 2023-08-24 |data dostępu = 2023-08-24 |opublikowany = planespotters.net |url = https://www.planespotters.net/airframe/embraer-erj-135-ra-02795-wagner-group/r11z52 |język = en}}</ref>. W momencie wypadku samolot miał 16 lat<ref name=":2" />. W październiku 2007 samolot został wykupiony przez słoweńską linię lotniczą [[Linxair]], a następnie przez [[International Jet Management]], [[MNG Jet]] i [[Autolex Transport]]<ref name=":9" />. Samolot miał zostać kupiony przez [[Grupa Wagnera|Grupę Wagnera]] we wrześniu 2020 roku<ref name=":2" />, lecz według niektórych rosyjskich mediów maszyna miała należeć do firmy zajmującej się transportem biznesowym o nazwie MNT-Aero LLC<ref name=":5">{{Cytuj |autor = Benedict Smith, Nataliya Vasilyeva, Matthew Robinson |tytuł = Yevgeny Prigozhin was on jet that crashed, says Russian aviation authority – live updates |czasopismo = The Telegraph |data = 2023-08-23 |data dostępu = 2023-08-23 |issn = 0307-1235 |url = https://www.telegraph.co.uk/world-news/2023/08/23/russia-moscow-private-jet-crash-wagner-prigozhin-live/ |język = en}}</ref>.

== Załoga i pasażerowie ==
[[Plik:Prigozhin and Utkin.png|thumb|Jewgienij Prigożyn i Dmitrij Utkin]]
{{link-interwiki |Federalna Agencja Transportu Lotniczego |Q=Q4353455}} (Rosawiacja), powołując się na linię lotniczą, opublikowała komunikat zawierający listę członków załogi i pasażerów na pokładzie<ref>{{Cytuj |tytuł = Росавиация |data dostępu = 2023-08-23 |opublikowany = Telegram |url = https://t.me/favt_ru/1278}}</ref>:

Załoga:
* Aleksiej Lewszyn, kapitan;
* Rustam Karimow, drugi pilot;
* Kristina Raspopowa, stewardessa;

Pasażerowie:
* [[Jewgienij Prigożyn]];
* [[Dmitrij Utkin]];
* {{link-interwiki|Q=Q121832833|Walerij Czekałow|tekst=Walerij Jewgieniewicz Czekałow}} ({{ros.|Валерий Евгеньевич Чекалов}}) – ur. 10 stycznia 1976 r., objęty sankcjami [[Stany Zjednoczone|USA]] oraz [[Ukraina|Ukrainy]] za powiązania z Prigożynem<ref>{{Cytuj |tytuł = Чекалов Валерий Евгеньевич – биография, досье, активы {{!}} Война и санкции |data dostępu = 2023-08-24 |opublikowany = sanctions.nazk.gov.ua |url = https://sanctions.nazk.gov.ua/ru/sanction-person/25622/ |język = ru}}</ref>. Właściciel spółki „Newa” z siedzibą w Petersburgu<ref>{{Cytuj |tytuł = Бизнесмен Чекалов Валерий Евгеньевич |data dostępu = 2023-08-24 |opublikowany = rusprofile.ru |url = https://www.rusprofile.ru/person/chekalov-ve-410104446510 |język = ru}}</ref>, która wedle ustaleń dziennikarzy przejęła spółkę „Euro Polis”, znajdującą się pod sankcjami [[Unia Europejska|EU]]<ref>{{Cytuj |tytuł = Структуры Пригожина заинтересовались разработкой месторождений в Сирии |data = 2017-06-27 |data dostępu = 2023-08-24 |opublikowany = РБК |url = https://www.rbc.ru/politics/27/06/2017/59515c319a7947750bc7e0e4 |język = ru}}</ref>. Według ustaleń „[[Nowaja gazieta]]” współpracował z holdingiem Konkord, należącym do Prigożyna<ref>{{Cytuj |tytuł = Изуродовали кувалдой, отпилили голову, труп сожгли под музыку |data = 2105-10-05 |data dostępu = 2023-08-24 |opublikowany = Новая газета |url = https://novayagazeta.ru/articles/2019/11/20/82805-golovorezy-21 |język = ru}}</ref>;
* Siergiej Aleksandrowicz Propustin ({{ros.|Сергей Александрович Пропустин}}) – ur. 1979 r. Według [[Centrum „Myrotworeć”]]<ref>{{Cytuj |tytuł = Вместе с Пригожиным в самолете мог погибнуть уроженец Новочеркасска Сергей Пропустин |data dostępu = 2023-08-24 |opublikowany = rostovgazeta.ru |url = https://rostovgazeta.ru/news/2023-08-24/vmeste-s-prigozhinym-v-samolete-mog-pogibnut-urozhenets-novocherkasska-3020949 |język = ru}}</ref> i mediów rosyjskich należał do Grupy Wagnera od 2015<ref name=":6">{{Cytuj |tytuł = Раскрыты биографии разбившихся в самолете Пригожина сотрудников ЧВК |data = 2023-08-24 |data dostępu = 2023-08-24 |opublikowany = mk.ru |url = https://www.mk.ru/incident/2023/08/24/raskryty-biografii-razbivshikhsya-v-samolete-prigozhina-sotrudnikov-chvk.html |język = ru}}</ref>;
* Jewgienij Makarian (ros. Евгений Макарян) – ur. 1985 r. Według mediów rosyjskich weteran Grupy Wagnera, [[Wojna domowa w Syrii|walczył w Syrii]]<ref name=":6" />;
* Aleksandr Siergiejewicz Totmin (ros. Александр Сергеевич Тотмин) – ur. 1992 r. Według Centrum „Myrotworeć” należący do Grupy Wagnera, walczył w [[Sudan]]ie. Według Fontanki jego numer telefonu był podawany w serwisach społecznościowych przy rekrutacji do wagnerowców z hasłem: „Oleg, praca w Grupie Wagnera”<ref>{{Cytuj |tytuł = Что известно о людях из списка пассажиров бизнес-джета Пригожина |data = 2023-08-24 |data dostępu = 2023-08-24 |opublikowany = fontanka.ru – новости Санкт-Петербурга |url = https://www.fontanka.ru/2023/08/24/72630062/ |język = ru}}</ref>;
* Nikołaj Matusiejew (ros. Николай Матусеев) – wg mediów rosyjskich walczył w Syrii<ref name=":6" />.

