text:
# Języki indoeuropejskie
Języki indoeuropejskie – rodzina językowa, największa pod względem liczby mówiących. Współcześnie występuje na wszystkich zamieszkałych kontynentach, a już od czasów starożytnych obecna w Indiach, Europie (stąd przymiotnik „indoeuropejskie”) oraz Azji Zachodniej. Obejmuje kilkaset spokrewnionych ze sobą języków (a precyzyjniej – etnolektów), którymi jako ojczystymi posługuje się łącznie ok. 3,4 miliarda osób (ponad 40% ludności świata).
Do rodziny indoeuropejskiej należy m.in. zdecydowana większość rdzennych języków Europy (w tym polski) oraz liczne języki subkontynentu indyjskiego i Wyżyny Irańskiej. Wskutek wielkich odkryć geograficznych, kolonializmu i globalizacji rozprzestrzeniła się ona poza Eurazję – w większości państw świata co najmniej jeden indoeuropejski język ma status języka urzędowego. Z dziesięciu najczęściej używanych języków świata osiem to języki indoeuropejskie: angielski (razem, jako ojczysty i obcy, ok. 1,5 miliarda mówiących), hindi, hiszpański (oba powyżej 500 milionów), francuski, bengalski, portugalski, rosyjski i urdu (każdy ponad 200 milionów). Na nieco dalszych miejscach znajdują się niemiecki, marathi, zachodniopendżabski, perski i włoski; spośród zaś wielu małych języków rodziny część jest zagrożona wymarciem.
Druga, po afroazjatyckiej, najstarsza pod względem źródeł historycznych istniejąca do dziś rodzina językowa. Pierwszym zaświadczonym w piśmie (od XVII w. p.n.e.) językiem indoeuropejskim był hetycki z Azji Mniejszej, natomiast w Europie najwcześniejsze zapiski (z przełomu XV i XIV w. p.n.e.) pochodzą ze starogreckiego języka mykeńskiego. Prawdopodobnie również już w połowie II tysiąclecia p.n.e. powstały najstarsze hymny staroindyjskiej Rygwedy (w języku wedyjskim) – spisano ją jednak dopiero wiele wieków później na podstawie długiej tradycji ustnej, podobnie jak młodszą, staroirańską Awestę (w awestyjskim). Niektóre z dawnych języków, jak klasyczna greka, łacina czy sanskryt, znane są z tysięcy obszernych tekstów; inne tylko z pojedynczych inskrypcji, nazw miejscowych, a czasem wyłącznie z imion występujących w obcych źródłach.
W wewnętrznej klasyfikacji języków indoeuropejskich wyróżnianych jest trzynaście grup językowych – albańska, bałtycka, celtycka, germańska, helleńska, indoaryjska, irańska, nuristańska, ormiańska, romańska (kontynuująca dawną grupę italską), słowiańska oraz wymarłe anatolijska i tocharska – a także pewna liczba języków dokładniej niesklasyfikowanych. Bliżej spokrewnione grupy są łączone w kategorie wyższego rzędu – podrodziny, m.in. bałtosłowiańską (skupiającą języki bałtyckie i słowiańskie) czy indoirańską (indoaryjskie, irańskie i nuristańskie); niektórzy językoznawcy proponują również inne – choć szczegółowe relacje między pozostałymi współczesnymi gałęziami rozwojowymi nie zostały dotychczas jednoznacznie ustalone.
Rodzina indoeuropejska jest zróżnicowana typologicznie. Jej większość stanowią języki syntetyczne typu fleksyjnego, w których deklinacja i koniugacja odpowiednich części mowy są tworzone zazwyczaj przy użyciu pojedynczych, wielofunkcyjnych końcówek. Mniejszość zaś to języki analityczne – choć widoczna jest ogólna tendencja do upraszczania odmiany słów i rozwoju analitycznych (z użyciem słów posiłkowych, m.in. niektórych czasowników, przyimków lub przysłówków) konstrukcji, jak np. w różnych językach germańskich, romańskich bądź indoirańskich. Na początku zdania najczęściej znajduje się podmiot (w celtyckich – orzeczenie), jednak przy prawidłowym stosowaniu odpowiednich form wiele języków rodziny pozwala na dużą swobodę szyku wyrazów. Wyjątkiem są języki typu pozycyjnego, takie jak angielski czy francuski, które wymagają określonej kolejności elementów.
Ostatnim wspólnym przodkiem wszystkich języków indoeuropejskich był język praindoeuropejski. Choć nie został on zaświadczony bezpośrednio (nie są znane żadne źródła praindoeuropejskiego), to jego istnienie przyjmowane jest jako pewne. Liczne zbieżności w fonetyce, gramatyce oraz leksyce wielu dawnych i współczesnych języków Eurazji są według badaczy zbyt regularne, by powstały wskutek wzajemnego oddziaływania – uważa się więc, że zostały odziedziczone z owego postulowanego prajęzyka. Według najpopularniejszej hipotezy, zwanej teorią stepową lub kurhanową, posługująca się nim ok. 4–3 tysięcy lat p.n.e. ludność zamieszkiwała obszar Stepu Pontyjskiego i współtworzyła prehistoryczną kulturę grobów jamowych. Za pomocą metody porównawczej w znacznym stopniu zrekonstruowano i odtworzono jego przybliżone brzmienie, budowę i słownictwo.
Badaniem pochodzenia, rozwoju i struktury rodziny indoeuropejskiej oraz porównywaniem jej języków zajmuje się nauka zwana indoeuropeistyką, która jest w dużej mierze dziedziną interdyscyplinarną, wykraczającą poza ramy językoznawstwa. Przedmiotem spekulacji archeologicznych, genetycznych i kulturoznawczych jest m.in. lokalizacja indoeuropejskiej praojczyzny. Nie jest znane pokrewieństwo rodziny indoeuropejskiej z innymi, choć niektórzy specjaliści poszukują takich związków i wysuwają różne propozycje – jako najbliższa sugerowana bywa przede wszystkim rodzina języków uralskich.

## Informacje ogólne

### Istota i nazwa rodziny
Do indoeuropejskich zaliczane są wyłącznie te języki, które wywodzą się – najczęściej poprzez wiele etapów rozwoju – z dawnego, nieistniejącego już prajęzyka zwanego praindoeuropejskim†. Są więc one językami pokrewnymi; a zatem, zgodnie z definicją, tworzą rodzinę językową. Wykształciły się i zróżnicowały w wyniku rozmaitych językowych zmian, powoli, lecz nieustannie zachodzących na całym indoeuropejskim obszarze. Zmiany te były efektem ubocznym kolejnych migracji Indoeuropejczyków, w trakcie których przemieszczająca się ludność traciła kontakt ze swoją pierwotną społecznością, a wspólna uprzednio mowa stopniowo ewoluowała w odrębnych kierunkach.
Swoją nazwę rodzina indoeuropejska zawdzięcza Thomasowi Youngowi, który w 1813 r. jako pierwszy posłużył się owym określeniem. Termin ten został utworzony od geograficznych nazw Indii i Europy, gdzie już w starożytności mówiono należącymi do niej językami. Nie oznacza to jednak, że w jej skład wchodzą wszystkie języki zarówno w Europie, jak i w Indiach – o przynależności decyduje jedynie ściśle określone, wskazane wyżej pochodzenie i wynikające z niego pokrewieństwo. Mimo że w czasach nowożytnych rozprzestrzeniła się ona po całym świecie, przymiotnik „indoeuropejskie” pozostaje w użyciu jako element tradycji językoznawczej.

### Obszar występowania
rodzina indoeuropejska
Językami indoeuropejskimi – zarówno jako ojczystymi, jak i obcymi – mówi ludność na wszystkich zamieszkałych kontynentach. Pod koniec średniowiecza posługiwano się nimi prawie wyłącznie w Eurazji; w późniejszych latach, wskutek ekspansji kolonialnej, niektóre z nich rozszerzyły swój zasięg na pozostałe lądy. Współcześnie indoeuropejskie jako języki rodzime są dominującymi językami w następujących regionach poszczególnych części świata:
- w Europie – na przeważającym obszarze (z wyjątkiem terenów uralsko- i turkijskojęzycznych oraz nielicznych innych, mniejszych terytoriów[e]);
- w Azji – w większej części subkontynentu indyjskiego, w irańskojęzycznej części Bliskiego Wschodu, na niektórych obszarach azjatyckiej części Rosji, w Tadżykistanie, a także w niektórych rejonach Kaukazu;
- w Afryce – w dużej części Republiki Południowej Afryki;
- w Ameryce – na przeważającym obszarze obu kontynentów amerykańskich (z wyjątkiem terenów autochtonicznych językowo[f]);
- w Australii i Oceanii – na gęściej zaludnionych terenach Australii i w Nowej Zelandii.

Setki rdzennych języków indoeuropejskich występują na terenie Eurazji, a począwszy od XVII stulecia prawie całą Amerykę Północną, Australię, Nową Zelandię oraz wiele mniejszych obszarów na całym świecie opanował angielski. Z kolei Amerykę Środkową i Południową zajął głównie hiszpański – z wyjątkiem Brazylii, która stała się domeną portugalskiego. W Ameryce powstały również obszary francuskojęzyczne (w Kanadzie i na Haiti), natomiast w Południowej Afryce wykształcił się język afrikaans. Oprócz tego w większości krajów świata co najmniej jeden indoeuropejski język używany jest jako język urzędowy, sam angielski zaś pełni funkcję lingua franca i jest wykorzystywany w wielu dziedzinach jako język globalnej komunikacji.

### Liczba mówiących
Rodzina indoeuropejska wyróżnia się wśród języków świata największą liczbą mówiących, aczkolwiek wartość tę ciężko dokładniej określić. Według Ethnologue indoeuropejskimi jako językami ojczystymi posługuje się ok. 3,4 miliarda ludzi (czyli ponad 40% ludności świata). Zgodnie z ową publikacją do pięciu rodzin o największej liczbie rdzennych użytkowników zaliczają się:
| Lp. | Rodzina językowa   | Liczba mówiących językami ojczystymi | Odsetek ludności świata |
| --- | ------------------ | ------------------------------------ | ----------------------- |
| 1   | indoeuropejska     | 3,39 mld                             | 44,2%                   |
| 2   | chińsko-tybetańska | 1,47 mld                             | 19,2%                   |
| 3   | afroazjatycka      | 668 mln                              | 8,7%                    |
| 4   | nigero-kongijska   | 659 mln                              | 8,6%                    |
| 5   | austronezyjska     | 384 mln                              | 5,0%                    |

### Liczba języków
Dokładna liczba języków indoeuropejskich również jest trudna do ustalenia. Ethnologue w wydaniu z r. 2025 wymienia ich 455, natomiast w bazie Glottolog z poprzedniego roku wyszczególnionych zostało 586 języków rodziny (stanowią więc ok. 6–7% języków świata). Główną przyczyną takich rozbieżności jest brak precyzyjnych kryteriów pozwalających jednoznacznie stwierdzić, czy dana mowa jest odrębnym językiem, czy tylko jakąś odmianą (np. dialektem) innego. Ponadto w rozmaitych klasyfikacjach różnie traktowane są makrojęzyki i języki kreolskie, a w niektórych świadomie zostały pominięte (w rozmaitym zakresie) języki martwe. Niemniej jednak indoeuropejska rodzina językowa należy pod tym względem do kilku najliczniejszych:
| Lp. | Rodzina językowa   | Liczba języków | Liczba języków |
| Lp. | Rodzina językowa   | wg Ethnologue  | wg Glottolog   |
| --- | ------------------ | -------------- | -------------- |
| 1   | nigero-kongijska   | 1554           | 1410           |
| 2   | austronezyjska     | 1257           | 1274           |
| 3   | transnowogwinejska | 482            | 316            |
| 4   | chińsko-tybetańska | 462            | 514            |
| 5   | indoeuropejska     | 455            | 586            |
| 6   | afroazjatycka      | 391            | 381            |

## Klasyfikacja
Języki indoeuropejskie różnią się stopniem wzajemnego pokrewieństwa. Zgodnie z owym kryterium są one grupowane w odpowiednie zespoły języków spokrewnionych bliżej, wyróżniane na podstawie współdzielonych przez nie istotnych innowacji językowych – tego typu kategoryzacja nosi miano klasyfikacji genetycznej lub genealogicznej. W niniejszym artykule za podstawową jednostkę takiego wewnętrznego, genetycznego podziału rodziny przyjęto grupę językową. Inne uwzględnione kategorie, zgodne z taksonomią filogenetyczną zaproponowaną przez Alfreda Majewicza, to podrodzina – łącząca ściślej spokrewnione grupy w obrębie rodziny oraz podgrupa – obejmująca ściślej spokrewnione języki w obrębie grupy.

### Główne gałęzie
albańska
     bałtycka
     celtycka
     germańska
     helleńska
     romańska
     słowiańska
     indoaryjska
     irańska
     nuristańska
     ormiańska
Publikacje językoznawcze z XXI w. wyróżniają trzynaście indoeuropejskich grup językowych (w tym jedenaście współczesnych), często łączonych w dziesięć linii rozwojowych o różnych rangach. Rodzinę tę tworzą zatem następujące gałęzie – grupy (jeśli nie podano inaczej) i podrodziny języków:
- albańska;
- anatolijska†[b];
- bałtosłowiańska – podrodzina, którą stanowią dwie grupy,
  - bałtycka,
  - słowiańska;
- celtycka;
- germańska;
- helleńska (lub grecka[27][n]);
- indoirańska – podrodzina, którą stanowią trzy grupy,
  - indoaryjska,
  - irańska,
  - nuristańska;
- italska(†)[o] wraz z kontynuującą ją współcześnie romańską;
- ormiańska;
- tocharska†.

Ponadto do rodziny indoeuropejskiej należy pewna liczba słabo zaświadczonych, a w konsekwencji dokładniej niesklasyfikowanych języków starożytnych. Wśród nich znajdują się m.in. rozmaite języki paleobałkańskie, zgrupowane na podstawie kryterium geograficznego (używane dawniej na Bałkanach i niektórych sąsiednich obszarach), w tym dwa kompleksy językowe o bliżej nieokreślonym charakterze:
- ilirski†;
- tracki†.

Według jednej z hipotez właśnie z języka Ilirów wywodzi się gałąź albańska. Natomiast niektóre z pozostałych wymienionych indoeuropejskich grup filogenetycznych są często, na podstawie sugerowanego bliższego pokrewieństwa, łączone w kategorie wyższego rzędu – podrodziny (co zostało już uwzględnione w zaprezentowanym wyżej podziale):
- bałtosłowiańską – w skład której wchodzą języki bałtyckie i słowiańskie;
- indoirańską – z językami indoaryjskimi, irańskimi i nuristańskimi;

część językoznawców proponuje także:
- helleno-ormiańską (lub grecko-ormiańską[n]) – grupującą języki helleńskie i ormiańskie;
- italoceltycką – łączącą języki italskie i celtyckie.

Niekwestionowany status ma podrodzina indoirańska – bliskie pokrewieństwo grup wchodzących w jej skład jest bardzo dobrze udokumentowane, także dzięki niektórym źródłom historycznym. Niewiele mniejszą akceptacją cieszy się klasa języków bałtosłowiańskich, choć dawniej łączenie ich w jeden klad uważane czasem bywało za kontrowersyjne. Dużo sporów wywoływała proponowana gałąź italoceltycka, ale w XXI w. wiele publikacji głównego nurtu uznaje istnienie wspólnego taksonu obejmującego języki celtyckie oraz italskie. Z nieco większą rezerwą jest traktowana kategoria helleno-ormiańska, ale i ona ma swoich zwolenników.
Wreszcie sama grupa języków anatolijskich przeciwstawiana jest wszystkim pozostałym – stanowi ona bowiem najbardziej odrębną gałąź całego drzewa filogenetycznego rodziny. U jego podstaw są więc wyróżniane dwie pierwotne indoeuropejskie linie rozwojowe:
- anatolijska;
- nieanatolijska – obejmująca pozostałe grupy (określane łącznie jako indoeuropejskie właściwe[45], jądrowe[46], klasyczne[7] lub indo-tocharskie[47]).

Dawniej za najważniejszy i podstawowy podział indoeuropejskich uznawany był ich podział na języki kentum i satem, związany z różnicami w rozwoju niektórych głosek tylnojęzykowych. W późniejszych latach jednak, po zakwestionowaniu jego kladystycznego charakteru, a tym samym nienależnej wagi, stracił na znaczeniu.

### Podział języków
Istnieje wiele propozycji wewnętrznej klasyfikacji języków rodziny, różniących się schematem gałęzi niższego rzędu w obrębie poszczególnych grup. Poniższa klasyfikacja, z uwzględnieniem podziału na podgrupy, została oparta na dwóch pozycjach z końca XX w.:
- A Guide to the World's Languages Ruhlena (1991)[51] – oznaczoną w odpowiednich miejscach symbolem ʀ;
- Języki świata i ich klasyfikowanie Majewicza (1989)[52] – oznaczoną w odpowiednich miejscach symbolem ᴍ.