27 sierpnia 2023 r. Komitet Śledczy Federacji Rosyjskiej na podstawie DNA potwierdził, że Prigożyn jest jedną z ofiar katastrofy<ref name="potwierdzenie">{{Cytuj stronę |url = https://wiadomosci.onet.pl/swiat/jest-oficjalne-potwierdzenie-jewgienij-prigozyn-nie-zyje/d66kxqb |tytuł = Jest oficjalne potwierdzenie: Jewgienij Prigożyn nie żyje |opublikowany = Onet Wiadomości |język = pl |data = 2023-08-27 |data dostępu = 2023-08-27}}</ref>.

== Zdarzenie ==
=== Okoliczności ===
Samolot leciał z [[Moskwa|Moskwy]] do [[Petersburg]]a<ref name=":3" />. Prigożyn wraz ze współpracownikami wylecieli dwoma samolotami Embraer Legacy 600 z [[Port lotniczy Moskwa-Szeremietiewo|portu Moskwa-Szeremietiewo]] o godzinie 17:59<ref>{{Cytuj |tytuł = «Вагнер» потерпел небоевое поражение |data = 2023-08-23 |data dostępu = 2023-08-24 |opublikowany = Коммерсантъ |url = https://www.kommersant.ru/doc/6174110 |język = ru}}</ref><ref>{{Cytuj |autor = Flightradar24 |tytuł = Live Flight Tracker – Real-Time Flight Tracker Map |data dostępu = 2023-08-25 |opublikowany = Flightradar24 |url = https://www.flightradar24.com/data/aircraft/ra-02795 |język = en}}</ref>. Według strony internetowej [[Flightradar24]], jeden z samolotów, lot RA-02795, osiągnął wysokość 28 000 stóp (ok. 8,5 kilometra) o godzinie 18:10 czasu lokalnego. Przez krótki czas utrzymywał wysokość, po czym przez kilka minut zniżał się i odzyskiwał wysokość (maksymalnie do 30,1 tys. stóp lub 9,1 km). O 18:19 zaczął spadać, tracąc 2,4 km wysokości w ciągu 30 sekund. Wideo z katastrofy pokazało samolot zbliżający się do ziemi płasko na plecach, bez części skrzydła i ogona<ref>{{Cytuj |tytuł = Крушение самолета Пригожина. Что стало известно на следующий день после катастрофы Официально гибель основателя ЧВК Вагнера не подтверждена, СК не считает произошедшее терактом |data dostępu = 2023-08-24 |opublikowany = Meduza |url = https://meduza.io/feature/2023/08/24/krushenie-samoleta-prigozhina-chto-izvestno-k-utru |język = ru}}</ref>. Ostatnie dane z samolotu odebrano o godzinie 18:20:14 na wysokości 19 725 stóp (ok. 6 kilometrów)<ref>{{Cytuj |autor = Ian Petchenik |tytuł = Russian Legacy 600 crashes near Tver |data = 2023-08-23 |data dostępu = 2023-08-24 |opublikowany = Flightradar24 Blog |url = https://www.flightradar24.com/blog/russian-legacy-600-crashes-near-tver/ |język = en}}</ref>. Drugi samolot wylądował w Petersburgu, a następnie wrócił do Moskwy<ref>{{Cytuj |tytuł = Institute for the Study of War |data dostępu = 2023-08-24 |opublikowany = Institute for the Study of War |url = https://www.understandingwar.org/backgrounder/russian-offensive-campaign-assessment-august-23-2023 |język = en}}</ref>. Piloci nie informowali dyspozytorów z obsługi naziemnej o żadnych problemach<ref>{{Cytuj |tytuł = Baza: пилоты разбившегося самолета Пригожина не сообщали о проблемах |data = 2023-08-23 |data dostępu = 2023-08-24 |opublikowany = ura.news |url = https://ura.news/news/1052678776 |język = ru}}</ref>. Jeden z fragmentów samolotu został znaleziony 3,5 km od miejsca upadku maszyny na ziemię<ref>{{Cytuj |tytuł = РИА Новости: Элемент хвоста самолета Embraer нашли в 3,5 км от места крушения |data = 2023-08-24 |data dostępu = 2023-08-24 |opublikowany = Российская газета |url = https://rg.ru/2023/08/24/reg-cfo/ria-novosti-element-hvosta-samoleta-embraer-najden-v-35-km-ot-mesta-krusheniia.html |język = ru}}</ref><ref>{{Cytuj |tytuł = Часть самолета Пригожина нашли в 3,5 км от места крушения |data = 2023-08-24 |data dostępu = 2023-08-24 |opublikowany = ura.news |url = https://ura.news/news/1052678876 |język = ru}}</ref>. Miejsce upadku samolotu przylega (około 10 km) do zamkniętego terytorium [[Oziornyj (obwód twerski)|Oziornyj]], będącego bazą rakiet międzykontynentalnych.

Maszyna rozbiła się w [[Obwód twerski|obwodzie twerskim]]<ref name=":2" /><ref name=":1">{{Cytuj |tytuł = Rosyjski urząd: Jewgienij Prigożyn nie żyje, był w samolocie, który spadł na północ od Moskwy |data = 2023-08-23 |data dostępu = 2023-08-23 |opublikowany = TVN24 |url = https://tvn24.pl/swiat/rosja-katastrofa-samolotu-rosyjski-rzad-jewgienij-prigozyn-nie-zyje-byl-na-pokladzie-7304764 |język = pl}}</ref>, w pobliżu osady [[Kużenkino]], około 97 km. na północ od Moskwy<ref name=":0" />. Wszystkie 10 osób na pokładzie zginęło<ref name=":2" /><ref name=":0" /><ref name=":4" />, a ich ciała odnaleziono<ref>{{Cytuj |autor = |tytuł = Yevgeny Prigozhin latest: Wagner boss Prigozhin was on crashed plane, aviation authorities say |data dostępu = 2023-08-23 |opublikowany = BBC News |url = https://www.bbc.co.uk/news/live/world-66599774 |język = en}}</ref>. Wśród ofiar znajdował się Jewgienij Prigożyn<ref name=":2">{{Cytuj |tytuł = В разбившемся в Тверской области самолете среди пассажиров значится Евгений Пригожин |data = 2023-08-23 |data dostępu = 2023-08-23 |opublikowany = Коммерсантъ |url = https://www.kommersant.ru/doc/6174102 |język = ru}}</ref><ref name=":1" /><ref name=":0" /><ref name=":3">{{Cytuj |tytuł = Катастрофа самолета Евгения Пригожина: что известно |data = 2023-08-23 |data dostępu = 2023-08-23 |opublikowany = Forbes.ru |url = https://www.forbes.ru/society/495122-katastrofa-samoleta-evgenia-prigozina-cto-izvestno |język = ru}}</ref><ref name=":4">{{Cytuj |tytuł = Russia-Ukraine War: Prigozhin Listed as Passenger on Plane That Crashed, Killing All Aboard |data = 2023-08-23 |data dostępu = 2023-08-23 |url = https://www.nytimes.com/live/2023/08/23/world/prigozhin-russia-ukraine-war-news |język = en}}</ref> i Dmitrij Utkin<ref name=":4" /><ref name=":1" /><ref name=":3" /> – przywódcy [[Grupa Wagnera|Grupy Wagnera]]. W czerwcu 2023 Prigożyn [[Bunt Grupy Wagnera|zorganizował pucz wojskowy]] skierowany przeciwko [[Siły Zbrojne Federacji Rosyjskiej|Siłom Zbrojnym Federacji Rosyjskiej]], który przez prezydenta Rosji, [[Władimir Putin|Władimira Putina]], został nazwany „zdradą” Prigożyna<ref name=":0" />.

=== Niepotwierdzone hipotezy ===
Powiązany z Grupą Wagnera kanał [[Telegram (komunikator internetowy)|Telegramu]] o nazwie „Grey Zone” napisał, że samolot został zestrzelony przez rosyjską obronę powietrzną<ref>{{Cytuj |tytuł = Wagner chief Yevgeny Prigozhin presumed dead after Russia plane crash |czasopismo = [[BBC News]] |data = 2023-08-23 |data dostępu = 2023-08-23 |url = https://www.bbc.com/news/world-europe-66599733 |język = en}}</ref>. Takie doniesienia potwierdzają słowa naocznego świadka, która na nagraniu spadającego samolotu krzyczy: ''„Zestrzelili, uderzyło (coś) dwa razy, wybuchło”'' ([[język rosyjski|ros.]] ''Сбили, бабахнуло два раза, взорвалось''). Twierdzenie to jest jednak kwestionowane, ponieważ na opublikowanym materiale filmowym nie ma widocznego śladu rakiet<ref>{{Cytuj |tytuł = Крушение самолета Евгения Пригожина. Главное Бизнесмен значился в списке пассажиров, но был ли он на борту – неизвестно |data dostępu = 2023-08-23 |opublikowany = Meduza |url = https://meduza.io/feature/2023/08/23/krushenie-samoleta-evgeniya-prigozhina |język = ru}}</ref>. Anonimowy urzędnik powiedział „[[The Moscow Times]]”, że według niego doszło do zestrzelania oraz że „niedaleko rezydencji prezydenta w [[Wałdaj (miasto)|Wałdaju]] znajdują się cztery dywizje [[S-300|S-300 PMU1]] strzegące nieba”<ref>{{Cytuj |autor = The Moscow Times |tytuł = Plane Carrying Yevgeny Prigozhin Crashes in Russia |data = 2023-08-23 |data dostępu = 2023-08-24 |opublikowany = The Moscow Times |url = https://www.themoscowtimes.com/2023/08/23/plane-carrying-yevgeny-prigozhin-crashes-in-russia-a82233 |język = en}}</ref>.

Kanał WCzK-OGPU (również powiązany z Grupą Wagnera) twierdzi, że samolot przed lotem przeszukano pod kątem obecności materiałów wybuchowych z psami tropiącymi, ale tuż przed startem pasażerom wręczono w prezencie skrzynkę wina, która mogła zawierać materiał wybuchowy<ref>{{Cytuj |tytuł = ВЧК-ОГПУ |data dostępu = 2023-08-24 |opublikowany = Telegram |url = https://t.me/vchkogpu/41182}}</ref>. Następnie na kanale Grupy Wagnera poproszono media i zaprzyjaźnione kanały związane z wagnerowcami o niepublikowanie niezweryfikowanych doniesień<ref name=":7">{{Cytuj |tytuł = WAGNER GROUP ® |data dostępu = 2023-08-24 |opublikowany = Telegram |url = https://t.me/s/wagnernew}}</ref>.