Za jej podstawę przyjęto systematykę filogenetyczną Ruhlena, którą następnie rozbudowano o wariantowe propozycje Majewicza. Całość uzupełniono o wybrane etnolekty figurujące w bazie Glottolog, a dodatkowo zaprezentowano nowszy podział grupy romańskiej.
| Gałąź językowa                  | Gałąź językowa                                                            | Główne języki                                                                                | Główne języki                                                                                |
| grupa                           | podgrupa                                                                  | współczesne                                                                                | wymarłe†                                                                                |
| ------------------------------- | ------------------------------------------------------------------------- | ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ | ----------------------------------------------------------------------------------------------------------------- |
| albańska                        | albańska                                                                  | albański (lub osobno arbaryjski, arwanicki, gegijski i toskijski)                                                  | —                                                                                |
| anatolijska†                    | ʀ luwijska† ᴍ luwi-licyjska†                                              | —                                                                                | hetycki, karyjski, licyjski, lidyjski, luwijski, milyjski, palajski, pizydyjski, sydetyjski                       |
| anatolijska†                    | odrębne języki† ʀ                                                         |                                                                                | hetycki, karyjski, licyjski, lidyjski, luwijski, milyjski, palajski, pizydyjski, sydetyjski                       |
| anatolijska†                    | hetycko-lidyjska†                                                         | —                                                                                | hetycki, karyjski, licyjski, lidyjski, luwijski, milyjski, palajski, pizydyjski, sydetyjski                       |
| bałtycka                        | wschodnia                                                                 | litewski, łotewski (w tym łatgalski)                                                                               | jaćwiński, kuroński, pruski, seloński, zemgalski                                                                  |
| bałtycka                        | zachodnia†                                                                | —                                                                                | jaćwiński, kuroński, pruski, seloński, zemgalski                                                                  |
| celtycka                        | kontynentalna† ʀ                                                          | —                                                                                | celtyberyjski, galatyjski, galijski, lepontyjski                                                                  |
| celtycka                        | wyspiarska ʀ                                                              |                                                                                | celtyberyjski, galatyjski, galijski, lepontyjski                                                                  |
| celtycka                        | brytańska                                                                 | bretoński, kornijski, walijski                                                                                | celtyberyjski, galatyjski, galijski, lepontyjski                                                                  |
| celtycka                        | goidelska                                                                 | irlandzki, manx, szkocki                                                                                | celtyberyjski, galatyjski, galijski, lepontyjski                                                                  |
| germańska                       | wschodnia†                                                                | —                                                                                | burgundzki, gocki, norn, staroangielski, staronordyjski, starosaksoński, staro-wysoko-niemiecki, wandalski        |
| germańska                       | zachodnia                                                                 | afrikaans, angielski, dolnoniemiecki, fryzyjski, jidysz, luksemburski, niderlandzki, niemiecki                     | burgundzki, gocki, norn, staroangielski, staronordyjski, starosaksoński, staro-wysoko-niemiecki, wandalski        |
| germańska                       | północna                                                                  | duński, farerski, islandzki, norweski (lub bokmål i nynorsk), szwedzki                                             | burgundzki, gocki, norn, staroangielski, staronordyjski, starosaksoński, staro-wysoko-niemiecki, wandalski        |
| helleńska                       | helleńska                                                                 | grecki                                                                                | greka klasyczna, jewanik, mykeński, staromacedoński                                                               |
| indoaryjska                     | romska                                                                    | romski                                                                                | pali(†) (zachowany w liturgii), sanskryt klasyczny(†) (zachowany w liturgii), prakryty (różne), sanskryt wedyjski |
| indoaryjska                     | syngalesko-malediwska                                                     | malediwski, syngaleski                                                                                | pali(†) (zachowany w liturgii), sanskryt klasyczny(†) (zachowany w liturgii), prakryty (różne), sanskryt wedyjski |
| indoaryjska                     | północna ʀ                                                                |                                                                                | pali(†) (zachowany w liturgii), sanskryt klasyczny(†) (zachowany w liturgii), prakryty (różne), sanskryt wedyjski |
| indoaryjska                     | wschodnia                                                                 | asamski, bengalski, bhodźpuri, bihari, bisznuprija-manipuri, konkani, marathi, orija                               | pali(†) (zachowany w liturgii), sanskryt klasyczny(†) (zachowany w liturgii), prakryty (różne), sanskryt wedyjski |
| indoaryjska                     | ʀ wschodnio-środkowa ᴍ północna                                           | dogri, garhwali, kumauni, nepalski (w tym doteli)                                                                  | pali(†) (zachowany w liturgii), sanskryt klasyczny(†) (zachowany w liturgii), prakryty (różne), sanskryt wedyjski |
| indoaryjska                     | centralna                                                                 | bhili, gudźarati, hindi, marwari (w tym merwari, mewari i in.), pendżabski, radżastani (w tym malwi i in.), urdu   | pali(†) (zachowany w liturgii), sanskryt klasyczny(†) (zachowany w liturgii), prakryty (różne), sanskryt wedyjski |
| indoaryjska                     | ʀ zachodnia ᴍ północno-zachodnia                                          | kaććhi, lahnda (w tym jakati, saraiki, zachodniopendżabski i in.), sindhi                                          | pali(†) (zachowany w liturgii), sanskryt klasyczny(†) (zachowany w liturgii), prakryty (różne), sanskryt wedyjski |
| indoaryjska                     | dardyjska                                                                 | baszkarik, kaszmirski, khowar, szina                                                                               | pali(†) (zachowany w liturgii), sanskryt klasyczny(†) (zachowany w liturgii), prakryty (różne), sanskryt wedyjski |
| indoaryjska                     | odrębne języki(†) ʀ                                                       | —                                                                                | pali(†) (zachowany w liturgii), sanskryt klasyczny(†) (zachowany w liturgii), prakryty (różne), sanskryt wedyjski |
| irańska                         | wschodnia ʀ                                                               | wschodnia ʀ                                                                                | awestyjski, baktryjski, chorezmijski, pahlawi, partyjski, scytyjski, sogdyjski, staroperski                       |
| irańska                         | północno-wschodnia                                                        | jagnobijski, osetyjski                                                                                | awestyjski, baktryjski, chorezmijski, pahlawi, partyjski, scytyjski, sogdyjski, staroperski                       |
| irańska                         | południowo-wschodnia                                                      | iszkaszmi, jazgulamski, mundżański, paszto, szugnański, wachański                                                  | awestyjski, baktryjski, chorezmijski, pahlawi, partyjski, scytyjski, sogdyjski, staroperski                       |
| irańska                         | zachodnia ʀ                                                               |                                                                                | awestyjski, baktryjski, chorezmijski, pahlawi, partyjski, scytyjski, sogdyjski, staroperski                       |
| irańska                         | północno-zachodnia                                                        | beludżi, giliański, kurdyjski (lub osobno kurmandżi, południowokurdyjski i sorani), mazanderański, semnani, zazaki | awestyjski, baktryjski, chorezmijski, pahlawi, partyjski, scytyjski, sogdyjski, staroperski                       |
| irańska                         | południowo-zachodnia                                                      | bachtiarski, baszkardi, luri, perski (w tym dari i tadżycki), tacki                                                | awestyjski, baktryjski, chorezmijski, pahlawi, partyjski, scytyjski, sogdyjski, staroperski                       |
| italska(†) (z romańską)         | oskijsko-umbryjska†                                                       | —                                                                                | łacina(†) (zachowana w liturgii i nauce), faliskijski, oskijski, umbryjski                                        |
| italska(†) (z romańską)         | latynofaliska(†)                                                          | —                                                                                | łacina(†) (zachowana w liturgii i nauce), faliskijski, oskijski, umbryjski                                        |
| italska(†) (z romańską)         | poniżej języki romańskie, wywodzące się z latynofaliskiej łaciny ludowej† |                                                                                |                                                                                |
| italska(†) (z romańską)         | sardyńska ʀ                                                               | korsykański, sardyński (lub osobno gallurski, kampidański, logudorski i sassarski)                                 | dalmatyński                                                                                |
| italska(†) (z romańską)         | kontynentalna ʀ                                                           |                                                                                | dalmatyński                                                                                |
| italska(†) (z romańską)         | ʀ wschodnia ᴍ bałkańska                                                   | rumuński (w tym arumuński, istrorumuński i meglenorumuński)                                                        | dalmatyński                                                                                |
| italska(†) (z romańską)         | italoromańska                                                             | neapolitański, sycylijski, włoski                                                                                | dalmatyński                                                                                |
| italska(†) (z romańską)         | retoromańska                                                              | friulski, ladyński, romansz                                                                                | dalmatyński                                                                                |
| italska(†) (z romańską)         | galloromańska                                                             | francuski, franko-prowansalski, pikardyjski, prowansalski                                                          | dalmatyński                                                                                |
| italska(†) (z romańską)         | iberoromańska                                                             | galicyjski, hiszpański, kataloński, portugalski                                                                    | dalmatyński                                                                                |
| nuristańska                     | nuristańska                                                               | aszkun, kalasza-ala, kati, tregami, wasi-weri                                                                      | —                                                                                |
| ormiańska                       | ormiańska                                                                 | ormiański (lub osobno wschodnioormiański i zachodnioormiański)                                                     | grabar(†) (zachowany w liturgii)                                                                                |
| słowiańska                      | wschodnia                                                                 | białoruski, rosyjski, rusiński, ukraiński                                                                          | połabski, staro-cerkiewno-słowiański, staroruski                                                                  |
| słowiańska                      | zachodnia                                                                 | czeski, dolnołużycki, górnołużycki, kaszubski, polski, słowacki                                                    | połabski, staro-cerkiewno-słowiański, staroruski                                                                  |
| słowiańska                      | południowa                                                                | bułgarski, macedoński, serbsko-chorwacki (lub osobno bośniacki, chorwacki, czarnogórski i serbski), słoweński      | połabski, staro-cerkiewno-słowiański, staroruski                                                                  |
| tocharska†                      | tocharska†                                                                | —                                                                                | tocharski A, tocharski B                                                                                |
|                                 |                                                                           |                                                                                |                                                                                |
| Gałąź językowa (nowszy podział) | Gałąź językowa (nowszy podział)                                           | Wybrane języki współczesne                                                                                | Wybrane języki współczesne                                                                                |
| grupa                           | podgrupa                                                                  | Wybrane języki współczesne                                                                                | Wybrane języki współczesne                                                                                |
| romańska                        | południowa                                                                | korsykański, sardyński                                                                                | korsykański, sardyński                                                                                |
| romańska                        | wschodnia                                                                 | arumuński, istrorumuński, meglenorumuński, rumuński                                                                | arumuński, istrorumuński, meglenorumuński, rumuński                                                               |
| romańska                        | italo-zachodnia                                                           | francuski, hiszpański, kataloński, oksytański, portugalski, sycylijski, włoski                                     | francuski, hiszpański, kataloński, oksytański, portugalski, sycylijski, włoski                                    |

W nowszych klasyfikacjach grupa romańska jest dzielona na trzy podgrupy (tak jak w tabeli wyżej), w tym italo-zachodnią, która na niższych poziomach obejmuje większość tradycyjnie wyróżnianych gałęzi (z uwzględnieniem nowo wyodrębnionej klasy języków gallo-italskich – z lombardzkim czy piemonckim – oraz osobno języka aragońskiego). Z kolei w grupie anatolijskiej, w miejsce dawniejszych hetycko-lidyjskiej i luwijskiej, bywają wyróżniane podgrupy hetycka oraz luwijsko-lidyjska. Natomiast dużo bardziej skomplikowane podziały filogenetyczne proponowane są dla grup podrodziny indoirańskiej (w szczególności indoaryjskiej oraz irańskiej).
W niektórych źródłach można spotkać się z innego typu klasyfikacją języków indoaryjskich, opartą na chronologii ich rozwoju historycznego. Zgodnie z owym kryterium wyróżniane są języki:
- staroindyjskie – sanskryt wedyjski†, sanskryt klasyczny(†) oraz ich odmiany;
- średnioindyjskie – pali(†) i inne różne tzw. prakryty†;
- nowoindyjskie – języki późniejsze, w tym współczesne.

Podobnie bywa w przypadku języków irańskich, dzielonych pod tym względem na:
- staroirańskie – m.in. awestyjski†, scytyjski† i staroperski†;
- średnioirańskie – m.in. baktryjski†, chorezmijski†, partyjski†, sogdyjski† i średnioperski†;
- nowoirańskie – analogicznie, późniejsze i współczesne języki.

Problematyczną kwestią jest status niektórych etnolektów, które ze względów etnicznych, religijnych czy politycznych bywają uznawane za odrębne warianty tej samej mowy. Standard ISO 639-3 definiuje ich grupy jako makrojęzyki. Do makrojęzyków indoeuropejskich zaliczono: albański, beludżi, dogri, jidysz, konkani, kurdyjski, lahnda, łotewski, marwari, nepalski, norweski, orija, paszto, perski, radżastani, romski, sardyński, serbsko-chorwacki i zazaki. Poszczególne odmiany tych ostatnich mają w nowszych klasyfikacjach rangę osobnych, pełnoprawnych języków.
Ponadto pewne indoeuropejskie byty językowe mają charakter kontinuum dialektalnego – tak jak m.in. języki zachodnioromańskie (obejmujące języki romańskie bez podgrupy wschodniej) czy w zasadzie cała grupa indoaryjska. Różnice między nimi następują nie skokowo, lecz płynnie narastając wraz z przemieszczaniem się po obejmowanych przez nie terenach; ciężko jest zatem określić, gdzie kończy się dany język, a zaczyna inny.

### Języki niesklasyfikowane
W skład indoeuropejskich wchodzą również pewne bliżej niesklasyfikowane języki dawne. W większości znane są one jedynie z niewielkiej liczby źródeł pisanych, a w niektórych przypadkach wyłącznie z nazw miejscowych lub imion; ich pozycja w obrębie rodziny jest więc przedmiotem wielu spekulacji oraz kontrowersji.
     wenetyjski
     ilirski(e)
     peoński
     mesapijski
     dacki
     tracki
     frygijski
     grecki (klasyczny)
     luzytański
     elymijski
     sykulski
     liguryjski ?
     północnopiceński ?
(? – niepewny status)
Do tych, których stanowiska filogenetyczne nie zostały sprecyzowane należą przede wszystkim rozmaite języki paleobałkańskie. Terminem tym określany jest zbiór różnorodnych etnolektów, używanych w starożytności głównie na terenach Bałkanów, a częściowo także w Azji Mniejszej oraz Italii. Zaliczały się do nich m.in.:
- dacki† (lub gecki[y]);
- frygijski†;
- ilirski†;
- liburnijski†;
- mesapijski†;
- myzyjski†;
- panoński†;
- peoński†;
- tracki†;
- wenetyjski†.

Dacki i tracki wchodziły w skład kompleksu trackiego, będącego zespołem dialektów jednego lub większej liczby języków. Dacki bywa uważany za bliski trackiemu lub za jego odmianę, choć Glottolog klasyfikuje oba jako odrębne języki o nieustalonej pozycji. Sam tracki dawniej łączono z ormiańskim w kategorię języków tracko-ormiańskich, do której zaliczano również frygijski. Ten ostatni przypisywany jest w nowszych publikacjach do grupy helleńskiej lub do większej klasy grecko-frygijskiej, jako jego dialekt zaś sklasyfikowano myzyjski.
Z kolei ilirski, mesapijski, panoński i (z reguły) peoński są zaliczane do kompleksu ilirskiego; także w tym przypadku nie wiadomo, czy tworzony on był przez dialekty jednego języka, czy też większej ich liczby. Osobnym językiem mógł być panoński, aczkolwiek utożsamiano go również z samym ilirskim. Podobnie mesapijski jest uważany albo za samodzielny, odrębny od ilirskich język, albo za ich dialekt. Z mowy Ilirów według jednej z hipotez wywodzi się albański. Wreszcie wenetyjski, który umieszczany bywa w grupie italskiej jako jej odrębna gałąź, a dodatkowo jest proponowane jego pokrewieństwo z liburnijskim.
Paleobałkański obszar językowy dopełniały dawne stadia rozwojowe greckiego, a ponadto staromacedoński† oraz pelazgijski†. Dwa pierwsze nie sprawiają jednak trudności w klasyfikacji i umieszczane są w grupie helleńskiej – bądź jako języki siostrzane, bądź też staromacedoński bywa uznawany za dialekt starożytnej greki†. Rozważano również miejsce przedgreckiego języka pelazgijskiego, lecz dotychczasowe próby udowodnienia jego indoeuropejskiego charakteru kończyły się porażką.
Natomiast spoza areału paleobałkańskiego do indoeuropejskich zaliczane są m.in. takie dawne języki jak:
- elymijski† – nieustalona pozycja w rodzinie, choć niektóre występujące w nim formy gramatyczne przypominają te w językach italskich[85];
- kimmeryjski† – zachowane imiona Kimmerów sugerują jego irański charakter, aczkolwiek mógł być również spokrewniony z trackim lub z praormiańskim†[86];
- luzytański† – wykazuje pewne podobieństwa zarówno z celtyckimi, jak i z italskimi, jest więc łączony z którąś z tych grup[87];
- piktyjski† – bywa umieszczany wśród celtyckich[88], dawniej zaś klasyfikowano go jako inny indoeuropejski lub nawet nieindoeuropejski, pojawiały się też teorie o istnieniu dwóch różnych języków piktyjskich (jeden celtycki, drugi przedindoeuropejski)[89];
- sykulski† – wiązany z grupą italską[90],

a czasami także te, których przynależność do rodziny bywa kwestionowana, choć niewykluczona:
- liguryjski†[aa] – nieustalona pozycja wśród języków świata[91], aczkolwiek wydaje się, że uległ on dość wczesnej celtycyzacji[92];
- północnopiceński† – podobnie nieznana pozycja, choć zauważono, że występujące w nim pewne zbitki spółgłoskowe są charakterystyczne dla języków indoeuropejskich[93].

### Języki kreolskie
Sporną kwestię w systematyce filogenetycznej rodziny stanowią języki kreolskie. Są to języki mieszane, powstałe na bazie – w tym przypadku – mowy indoeuropejskich kolonizatorów oraz z dużym udziałem języków lokalnych. Kreole traktowane bywają w różny sposób:
- w klasyfikacji Ethnologue stanowią odrębny typ języka i nie należą do żadnych rodzin językowych[17];
- w klasyfikacji Majewicza odpowiednie języki kreolskie zaliczone zostały w poczet indoeuropejskich, choć tylko jako osobny zbiór w ich obrębie[18];
- w klasyfikacji Glottolog uznano je za pełnoprawne języki rodziny i przypisano do poszczególnych grup filogenetycznych w zależności od języka bazowego[7].

Do indoeuropejskich kreoli należą m.in.:
- na bazie afrikaans – oorlans;
- na bazie angielskiego – bislama, jamajski, kreolski Belize, kreolski gujański, krio, norfolski, pidżyn hawajski, pidżyn kameruński, pidżyn nigeryjski, pijin, sranan tongo, tok pisin;
- na bazie asamskiego – naga;
- na bazie francuskiego – antylski, kreolski Gujany Francuskiej, kreolski haitański, kreolski luizjański, kreolski Reunionu, kreolski seszelski, morisyen;
- na bazie hindi – hindi andamańskie;
- na bazie hiszpańskiego – chavacano;
- na bazie niderlandzkiego – javindo, negerhollands†;
- na bazie niemieckiego – unserdeutsch;
- na bazie portugalskiego – kabuverdianu, kreolski Gwinei Bissau, kreolski molukański, kreolski Wysp Świętego Tomasza i Książęcej;
- na bazie języków regionu iberyjskiego – papiamento.

Niektóre z nich mają oficjalny status urzędowy.

## Przegląd grup językowych
Przedstawione niżej informacje dotyczące obszarów występowania poszczególnych grup, należących do nich języków oraz używanych przez te ostatnie rodzajów pisma stanowią wiedzę ogólną, weryfikowalną w licznych publikacjach. Wartości określające łączną liczbę osób mówiących językami poszczególnych gałęzi dotyczą wyłącznie języków ojczystych i zostały oparte na danych z następujących źródeł:
- internetowej wersji Encyklopedii Britannica, pochodzących z różnych lat[96] – poprzedzonych w odpowiednich miejscach symbolem ʙ;
- Concise Encyclopedia of Languages of the World, opracowanych w 2006 r.[97] – poprzedzonych w odpowiednich miejscach symbolem ᴄ;
- Indogermanisch. Vollständige Klassifikation mit Sprecherzahlen, aktualizowanych w 2010 r.[98] – poprzedzonych w odpowiednich miejscach symbolem ᴋ,