== Dochodzenie ==
Po zgłoszeniu katastrofy [[Ministerstwo ds. Sytuacji Nadzwyczajnych (Rosja)|Ministerstwo ds. Sytuacji Nadzwyczajnych]] rozpoczęło dochodzenie w tej sprawie. Władze wszczęły również postępowanie karne w sprawie „naruszenia zasad bezpieczeństwa ruchu i funkcjonowania transportu lotniczego”<ref>{{Cytuj |tytuł = Частный самолет разбился в Тверской области, среди пассажиров был Пригожин |data = 20230823T2007 |data dostępu = 2023-08-23 |opublikowany = РИА Новости |url = https://ria.ru/20230823/samolet-1891840284.html |język = ru}}</ref>. Śledztwo prowadził Iwan Sibuł (ros. Иван Сибул)<ref>{{Cytuj |autor = Александр Пылев |tytuł = Дело о крушении самолета Пригожина поручили следователю Ивану Сибулу, занимавшемуся крупнейшими авиакатастрофами |data = 2023-08-24 |data dostępu = 2023-08-24 |opublikowany = Блокнот Россия |url = https://bloknot.ru/chp/delo-o-krushenii-samoleta-prigozhina-poruchili-sledovatelyu-ivanu-sibulu-zanimavshemusya-krupnejshimi-aviakatastrofami-1155089.html}}</ref>. W 2019 r. Sibuł kierował dochodzeniem w sprawie [[Katastrofa lotu Aerofłot 1492|katastrofy lotu Aerofłot 1492]], a w 2014 r. w sprawie katastrofy samolotu, w której zginął [[Christophe de Margerie]]<ref>{{Cytuj |tytuł = Дело о самолете Пригожина поручили следователю, который занимался громкими делами |data = 2023-08-24 |data dostępu = 2023-08-24 |opublikowany = ura.news |url = https://ura.news/news/1052678891 |język = ru}}</ref>. Śledztwo ma rozpatrzeć hipotezę działania osób trzecich i błąd pilotów<ref>{{Cytuj |tytuł = РБК: следствие рассматривает внешнее воздействие как причину крушения самолета Пригожина |data = 2023-08-24 |data dostępu = 2023-08-24 |opublikowany = ura.news |url = https://ura.news/news/1052678780 |język = ru}}</ref>. Zwłoki ofiar skierowano do ekspertyzy sądowej<ref>{{Cytuj |tytuł = Крушение самолета Евгения Пригожина: хроника событий – Новости на русском языке |data = 2023-08-24 |data dostępu = 2023-08-24 |opublikowany = BBC News Русская служба |url = https://www.bbc.com/russian/live/news-66600348 |język = ru-RU}}</ref>.

== Komentarze i reakcja w Rosji ==
{{Grafika rozwinięta
| położenie = right
| kierunek  = vertical
| szerokość = 200
| grafika1  = Flowers near PMC Wagner Center~2.jpg
| grafika2  = Flowers near PMC Wagner Center~1.jpg
| opis2     = Kwiaty i znicze przy „centrum Grupy Wagnera” w Petersburgu, 24 sierpnia, 2023
}}
Wieczorem pod sztabem generalnym Grupy Wagnera w Petersburgu przy ulicy Zolnoj składano kwiaty i znicze, a światła w oknach w budynku zapalono tak, aby utworzyły kształt krzyża<ref>{{Cytuj |tytuł = Бумага: всё о Петербурге |data dostępu = 2023-08-24 |opublikowany = Telegram |url = https://t.me/paperpaper_ru/38929}}</ref><ref>{{Cytuj |tytuł = GREY ZONE |data dostępu = 2023-08-24 |opublikowany = Telegram |url = https://t.me/s/grey_zone}}</ref>. Podobnie działo się w [[nowosybirsk]]im oddziale sztabu Grupy Wagnera, gdzie ustawiono zdjęcia Prigożyna i Utkina, składano kwiaty, a dziennikarze nagrali wagnerowca płaczącego w głos<ref>{{Cytuj |tytuł = Скрывают лица, несут цветы, прикладываются к портретам |data = 2023-08-24 |data dostępu = 2023-08-24 |opublikowany = НГС – новости Новосибирска |url = https://ngs.ru/text/incidents/2023/08/24/72631826/ |język = ru}}</ref>. Organizacja weteranów z Nowosybirska wezwała do uczestnictwa w zlocie poparcia dla Grupy Wagnera<ref>{{Cytuj |tytuł = Жителей Новосибирска зовут на митинг от имени ЧВК «Вагнер» |data = 2023-08-24 |data dostępu = 2023-08-24 |opublikowany = ura.news |url = https://ura.news/news/1052678954 |język = ru}}</ref>.

W oficjalnym kanale Grupy Wagnera na Telegramie skomentowano śmierć Prigożyna w słowach: „Szef Grupy Wagnera, bohater Rosji, prawdziwy patriota w swojej Ojczyźnie, Jewgienij Wiktorowicz Prigożyn, zginął na skutek działania zdrajców Rosji. Ale nawet w piekle będzie najlepszy!”<ref name=":7" />, co jest aluzją do dewizy wagnerowców „Najlepsi w piekle”. Tym samym hasłem skomentowano śmierć Utkina<ref name=":7" />. Służba prasowa Prigożyna (Konkord) nie odniosła się do sprawy, gdyż nie wydaje żadnych komunikatów od marszu wagnerowców na Moskwę<ref>{{Cytuj |tytuł = Пресс-служба Пригожина |data dostępu = 2023-08-24 |opublikowany = Telegram |url = https://t.me/s/concordgroup_official}}</ref>.

24 sierpnia śmierć Prigożyna skomentował [[Władimir Putin]]. Prezydent Rosji złożył kondolencje rodzinom ofiar, a szefa Grupy Wagnera nazwał „utalentowanym biznesmenem” o „trudnym losie”, który „osiągał wyniki jakich potrzebował zarówno dla siebie, jak i dla kraju, gdy go o to prosiłem”<ref>{{Cytuj |tytuł = Putin zabrał głos po katastrofie samolotu Prigożyna |data dostępu = 2023-08-24 |opublikowany = rmf24.pl |url = https://www.rmf24.pl/raporty/raport-wojna-z-rosja/news-putin-zabral-glos-po-katastrofie-samolotu-prigozyna,nId,6983272 |język = pl}}</ref><ref>{{Cytuj |autor = Katarzyna Bogdańska |tytuł = Putin zabrał głos po katastrofie samolotu Prigożyna |data = 2023-08-24 |data dostępu = 2023-08-24 |opublikowany = wiadomosci.wp.pl |url = https://wiadomosci.wp.pl/putin-zabral-glos-o-katastrofie-samolotu-prigozyna-6934090874215360a |język = pl}}</ref>.

== Reakcje zagraniczne ==
* {{flaga|BLR|1991}} [[Rada Koordynacyjna (Białoruś)|Białoruska opozycja]] – była kandydatka na [[prezydent Białorusi|prezydenta Białorusi]], [[Swiatłana Cichanouska]], stwierdziła, że „nie będzie brakować Prigożyna na Białorusi. Był zabójcą i jako takiego należy go pamiętać. Czekamy na likwidację Grupy Wagnera na Białorusi”. Zarówno ona, jak i inni opozycyjni białoruscy komentatorzy, zwracali uwagę na to, że śmierć Prigożyna może stanowić ostrzeżenie dla [[Alaksandr Łukaszenka|Alaksandra Łukaszenki]]<ref>{{Cytuj |tytuł = Białoruś reaguje na śmierć Jewgienija Prigożyna. „Sygnał dla Łukaszenki” |data = 2023-08-24 |data dostępu = 2023-08-24 |opublikowany = Onet Wiadomości |url = https://wiadomosci.onet.pl/swiat/lukaszenko-nowym-prigozynem-bialorusini-o-smierci-szefa-grupy-wagnera/xkg13s6 |język = pl}}</ref>.
* {{Państwo|Białoruś}} – [[Alaksandr Łukaszenka]], [[prezydent Białorusi]], stwierdził, że „nie może sobie wyobrazić”, że to Putin zlecił zabójstwo Prigożyna<ref>{{Cytuj |tytuł = ‘Absolute lie’: Russia denies role in Yevgeny Prigozhin plane crash |data dostępu = 2023-08-30 |opublikowany = aljazeera.com |url = https://www.aljazeera.com/news/2023/8/25/absolute-lie-kremlin-denies-role-in-yevgeny-prigozhin-plane-crash |język = en}}</ref>.
* {{Państwo|Estonia}} – [[Kaja Kallas]], premier Estonii, powiedziała: „Putin eliminuje przeciwników, a to przeraża każdego, kto myśli o wyrażeniu opinii odmiennej od jego”<ref name=":8">{{Cytuj |tytuł = Świat reaguje na domniemaną śmierć Jewgienija Prigożyna |data dostępu = 2023-08-24 |opublikowany = Rzeczpospolita |url = https://www.rp.pl/polityka/art38996881-swiat-reaguje-na-domniemana-smierc-jewgienija-prigozyna |język = pl}}</ref>.
* {{Państwo|Francja}} – Komentując wiadomość o zdarzeniu, 24 sierpnia 2023 roku Francja oświadczyła, iż są „uzasadnione podejrzenia”, by uważać wypadek za nieprzypadkowy<ref>{{Cytuj |tytuł = France has ‘reasonable doubts’ over Wagner’s Prigozhin plane crash: Spokesman |data = 2023-08-24 |data dostępu = 2023-08-24 |opublikowany = Al Arabiya English |url = https://english.alarabiya.net/News/world/2023/08/24/France-has-reasonable-doubts-over-Wagner-s-Prigozhin-plane-crash-Spokesman |język = en}}</ref>.
* {{Państwo|Mołdawia}} – [[Maia Sandu]], [[Prezydenci Mołdawii|mołdawska prezydent]] stwierdziła w wywiadzie dla [[CNN]], że „to tylko potwierdza niebezpieczeństwo jakie niesie ze sobą Rosja”. Określiła to państwo jako „kraj bez sprawiedliwości”<ref>{{Cytuj |autor = Luminița Cauliuc |tytuł = Maia Sandu, despre moartea lui Evgheni Prigojin: „Acest lucru nu face decât să reconfirme riscurile care vin dinspre Rusia, o țară care nu are justiție” |data = 2023-08-28 |data dostępu = 2023-08-30 |opublikowany = Ziarul de Gardă |url = https://www.zdg.md/stiri/maia-sandu-despre-moartea-lui-evgheni-prigojin-acest-lucru-nu-face-decat-sa-reconfirme-riscurile-care-vin-dinspre-rusia-o-tara-care-nu-are-justitie/ |język = ro-RO}}</ref>.
* {{Państwo|Polska}} – [[Zbigniew Rau (prawnik)|Zbigniew Rau]], minister spraw zagranicznych, na kanale [[TVP Info]] na wieść o zdarzeniu powiedział, iż osoby które zagrażają władzy Putina „nie umierają w sposób naturalny”<ref name=":8" />.
* {{Państwo|USA}} – prezydent [[Joe Biden]] powiedział: „Nie wiem na pewno, co się stało, ale nie jestem zaskoczony” oraz „Niewiele rzeczy dzieje się w Rosji, za którymi nie stoi Putin. Ale nie wiem wystarczająco dużo, by znać odpowiedź”<ref name=":5" />.
* {{Państwo|UKR}} – [[Mychajło Podolak]], doradca Szefa Kancelarii [[Prezydent Ukrainy|Prezydenta Ukrainy]], stwierdził: „Demonstracyjna eliminacja Prigożyna i dowództwa Wagnera dwa miesiące po próbie zamachu stanu jest sygnałem od Putina dla rosyjskich elit przed wyborami w 2024 roku”<ref name=":5" />.
* {{Państwo|Wielka Brytania}} – {{link-interwiki|Q=Q76363294|Alicia Kearns}}, przewodnicząca Komisji Spraw Zagranicznych, w mediach społecznościowych stwierdziła: „prędkość, z jaką rosyjski rząd potwierdził, że Jewgienij Prigożyn znajdował się na pokładzie samolotu, który rozbił się podczas lotu z Moskwy do Sankt Petersburga, powinna nam powiedzieć wszystko, co powinniśmy wiedzieć”<ref name=":8" />.