aczkolwiek z uwagi na zmieniającą się liczebność populacji mają one charakter wyłącznie szacunkowy.
Języki albańskie
Według podręcznikowego ujęcia należy do nich jedynie język albański, występujący w dwóch zróżnicowanych odmianach: gegijskiej i toskijskiej. W nowszych klasyfikacjach, traktujących jego odmiany i dialekty jako odrębne mowy, wyróżniane są cztery języki albańskie. Są one używane przez ok. 6–7 mln osób [ᴄ 6,5 mln; ᴋ 7 mln] głównie w Albanii, Kosowie i zachodniej Macedonii. Albańskojęzyczne enklawy istnieją też w południowej części Włoch (etnolekt arbaryjski) i w Grecji (arwanicki). Jedna z najmłodszych grup indoeuropejskich pod względem źródeł historycznych, zaświadczona w piśmie dopiero od XV w. Przedmiotem spekulacji są jej związki ze starożytnymi językami bądź dialektami ilirskimi – według niektórych badaczy właśnie z mowy Ilirów wywodzi się późniejszy albański. Uległ on znaczącym wpływom języków sąsiednich, z którymi tworzy bałkańską ligę językową. Albańska gramatyka wyróżnia się rozbudowanym systemem czasownikowym, na który składa się m.in. osiem czasów i sześć trybów – w tym optativus (tryb życzący – „oby…”, „niech…”) czy admirativus (tryb wyrażający czynność nagłą i nieoczekiwaną).
Języki anatolijskie
     lidyjski
     karyjski
     sydetyjski
     licyjski
     palajski
     hetycki
     luwijski
     pizydyjski
Wymarła grupa starożytnych języków używanych w Anatolii na terenach dzisiejszej Turcji, bardzo archaiczna i najbardziej odrębna filogenetycznie gałąź indoeuropejska. Należał do niej m.in. hetycki†, najstarszy znany w piśmie indoeuropejski język – odkryte zostały teksty hetyckojęzyczne datowane na XVII w. p.n.e., a nazwy własne znaleziono nawet w zapiskach staroasyryjskich z XX w. p.n.e. Ma on istotne znaczenie dla badań nad rozwojem rodziny, gdyż zachował ślady dwóch praindoeuropejskich głosek krtaniowych. Podobnie jak inne starsze języki tej grupy – luwijski† i palajski† – do zapisu stosował pismo klinowe. Nowsze języki anatolijskie, jak licyjski† czy lidyjski†, znane są jeszcze z początków naszej ery. Gramatyczna kategoria rodzaju była oparta na żywotności – wyróżniano rodzaj żywotny (osobowy) i nieżywotny (przedmiotowy); w sferze fonetycznej zaś gałąź anatolijską cechował stosunkowo ubogi zasób samogłosek.
Języki bałtyckie
Współcześnie należą do nich dwa blisko spokrewnione języki z podgrupy wschodniobałtyckiej – litewski i łotewski – w tym ich pewne dosyć zróżnicowane dialekty, czasem uznawane nawet za odrębne mowy. Używane łącznie przez kilka milionów osób [ʙ ok. 4,9 mln; ᴄ ok. 4,4 mln; ᴋ 6,2 mln] na obszarach położonych nad południowo-wschodnią częścią Morza Bałtyckiego. Oba znane w piśmie dopiero od XVI w.; najstarszy zaś bałtojęzyczny tekst (z XIV w.) pochodzi z wymarłego języka pruskiego†, należącego do innej podgrupy – zachodniobałtyckiej†. Język litewski ma bardzo konserwatywny charakter, mniej archaicznych cech występuje natomiast w łotewskim. Zarówno ten pierwszy, jak i drugi utrzymały siedem przypadków gramatycznych (identycznych jak w polszczyźnie), utraciły natomiast rodzaj nijaki. Ta ostatnia kategoria istniała w pruskim, który zachował jeszcze więcej archaizmów niż litewski. W okresie bałtosłowiańskiej wspólnoty językowej bałtyckie wraz ze słowiańskimi wykształciły podobny system akcentu wyrazowego oraz złożoną odmianę przymiotnika.
Języki celtyckie
W starożytności szeroko rozpowszechnione w Europie, a dotarły nawet do Azji Mniejszej (język galatyjski†). Współcześnie w zaniku, kilkoma należącymi do nich językami mówi około miliona osób [ᴄ ok. 1 mln; ᴋ 1,2 mln] na Wyspach Brytyjskich i w Bretanii. Najstarszym zaświadczonym w piśmie językiem gałęzi celtyckiej (od VI w. p.n.e.) jest lepontyjski†. Ich wewnętrzna klasyfikacja filogenetyczna budzi spory językoznawców; często dzielone są pseudogeograficznie na kontynentalne† (np. galijski† czy celtyberyjski†) i wyspiarskie. Do tych ostatnich należą wszystkie istniejące w XXI w. języki grupy, takie jak bretoński, irlandzki, szkocki czy walijski. Alternatywnym podziałem jest podział fonetyczny na języki P-celtyckie i Q-celtyckie – oparty na różnej ewolucji praceltyckiej† głoski *kʷ – który nie pokrywa się z klasyfikacją geograficzną. Z reguły używają rzadkiego jak na rodzinę indoeuropejską szyku wyrazów typu VSO, z orzeczeniem na początku zdania. Charakterystycznymi zjawiskami fonetycznymi w nowożytnych językach celtyckich są, w szczególności na początku słów, lenicja (osłabienie głoski) i nazalizacja (unosowienie). Postępuje także zanik deklinacji – wymarłe języki kontynentalne (zwłaszcza celtyberyjski) były pod tym względem dużo bardziej archaiczne.
Języki germańskie
     scots
     angielski
     fryzyjski
     niderlandzki
     dolnoniemiecki
     niemiecki
     islandzki
     farerski
     norweski
     duński
     szwedzki
Liczna pod względem użytkowników grupa w Europie Zachodniej, Północnej i Środkowej, wielu krajach Ameryki, w Australii oraz Oceanii; ok. 500–600 mln mówiących [ᴄ pow. 550 mln; ᴋ 500 mln]. Do germańskich należą m.in. angielski (język o zasięgu ogólnoświatowym), niemiecki, języki skandynawskie, niderlandzki czy wywodzący się z tego ostatniego jedyny w rodzinie rdzenny nowożytny język Afryki – afrikaans. Najstarsza znana inskrypcja germańska, zapisana runami, pochodzi z II w. n.e. Typowymi zmianami fonetycznymi we wczesnym okresie rozwojowym gałęzi były przesuwki spółgłoskowe (prawo Grimma), zmieniające wymowę niektórych głosek. Języki germańskie wykształciły rodzajnik oraz dwa typy czasowników: mocne (z zachowanym przegłosem indoeuropejskim, tzw. ablautem) i słabe (odmieniające się regularnie); występuje również specyficzny dla tej grupy przegłos zwany umlautem. Wyróżniają się znaczącym (około jednej trzeciej) odsetkiem wyrazów o nieustalonym, przedindoeuropejskim pochodzeniu.
Języki helleńskie
W podręcznikowym ujęciu jest do nich zaliczany jedynie język grecki (ogólny termin obejmujący różne odmiany i stadia rozwojowe), którym mówi kilkanaście milionów osób [ᴄ ok. 14 mln; ᴋ 12,3 mln] w Grecji i na Cyprze. Nowsze klasyfikacje wyróżniają od kilku do kilkunastu odrębnych (w tym martwych) języków helleńskich. Druga najstarsza grupa indoeuropejska pod względem zabytków językowych – najwcześniejsze teksty w języku mykeńskim†, zapisane pismem linearnym B, są datowane na ok. 1400 r. p.n.e. Po epoce greki klasycznej† dominującą rolę odgrywał mówiony standard koine† (oparty głównie na dialekcie attyckim†), z którego powstała greka współczesna, zwana językiem nowogreckim. Nowogrecki utracił bezokolicznik, zyskał z kolei czas przyszły z czasownikiem posiłkowym „chcieć” oraz, jak w germańskich i romańskich, perfectum z „mieć”. W użyciu alfabet grecki.
Języki indoaryjskie
Największa grupa zarówno pod względem liczby języków, jak i liczby mówiących (być może nawet powyżej miliarda użytkowników [ʙ pow. 800 mln; ᴄ pow. 700 mln; ᴋ 1350 mln]), używana głównie na subkontynencie indyjskim. Do indoaryjskich należą m.in. hindi i urdu, bengalski, marathi czy lahnda. Zaliczają się do nich również języki romskie, używane w Europie, a także hindi fidżyjskie na Fidżi. Najstarsze fragmenty indyjskich tekstów literackich w sanskrycie wedyjskim, choć spisane wiele wieków później, mogły powstać nawet 1500 lat p.n.e. W wielu językach nowoindyjskich istnieją jedynie dwa przypadki gramatyczne – używany wraz z poimkami przypadek zależny (niemianownikowy) oraz niezależny, samodzielny; natomiast w skład zasobów fonetycznych bardzo często wchodzą spółgłoski retrofleksyjne oraz zwarte dźwięczne przydechowe. W części z nich – podobnie jak w niektórych językach pozostałych grup podrodziny indoirańskiej – wykształciły się pewne konstrukcje ergatywne. Indoaryjskie posługują się dużą liczbą indyjskich alfabetów sylabicznych, z których najpowszechniej używanym jest dewanagari. Ponadto takie języki jak np. urdu, sindhi, a czasami też pendżabski stosują pismo arabskie.
Języki irańskie
Grupa z terenów głównie Bliskiego Wschodu, a także Afganistanu, Tadżykistanu oraz zachodniego Pakistanu; należącymi do niej językami mówi ok. 150–200 mln osób [ʙ 150–200 mln; ᴋ 150 mln]. Największym językiem gałęzi irańskiej jest perski, mniejsze to m.in. paszto, kurdyjski czy beludżi. Irańskojęzyczna enklawa istnieje też na pograniczu Rosji i Gruzji (język osetyjski). Współcześnie wiele języków tej grupy do zapisu używa alfabetu perskiego. Fragmenty najstarszego irańskiego tekstu literackiego, Awesty, są datowane na ok. 1000–800 lat p.n.e. Użyty w nim język (zwany awestyjskim) miał bardzo archaiczny charakter, zbliżony do języka indoaryjskiej Rygwedy. W niektórych językach nowoirańskich istnieje wykładnik dołączany do obiektu posiadania w konstrukcjach dzierżawczych – tzw. izafet. Zauważalna jest tendencja do zaniku rodzaju nijakiego oraz starej deklinacji – dawny system przypadków został powszechnie zastąpiony systemem form wykorzystujących prepozycje i postpozycje.
Języki italskie (wraz z romańskimi)
     umbryjski
     południowopiceński
     sabiński
     faliskijski
     łacina
     dial. środkowoitalskie
     wolski
     oskijski
     sykulski ?
(? – niepewny status)
Starożytna grupa wymarłych języków z terenów historycznej Italii; najstarsza italskojęzyczna inskrypcja pochodzi z ok. I połowy VII w. p.n.e. Z wyjątkiem łacińskiego(†) języki italskie – wśród nich m.in. faliskijski†, oskijski† czy umbryjski† – wyszły z użycia w początkach n.e. Cechowały się archaiczną fleksją oraz postpozycyjnym (po określanym wyrazie) występowaniem przymiotnika. Używana w mowie potoczna odmiana łaciny – zwana łaciną ludową† – dała początek całej grupie języków współczesnych, którą tworzą języki romańskie. Mówi nimi ok. 800–900 mln osób [ʙ 920 mln; ᴋ 800 mln] głównie w Europie Zachodniej, Południowej oraz w obu Amerykach. Należą do nich przede wszystkim takie zachodnie języki jak hiszpański, francuski, portugalski i włoski, a także wschodnioeuropejski język rumuński. Romańskie charakteryzują się analityczną strukturą zdania (i związanym z tym występowaniem rodzajnika), zanikiem rodzaju nijakiego, a w sferze fonetycznej bogatym zasobem samogłosek.
Języki nuristańskie
Niewielka grupa kilku języków używanych łącznie przez kilkadziesiąt do stu tysięcy osób [ʙ pow. 100 tys.; ᴋ 30 tys.] w regionie Hindukuszu na pograniczu Afganistanu i Pakistanu, stanowiąca odrębną gałąź podrodziny indoirańskiej. Nie wykształciły tradycji literackiej; znane badaczom dopiero od dziewiętnastego stulecia. Specyfiką języków nuristańskich jest ich nietypowy i wyrafinowany system wyrażania orientacji w przestrzeni oraz określania kierunków ruchu, pod względem fonetycznym zaś cechują się mnogością spółgłosek retrofleksyjnych.
Języki ormiańskie
Zgodnie z podręcznikowym ujęciem jedyny istniejący do dziś język, ormiański. Nowsze klasyfikacje traktują jego odmianę zachodnioormiańską jako język odrębny. Mówi nimi niecałe 7 mln osób [ʙ, ᴋ 6,7 mln] głównie w Armenii i Górskim Karabachu. Zaświadczone w piśmie od V w. n.e. (język ormiański klasyczny(†)), ich system fonetyczny uległ silnym przekształceniom i nawet rdzennie indoeuropejskie wyrazy często nie przypominają swoich odpowiedników w innych gałęziach rodziny. Brak rodzaju gramatycznego, odmiana przymiotnika stopniowo ulega zanikowi, natomiast posiadanie jest wyrażane z użyciem przyrostków dzierżawczych. W starszej literaturze językoznawczej z ormiańskim wiązane bywały wymarłe języki bądź dialekty trackie (jako grupa tracko-ormiańska). W użyciu alfabet ormiański.
Języki słowiańskie
Występują na terenach Europy Środkowej i Wschodniej, na Bałkanach oraz w Azji Północnej, mają ponad 300 mln użytkowników [ʙ 315 mln; ᴋ 325 mln]. Najstarsze teksty pochodzą z IX w. z języka staro-cerkiewno-słowiańskiego†. Największym językiem grupy jest rosyjski, wśród mniejszych znajdują się m.in. polski, ukraiński, serbsko-chorwacki (starszy termin) czy czeski. Języki słowiańskie do zapisu używają alfabetu łacińskiego (zachodniosłowiańskie), cyrylicy (wschodniosłowiańskie) lub też obu (południowosłowiańskie). Wiele z nich zachowało bardzo rozbudowaną odmianę wyrazów – np. siedem (lub sześć, bez wołacza) przypadków gramatycznych – wyjątkiem jest gałąź bułgarsko-macedońska, gdzie pod wpływem bałkańskiej ligi językowej nastąpił praktycznie całkowity zanik deklinacji. Charakterystyczne dla słowiańszczyzny jest leksykalne rozróżnianie aspektu za pomocą odrębnych czasowników niedokonanych i dokonanych. W wielu językach tej grupy występują sonanty (spółgłoski tworzące sylabę), liczne są różne konstrukcje z użyciem imiesłowów, a czas teraźniejszy bywa często wykorzystywany także do opisywania przyszłości.
Języki tocharskie
Dwa (określane jako A oraz B), a być może trzy (analogicznie: C) wymarłe języki z zachodniego pogranicza współczesnych Chin; najstarsze zabytki piśmiennictwa pochodzą z ok. V w. z tocharskiego B. Znane głównie z manuskryptów odkrytych na przełomie XIX i XX w., zapisanych w jednym z indyjskich systemów pisma, i datowanych na VI–VIII w. n.e. Pod względem fonologicznym należały do języków kentum, co było wyjątkiem we wschodniej części indoeuropejskiego obszaru językowego. Charakteryzowały się całkowitym brakiem spółgłosek dźwięcznych, brakiem czasownika „mieć”, występowaniem przyrostków dzierżawczych oraz rozbudowanym systemem liczby gramatycznej, w którym znajdowały się m.in. liczba podwójna, liczba parzysta, a w tocharskim B również liczba zbiorowa (o znaczeniu dystrybutywnym).

## Przegląd języków
| Klasyfikacja         | Liczba wyróżnianych języków | Liczba wyróżnianych języków | Liczba wyróżnianych języków | Liczba wyróżnianych języków | Liczba wyróżnianych języków | Liczba wyróżnianych języków | Liczba wyróżnianych języków | Liczba wyróżnianych języków | Liczba wyróżnianych języków | Liczba wyróżnianych języków | Liczba wyróżnianych języków | Liczba wyróżnianych języków | Liczba wyróżnianych języków | Liczba wyróżnianych języków | Suma |
| Klasyfikacja         | alb.                        | anat.                       | bałt.                       | celt.                       | germ.                       | helleń.                     | indoar.                     | irań.                       | ital.                       | nurist.                     | orm.                        | słow.                       | toch.                       | inne                        | Suma |
| -------------------- | --------------------------- | --------------------------- | --------------------------- | --------------------------- | --------------------------- | --------------------------- | --------------------------- | --------------------------- | --------------------------- | --------------------------- | --------------------------- | --------------------------- | --------------------------- | --------------------------- | ---- |
| A. Majewicz (1989)   | 1                           | 8                           | 8                           | 10                          | 23                          | 4                           | 40                          | 50                          | 42                          | 23                          | 8                           | 19                          | 2                           | 42                          | 280  |
| M. Ruhlen (1991)     | 1                           | 5                           | 3                           | 7                           | 16                          | 3                           | 49                          | 49                          | 23                          | 5                           | 2                           | 15                          | 2                           | —                           | 180  |
| E. Kausen (2010)     | 1                           | 8                           | 4                           | 12                          | 17                          | 1                           | 122                         | 60                          | 22                          | 6                           | 1                           | 21                          | 2                           | 7                           | 284  |
| Glottolog 5.1 (2024) | 4                           | 10                          | 2                           | 15                          | 106                         | 13                          | 220                         | 96                          | 86                          | 5                           | 3                           | 20                          | 2                           | 4                           | 586  |
| Ethnologue 28 (2025) | 4                           | —                           | 7                           | 6                           | 49                          | 6                           | 221                         | 84                          | 45                          | 6                           | 2                           | 24                          | —                           | 1                           | 455  |

### Języki najczęściej używane
Liczba osób posługujących się poszczególnymi językami rodziny jest trudna do sprecyzowania. Piętnaście – pod względem łącznej liczby mówiących – najczęściej używanych w pierwszej połowie lat 20. XXI w. języków indoeuropejskich (z pominięciem języków typu kreolskiego) przedstawiono w poniższej tabeli. Zawarte w niej dane opublikowane zostały w Ethnologue w 2025 r.
| Lp. | Język indoeuropejski    | Grupa językowa | Liczba mówiących | Liczba mówiących |
| Lp. | Język indoeuropejski    | Grupa językowa | rodzima          | łączna           |
| --- | ----------------------- | -------------- | ---------------- | ---------------- |
| 1   | angielski               | germańska      | 390              | ~1500            |
| 2   | hindi                   | indoaryjska    | 345              | 609,1            |
| 3   | hiszpański              | romańska       | 484              | 558,5            |
| 4   | francuski               | romańska       | 74               | 311,9            |
| 5   | bengalski               | indoaryjska    | 242              | 284,3            |
| 6   | portugalski             | romańska       | 250              | 266,6            |
| 7   | rosyjski                | słowiańska     | 145              | 253,4            |
| 8   | urdu                    | indoaryjska    | 78               | 246,0            |
| 9   | niemiecki (standardowy) | germańska      | 76               | 134,0            |
| 10  | marathi                 | indoaryjska    | 83               | 99,3             |
| 11  | zachodniopendżabski     | indoaryjska    | ?                | 90,3             |
| 12  | perski (irański)        | irańska        | 65               | 82,6             |
| 13  | włoski                  | romańska       | 63               | 66,2             |
| 14  | gudźarati               | indoaryjska    | 58               | 62,5             |
| 15  | bhodźpuri               | indoaryjska    | >52              | 52,7             |
|     |                         |                | (w milionach)    |                  |

Do pozostałych indoeuropejskich języków (w tym kreoli, zapisanych niżej kursywą), z których każdym mówi łącznie co najmniej 10 mln osób, zgodnie z tym samym źródłem należą:
- pidżyn nigeryjski – 120,7;
- polski – 45,3;
- orija – 39,5;
- ukraiński – 39,0;
- sindhi – 36,9;
- (wschodnio)pendżabski – 36,5;
- dari – 33,4;
- nepalski – 33,1;
- paszto północny – 27,2;
- saraiki – 25,6;
- niderlandzki – 25,4;
- rumuński – 23,7;
- asamski – 23,6;
- paszto południowy – 21,7;
- magadhi – 21,0;
- syngaleski – 20,2;
- afrikaans – 18,1;
- maithili – 17,6;
- północnokurdyjski – 17,2;
- ćhattisgarhi – 16,3;
- bawarski – 13,7;
- kreolski haitański – 13,7;
- grecki – 13,3;
- szwedzki – 13,3;
- chatgaya – 13,0;
- dakhini – 12,8;
- czeski – 12,5;
- sadri – 12,1;
- pidżyn kameruński – 12,0;
- sylheti – 11,5;
- rangpuri – 10,8;
- tadżycki – 10,6.

Według szacunków Jamesa Clacksona co najmniej siedemdziesiąt indoeuropejskich etnolektów miało w 2003 r. milion lub więcej rodzimych użytkowników, natomiast Ernst Kausen w r. 2010 wymienił ich (łącznie z makrojęzykami) dziewięćdziesiąt.

### Języki urzędowe
Co najmniej jeden indoeuropejski język jest językiem urzędowym w większości krajów świata. Poniższa lista języków o takim statusie została oparta na Urzędowym wykazie nazw państw i terytoriów niesamodzielnych z 2023 r.
     język główny
     język dodatkowy
Języki indoeuropejskie urzędowe w co najmniej jednym kraju:
- angielski – 58 krajów i 46 terytoriów;
- francuski – 29 krajów i 15 terytoriów;
- hiszpański – 20 krajów i terytorium Portoryko;
- portugalski – 9 krajów;
- niemiecki – 6 krajów;
- rosyjski, włoski – po 4 kraje;
- niderlandzki – 3 kraje i 6 terytoriów;
- serbski – 3 kraje;
- albański, chorwacki, grecki, rumuński, szwedzki – po 2 kraje;
- duński – 1 kraj i terytorium Wysp Owczych;
- afrykanerski, bengalski, białoruski, bośniacki, bułgarski, czarnogórski, czeski, dari, hindi, hindi fidżyjskie, irlandzki, islandzki, kataloński, kurdyjski, litewski, luksemburski, łaciński, łotewski, macedoński, nepalski, norweski bokmål, norweski nynorsk, ormiański, paszto, perski, polski, retoromański, słowacki, słoweński, syngaleski, tadżycki, ukraiński, urdu – po 1 kraju.

Wyłącznie na terytoriach zależnych urzędowymi językami są:
- norweski (ogólnie[r]) – 5 terytoriów (Jan Mayen, Svalbard, Wyspa Bouveta, Wyspa Piotra I i Ziemia Królowej Maud);
- farerski, manx – po 1 terytorium (kolejno Wyspy Owcze i Wyspa Man).

Listę uzupełniają języki kreolskie:
- bislama – na Vanuatu;
- kreolski haitański – na Haiti;
- kreolski seszelski – na Seszelach;
- papiamento – na terytoriach Aruby, Bonaire i Curaçao;
- norfolski – na terytorium Norfolku;
- tok pisin – w Papui-Nowej Gwinei.