== Przypisy ==
{{Przypisy}}

{{Wypadki samolotów cywilnych w 2023 roku}}
{{Wojna rosyjsko-ukraińska}}

[[Kategoria:Grupa Wagnera]]
[[Kategoria:Katastrofy lotnicze w Rosji|Kużenkino]]
[[Kategoria:Katastrofy lotnicze w 2023|Kużenkino]]
[[Kategoria:2023 w Rosji]]
[[Kategoria:Obwód twerski]]

Państwo: Rosja

Obwód: twerski

Miejsce: Kużenkino

Data: 23 sierpnia 2023

Godzina: około 18:20 czasu lokalnego

Ofiary śmiertelne: 10 osób

Typ: Embraer Legacy 600

Start: Moskwa

Cel lotu: Petersburg

Liczba pasażerów: 7 osób

Liczba załogi: 3 osoby


text:
# Ivan Lins
Ivan Guimarães Lins (ur. 16 czerwca 1945 w Rio de Janeiro) – muzyk brazylijski wykonujący jazz i tzw. brazylijską muzykę popularną, autor piosenek, zdobywca tzw. Latin Grammy.

## Dyskografia

### Albumy
- Agora (1970)
- Deixa O Trem Seguir (1971)
- Quem Sou Eu (1972)
- Modo Livre (1974)
- Chama Acesa (1975)
- Somos Todos Iguais Nesta Noite (1977)
- Começar de novo (1977)
- Nos Dias de Hoje (1978)
- A Noite (1979)
- Novo Tempo (1980)
- Daquilo Que Eu Sei (1981)
- Depois dos Temporais (1983)
- Juntos (1984)
- Ivan Lins (1986)
- Mãos (1987)
- Love Dance (1988)
- Amar Assim (1989)
- Awa Yiô (1993)
- A Doce Presença de Ivan Lins (1995)
- Anjo de Mim (1995)
- I'm Not Alone (1996)
- Acervo Especial, Vol. 2 (1997)
- Ivan Lins/Chucho Valdés/Irakere/Ao Vivo (1996)
- Viva Noel: Tributo a Noel Rosa Vols. 1, 2 (1997)
- Live at MCG (1999)
- Dois Córregos (1999)
- Um Novo Tempo (1998)
- A Cor Do Pôr-Do-Sol (2000)
- Jobiniando (2001)
- Love Songs – A Quem Me Faz Feliz (2002)
- I Love Mpb – Amor (2004)
- Cantando Histórias (2004)
- Acariocando (2006)
- Saudades de Casa (2007)
- Regência: Vince Mendoza (2009)