Oprócz tego niektóre języki rodziny są też oficjalnymi językami dużych międzynarodowych organizacji, m.in.:
- Organizacji Narodów Zjednoczonych – angielski, francuski, hiszpański i rosyjski (4 z 6 języków)[166];
- Unii Europejskiej – angielski, bułgarski, chorwacki, czeski, duński, francuski, grecki, hiszpański, irlandzki, litewski, łotewski, niderlandzki, niemiecki, polski, portugalski, rumuński, słowacki, słoweński, szwedzki i włoski (20 z 24 języków)[167].

## Charakterystyka

### Morfologia i składnia
Języki indoeuropejskie są, z niewielkimi wyjątkami, językami fleksyjnymi. Wyrazy podlegające odmianie składają się z tematu wyrazowego, który niesie znaczenie ogólne, oraz – najczęściej – pojedynczej końcówki fleksyjnej, która kumuluje w sobie różne funkcje. Fleksyjność jest typowa dla rodziny indoeuropejskiej – poza nią występuje rzadko. Najbardziej rozbudowaną deklinację mają języki bałtosłowiańskie, starsze indoirańskie, a ponadto dawne celtyberyjski, łaciński i mykeński. W części pozostałych uległa ona znacznemu uproszczeniu, w szczególności we współczesnych celtyckich, germańskich, romańskich czy wielu indoirańskich. W dużej liczbie języków tej ostatniej gałęzi (prawdopodobnie wskutek obcych wpływów) wykształcił się nowy, aglutynacyjny typ odmiany przez przypadki.
W większości języki rodziny indoeuropejskiej należą do języków syntetycznych, czyli takich, w których przeważają jednowyrazowe formy gramatyczne, tworzone za pomocą różnych przyrostków i przedrostków. Mniejsza część z kolei to języki analityczne, charakteryzujące się występowaniem licznych form wielowyrazowych, w których gramatyczną funkcję pełnią słowa posiłkowe – np. niektóre czasowniki, przyimki czy przysłówki. W praktyce jest to jednak skala ciągła, gdyż w poszczególnych językach często pojawiają się oba typy form. Silnie syntetyczny jest m.in. litewski, a jeszcze bardziej starożytny wedyjski; najbardziej analityczną strukturę mają zaś afrikaans i bengalski. Analityczne cechy przeważają też w angielskim, duńskim, francuskim, hindi, perskim czy włoskim, a także w bułgarskim i macedońskim.
| polski    | – | „profesor-owi”, „mieszka-ł-a-by” (syntet.), ale „będzie się uczyć” (analit.)            |
| angielski | – | with a pen ‘długopisem’, I will come ‘przyjdę’ (analit.), ale sing-s ‘śpiewa’ (syntet.) |

Pod względem stosunków morfosyntaktycznych języki indoeuropejskie należą zasadniczo do nominatywno-akuzatywnych – podmiot zdania zarówno przechodniego, jak i nieprzechodniego jest z reguły wyrażany mianownikiem, a dopełnienie bliższe za pomocą biernika. Wyjątkiem są te, w których – w wyniku kontaktów z innymi rodzinami – występują pewne konstrukcje ergatywne (podmiot zdań przechodnich przyjmuje wówczas formę przypadka zwanego ergatywem, a podmiot nieprzechodnich oraz dopełnienie – absolutywu). Należą do nich przede wszystkim niektóre języki indoirańskie, np. hindi, urdu, marathi, większość dardyjskich i nuristańskich, paszto czy średnioperski; quasi-ergatywna konstrukcja istniała też w języku hetyckim.
| polski | – | „Chłopiec mówi” (nieprzech.) i „Chłopiec uderzył psa” (przech. – mianownik)          |
| hindi  | – | Laṛkā bolta hai (nieprzech.), ale Laṛke-ne kuttā mārā hai (przech. – ergatyw) [j.w.] |

Typowymi szykami zdania w językach rodziny indoeuropejskiej są te, w których na początku występuje podmiot: SVO (podmiot—orzeczenie—dopełnienie) i SOV (podmiot—dopełnienie—orzeczenie). Podział między nimi ma w dużej mierze geograficzny charakter: szyku SVO, z dopełnieniem na końcu, używają prawie wszystkie nowożytne języki indoeuropejskie w Europie, z kolei szyk SOV, w którym zdanie kończy się orzeczeniem, jest typowy dla języków rodziny z terenów Azji. Językiem SOV była ponadto łacina; oba zaś są równorzędne w ormiańskim. Specyficzny wariant V2 – w którym orzeczenie znajduje się na drugim miejscu niezależnie od tego, która część mowy jest pierwsza – dominuje w językach germańskich (z wyjątkiem angielskiego), a także w bretońskim i kaszmirskim. Natomiast zupełnie inny typ, VSO (orzeczenie—podmiot—dopełnienie), charakteryzuje większość współczesnych języków grupy celtyckiej (wymarły galijski należał do kategorii SVO).
| polski    | – | szyk SVO: „Marek czyta książkę”                           |
| łacina    | – | szyk SOV: Marcus librum legit = „Marek książkę czyta”     |
| irlandzki | – | szyk VSO: Léann Marcus an leabhar = „Czyta Marek książkę” |

Niemniej jednak w rozmaitych językach indoeuropejskich, zwanych przypadkowymi, stosunki składniowe realizowane są za pomocą form wyrazowych (np. odpowiednimi przypadkami czy miejscem akcentu), zatem szyk zdania nie pełni w nich aż tak dużej roli i w sporym zakresie jest ruchomy. Jedynie w językach pozycyjnych, gdzie o sensie wypowiedzi decyduje pozycja wyrazów w zdaniu, zmiana szyku jest bardzo mocno ograniczona – w szczególności, gdy chodzi o kolejność podmiotu i dopełnienia bliższego (zamiana miejscami powoduje zmianę znaczenia na przeciwne). Językami tego typu są np. angielski i francuski.
| polski    | – | szyk ruchomy: „Dziewczynka zjadła pomarańczę” lub „Pomarańczę zjadła dziewczynka”                             |
| albański  | – | szyk ruchomy: Vajza i hëngri portokallin lub Portokallin i hëngri vajza [j.w.]                                |
| francuski | – | szyk stały: La fille a mangé l'orange [j.w.], ale L'orange a mangé la fille = „Pomarańcza zjadła dziewczynkę" |

Do ogólnych tendencji rozwojowych rodziny indoeuropejskiej należą m.in. ograniczanie syntetycznej fleksji (zwłaszcza odmiany przez przypadki) na rzecz konstrukcji analitycznych (a w konsekwencji rozwój przyimków i rodzajników), upraszczanie kategorii rodzaju (przede wszystkim zanik rodzaju nijakiego), zmniejszanie się roli przyrostków i wzrost znaczenia przedrostków czy zamiana form nieregularnych na regularne. Skrajnie uproszczoną, jak na indoeuropejskie, morfologię ma język afrikaans – nie tylko nie występują w nim gramatyczne kategorie rodzaju i przypadka, lecz także odmiana czasownika przez osoby i liczby. Ponadto w językach rodziny jest widoczna redukcja konstrukcji z użyciem imiesłowów i bezokolicznika na rzecz hipotaksy (zdań podrzędnie złożonych) oraz utrwalanie się szyku zdania SVO wraz z tendencją do ograniczania jego ruchomości.

### Kategorie gramatyczne
System kategorii gramatycznych rodziny indoeuropejskiej jest w dużej mierze pochodną struktury jej prajęzyka – aczkolwiek wiele języków późniejszych zmniejszyło liczbę form morfologicznych. Z drugiej strony zaś wykształcały się nowe, nieistniejące wcześniej formy, jak np. odrębny czas przyszły. Do kategorii odziedziczonych przez nominalne części mowy należą zatem rodzaj, przypadek i liczba, natomiast przez czasowniki – liczba, osoba, strona, czas, aspekt i tryb.
Indoeuropejska kategoria rodzaju obejmuje rodzaj męski, żeński i nijaki (z wyjątkiem grupy anatolijskiej, w której istniał wyłącznie rodzaj żywotny i nieżywotny). Wszystkie trzy zostały zachowane m.in. w językach słowiańskich, zachodnioskandynawskich, a także w niemieckim, greckim, gudźarati czy marathi. W innych z kolei ich liczba zredukowana została do dwóch: bez nijakiego, jak w zachodnioromańskich, wschodniobałtyckich, celtyckich, albańskim, kurmandżi czy niektórych indoaryjskich (m.in. hindi, urdu, pendżabskim i sindhi) lub z nijakim i wspólnym (tzw. utrum), jak w duńskim, szwedzkim czy niderlandzkim. Rzadziej wśród indoeuropejskich zdarzają się języki bezrodzajowe – należą do nich afrikaans, niektóre indoirańskie (m.in. beludżi, perski, szugnański, nepalski i orija), ormiański, a także angielski (w ostatnim rodzaj został ograniczony wyłącznie do zaimków osobowych). Czasem pojawiają się dodatkowe podklasy tej kategorii, np. rodzaj męskożywotny w liczbie mnogiej polskiego i rosyjskiego.
Zróżnicowana w nowożytnych językach rodziny jest liczba gramatycznych przypadków: do siedmiu w bałtosłowiańskich (zachowane mianownik, dopełniacz, celownik, biernik, narzędnik, miejscownik i wołacz), do czterech w germańskich, a do trzech – w celtyckich; po cztery zaś występują w albańskim i nowogreckim. Języki nowoindyjskie charakteryzują się zasadniczo dwoma przypadkami (niezależnym i zależnym); nowoirańskie podobnie (z rzadka tylko trzema) – z wyjątkiem osetyjskiego, który wtórnie wykształcił ich aż dziewięć. Deklinacja zupełnie zanikła z kolei w afrikaans oraz w gałęzi bułgarsko-macedońskiej. Przypadki tworzone syntetycznie wyszły też z użycia w językach zachodnioromańskich, zamiast tego są formowane analitycznie poprzez odpowiednie przyimki. Ośmioma przypadkami (siedmioma jak w polskim i dodatkowo ablatywem) dysponował sanskryt(†), natomiast wymarłe języki tocharskie A i B miały ich odpowiednio dziesięć i jedenaście.
Kategoria liczby we współczesnych językach indoeuropejskich z reguły obejmuje dwie formy: pojedynczą i mnogą. Istniejąca dawniej (np. w wedyjskim, staroawestyjskim†, greckim czy staro-cerkiewno-słowiańskim) liczba podwójna praktycznie uległa zanikowi – wyjątkiem są języki łużyckie i słoweński. W niektórych pozostałych można dostrzec ślady jej wcześniejszej obecności – jak np. w czeskim lub irlandzkim. Bardziej rozbudowany, pięcioliczbowy system – poszerzony o liczbę parzystą (paralis) i zbiorową (plurativus) – istniał w grupie języków tocharskich. Kategorię osoby zaś tworzą trzy powszechnie używane: pierwsza, druga i trzecia osoba gramatyczna. Pierwsza i druga osoba liczby mnogiej mają osobne zaimki męskie i żeńskie w hiszpańskim, a pierwsza osoba liczby pojedynczej – w dawnym tocharskim A. Natomiast w kreolskim języku tok pisin istnieje rozróżnienie zaimków pierwszej osoby liczby mnogiej na inkluzywny i ekskluzywny.
W językach rodziny tradycyjnie są wyróżniane trzy strony gramatyczne: czynna, bierna i zwrotna. Nie wszędzie jednak występują one w jednakowym zakresie – np. w językach słowiańskich formy różnych stron mogą być przyjmowane wyłącznie przez czasowniki przechodnie, a w romańskich stronę zwrotną można też utworzyć od niektórych czasowników nieprzechodnich. W angielskim wiele z tych drugich ma również formy bierne, w klasycznej grece zaś nie istniały żadne ograniczenia. Tylko dwie strony – czynna i bierna – dostępne były w dawnych językach grupy italskiej. Z kolei w ormiańskim oraz w językach gałęzi anatolijskiej i tocharskiej obok czynnej występuje jedynie strona medialna (bierno-zwrotna), a w albańskim druga poza czynną strona jest rozmaicie interpretowana – może wyrażać znaczenia bierne, zwrotne, wzajemne (ang. reciprocal), antysprawcze i in.
Kategoria czasu w powszechnym rozumieniu obejmuje czas przeszły, teraźniejszy i przyszły. Według nowszego ujęcia ten ostatni występuje wśród indoeuropejskich jedynie w językach gałęzi bałtyckiej, celtyckiej i italskiej; w pozostałych natomiast istnieje jakoby wyłącznie czas przeszły i nieprzeszły, a formy przyszłe mają charakter nie czasowy, lecz aspektowy. Samo wyrażanie przyszłości bywa realizowane w różny sposób (w sycylijskim i sorani odrębne konstrukcje przyszłe w ogóle nie są używane). W językach grup takich jak germańska czy słowiańska przyszłe czynności mogą być przedstawiane również za pomocą czasu teraźniejszego. Złożony system czasowo-aspektowy jest charakterystyczny m.in. dla języków romańskich i ligi bałkańskiej. Sześć takich form, tradycyjnie określanych jako czasy, istniało w łacinie – teraźniejsza (niedokonana), perfectum (stan), imperfekt (przeszła niedokonana), zaprzeszła, przyszła i przyszła dokonana, w albańskim zaś jest ich osiem – dodatkowo druga zaprzeszła i aoryst.
Istota wspomnianego gramatycznego aspektu nie jest jednoznacznie ustalona – w niektórych publikacjach bywa do niego zaliczany również tzw. rodzaj czynności (Aktionsart); w najściślejszym zaś znaczeniu aspekt w nowożytnych językach rodziny obejmuje formy niedokonaną i dokonaną. Widoczny kontrast między obiema występuje w wielu językach indoirańskich (w tym w hindi i perskim), romańskich, słowiańskich oraz w nowogreckim. W niektórych z nich są możliwe różne konstrukcje – jak np. w hiszpańskim, w którym istnieją dwie formy dokonane, różniące się kontekstem. W językach słowiańskich aspekt jest wyrażany wyłącznie leksykalnie – używane są odrębne czasowniki o wbudowanym znaczeniu niezakończonej lub zakończonej czynności. Natomiast brak jego rozróżnienia charakteryzuje m.in. rozmaite języki germańskie, wschodnioindoaryjskie (jak bengalski i maithili), a także beludżi i łotewski. Trzy różne aspekty – w tym aoryst i perfectum zamiast jednej formy dokonanej – miała greka klasyczna.
Wreszcie zróżnicowana kategoria trybu, do której w rodzinie indoeuropejskiej należą przede wszystkim tryby oznajmujący i rozkazujący. W poszczególnych językach pojawiają się też inne, jak warunkowy (w różnych językach gałęzi germańskiej, romańskiej i słowiańskiej), życzący (w sanksrycie i klasycznej grece, a współcześnie w albańskim) czy łączący (w romańskich oraz, marginesowo, w angielskim). Sam język albański dysponuje aż sześcioma odrębnymi trybami, wśród których znajduje się m.in. admirativus (wyrażający czynność nagłą i niespodziewaną), a w bułgarskim i macedońskim występuje tryb nieświadka (przekazujący informację zasłyszaną od kogoś lub taką, której mówiący nie jest pewien).. Natomiast w wedyjskim i awestyjskim istniał również tzw. iniunctivus.

### Porównanie słownictwa
W kolejnych tabelach zostały zaprezentowane przykłady słownictwa w wybranych nowożytnych językach rodziny indoeuropejskiej, przedstawiające różnorodność i podobieństwo form. Tabele opracowano na podstawie różnych ogólnodostępnych słowników.
Odmiana czasu teraźniejszego czasownika „być” (odrębne źródło wykorzystano dla języka paszto, transkrypcja podana w oryginalnej wersji):
| Forma czasownika | albański  | łotewski      | walijski      | angielski | duński | grecki            |
| ---------------- | --------- | ------------- | ------------- | --------- | ------ | ----------------- |
| Forma czasownika | alb.      | bałt.         | celt.         | germ.     | germ.  | helleń.           |
| być              | qenë      | būt           | bod           | be        | være   | —                 |
| jestem           | jam       | esmu          | wyf           | am        | er     | είμαι [eímai]     |
| jesteś           | je        | esi           | wyt           | are       | er     | είσαι [eísai]     |
| jest             | është     | ir            | yf            | is        | er     | είναι [eínai]     |
| jesteśmy         | jemi      | esam          | ŷm            | are       | er     | είμαστε [eímaste] |
| jesteście        | jeni      | esat          | ŷch           | are       | er     | είσαστε [eísaste] |
| są               | janë      | ir            | ŷnt           | are       | er     | είναι [eínai]     |
|                  |           |               |               |           |        |                   |
| Forma czasownika | hindi     | paszto        | ormiański     | rumuński  | włoski | chorwacki         |
| Forma czasownika | indoar.   | irań.         | orm.          | rom.      | rom.   | słow.             |
| być              | होना [hona] | —             | լինել [linel] | fi        | essere | biti              |
| jestem           | हूँ [hun]   | یم [yəm]      | եմ [em]       | sunt      | sono   | sam               |
| jesteś           | है [hai]   | یې [ye]       | ես [es]       | ești      | sei    | si                |
| jest             | है [hai]   | ده / دی [da]  | է [e]         | este      | è      | je                |
| jesteśmy         | हैं [hai]   | یو [yu]       | ենք [enk]     | suntem    | siamo  | smo               |
| jesteście        | हैं [hai]   | یاست [yā́stəy] | եք [ek]       | sunteți   | siete  | ste               |
| są               | हैं [hai]   | دي [di]       | են [en]       | sunt      | sono   | su                |

Liczebniki główne z zakresu od jednego do dziesięciu (w sporej części wykorzystano odrębne źródło):
| Liczebnik | albański | litewski | irlandzki | angielski | grecki            | hindi      | perski      | ormiański     | włoski  | czeski |
| --------- | -------- | -------- | --------- | --------- | ----------------- | ---------- | ----------- | ------------- | ------- | ------ |
| Liczebnik | alb.     | bałt.    | celt.     | germ.     | helleń.           | indoar.    | irań.       | orm.          | rom.    | słow.  |
| jeden     | një      | vienas   | aon       | one       | ένα [éna]         | एक [ek]    | یک [jek]    | մեկ [mek]     | uno     | jeden  |
| dwa       | dy       | du       | dó        | two       | δύο [dío]         | दो [do]     | دو [do]     | երկու [jerku] | due     | dva    |
| trzy      | tre      | trys     | trí       | three     | τρία [tría]       | तीन [tin]   | سه [se]     | երեք [jerek]  | tre     | tři    |
| cztery    | katër    | keturi   | ceathair  | four      | τέσσερα [téssera] | चार [ćhar]  | چهار [czar] | չորս [czors]  | quattro | čtyři  |
| pięć      | pesë     | penki    | cúig      | five      | πέντε [pénte]     | पांच [panćh] | پنج [pandż] | հինգ [hing]   | cinque  | pět    |
| sześć     | gjashtë  | šeši     | sé        | six       | έξι [éksi]        | छह [ćhah]  | شش [szesz]  | վեց [wec]     | sei     | šest   |
| siedem    | shtatë   | septyni  | seacht    | seven     | εφτά [eftá]       | सात [sat]   | هفت [haft]  | յոթ [jot]     | sette   | sedm   |
| osiem     | tetë     | aštuoni  | ocht      | eight     | οχτώ [ochtó]      | आठ [ath]   | هشت [haszt] | ութ [ut]      | otto    | osm    |
| dziewięć  | nëntë    | devyni   | naoi      | nine      | εννέα [ennéa]     | नौ [nau]    | نه [no]     | ինը [iny]     | nove    | devět  |
| dziesięć  | dhjetë   | dešimt   | deich     | ten       | δέκα [déka]       | दस [das]   | ده [da]     | տաս [tas]     | dieci   | deset  |

Podstawowe rzeczowniki oznaczające członków najbliższej rodziny:
| Rzeczownik | albański | litewski | irlandzki | angielski | grecki            | hindi       | perski        | ormiański         | włoski   | czeski |
| ---------- | -------- | -------- | --------- | --------- | ----------------- | ----------- | ------------- | ----------------- | -------- | ------ |
| Rzeczownik | alb.     | bałt.    | celt.     | germ.     | helleń.           | indoar.     | irań.         | orm.              | rom.     | słow.  |
| matka      | ëma      | motina   | máthair   | mother    | μητέρα [mitéra]   | माता [mata]   | مادر [madr]   | մայր [majr]       | madre    | matka  |
| ojciec     | atë      | tėvas    | athair    | father    | πατέρας [patéras] | पिता [pita]   | پدر [pedr]    | հայր [hajr]       | padre    | otec   |
| siostra    | motër    | sesuo    | deirfiúr  | sister    | αδελφή [adelfí]   | बहन [bahan] | خواهر [choar] | քույր [kujr]      | sorella  | sestra |
| brat       | vëlla    | brolis   | deartháir | brother   | αδελφός [adelfós] | भाई [bhai]   | برادر [bradr] | եղբայր [jechpajr] | fratello | bratr  |

### Systemy pisma
Indoeuropejskie wykorzystują wiele zróżnicowanych systemów pisma. Żaden z owych języków nie wykształcił jednak systemu całkowicie oryginalnego – wszystkie spotykane w obrębie rodziny sposoby zapisu są pożyczkami, przekształceniami lub adaptacjami tych istniejących już wcześniej. Do najstarszych indoeuropejskich rodzajów pism należały:
- pismo klinowe,
  - pismo klinowe anatolijskie, pochodzące ze starobabilońskiego – w języku hetyckim, luwijskim oraz minimalnie odmienny wariant w palajskim,
  - pismo klinowe epoki Achemenidów – w staroperskim;
- pisma linearne,
  - hieroglify luwijskie – pismo piktograficzne w luwijskim,
  - pismo linearne B – pismo sylabiczno-ideograficzne w mykeńskim.