title: Ivan Lins

wikitext:
{{Artysta muzyczny infobox
 |nazwa                 = Ivan Lins
 |nazwa oryginalna      =
 |zdjęcie               = Ivan Lins.jpg
 |opis zdjęcia          = Ivan Lins (2007)
 |alt zdjęcia           =
 |imię i nazwisko       = Ivan Guimarães Lins
 |pseudonim             =
 |data urodzenia        = [[16 czerwca]] [[1945]]
 |miejsce urodzenia     = [[Rio de Janeiro]]
 |data śmierci          =
 |miejsce śmierci       =
 |instrument            =
 |typ głosu             =
 |gatunek               = [[jazz]] ([[Swing (jazz)|swing]]), [[Muzyka pop|pop]]
 |zawód                 = [[śpiew|wokalista]], autor piosenek,<br />[[producent]]
 |aktywność             = od 1969
 |wydawnictwo           = [[Warner Music Group|Warner Music Brasil]]
 |powiązania            = [[Elis Regina]], [[Emílio Santiago]], [[Gal Costa]], [[Vítor Martins]]
 |współpracownicy       =
 |wyróżniony instrument =
 |zespół                =
 |odznaczenia           = {{order|BR-OZK}}
 |faksymile             =
 |opis faksymile        =
 |commons               = Category:Ivan Lins
 |www                   = http://www.ivanlins.com.br/
}}
'''Ivan Guimarães Lins''' (ur. [[16 czerwca]] [[1945]] w [[Rio de Janeiro]]) – muzyk [[Brazylia|brazylijski]] wykonujący [[jazz]] i tzw. [[MPB (muzyka)|brazylijską muzykę popularną]], autor piosenek, zdobywca tzw. [[Latin Grammy Awards|Latin Grammy]].

== Dyskografia ==
=== Albumy ===
* ''Agora'' (1970)
* ''Deixa O Trem Seguir'' (1971)
* ''Quem Sou Eu'' (1972)
* ''Modo Livre'' (1974)
* ''Chama Acesa'' (1975)
* ''Somos Todos Iguais Nesta Noite'' (1977)
* ''Começar de novo'' (1977)
* ''Nos Dias de Hoje'' (1978)
* ''A Noite'' (1979)
* ''Novo Tempo'' (1980)
* ''Daquilo Que Eu Sei'' (1981)
* ''Depois dos Temporais'' (1983)
* ''Juntos'' (1984)
* ''Ivan Lins'' (1986)
* ''Mãos'' (1987)
* ''Love Dance'' (1988)
* ''Amar Assim'' (1989)
* ''Awa Yiô'' (1993)
* ''A Doce Presença de Ivan Lins'' (1995)
* ''Anjo de Mim'' (1995)
* ''I'm Not Alone'' (1996)
* ''Acervo Especial, Vol. 2'' (1997)
* ''Ivan Lins/Chucho Valdés/Irakere/Ao Vivo'' (1996)
* ''Viva Noel: Tributo a Noel Rosa Vols. 1, 2'' (1997)
* ''Live at MCG'' (1999)
* ''Dois Córregos'' (1999)
* ''Um Novo Tempo'' (1998)
* ''A Cor Do Pôr-Do-Sol'' (2000)
* ''Jobiniando'' (2001)
* ''Love Songs – A Quem Me Faz Feliz'' (2002)
* ''I Love Mpb – Amor'' (2004)
* ''[[Cantando Histórias]]'' (2004)
* ''Acariocando'' (2006)
* ''Saudades de Casa'' (2007)
* ''[[Regência: Vince Mendoza]]'' (2009)

== Linki zewnętrzne ==
* [http://www.ivanlins.com.br Oficjalna strona artysty]

{{Kontrola autorytatywna}}

{{DEFAULTSORT:Lins, Ivan}}
[[Kategoria:Brazylijscy wokaliści]]
[[Kategoria:Urodzeni w 1945]]

title: Ivan Lins

Imię i nazwisko: Ivan Guimarães Lins

Data i miejsce urodzenia: 16 czerwca 1945 · Rio de Janeiro

Gatunki: jazz (swing), pop

Zawód: wokalista, autor piosenek, · producent

Wydawnictwo: Warner Music Brasil

Powiązania: Elis Regina, Emílio Santiago, Gal Costa, Vítor Martins