Wszystkie pozostałe systemy używane w językach rodziny wywodzą się – bezpośrednio lub pośrednio – z zachodniosemickich odmian pisma typu abdżad (pismo spółgłoskowe). I tak z pisma aramejskiego wykształciły się inne abdżady, a także abugidy (pisma alfabetyczno-sylabiczne, zaadaptowane do notacji również samogłosek) oraz alfabet awestyjski. Pozostałe alfabety (czyli pisma, w których spółgłoski i samogłoski są odrębnymi, równoprawnymi znakami) mają u źródła pismo fenickie. Do bezpośrednich następców aramejskiej i fenickiej odmiany pism spółgłoskowych należą:
- abdżady,
  - pisma średnioperskie – różne odmiany w partyjskim, sogdyjskim i pahlawi†,
  - kwadratowe pismo hebrajskie – w wernakularnych językach używanych przez społeczności żydowskie, m.in. judeoperskich i ladino, odrębny system (z dodatkowymi literami dla samogłosek) w jidysz,
  - pismo arabskie – różne warianty w indoirańskich językach islamskiego kręgu kulturowego (paszto, perskim, sindhi i urdu, odrębne systemy z dodatkowymi literami dla samogłosek w kaszmirskim i kurdyjskim), zupełnie odmienna adaptacja w malediwskim;
- abugidy,
  - kharoszthi – w prakrycie gāndhārī†,
  - brahmi – w różnych prakrytach, ponadto jego północna odmiana w językach tocharskich oraz w irańskich tumszukańskim† i (okazjonalnie) sogdyjskim, a odmiana południowa w chotańskim†;
- alfabet,
  - alfabet grecki – w greckim oraz minimalnie odmienny wariant w baktryjskim.

W toku dalszej ewolucji z brahmi, średnioperskiego i greckiego wykształciły się kolejne generacje pism:
- abugidy wykształcone bezpośrednio z brahmi,
  - pisma północnoindyjskie – nāgarī, zwane również dewanagari (w hindi i we współczesnym zapisie sanskrytu, a nieco odmienne ortograficznie wersje w marathi i nepalskim) oraz różne odmiany pism w asamskim, bengalskim, gudźarati, orija i pendżabskim,
  - pismo południowoindyjskie – w syngaleskim;
- alfabet wykształcony bezpośrednio ze średnioperskiego pisma pahlawi, z pewnymi niewielkimi wpływami greckimi,
  - alfabet awestyjski – do zapisu awestyjskiego począwszy od epoki Sasanidów;
- alfabety wykształcone bezpośrednio z greckiego,
  - alfabety anatolijskie – w licyjskim, lidyjskim, karyjskim† i sydetyjskim† oraz w paleobałkańskim języku frygijskim,
  - pisma iberyjskie – m.in. jedno z nich w celtyberyjskim,
  - alfabety języków kościołów wschodnich – alfabet gocki (w gockim†), alfabet ormiański (w ormiańskim), głagolica (w staro-cerkiewno-słowiańskim) oraz cyrylica (w językach wschodniosłowiańskich, a także w bułgarskim, serbskim, mołdawskim, osetyjskim i tadżyckim).

Z greckiego wykształcił się również nieindoeuropejski alfabet etruski, który w późniejszym czasie został zaadaptowany przez ludność italskojęzyczną i przekształcony w kolejne odmiany alfabetów italskich – alfabet łaciński (w łacińskim) oraz poszczególne alfabety w wenetyjskim, faliskijskim, oskijskim i umbryjskim, a także w celtyckim języku lepontyjskim.
Wreszcie ze wspomnianego pisma łacińskiego powstały:
- fuþark – alfabet runiczny w dawnych językach germańskich, m.in. staroangielskim† i staroduńskim†;
- pismo ogamiczne – alfabet w postaci kresek w piktyjskim i staroirlandzkim†;
- lokalne warianty łacinki (m.in. alfabet polski[233]) – w wielu językach Europy (a ponadto w indoirańskich konkani i kurmandżi[234]).

W niektórych indoeuropejskich systemach pisma stosowany jest zapis od prawej strony do lewej – tak jak w piśmie arabskim czy w piśmie taana języka malediwskiego, dawniej zaś występował np. w karyjskim (częściowo), lidyjskim i kharoszthi. Pierwotnie zapisywano w ten sposób również język łaciński, dopóki w IV w. p.n.e. nie ustalił się jego kierunek od lewej do prawej; etapem przejściowym był układ zwany bustrofedonem, w którym kolejne linijki tekstu były umieszczane na zmianę: z prawa na lewo i z lewa na prawo. Bustrofedonu używano też m.in. z hieroglifami luwijskimi.

## Pochodzenie

### Hipoteza prajęzyka
Języki indoeuropejskie wykazują ogromną liczbę zbieżności, regularności i analogii we wszystkich możliwych aspektach. Podobieństwo można dostrzec m.in. wśród wielu słów i rdzeni wyrazowych o tym samym lub zbliżonym znaczeniu:
- hetyckie widār, sanskryckie udan-, greckie húdōr, umbryjskie utur, ormiańskie get[bc], staro-cerkiewno-słowiańskie voda, gockie wato, angielskie water – „woda” lub (w ormiańskim) „rzeka”;
- starohetyckie pad-, sanskryckie pad-, greckie pod-, łacińskie ped-, ormiańskie ot-, tocharskie A pe – „stopa”;
- sanskryckie víś-, mykeńskie wo-ko, łacińskie uīcus, staro-cerkiewno-słowiańskie vĭsĭ, gockie weihs, staroangielskie -wick – „osada” (w staroangielskim tylko w nazwach miejscowych);
- hetyckie iukan, sanskryckie yugá-, greckie zdugón, łacińskie iugum, gockie juk – „jarzmo”;
- sanskryckie rudhira-, greckie eruthrós, łacińskie ruber, staroangielskie rudian, litewskie raũdas – „czerwony” lub (w staroangielskim) „być czerwonym”.

Tego typu podobieństwa językowe mogą być tłumaczone różnymi przyczynami – jedną z nich jest pochodzenie danych form ze wspólnego praźródła, określanego jako prajęzyk. Hipotezę o istnieniu takiego przodka języków indoeuropejskich można wysunąć na podstawie wielu zaobserwowanych analogii w ich systemie semantycznym i składniowym (m.in. podstawowe słownictwo, końcówki fleksyjne czy alternacje samogłosek). Podobne do siebie bywają nie tylko odpowiadające sobie w poszczególnych językach domniemanej rodziny leksemy, lecz także ich całe paradygmaty fleksyjne (wzory odmiany) – jak w przypadku koniugacji czasownika „być” (w szczególności widać to w językach starszych):
| Język             | ‘jestem’ | ‘jesteś’ | ‘jest’   | ‘jesteśmy’ | ‘jesteście’ | ‘są’   |
| ----------------- | -------- | -------- | -------- | ---------- | ----------- | ------ |
| hetycki           | esmi     | —        | eszi     | —          | —           | asanzi |
| wedyjski          | ásmi     | ási      | ásti     | smás       | sthá        | sánti  |
| greka klas.       | eimí     | essí     | estí     | eimés      | esté        | eisí   |
| łacina            | sum      | es       | est      | sumus      | estis       | sunt   |
| gocki             | im       | is       | ist      | sijum      | sijuth      | sind   |
| staro-cerk.-słow. | jesmь    | jesi     | jest~ь/ъ | jesmъ      | jeste       | sǫtъ   |
| litewski          | esmí     | esí      | ẽstí     | ẽsme       | ẽste        | ẽsti   |
| ormiański         | em       | es       | ē        | emkh       | ēkh         | en     |

Innym przykładem mogą być odpowiadające sobie etymologicznie formy czasownika o pierwotnym znaczeniu „nieść”:
| Język             | Liczba pojedyncza | Liczba pojedyncza | Liczba pojedyncza | Liczba podwójna | Liczba podwójna    | Liczba podwójna    | Liczba mnoga       | Liczba mnoga     | Liczba mnoga             |
| Język             | 1.os.             | 2.os.             | 3.os.             | 1.os.           | 2.os.              | 3.os.              | 1.os.              | 2.os.            | 3.os.                    |
| ----------------- | ----------------- | ----------------- | ----------------- | --------------- | ------------------ | ------------------ | ------------------ | ---------------- | ------------------------ |
| wedyjski          | bhárāmi           | bhárasi           | bhárati           | bhárāvas        | bhárathas          | bháratas           | bhárāmas(i)        | bháratha         | bháranti                 |
| greka klas.       | ϕέρω [phérō]      | ϕέρεις [phéreis]  | ϕέρει [phérei]    | —               | ϕέρετον [phéreton] | ϕέρετον [phéreton] | ϕέρομεν [phéromen] | ϕέρετε [phérete] | ϕέρουσι(ν) [phérousi(n)] |
| łacina            | ferō              | fers              | fert              | —               | —                  | —                  | ferimus            | fertis           | ferunt                   |
| staroirlandzki    | biru              | biri              | berid             | —               | —                  | —                  | berm(a)i           | *beirthe         | ber(a)it                 |
| staro-wys.-niem.  | biru              | biris             | birit             | —               | —                  | —                  | berumēs            | beret            | berand                   |
| staro-cerk.-słow. | berǫ              | bereši            | beretŭ            | berevě          | bereta             | beret~e/a          | beremŭ             | berete           | berǫtŭ                   |
| ormiański         | berem             | beres             | berē              | —               | —                  | —                  | beremkՙ            | berēkՙ           | beren                    |

Takie regularności w paradygmatach odmiany są bardzo mocnym argumentem na rzecz teorii, że dane wyrazy zostały nie zapożyczone, a odziedziczone po wspólnym językowym przodku. Michael Meier-Brügger wskazał, że wiele zaobserwowanych indoeuropejskich analogii:
- nie jest uniwersalnych językowo – np. indoeuropejski czasownik „być” ma zupełnie inny charakter i kontekst niż w językach semickich, należących do rodziny afroazjatyckiej;
- nie jest przypadkowych – aczkolwiek losowe podobieństwa również się zdarzają, np. łacińskie deus i klasyczne greckie θεός [theós] – „bóg”;
- nie jest zapożyczeniami – choć w naturalny sposób istnieje mnóstwo różnych pożyczek leksykalnych, np. łacińskie caesar > niemieckie Kaiser – „cesarz”[bf].

Jedynym logicznym wyjaśnieniem tak licznych zbieżnych cech języków indoeuropejskich w zakresie fonetyki, morfologii i słownictwa jest ich pochodzenie z hipotetycznej, wspólnej fazy rozwojowej nazwanej praindoeuropejską. Odziedziczone z niej formy ewoluowały następnie w poszczególnych językach w różny sposób, choć niektóre grupy słownictwa zmieniają się na tyle wolno, że ich podobieństwo bywa widoczne nawet po kilku tysiącleciach od rozpadu owego prajęzyka. W XXI w. wyróżnianie indoeuropejskiej rodziny nie budzi żadnych wątpliwości, a spośród wszystkich jest ona najlepiej i najdokładniej zbadaną przez językoznawców – w czym pomogło wiele zachowanych do dzisiaj źródeł pisanych, pochodzących nawet sprzed dwóch lub więcej tysięcy lat. Badania porównawcze pozwoliły udowodnić ponadto przynależność do niej różnych nowo odkrytych języków – tak m.in. stało się w przypadku anatolijskich czy wenetyjskiego. Umożliwiły też odrzucenie innych – jak np. używanego w Europie baskijskiego. Otwartą kwestią pozostają pytania gdzie, kiedy i kto posługiwał się praindoeuropejską mową.

### Spór o praojczyznę
język praindoeuropejski
     języki indoeuropejskie
Wśród badaczy nie ma pełnej zgodności co do tego, gdzie znajdowała się praojczyzna rodziny indoeuropejskiej – inaczej mówiąc, gdzie zamieszkiwała ludność mówiąca językiem praindoeuropejskim. Od końca XX w. rywalizują ze sobą dwie główne hipotezy:
- stepowa – najpopularniejsza i mająca najwięcej zwolenników, lokalizująca pierwotną siedzibę prajęzyka na stepach pomiędzy Morzem Czarnym a Morzem Kaspijskim;
- anatolijska – mniejszościowa i uznawana za mniej prawdopodobną, zgodnie z którą rodzina indoeuropejska wywodzi się z Anatolii.

Według dominującego w XXI w. poglądu wszystkie współczesne gałęzie rodziny wywodzą się z prajęzyka, którego późna postać była używana na obszarze Stepu Pontyjskiego przez ludność tworzącą prehistoryczną kulturę grobów jamowych. Ponadto niektóre badania paleogenetyczne spowodowały wzrost zainteresowania inną teorią głoszącą, że jeszcze przed migracją na step oraz przed odłączeniem się grupy anatolijskiej – pierwszej odrębnej linii rozwojowej – najwcześniejsza indoeuropejska wspólnota zamieszkiwała wyżyny po południowej stronie Kaukazu.
Hipoteza stepowa została przedstawiona przez Mariję Gimbutas w 1956 r. na podstawie porównania wyników badań archeologicznych i językoznawczych. Badaczka umieściła indoeuropejską praojczyznę na Stepie Pontyjskim, nadając swojej teorii nazwę kurhanowej (od kurhanów – neolitycznych mogił w kształcie kopca, występujących na tym obszarze) i powiązała Praindoeuropejczyków ze wspomnianą wyżej kulturą grobów jamowych. Według Gimbutas ekspansja języków indoeuropejskich była spowodowana najazdami ludów pasterskich, tworzących ową kulturę. Pomiędzy 4400 a 2800 r. p.n.e. konni wojownicy mieli zająć niektóre obszary Europy oraz Azji, wypierając lub podbijając miejscową ludność i narzucając jej swój język.
Pierwotna mowa najeźdźców – wraz ze zdobywaniem przez nich nowych terenów, na których się osiedlali – ewoluowała, dając podstawy późniejszej rodzinie indoeuropejskiej. Wyniki badań z 2021 r. pokazały jednak, że początki wędrówek współczesnych ras konia ze stepów miały miejsce ok. 2200 lat p.n.e. – pierwsze indoeuropejskie migracje nie mogły więc odbywać się konno, natomiast użycie rydwanów mogło mieć związek z ekspansją Indoirańczyków. Nowsza wersja teorii kurhanowej głosi, że posługująca się wczesną praindoeuropejską mową ludność zamieszkiwała stepy południowej Ukrainy i Rosji; identyfikuje się ją z kulturą archeologiczną Sredniego Stogu (4500–3500 p.n.e.). Kultura jamowa zaś, która rozwinęła się z niej w późniejszym czasie, miała stanowić ostatni etap wspólnoty indoeuropejskiej.
Z kolei w r. 1987 Colin Renfrew zasugerował związki pomiędzy rozprzestrzenianiem się języków indoeuropejskich a rewolucją neolityczną. Według niego praojczyzna Indoeuropejczyków znajdowała się na terenie Anatolii do 6500 r. p.n.e. W przeciwieństwie do teorii kurhanowej hipoteza anatolijska zakłada pokojowe rozprzestrzenianie się języka i kultury indoeuropejskiej. Renfrew twierdził, że najwcześniejszą wersją praindoeuropejskiego posługiwali się anatolijscy rolnicy ok. 7000 lat p.n.e. 500 lat później, wskutek rolniczych migracji, język ów miał zostać zaniesiony na tereny dzisiejszej Grecji, a następnie wzdłuż Dunaju do Europy Środkowej. Podczas jego rozpowszechniania powstawały różne dialekty, które dały początek poszczególnym indoeuropejskim grupom językowym.
W 2003 r. biolodzy ewolucyjni Russell Gray i Quentin Atkinson na podstawie glottochronologicznych badań 87 języków indoeuropejskich ustalili, że języki anatolijskie faktycznie stanowią najstarszą grupę w rodzinie, zarazem najbardziej zbliżoną do języka praindoeuropejskiego. Wiek indoeuropejskiej pramowy został określony przez nich na 7800 do 9800 lat (czyli w przedziale ok. 7800–5800 p.n.e.), opowiedzieli się tym samym za hipotezą anatolijską. Jednak konkluzje Graya i Atkinsona podważone zostały kilkanaście lat później przez badania, które przeprowadziła grupa językoznawców z Uniwersytetu Kalifornijskiego. W r. 2015 Amerykanie dokonali filogenetycznej analizy statystycznej, która wykazała znacznie późniejsze wydzielenie się najwcześniejszej, anatolijskiej gałęzi. Tym samym istotnie przesunięto datowanie praindoeuropejskiego – na zgodne z hipotezą stepową, wspieraną przez dane archeologiczne (4500–3500 p.n.e.).
Pomocne w lokalizowaniu praojczyzny może być zidentyfikowanie jej sąsiedztwa językowego – w odpowiednich prajęzykach poszukiwane są więc zapożyczenia słownikowe oraz gramatyczne. Wytypowano wyrazy, które prawdopodobnie bardzo wcześnie trafiły z praindoeuropejskiego do prauralskiego†; miało także dochodzić do kontaktów tego pierwszego z kaukaskim językiem prakartwelskim†. Na tej podstawie David Anthony wysnuł wniosek o zamieszkiwaniu ludności praindoeuropejskiej na bliżej nieokreślonych obszarach między Uralem a Kaukazem. Zwracana jest również uwaga na możliwe pożyczki z języka prasemickiego† (np. liczebniki „sześć” i „siedem”) oraz w odwrotnym kierunku.
Analizując domniemane zapożyczenia semickie, kartwelskie i huryckie†, Tamaz Gamkrelidze i Wiaczesław Iwanow przedstawili inną propozycję – według nich indoeuropejska praojczyzna znajdowała się po południowej stronie Kaukazu, na północ od Mezopotamii. Niektóre badania paleogenetyczne z drugiej i trzeciej dekady XXI w. wzbudziły ponowne zainteresowanie tą teorią. Zgodnie z wynikami owych badań pierwsze siedziby Praindoeuropejczyków, jeszcze przed ich migracją na step i do Anatolii, mogły leżeć na terenach dzisiejszej Armenii bądź Iranu. Dopiero stamtąd, poprzez góry kaukaskie, część ludności miała wyruszyć na Step Pontyjski – a wraz z nią język, który później stał się protoplastą wszystkich nieanatolijskich gałęzi rodziny.
Do innych, mniej popularnych hipotez dotyczących miejsca pochodzenia języków indoeuropejskich należą m.in.:
- teoria bałtycko-pontyjska, postulująca istnienie już w mezolicie (ok. 8500–5000 p.n.e.) rozległego areału prajęzyka, rozciągającego się od południowej Skandynawii aż do Morza Kaspijskiego;
- teoria środkowoeuropejsko-bałkańska, zgodnie z którą językiem praindoeuropejskim (datowanym na ok. 5000–3000 p.n.e.) posługiwała się głównie ludność z kręgu kultury ceramiki linearnej.

Natomiast na marginesie nauki znajdują się dwie teorie autochtoniczne: indyjska, w jednym z wariantów (ang. Out of India) utożsamiająca ludność praindoeuropejską z ludnością cywilizacji doliny Indusu oraz paleoeuropejska (ang. Paleolithic Continuity Theory) zespołu Maria Alineiego, według której przodkowie Indoeuropejczyków żyli w Europie już od okresu paleolitu górnego (czyli od minimum kilkunastu tysięcy lat). Jedna zaś z XIX-wiecznych hipotez przypisywała Praindoeuropejczykom, mającym jakoby zamieszkiwać południe Szwecji, określone cechy antropologiczne (blond włosy i niebieskie oczy). Tę fałszywą koncepcję wykorzystywano później w rasistowskich teoriach nazizmu (błędne pojęcie „Aryjczyka”).

### Dane paleogenetyczne
Nie istnieją żadne bezpośrednie powiązania między językiem a genami, jednak na podstawie badań genetycznych można w pewnym ograniczonym zakresie odzwierciedlić jego prehistorię. Drzewo filogenetyczne gatunku ludzkiego, zbudowane na podstawie genealogii chromosomu Y (Y-DNA) populacji eurazjatyckich, wskazuje na istnienie populacji z męską (czyli dziedziczoną wyłącznie w męskiej linii rodowej) haplogrupą R1. Ok. 25 tys. lat temu, wskutek przypadkowych mutacji, wykształciły się z niej dwa klady (subhaplogrupy) – R1a i R1b – często występujące u mieszkańców zachodniej i południowej Eurazji.
Haplogrupa R1a częściej pojawia się w Europie Środkowej i Wschodniej oraz w Azji Południowej, R1b zaś przeważa w Europie Zachodniej. Oprócz tego na indoeuropejskich obszarach językowych występuje znaczący odsetek różnych kladów haplogrup I (prawie cała Europa, w szczególności Skandynawia) oraz J (Europa Południowa, Wschodnia, Bliski Wschód i subkontynent indyjski), a w mniejszym stopniu także H (ludność romska), E, G, L czy N. Choć pochodzenie etniczne Indoeuropejczyków bywa różne – co można m.in. zaobserwować na przykładzie populacji anglojęzycznych – najpowszechniejszymi w wielu nowożytnych populacjach europejskich są klady R1a i R1b. Poszukuje się więc prehistorycznych społeczności o tych samych haplotypach, co może pomóc w prześledzeniu migracji ludności hipotetycznie niosącej ze sobą wczesne języki indoeuropejskie, a w konsekwencji w zlokalizowaniu praojczyzny rodziny.
Jako czynnik ekspansji indoeuropejskich języków w Europie bywają wskazywane masowe migracje ludności kultury grobów jamowych i późniejszej kultury ceramiki sznurowej. W 2015 r. przeprowadzono badania materiału genetycznego 69 Europejczyków żyjących między 6000 a 1000 lat p.n.e. – analiza ich DNA wykazała, że ok. 75% mieszkańców terenów tej drugiej kultury miało przodków wśród ludności kultury jamowej. Wyniki owych badań sugerują zatem, że populacje R1a i R1b przybyły do Europy ze wschodnioeuropejskich stepów. Wspiera to tezę o stepowym pochodzeniu przynajmniej części indoeuropejskich języków; pokazuje również, że nie wszystkie (o ile jakiekolwiek) języki rodziny mogły trafić do Europy wraz z pierwszymi migracjami anatolijskich rolników kilka tysięcy lat wcześniej – co jest postulowane przez teorię anatolijską. Populacja R1a bywa również rozpatrywana jako ta, która przyniosła języki indoeuropejskie do Indii.
W r. 2022 inne badania paleogenetyczne ujawniły, że sama ludność kultury grobów jamowych była genetycznie mieszana i składała się przede wszystkim ze społeczności zbieracko-łowieckich z Europy Wschodniej (marker genetyczny EHG – ang. Eastern Hunter-Gatherer) i Kaukazu (CHG – ang. Caucasian Hunter-Gatherer), z niewielką domieszką populacji typu anatolijsko-lewantyńskiego (te ostatnie mogły być związane z europejską kulturą trypolską). Otwartą kwestią pozostaje to, jaka ludność była źródłem wspomnianego kaukaskiego markeru na stepach. Jako potencjalna populacja typu CHG często rozważana jest ludność kultury majkopskiej – według Davida Anthony’ego jej przedstawiciele posługiwali się prajęzykiem abchasko-adygejskim†. Allan Bomhard sugeruje, że język praindoeuropejski wykształcił się, gdy na ów abchasko-adygejski substrat nasunął się dominujący język przeduralski (być może wschodnioeuropejski język ludności EHG kultury samarskiej).
Innego zdania jest Aleksander Kozincew – według niego marker CHG mógł trafić na stepy wraz z pierwszą falą migracji praindoeuropejskiej, która przybyła od południa wzdłuż zachodnich wybrzeży Morza Kaspijskiego. Przyniosła ona również swoją własną mowę, rozpowszechniając ją wśród miejscowych społeczności, posługujących się wówczas nieznanymi językami. Dalsza indoeuropeizacja stepów (tradycje kurhanowe, ale już bez wpływów genetycznych) miała zajść za sprawą ludności majkopskiej, która według rosyjskiego badacza stanowiła drugą falę migracji z południa. Również David Reich opowiada się za południowokaukaską siedzibą najstarszej populacji praindoeuropejskiej. Jego zdaniem musiała ona zamieszkiwać dokładnie po tej samej stronie Kaukazu, co jej anatolijscy potomkowie. Dowodem na to ma być brak odnalezionego w genomie starożytnych Anatolijczyków markeru EHG, występującego u prawie połowy ludności stepowej z okresu kultury grobów jamowych.
Nie da się jednak w pełni i ze stuprocentową pewnością zidentyfikować ludności mówiącej danym językiem i powiązać jej z określoną kulturą archeologiczną, stąd wszystkie propozycje pozostają jedynie mniej lub bardziej prawdopodobnymi hipotezami. Według Olega Bałanowskiego Praindoeuropejczycy stanowili przede wszystkim wspólnotę językową, nie zaś etniczną czy genetyczną. Ich pierwsza populacja charakteryzowała się całym spektrum haplogrup, dzielonych z populacjami sąsiednimi lub siostrzanymi. Nie istnieją do tej pory również żadne dowody na jedność kulturową przodków Indoeuropejczyków – dopiero w Europie ich potomkowie zbudowali wspólną cywilizację. Rasmus Bjørn z Uniwersytetu Kopenhaskiego zaproponował hipotetyczne kombinacje języków, genów i kultur, które mogły występować razem w okresie praindoeuropejskiej wspólnoty językowej na terenach Stepu Pontyjskiego i okolic:
|            | •             | •               | •               | •               | •              | •              | •        |
| prajęzyk   | płn.-kaukaski | płn.-kaukaski   | indoeuropejski  | indoeuropejski  | indoeuropejski | indoeuropejski | uralski  |
| haplogrupa | R1b           | R1b             | R1b             | R1a             | R1a            | G1             | G1       |
| kultura    | majkopska     | grobów jamowych | grobów jamowych | grobów jamowych | samarska       | samarska       | samarska |

### Pokrewne rodziny językowe
Pokrewieństwo rodziny indoeuropejskiej z innymi nie jest bliżej znane. W literaturze językoznawczej pojawiają się m.in. następujące propozycje najbliższych krewnych języków indoeuropejskich, wysuwane na podstawie różnych zaobserwowanych zbieżności:
- języki uralskie – jako pochodzące wraz z indoeuropejskimi od hipotetycznego języka praindouralskiego†, zestawiane razem w nadrodzinę indo-uralską[296];
- języki abchasko-adygejskie (północno-zachodniokaukaskie) – jako pochodzące wraz z indoeuropejskimi od hipotetycznego języka prapontyjskiego†[297];
- języki huro-urartyjskie† – jako pochodzące wraz z indoeuropejskimi od hipotetycznego, nieokreślonego dokładniej języka „praazjanickiego”†[298].

Ponadto indoeuropejskie łączono z językami rodziny kartwelskiej (południowokaukaskiej) lub semickimi (współcześnie klasyfikowanymi w ramach rodziny afroazjatyckiej). Obie te koncepcje zostały jednak porzucone, a indoeuropejsko-kartwelskie oraz indoeuropejsko-semickie podobieństwa słownikowe tłumaczone są z reguły dawnymi kontaktami, których efektem były pożyczki owych wyrazów.
W XXI w. zainteresowanie badaczy budzi przede wszystkim wspomniana hipoteza indo-uralska, której zwolennikami są m.in. Mate Kapović, Frederik Kortlandt czy Aleksander Kozincew. Zwracana jest uwaga na podobieństwa indoeuropejskich i uralskich końcówek osobowych czasownika, a także na pewne zbieżności leksykalne. Według Kortlandta Praindouralczycy zamieszkiwali tereny na południe od Uralu w VII tysiącleciu p.n.e. Ich część miała przemieścić się bardziej na zachód, nad Morze Czarne, gdzie doszło do jej kontaktów językowych z ludnością kultury majkopskiej i gdzie wykształcił się język praindoeuropejski. Z kolei Kozincew twierdzi, że ojczyzną ludności praindouralskiej były wschodnie wybrzeża Morza Kaspijskiego. Jej południowy odłam, który utworzył najwcześniejszą wspólnotę indoeuropejską, według badacza przesuwał się stopniowo wzdłuż gór Elburs ku południu Kaukazu. Stamtąd indoeuropejski prajęzyk trafił – w odrębnych falach migracji – do Anatolii oraz na Step Pontyjski.
Autorami bardziej rozbudowanych koncepcji są Joseph Greenberg oraz Władysław Illicz-Switycz i Aron Dołgopolski (ci drudzy rozpowszechnili dawniejszą hipotezę Holgera Pedersena), postulujący istnienie makrorodzin językowych o dużym zasięgu:
- eurazjatyckiej (Greenberg) – łączącej języki indoeuropejskie, uralskie (wraz z jukagirskim), ałtajskie[bg], eskimo-aleuckie, czukockie (czukocko-kamczackie) oraz języki etruski†, japoński, koreański, ajnuski i giliacki (niwchijski)[304];
- nostratycznej (Illicz-Switycz i Dołgopolski) – łączącej języki indoeuropejskie, uralskie, ałtajskie[bg], drawidyjskie, kartwelskie i afroazjatyckie, niektórzy inni badacze uwzględniają również pozostałe języki eurazjatyckie wymienione wyżej, a czasem też nilo-saharyjskie i język sumeryjski†[303].

Greenberg zidentyfikował 72 wspólne formanty gramatyczne, powszechnie spotykane w językach domniemanej makrorodziny eurazjatyckiej (np. formant -n-, tworzący przeczenia czy -k-, występujący w formach pytajnych). W wielu pracach innych autorów stanowi ona w zasadzie podzbiór w obrębie makrorodziny nostratycznej; ponadto w późniejszych publikacjach ze ściśle nostratycznych wyłączana bywa rodzina afroazjatycka, która jest traktowana raczej jako ich gałąź siostrzana. Prace nad rekonstrukcją języka pranostratycznego† kontynuuje Allan Bomhard. Według Siergieja Jachontowa ów prajęzyk miał być używany nieco ponad 15 tys. lat temu. Niemniej jednak przedstawione propozycje obu makrorodzin budzą kontrowersje wśród głównego nurtu językoznawców, którzy twierdzą, że zostały one zbudowane wyłącznie na podstawie podobieństw słownikowych – bez uwzględnienia zbieżności gramatycznych, które są trwalsze niż słownictwo i stanowią znacznie pewniejszy dowód pokrewieństwa.
Niektórzy posunęli się jeszcze dalej – Harold Fleming postulował istnienie ogromnej fyli językowej, której nadał nazwę boreańskiej. Miałaby ona obejmować makrorodziny nostratyczną (oraz osobno rodzinę afroazjatycką), amerindiańską i dene-kaukaską – według Fleminga są one spokrewnione ze sobą bardziej niż z pozostałymi językami świata, wiek zaś hipotetycznego prajęzyka boreańskiego† amerykański antropolog szacował na 45 tys. lat. Wreszcie można postawić tezę o istnieniu prajęzyka całej ludzkości†, z którego wywodziłyby się wszystkie istniejące kiedykolwiek rodziny językowe i języki. Badacze uważają jednak, że udowodnienie powszechnego pokrewieństwa języków jest obecnie niemożliwe.

## Prajęzyk
Ostatnim wspólnym przodkiem wszystkich języków indoeuropejskich był język praindoeuropejski. Nie został on zaświadczony bezpośrednio (nie są znane żadne źródła historyczne praindoeuropejskiego), jednak za jego istnieniem przemawiają rozliczne wspólne cechy języków rodziny w zakresie struktur gramatycznych, słownictwa oraz fonetyki. Są one na tyle regularne, że współczesna nauka odrzuca tezy o ich zapożyczeniach z zewnątrz, przypadkowym podobieństwie lub upodobnieniu się wyłącznie wskutek wzajemnego oddziaływania. Jedynym właściwym wyjaśnieniem tak licznych zbieżności wydaje się więc istnienie owego postulowanego prajęzyka, z którego zostały odziedziczone. Jego przybliżona wersja została w znacznym stopniu zrekonstruowana przez językoznawców. Przyjmuje się obecność praindoeuropejskiego kilka tysięcy lat p.n.e. na dokładniej nieokreślonych terenach w zachodniej Eurazji – według najpowszechniej uznawanej hipotezy mówiono nim na obszarze Stepu Pontyjskiego, a zgodnie z nowszymi szacunkami jego główna faza rozwoju przypadała na okres 4000–3000 lat p.n.e.

### Fonologia
Według Donalda Ringe’a w języku praindoeuropejskim występowały następujące głoski:
| Spółgłoski    | Spółgłoski       | warg.  | przjęz. | palatal.    | welar.      | labial. | krtan.  |
| ------------- | ---------------- | ------ | ------- | ----------- | ----------- | ------- | ------- |
| zwarte        | bezdźwięczne     | *p     | *t      | *ḱ          | *k          | *kʷ     |         |
| zwarte        | dźwięczne        | *b     | *d      | *ǵ          | *g          | *gʷ     |         |
| zwarte        | dźw. przydechowe | *bʰ    | *dʰ     | *ǵʰ         | *gʰ         | *gʷʰ    |         |
| szczelinowe   | szczelinowe      |        | *s      |             | *h₂         | *h₃     | *h₁     |
| nosowe        | nosowe           | *m     | *n      |             |             |         |         |
| płynne        | płynne           |        | *r; *l  |             |             |         |         |
| półsamogłoski | półsamogłoski    |        |         | *i̯          |             | *u̯      |         |
|               |                  |        |         |             |             |         |         |
| Samogłoski    | Samogłoski       | niskie | niskie  | półprzymkn. | półprzymkn. | wysokie | wysokie |
| krótkie       | krótkie          |        | *a      | *e          | *o          | *i      | *u      |
| długie        | długie           |        | *ā      | *ē          | *ō          | *ī      | *ū      |

Istniało również sześć dyftongów (dwugłosek) z samogłoskami krótkimi *a, *e oraz *o (*ai̯, *au̯, *ei̯, *eu̯, *oi̯, *ou̯), a dodatkowo z rzadka mogły pojawiać się dyftongi z długimi samogłoskami *ē lub *ō (*ēi̯, *ēu̯, *ōi̯, *ōu̯). System fonetyczny prajęzyka uzupełniały cztery sonanty – zgłoskotwórcze (czyli tworzące sylabę) warianty spółgłosek nosowych i płynnych, oznaczane jako *l̥, *m̥, *n̥ oraz *r̥.
Według zapisu podanego w powyższej tabeli spółgłoski *ḱ oraz *ǵ oznaczają – zgodnie z ich palatalnym charakterem – głoski miękkie. Głoski *kʷ oraz *gʷ to spółgłoski labializowane, wymawiane z zaokrąglonymi wargami. Spółgłoski *bʰ, *dʰ, *ǵʰ, *gʰ oraz *gʷʰ były głoskami wymawianymi z przydechem. Głoski *i̯ (czasem zapisywana w literaturze jako *y) oraz *u̯ (czasem zapisywana jako *w) oznaczają spółgłoski półotwarte, równoznaczne polskim /j/ oraz /ł/. Natomiast trzy głoski zapisywane jako *hₓ (z dolnym indeksem) miały wymowę dokładniej nieznaną. Są one związane z teorią laryngalną, która opiera się na hipotezie Ferdinanda de Saussure’a z 1878 r. o istnieniu w języku praindoeuropejskim „koeficjentów sonantycznych” (nazwanych później głoskami laryngalnymi, czyli laryngałami – gdyż podejrzewano, że miały wymowę gardłową lub krtaniową). Przyjmuje się, że były to spółgłoski:
- *h₁ – szczelinowa krtaniowa bezdźwięczna (symbol MAF: hⓘ) lub zwarcie krtaniowe (ʔⓘ);
- *h₂ – szczelinowa miękkopodniebienna bezdźwięczna (xⓘ) lub szczelinowa gardłowa bezdźwięczna (ħⓘ);
- *h₃ – szczelinowa wargowo-miękkopodniebienna bezdźwięczna (xʷⓘ), szczelinowa gardłowa dźwięczna (ʕⓘ) lub szczelinowa nagłośniowa dźwięczna labializowana (ʢʷ).

Teza de Saussure’a pozwalała wyjaśnić pewne anomalie fonetyczne w starożytnej grece. Jedna z głosek laryngalnych została odkryta w 1927 r. przez Jerzego Kuryłowicza w języku hetyckim z grupy anatolijskiej. W trakcie wykształcania się rodziny laryngały zaniknęły, najczęściej powodując przy tym przekształcenie sąsiadujących z nimi w wyrazach innych głosek – w tym charakterystyczne nadanie odpowiedniej barwy (wymowy) samogłosce *e (kolejno: przy *h₁ – /e/, przy *h₂ – /a/ oraz przy *h₃ – /o/, czyli np. *h₃e > *o), a dodatkowo jej wzdłużenie zastępcze (przekształcenie w długą samogłoskę), jeśli następująca po niej laryngalna była położona przed spółgłoską lub na końcu wyrazu (np. *eh₂- > *ā-). W językach bałtosłowiańskich głoski laryngalne pozostawiły ślad w postaci specyficznego systemu akcentowego.

### Morfonologia
Większość praindoeuropejskich rdzeni wyrazowych składała się z dwóch spółgłosek (każda z nich mogła być też grupą spółgłosek), między którymi pojawiała się samogłoska (najczęściej *e) lub dyftong. W rdzeniach i przyrostkach, czyli w morfemach słowotwórczych, funkcjonował system apofonii – nieumotywowanej fonetycznie wymiany samogłosek (przegłosu). W zależności od formy gramatycznej wyrazu tego typu morfem mógł występować w następujących wariantach, nazywanych stopniami:
- pełnym (ang. full-grade) – zawierającym krótką samogłoskę *e lub *o;
- zerowym (zredukowanym, ang. zero-grade) – bez rdzennej samogłoski;
- wzdłużonym (ang. lengthened-grade) – zawierającym długą samogłoskę *ē lub *ō.

Niezależnie od swojego stopnia rdzenie (zwane również pierwiastkami) niosły jedynie znaczenie ogólne – same w sobie nie stanowiły konkretnych form językowych.
| ‘siedzieć’ | – | *sed- : *sod- : *sd- : *sēd- : *sōd- |
| ‘stopa’    | – | *ped- : *pod- : *pd- : *pēd- : *pōd- |

Dopiero od nich można było – za pomocą odpowiednich afiksów – utworzyć właściwe formy wyrazów. Czasami na początku słowa miała też miejsce reduplikacja – podwajana była wtedy pierwsza spółgłoska (lub dwie pierwsze, gdy rdzeń zaczynał się od *s- albo dowolnego laryngału *hₓ-), po której pojawiało się dodatkowe -e- lub -i-.
| ‘stopa’   | – | *pōd-s ‘stopa’ : *ped-ei ‘stopie’ : *pēd-su ‘[w] stopach’ (kolejno: mianownik l.poj., celownik l.poj. oraz miejscownik l.mn.) |
| ‘iść’     | – | *h₁éi-mi ‘idę’ : *h₁i-énti ‘idą’ (kolejno 1.os. l.poj. oraz 3.os. l.mn., druga forma z rdzeniem w stopniu zerowym)            |
| ‘patrzeć’ | – | *de-dorḱ-e ‘zobaczył’ (3.os. l.poj., forma z reduplikacją)                                                                    |

Echa apofonii praindoeuropejskiej można usłyszeć w niektórych językach potomnych.
| angielski | – | sing : sang : sung (kolejno: bezokolicznik, forma przeszła oraz imiesłów bierny czasownika „śpiewać”) |
| grecki    | – | patḗr : patrós : patéra (kolejno: mianownik, dopełniacz i biernik rzeczownika „ojciec”)               |
| polski    | – | nieść : nosić; wieźć : wozić                                                                          |

Charakterystycznym zjawiskiem było też występowanie tzw. ruchomego s-. Początkowa głoska *s- w wyrazach rozpoczynających się co najmniej dwiema spółgłoskami była bardzo niestabilna i znikała w różnych formach z niewyjaśnionych powodów. Według jednej z hipotez dwie sąsiadujące ze sobą głoski /s/ – pierwsza na końcu jednego słowa, druga na początku następnego (w drugim kolejną musiała być również spółgłoska) – zlewały się w mowie w pojedynczą (odmiana zjawiska typu sandhi), a użytkownicy języka mogli błędnie odbierać ów drugi wyraz bez *s-. Ślady tego fenomenu zachowały się w słownictwie języków indoeuropejskich, co pokazują zaprezentowane niżej przykłady, wybrane ze słownika Juliusa Pokorny’ego.
| *(s)lei- ‘śliski’        | > | łotewskie sliẽnas ‘ślina’, staroirlandzkie† slemun ‘gładki, śliski’ : klasyczne greckie leímax ‘[nagi] ślimak’, łacińskie līmus ‘błoto’, staro-wysoko-niemieckie† leim ‘lin’ |
| *(s)mēlo- ‘małe zwierzę’ | > | angielskie small i gockie smals ‘mały’ : niderlandzkie maal ‘cielę’, ormiańskie mal ‘owca, baran’, walijskie mil ‘zwierzę’                                                   |
| *(s)poimno- ‘piana’      | > | łacińskie spūma i pruskie spoayno ‘piana’ : angielskie foam i rosyjskie péna ‘piana’, sanskryckie phḗna- ‘piana, stóg’                                                       |

Praindoeuropejski był językiem silnie fleksyjnym. Wyrazy należące do odmiennych części mowy dzieliły się pod względem morfonologicznym na:
- tematyczne – mające tzw. samogłoskę tematyczną, czyli dodatkową krótką samogłoskę *e lub *o umieszczoną przed końcówką fleksyjną i ulegającą przegłosowi (np. *bhér-e- : *bhér-o- ‘nieść’[bi]);
- atematyczne – bez samogłoski tematycznej (np. *deh₃- ‘dawać’).

Paradygmaty odmiany atematycznej wydają się starsze i były nieco bardziej skomplikowane; wymianie ulegały w nich samogłoski rdzenia, a ponadto zmieniała się pozycja akcentu.

### Fleksja
Deklinacji podlegały rzeczowniki, przymiotniki, zaimki oraz (szczątkowo – tylko te od 1 do 4) liczebniki. Uwzględniała ona osiem przypadków (siedem jak w polskim oraz ablatyw, odpowiadający na pytania: „skąd?”, „od kogo/czego?”) oraz trzy liczby (pojedynczą, podwójną i mnogą). Nominalne części mowy miały trzy rodzaje gramatyczne (męski, żeński i nijaki), choć według jednej z hipotez podział ten wykształcił się w prajęzyku dopiero po odejściu gałęzi anatolijskiej – teoria ta zakłada, że dawniejszy system zawierał dwie klasy rodzajowe (wspólną męsko-żeńską oraz nijaką, tak jak w językach owej grupy).
Odmiana rzeczownika „wilk” przez przypadki i liczby według Ranka Matasovicia:
| Forma   | Mianownik | Dopełniacz | Celownik   | Biernik  | Narzędnik | Miejscownik | Ablatyw    | Wołacz   |
| L.poj.  | *wlkʷos   | *wlkʷosyo  | *wlkʷōy    | *wlkʷom  | *wlkʷoh₁  | *wlkʷoy     | *wlkʷōd    | *wlkʷe   |
| L.podw. | *wlkʷoh₁  | *wlkʷows   | ?          | *wlkʷoh₁ | ?         | *wlkʷows    | ?          | *wlkʷoh₁ |
| L.mn.   | *wlkʷōs   | *wlkʷōm    | *wlkʷobʰos | *wlkʷons | *wlkʷōys  | *wlkʷoysu   | *wlkʷobʰos | *wlkʷōs  |

Formy rodzajowe mianownika wybranych przymiotników za Robertem Beekesem:
| Przymiotnik | Rodzaj męski | Rodzaj żeński | Rodzaj nijaki |
| ----------- | ------------ | ------------- | ------------- |
| ‘cienki’    | *tenh₂-u-s   | *tenh₂-u-h₂   | *tenh₂-u      |
| ‘nowy’      | *neu-os      | *neu-eh₂      | *neu-om       |
| ‘słodki’    | *sueh₂d-u-s  | *sueh₂d-u-ih₂ | *sueh₂d-u     |

Koniugacja zaś uwzględniała odmianę czasownika przez liczbę, osobę, stronę, tryb oraz aspekt (ten ostatni bywa również interpretowany jako czas), nie istniała za to forma bezokolicznika. Kategoria strony obejmowała stronę czynną i stronę medialną; ta druga odpowiadała polskiej stronie zwrotnej, biernej (jeśli wykonawca czynności nie był podmiotem) lub formie bezosobowej (jeśli podmiot nie był wyrażony, np. „idzie się”). Z kolei w skład kategorii trybu wchodziły: tryb oznajmujący, przypuszczający (wyrażający również zamiary i czynności przyszłe), życzący i rozkazujący; ten ostatni miał również specjalną formę przyszłą, oznaczającą opóźnione polecenie (np. „idź później!”).
Czas gramatyczny, jaki znany jest z języka polskiego miał natomiast w praindoeuropejskim zupełnie inny charakter i był ściśle powiązany z aspektem. Ów czasowo-aspektowy system prajęzyka tworzyły następujące formy:
- niedokonane – wyrażające niezakończoną czynność w czasie, do którego się odnosiły,
  - teraźniejszą, w tym także odnoszącą się do przyszłości,
  - przeszłą;
- aoryst – wyrażający czynność dokonaną i zakończoną w przeszłości;
- perfectum – wyrażający aktualny stan lub rezultat dokonanej wcześniej czynności.

Porównanie form aspektowych przykładowego czasownika oraz ich znaczeń:
|           | niedokonana | aoryst    | perfectum  |
| forma     | *stisteh₂mi | *steh₂m   | *stestoh₂e |
| znaczenie | ‘wstaję’    | ‘wstałem’ | ‘stoję’    |

Morfologiczne rozróżnienie czasu teraźniejszego i przeszłego zachodziło wyłącznie w trybie oznajmującym aspektu niedokonanego. Nie istniał odrębny czas przyszły, a ponadto nie każdy czasownik mógł występować we wszystkich trzech aspektach. Forma niedokonana przeszła miała taki sam temat wyrazowy (rdzeń plus ewentualna samogłoska tematyczna) jak niedokonana teraźniejsza, a końcówkę fleksyjną identyczną jak aoryst. Perfectum zaś nie odróżniało kategorii strony i miało tylko jedną serię końcówek.
Odmiana strony czynnej aspektu niedokonanego czasownika „być” przez liczby, osoby i tryby według Donalda Ringe’a:
| Forma   | Forma | Tryb oznajmujący | Tryb oznajmujący | Tryb przypuszczający | Tryb życzący | Tryb rozkazujący |
| Forma   | Forma | teraźniejszy     | przeszły         | Tryb przypuszczający | Tryb życzący | Tryb rozkazujący |
| L.poj.  | 1.os. | *h₁ésmi          | *h₁ésm̥           | *h₁ésoh₂             | *h₁siḗm      | —                |
| L.poj.  | 2.os. | *h₁ési           | *h₁és            | *h₁ésesi             | *h₁siéh₁s    | *h₁és; *h₁sdʰí   |
| L.poj.  | 3.os. | *h₁ésti          | *h₁ést           | *h₁éseti             | *h₁siéh₁t    | *h₁éstu          |
| L.podw. | 1.os. | *h₁suós          | *h₁sué           | *h₁ésowos            | *h₁sih₁wé    | —                |
| L.podw. | 2.os. | *h₁stés          | *h₁stóm          | *h₁ésetes            | *h₁sih₁tóm   | *h₁stóm          |
| L.podw. | 3.os. | *h₁stés          | *h₁stā́m          | *h₁ésetes            | *h₁sih₁tā́m   | *h₁stā́m          |
| L.mn.   | 1.os. | *h₁sm̥ós          | *h₁sm̥é           | *h₁ésomos            | *h₁sih₁mé    | —                |
| L.mn.   | 2.os. | *h₁sté           | *h₁sté           | *h₁ésete             | *h₁sih₁té    | *h₁sté           |
| L.mn.   | 3.os. | *h₁sénti         | *h₁sénd          | *h₁ésonti            | *h₁sih₁énd   | *h₁séntu         |

### Rekonstrukcja prajęzyka
Podstawowym narzędziem badawczym wykorzystywanym w rekonstrukcji praindoeuropejskiego jest metoda porównawcza. Polega ona na porównywaniu analogicznych elementów poszczególnych form wyrazów w różnych językach, a następnie wyborze z każdego analizowanego segmentu tych najstarszych, które razem składają się na odtworzone praformy. Dokonuje się tego na podstawie pewnych wypracowanych w językoznawstwie zasad. Aby było to możliwe, w językach domniemanej rodziny muszą występować regularne odpowiedniości fonetyczne – czyli takie kombinacje odpowiadających sobie w kolejnych językach fonemów, które systematycznie powtarzają się w wielu słowach.
Brane są pod uwagę głównie języki starsze; zachowały one bowiem najwięcej archaizmów, a tym samym są najbardziej zbliżone do ich hipotetycznego przodka. Zaliczają się do nich m.in. hetycki, mykeński, a w szczególności te dysponujące obszernym korpusem starożytnych tekstów – sanskryt wedyjski i klasyczna greka. W drugiej kolejności uwzględniane są takie języki późniejsze i współczesne, które charakteryzują się istotnymi dla celów rekonstrukcji właściwościami, niewystępującymi poza daną gałęzią rodziny – przede wszystkim tocharskie, łacina, staroirlandzki, staro-cerkiewno-słowiański, ormiański, litewski czy albański. Owocem prac porównawczych był indoeuropejski słownik etymologiczny Juliusa Pokorny’ego z 1959 r., zawierający m.in. odtworzone rdzenie prajęzyka. Jego treść, z poprawkami redakcyjnymi Andriesa Brouwera i Aleksandra Lubockiego (aktualizowana w 2015), jest udostępniona publicznie.
Przykłady zrekonstruowanego praindoeuropejskiego słownictwa (wyrazów lub ich rdzeni):
| czynności  | *pekʷ- (‘gotować, piec’) *h₁ed- (‘jeść’) *h₂erh₃- (‘orać’) *peh₃(i)- (‘pić’) *seh₁- (‘siać’) *s(i)uH (‘szyć’) *ueǵʰ- (‘wozić’)    |
| pożywienie | *h₂ebōl (‘jabłko’) *mēms- (‘mięso’) *medʰu (‘miód [pitny]’) *glkt-s (‘mleko’) *tuHri-s (‘ser’) *seh₂l- (‘sól’) *ǵrHno- (‘ziarno’) |
| rodzina    | *meh₂t(ē)r (‘matka’) *ph₂tḗr (‘ojciec’) *dʰúgh₂tēr (‘córka’) *suHnu- , suHiu- (‘syn’) *suésōr (‘siostra’) *bʰréh₂t(ē)r (‘brat’)   |
| technika   | *Hrot-h₂ , *kʷe-kʷl-os (‘koło’) *gʷiH- (‘łuk’) *h₂erh₃-trom (‘radło’) *peleḱu- (‘siekiera’) *gʷreh₂uōn , *gʷ(e)rh₂n- (‘żarno’)    |
| zwierzęta  | *teh₂uros (‘byk’) *h₁eḱu-(o-) (‘koń’) *gʷeh₃us (‘krowa’) *muHs (‘mysz’) *h₃euis (‘owca’) ḱuōn (‘pies’) *suHs- (‘świnia’)          |

Różne rekonstrukcje liczebników (w wersji Sihlera z możliwych opcji podano wyrazy w stopniu pełnym):
| Autor            | ‘1’        | ‘2’      | ‘3’     | ‘4’       | ‘5’     | ‘6’         | ‘7’    | ‘8’       | ‘9’       | ‘10’     |
| ---------------- | ---------- | -------- | ------- | --------- | ------- | ----------- | ------ | --------- | --------- | -------- |
| A. Sihler (1995) | *Hoi-no-   | *d(u)wo- | *trei-  | *kʷetwor- | *penkʷe | *s(w)/w~eḱs | *septm̥ | *oḱtō     | *(h₁)newn̥ | *deḱm̥(t) |
| R. Beekes (2011) | *Hoi(H)nos | *duoh₁   | *treies | *kʷetuōr  | *penkʷe | *(s)uéks    | *séptm | *h₃eḱteh₃ | *(h₁)néun | *déḱmt   |

W 1868 r. August Schleicher napisał w hipotetycznym języku praindoeuropejskim (odtworzonym głównie na podstawie sanskrytu) krótkie opowiadanie „Owca i konie”. Jego tekst w późniejszych latach był wielokrotnie poprawiany i aktualizowany zgodnie z wizją prajęzyka poszczególnych badaczy. Poniżej przedstawione zostały oryginalna wersja Schleichera (jeszcze bez laryngałów), wersja Andrew Byrda z r. 2013 oraz dosłowne tłumaczenie na polski – wszystkie podzielono na odpowiadające sobie wersy w celu łatwego porównania form. Tekst Byrda został również nagrany przez niego samego i jest publicznie dostępny do odsłuchu.
Avis akvāsas ka
wersja Schleichera (1868)
Avis, jasmin

varnā na ā ast,

dadarka akvams,

tam, vāgham garum vaghantam,

tam, bhāram magham,

tam, manum āku bharantam.

Avis akvabhjams ā vavakat:

kard aghnutai mai

vidanti manum

akvams agantam.

Akvāsas ā vavakant:

krudhi avai,

kard aghnutai vividvant-svas:

manus patis

varnām avisāms karnauti

svabhjam gharmam vastram

avibhjams ka varnā na asti.

Tat kukruvants

avis agram ā bhugat.
H₂óu̯is h₁éḱu̯ōs-kʷe
wersja Byrda (2013)
h₂áu̯ei̯ h₁i̯osméi̯

h₂u̯l̥h₁náh₂ né h₁ést,

só h₁éḱu̯oms derḱt.

só gʷr̥hₓúm u̯óǵʰom u̯eǵʰed;

só méǵh₂m̥ bʰórom;

só dʰǵʰémonm̥ h₂ṓḱu bʰered.

h₂óu̯is h₁ékʷoi̯bʰi̯os u̯eu̯ked:

“dʰǵʰémonm̥ spéḱi̯oh₂

h₁éḱu̯oms-kʷe h₂áǵeti,

ḱḗr moi̯ agʰnutor”.

h₁éḱu̯ōs tu u̯eu̯kond:

“ḱludʰí, h₂ou̯ei̯!

tód spéḱi̯omes, n̥sméi̯ agʰnutór ḱḗr:

dʰǵʰémō, pótis,

sē h₂áu̯i̯es h₂u̯l̥h₁náh₂

gʷʰérmom u̯éstrom u̯ept,

h₂áu̯ibʰi̯os tu h₂u̯l̥h₁náh₂ né h₁esti”.

tód ḱeḱluu̯ṓs

h₂óu̯is h₂aǵróm bʰuged.
Owca i konie
tłumaczenie dosłowne
Owca, która

wełny nie miała,

zobaczyła konie;

jeden wóz ciężki ciągnął,

jeden ładunek wielki,

jeden człowieka szybko wiózł.

Owca do koni zawołała:

„Serce boli mnie,

widząc człowieka

konie poganiającego”.

Konie zawołały:

„Słuchaj, owco,

serce boli, ujrzawszy:

człowiek, pan,

wełnę owcom ścina

sobie na ciepłą odzież

i owce wełny nie mają”.

To usłyszawszy,

owca na pole pobiegła.
Innym utworem tego typu jest opowiadanie „Król i bóg”. Pochodzi ono ze starego indyjskiego tekstu znanego jako Aitareya Brāhmana i zostało przetłumaczone z sanskrytu na praindoeuropejski przez kilku językoznawców w latach dziewięćdziesiątych XX w. (w niezależnych od siebie wersjach).
Zrekonstruowany prajęzyk różni się jednak w swojej istocie od realnego – choć nieznanego – mówionego praindoeuropejskiego. Ten drugi bowiem w naturalny sposób ewoluował i na różnych etapach swojego rozwoju mógł przyjmować różne postaci. Oznacza to, że język odtworzony przez badaczy jest w praktyce sztucznym tworem i zawiera formy mogące pochodzić z różnych okresów języka realnego. Niektórzy próbują rekonstruować jedynie wczesny, środkowy lub późny praindoeuropejski – jest to jednak rozwiązanie problematyczne i trudne metodologicznie. Język ten prawdopodobnie był też zróżnicowany dialektalnie; odtworzone warianty pewnych form mogły być więc używane tylko w obrębie określonych dialektów, a być może nawet płci lub klas społecznych – nie wiadomo jednak, jak je interpretować. Ponadto mogły istnieć elementy prajęzyka, po których nie zachował się żaden ślad, zatem niemożliwa jest ich rekonstrukcja.

## Ewolucja rodziny
Przejście od języka praindoeuropejskiego do rodziny indoeuropejskiej w jej obecnym kształcie zaczęło się od narastającego zróżnicowania dialektalnego tego pierwszego; w późniejszym czasie z jego dialektów wykształciły się nowe, odrębne języki. Kilkanaście z nich w identyczny sposób samo następnie stało się prajęzykami pośrednimi kolejnych grup (np. z pragermańskiego† rozwinęły się języki grupy germańskiej, z prasłowiańskiego† – słowiańskiej itd.). W praktyce ten trwający tysiąclecia proces był jednak dużo bardziej skomplikowany, wieloetapowy i nieregularny oraz wiązał się z licznymi zmianami w całym indoeuropejskim systemie językowym.

### Rozpad prajęzyka
przybliżony zasięg prajęzyka ok. 4000 p.n.e.
     przybliżony zasięg dialektalny ok. 2500 p.n.e.
     przybliżony zasięg rodziny ok. 1000 p.n.e.
Według podręcznikowego modelu Tadeusza Milewskiego z drugiej połowy XX w. rozpad indoeuropejskiego prajęzyka, a tym samym początkowy rozwój rodziny, był zdeterminowany postępującą rozbudową praindoeuropejskiego systemu językowego oraz ekspansją wczesnych społeczności indoeuropejskich. Obszary centralne, na których zachodził szereg językowych innowacji, traciły łączność z powiększającymi się wskutek owej ekspansji obszarami peryferyjnymi – do których zmiany te już nie docierały. Proces ten miał przebiegać w następującej kolejności:
- oderwanie się dialektów peryferiów południowych (anatolijskich) i wschodnich (tocharskich);
- utrata kontaktów językowych między dialektami peryferiów zachodnich (italoceltyckich) a centrum indoeuropejskiego obszaru językowego;
- wyodrębnienie się dialektów peryferiów północnych (germańskich) oraz kolejnej grupy dialektów południowych (helleńskich);
- ostateczny rozpad dialektów centralnych na gałęzie bałtosłowiańską, indoirańską, tracko-ormiańską oraz albańską.

W ten sposób uformował się zasadniczy kształt rodziny, stanowiący (z wyłączeniem porzuconej w XXI w. hipotezy tracko-ormiańskiej) podstawę jej klasyfikacji filogenetycznej. Milewski szacował, że koniec wspólnoty praindoeuropejskiej nastąpił nie później niż 2000 lat p.n.e., a ugrupowanie indoeuropejskich dialektów wyglądało wówczas następująco:
| Podział geograficzny | południowe               | wschodnie    | zachodnie      | północne         |
| peryferyjne          | anatolijskie; helleńskie | tocharskie   | italoceltyckie | germańskie       |
| centralne            | tracko-ormiańskie        | indoirańskie | albańskie      | bałtosłowiańskie |

Nowszy model rozprzestrzeniania się języków indoeuropejskich autorstwa Davida Anthony’ego z początków XXI w. zakłada, że zasadnicza wspólnota językowa istniała na Stepie Pontyjskim między 4000 a 3000 lat p.n.e., z ewentualną fazą wczesną, sięgającą 4500 p.n.e. oraz fazą późną, maksymalnie 2500 p.n.e. Według amerykańskiego antropologa kolejnymi ruchami ludności były:
- migracja praanatolijska (ok. 4200–3900 p.n.e.), posuwająca się pierwotnie – zanim dotarła do Anatolii – w kierunku zachodnim;
- migracja pratocharska (ok. 3700–3300 p.n.e.) w kierunku wschodnim;
- ekspansja w kierunku zachodnim – najpierw prawdopodobnie ludności pragermańskiej (ok. 3300 lat p.n.e.), a następnie praitaloceltyckiej (ok. 3000 p.n.e.);
- ekspansja prabałtosłowiańska w kierunku północnym (ok. 2800 p.n.e.) oraz w tym samym czasie migracja ludności praormiańskiej;
- migracja ludności prahelleńskiej (ok. 2500 p.n.e.);
- ekspansja praindoirańska w kierunku wschodnim (ok. 2200 p.n.e.), a kilka stuleci później jej rozłam na praindoaryjską i prairańską (ok. 1800 p.n.e.).

Natomiast badania paleogenetyczne z drugiej i trzeciej dekady XXI w. sugerują, że inaczej niż w powyższym modelu mógł wyglądać początkowy etap rozpadu prajęzyka. Zgodnie z ich wynikami najwcześniejsza praindoeuropejska („praindoanatolijska”) populacja zamieszkiwała południową stronę Kaukazu. Stamtąd miała wyruszyć pierwsza fala migracji, posuwająca się ku Anatolii – czego konsekwencją było wykształcenie się odrębnego języka praanatolijskiego. Część zaś pozostałych Praindoeuropejczyków przemieściła się poprzez góry kaukaskie na północ, ostatecznie osiadając na terenach stepowych – tam też doszło do zainicjowania głównego procesu kształtowania się i ekspansji rodziny indoeuropejskiej.
Część badaczy utożsamia ludność niektórych starożytnych kultur archeologicznych z użytkownikami różnych gałęzi języków indoeuropejskich we wczesnych okresach rozwojowych tych ostatnich. I tak tereny kultury afanasjewskiej (3500–2500 p.n.e.) miały być zamieszkiwane przez przodków Tocharów, kultura Sintaszta (2100–1800 p.n.e.) często bywa przypisywana Indoirańczykom, a rozmaite kultury naddunajskie (z okresu 3100–2800 p.n.e.) kojarzone bywają z wczesnymi społecznościami północno-zachodnioindoeuropejskimi (germańsko-italsko-celtyckimi). Same ludy germańskie wiązane są z kulturą jastorfską (600–300 p.n.e.), a celtyckie – z halsztacką (750–450 p.n.e.). Natomiast wspólnota bałtosłowiańska jest łączona z kulturą komarowską (1500 p.n.e.), a późniejsze ludy słowiańskie – z czarnoleską (725–200 p.n.e.).
Ewolucja i rozpad praindoeuropejskiej mowy wiązały się z wieloma zmianami w jej strukturze. Możliwe, że dopiero w późniejszej fazie prajęzyka – po wyodrębnieniu się grupy anatolijskiej – powstał rodzaj żeński, w językach owej gałęzi nieobecny. Deklinacja liczb podwójnej i mnogiej, wcześniej dysponujących jedynie mianownikiem, prawdopodobnie została ukończona po odejściu grupy tocharskiej. Natomiast po odłączeniu się gałęzi italoceltyckiej w pozostałych dialektach praindoeuropejskich rozbudowano odmianę strony medialnej. Ewoluował również pierwotny system fonetyczny – m.in. zanikowi uległy głoski laryngalne, szczątkowo zachowując się jedynie w gałęzi anatolijskiej. Jednak przede wszystkim doszło do istotnych zmian w wymowie niektórych spółgłosek, czego efektem było wykształcenie się dwóch typów języków: kentum i satem.

### Podział kentum–satem
języki kentum
     języki satem
Charakterystycznymi dla rodziny indoeuropejskiej procesami fonetycznymi były zmiany artykulacji (sposobu wymowy) następujących szeregów głosek tylnojęzykowych prajęzyka:
- palatalnych (zmiękczonych) *ḱ — *ǵ — *ǵʰ;
- labializowanych (zaokrąglonych) *kʷ — *gʷ — *gʷʰ.

Ponadto istniał trzeci szereg: czystych (niezmiękczonych i niezaokrąglonych) *k — *g — *gʰ. W bliżej nieokreślonym czasie doszło do uproszczenia owego skomplikowanego systemu na całym indoeuropejskim obszarze językowym. Zmiany dokonały się na dwa różne sposoby:
- w dialektach peryferyjnych zlały się ze sobą głoski niezaokrąglone (czyste i zmiękczone) poprzez depalatalizację, czyli utratę zmiękczenia spółgłosek palatalnych (*ḱ > *k; *ǵ > *g; *ǵʰ > *gʰ)[bf], natomiast szereg głosek zaokrąglonych (*kʷ, *gʷ i *gʷʰ) został zachowany jako odrębny;
- w dialektach centralnych z kolei zlały się głoski niezmiękczone (czyste i zaokrąglone) poprzez delabializację, czyli utratę zaokrąglenia głosek labializowanych (*kʷ > *k; *gʷ > *g; *gʷʰ > *gʰ), miękkie *ḱ zaś zmieniło się w spółgłoskę zwarto-szczelinową *č (o wymowie pośredniej między polskim /ć/ a /cz/), a następnie w *s (ewentualnie *š /sz/ w bałtyckich lub *ś w indoaryjskich), analogicznie miękkie *ǵ i *ǵʰ przekształciły się w *z.

Sytuację fonologiczną po utrwaleniu się owych innowacji przedstawia poniższa tabela:
| Zakres językowy                 |    | Głoski bezdźwięczne | Głoski bezdźwięczne | Głoski bezdźwięczne |    | Głoski dźwięczne | Głoski dźwięczne | Głoski dźwięczne |      | Głoski dźw. przydechowe | Głoski dźw. przydechowe | Głoski dźw. przydechowe |
| ------------------------------- | -- | ------------------- | ------------------- | ------------------- | -- | ---------------- | ---------------- | ---------------- | ---- | ----------------------- | ----------------------- | ----------------------- |
| język praindoeuropejski         |    | *ḱ                  | *k                  | *kʷ                 |    | *ǵ               | *g               | *gʷ              |      | *ǵʰ                     | *gʰ                     | *gʷʰ                    |
| dialekty peryferyjne („kentum”) | *k | *k                  | *kʷ                 | *g                  | *g | *gʷ              | *gʰ              | *gʰ              | *gʷʰ |                         |                         |                         |
| dialekty centralne („satem”)    | *s | *k                  | *k                  | *z                  | *g | *g               | *z               | *gʰ              | *gʰ  |                         |                         |                         |

Odmienna ewolucja głosek tylnojęzykowych stała się podstawą dawnego głównego podziału w wewnętrznej klasyfikacji rodziny. Języki peryferyjne, w których nastąpiła depalatalizacja, nazwano językami kentum (od wymowy liczby „100” w łacinie), a języki centralne, w których dokonał się drugi rodzaj innowacji – językami satem (analogicznie od wymowy w awestyjskim). Sam proces zmiany wymowy głosek palatalnych *ḱ (*ḱ > *č > *s), *ǵ (*ǵ > *z) i *ǵʰ (*ǵʰ > *z) w centralnych dialektach indoeuropejskich zwany jest palatalizacją indoeuropejską. Ostateczne fonologiczne ugrupowanie poszczególnych gałęzi rodziny (z zastrzeżeniami poniżej) ukształtowało się następująco:
- języki kentum – anatolijskie, celtyckie, germańskie, helleńskie, italskie i tocharskie;
- języki satem – albańskie, bałtyckie, indoaryjskie, irańskie, nuristańskie, ormiańskie i słowiańskie.

Ponadto przypuszcza się, że satemowy charakter miały języki trackie, a ilirskie oraz frygijski były językami kentumowymi. Sama satemizacja przebiegała w różnym stopniu: najmocniej w podrodzinie indoirańskiej, znacząco, lecz nieco słabiej w bałtosłowiańskiej (w której zauważalne są pewne pozostałości kentumowe), a najsłabiej w gałęzi albańskiej – gdzie albański zawiera znaczną liczbę form typu kentum. Zwracana jest uwaga na pewną odrębność tego ostatniego języka, w którym omawiane trzy szeregi głosek przekształciły się w dużej mierze na trzy odmienne sposoby; niezależny rozwój dokonał się również w luwijskim z grupy anatolijskiej. Natomiast w gałęzi nuristańskiej palatalizacja indoeuropejska zatrzymała się na zmianie głosek tylnojęzykowych w zwarto-szczelinowe, bez dalszego przejścia w szczelinowe (jak w pozostałych językach indoirańskich).
W części grup lub poszczególnych języków nastąpiły później jeszcze dalsze przekształcenia – np. w pragermańskim doszło do serii przesuwek spółgłoskowych (prawo Grimma – m.in. sekwencja *g⁽ʷ⁾ʰ > *g⁽ʷ⁾ > *k⁽ʷ⁾ > *x⁽ʷ⁾), a podobnego typu proces, choć różniący się szczegółami, zaszedł w gałęzi ormiańskiej (przesuwki ormiańskie). Mylnie bywa czasem interpretowany stan współczesny: np. „sto” w języku francuskim to cent (wymawiane w przybliżeniu /są/), co w wymowie przypomina języki satemowe – jest to jednak efektem późniejszej ewolucji niektórych języków romańskich i odrębnej palatalizacji już po ich wyodrębnieniu się z kentumowej łaciny. Zasadniczo jednak kentumowy lub satemowy charakter wielu indoeuropejskich języków współczesnych i dawnych słychać w wymowie, a co najmniej widać jego ślady w zapisie różnych wyrazów:
| Pierwotne znaczenie | praindo- europejski |               | łaciński        | angielski               | polski       | litewski            |
| ------------------- | ------------------- | ------------- | --------------- | ----------------------- | ------------ | ------------------- |
| Pierwotne znaczenie | praindo- europejski | języki kentum | języki kentum   | języki satem            | języki satem |                     |
| ‘kto’               | *kʷo-               | >             | quī             | who                     | kto          | kas                 |
| ‘serce’             | *ḱerd-              | >             | cor(dis)        | heart                   | serce        | širdis              |
| ‘znać’              | *ǵnō-               | >             | gnōscō (‘znam’) | know (‘znać, wiedzieć’) | znać         | žinoti (‘wiedzieć’) |

W trakcie rozwoju rodziny indoeuropejskiej doszło również do wielu innych zmian w artykulacji. Regularne odpowiedniości zachodzące między dźwiękami w jej różnych gałęziach językowych, będące efektem rozmaitych procesów fonetycznych, opisywane są jako poszczególne prawa głosowe. Należą do nich m.in. wspomniane wyżej prawo Grimma i przesuwki ormiańskie, a ponadto takie jak: prawo Bartholomaego, prawo Brugmanna, prawo Grassmanna, prawo Osthoffa, prawo Vernera, reguła ruki, reguła Wintera i wiele innych.

### Pierwsze poświadczone języki
Po wykształceniu się indoeuropejskich dialektów – stanowiących zalążki głównych gałęzi językowych rodziny – postępowało ich dalsze różnicowanie, związane z kolejnymi migracjami Indoeuropejczyków. Ok. XX w. p.n.e. Anatolijczycy opanowali Azję Mniejszą, gdzie kilka wieków później nastąpił szczyt rozwoju języków anatolijskich, w tym najstarszych zaświadczonych w piśmie języków rodziny: hetyckiego, luwijskiego i palajskiego. W II tysiącleciu p.n.e. doszło również do ekspansji Indoariów i ludów irańskojęzycznych na subkontynencie indyjskim i Wyżynie Irańskiej, ludów helleńskich na południu Bałkanów oraz Italików na Półwyspie Apenińskim; także te społeczności pozostawiły po sobie starożytne zabytki językowe.
Najstarsze zachowane ślady piśmiennictwa w językach indoeuropejskich pochodzą z XVII w. p.n.e. Do połowy I tysiąclecia p.n.e. istnieją zapiski w co najmniej kilkunastu językach rodziny – poniższą listę tych ostatnich uszeregowano według pierwszych znanych inskrypcji lub tekstów. Do najwcześniejszych indoeuropejskich zabytków pisma i ich języków należą więc:
- teksty na glinianych tabliczkach ze środkowej Anatolii w języku hetyckim, zapisane pismem klinowym (od ok. 1650 p.n.e.)[406];
- hieroglify na pieczęciach w języku luwijskim (ok. 1600 p.n.e.) i fragmenty luwijskich tekstów religijnych w piśmie klinowym, umieszczonych w tekstach hetyckich (od XVI w. p.n.e.)[407];

- fragmenty tekstów religijnych w języku palajskim w tekstach starohetyckich (od XVI w. p.n.e.)[407];
- teksty na glinianych tabliczkach w języku mykeńskim, zapisane pismem linearnym B (od 1400 p.n.e.)[128];
- tekst na glinianej tabliczce z Hattusy w języku kalaszmaickim w piśmie klinowym (XIII w. p.n.e.)[408];
- teksty w języku frygijskim (od początku VIII w. p.n.e.)[409];
- inskrypcje na kamiennych stelach i teksty w języku lidyjskim, zapisane wariantem alfabetu greckiego (od VIII w. p.n.e.)[407];
- inskrypcja na fibuli z Praeneste w języku łacińskim (ok. I połowy VII w. p.n.e.)[143];
- inskrypcje grobowe z Egiptu w języku karyjskim w piśmie typu greckiego (od VII w. p.n.e.)[410];
- inskrypcje w języku faliskijskim (od VII w. p.n.e.)[411];
- inskrypcje w języku umbryjskim (od VII w. p.n.e.)[412];
- inskrypcje z Marche i Abruzji w języku południowopiceńskim† (od VI w. p.n.e.)[412];
- inskrypcje z północno-wschodnich Włoch w języku wenetyjskim (od VI w. p.n.e.)[412];
- inskrypcje z Persji w języku staroperskim dynastii Achemenidów w piśmie klinowym (od ok. VI w. p.n.e.)[413];
- inskrypcje z północnych Włoch w języku lepontyjskim (VI w. p.n.e.)[118].

Wczesnymi, niematerialnymi zabytkami językowymi są też starożytne indyjskie oraz irańskie teksty religijne – fizycznie spisane wiele wieków później, ale na podstawie bardzo długiej tradycji ustnej:
- Rygweda w sanskrycie wedyjskim, której tekst pochodzi prawdopodobnie z okresu 1500–1300 p.n.e.[132];
- Awesta w języku awestyjskim (nazwanym tak od tytułu dzieła), której najstarsze fragmenty powstały w przedziale 1000–800 p.n.e.[139]

### Dalsza ekspansja historyczna
hipotetyczna praojczyzna – zasięg kultury halsztackiej
     języki dyskusyjne, potencjalnie celtyckie (np. luzytański)
     maksymalny zasięg (ok. 270 r. p.n.e.)
     zasięg w średniowieczu
     zasięg współczesny
Kolejnymi etapami w starożytnych dziejach rodziny indoeuropejskiej były:
- w I tysiącleciu p.n.e. – rozkwit greki klasycznej, a następnie ogólnej odmiany greckiego (koine†), w użyciu różne języki paleobałkańskie (m.in. ilirski i mesapijski) oraz italskie, język awestyjski i staroperski w Iranie oraz sanskryt klasyczny w Indiach, rozpad wspólnoty bałtosłowiańskiej na dwie grupy, masowa ekspansja ludności celtyckojęzycznej od zachodniej Europy po Azję Mniejszą, w tym pojawienie się dialektów goidelskich w Wielkiej Brytanii, a później w Irlandii;
- na przełomie er – wyparcie przez łacinę pozostałych języków italskich (m.in. faliskijskiego), ograniczenie zasięgu języków celtyckich niemal wyłącznie do obszaru Wysp Brytyjskich, wykształcenie się średnioindyjskich prakrytów i języka pali, zanik dialektów trackich, dackich oraz języka staromacedońskiego, wymarcie ostatnich języków gałęzi anatolijskiej (licyjskiego i milyjskiego†);
- od początków n.e. do 500 r. – rozkwit łaciny w Europie Zachodniej i części Bałkanów, w użyciu język pranordyjski† w Skandynawii i staroormiański(†) w Armenii, szczyt rozwoju języków północno-wschodnioirańskich w Turkiestanie, zanik języka frygijskiego, ekspansja ludności germańsko- (której wschodni odłam używał już języka gockiego) i słowiańskojęzycznej.

Dalszy rozwój trwał sukcesywnie przez całe średniowiecze:
- między 500 a 1000 r. – wykształcenie się najpierw dialektów, a potem języków romańskich, kontynuujących łacinę ludową, zróżnicowanie dialektalne słowiańszczyny, początki odrębnych języków północno- i zachodniogermańskich, w użyciu dwa języki tocharskie (A oraz B) w Turkiestanie Chińskim, a następnie ich wymarcie, pod koniec tysiąclecia pojawienie się języków nowoindyjskich i nowoperskiego, wykształconego z wcześniejszego pahlawi;
- między 1000 a 1500 r. – początki różnicowania się języków wschodniosłowiańskich, silny wpływ języka francuskiego na dialekty anglosaskie†, z których wyewoluował język angielski, wymarcie bałtyckiego języka jaćwińskiego†.

W ten sposób do ok. XV w. uformował się zasadniczy kształt mapy językowej rodziny w Eurazji, uwarunkowany ruchami etnicznymi głównie drogą lądową. Kolejne zmiany zaszły już w erze nowożytnej – m.in. wykształciły się literackie odmiany języków albańskiego, bułgarskiego, macedońskiego, litewskiego i łotewskiego. Z kolei wymarciu uległy pruski (a wraz z nim gałąź zachodniobałtycka), pozostałości gockiego na Krymie (a tym samym gałąź wschodniogermańska†), słowiański język połabski† oraz romański język dalmatyński†. Wskutek dalszej marginalizacji grupy celtyckiej ten sam los spotkał jej dwa języki: kornijski i manx. Udało się je jednak zrewitalizować – ten pierwszy, utracony w XVIII lub na początku XIX stulecia, odtworzono w początkach XX w. Z kolei manx, którego ostatni rodzimy użytkownik zmarł w 1974 r., ożywiono już w następnych dekadach.
     francuski
     hiszpański
     portugalski
     angielski
     niderlandzki
Zupełnie nowe formy przybrała natomiast zasadnicza część nowożytnej ekspansji indoeuropejskiej, która – począwszy od XVI w. – powodowała osiedlanie się, przede wszystkim drogą morską, niektórych języków rodziny na innych zamieszkałych kontynentach. W jej konsekwencji najbardziej swój zasięg terytorialny powiększyły:
- w Ameryce – języki romańskie (hiszpański i portugalski, w mniejszym stopniu francuski) oraz germańskie (angielski i w niewielkim stopniu niderlandzki);
- w Afryce – głównie francuski, a w Południowej Afryce także niderlandzki, z którego powstał afrikaans, pierwszy nowożytny rdzenny afrykański język indoeuropejski;
- w Australii i Oceanii – angielski;
- w północnej części Azji – rosyjski z grupy słowiańskiej.

Liczba mówiących najbardziej ekspansywnymi językami szybko się zwiększała, aczkolwiek brakuje w literaturze szczegółowych danych na ten temat. Otto Jespersen następująco szacował wartości dotyczące sześciu dużych języków pod koniec XVI i na początku XX w.:
| Rok  | angielski     | francuski | hiszpański | niemiecki | rosyjski | włoski |
| ---- | ------------- | --------- | ---------- | --------- | -------- | ------ |
| 1600 | 6             | 14        | 8,5        | 10        | 3        | 9,5    |
| 1912 | 150           | 47        | 52         | 90        | 106      | 37     |
|      |               |           |            |           |          |        |
| 2025 | ~1500         | 312       | 559        | 134       | 253      | 66     |
|      | (w milionach) |           |            |           |          |        |

Samego angielskiego jako drugiego bądź kolejnego języka uczy się wiele osób na całym świecie – według instytucji British Council w jego naukę pod koniec XX stulecia zaangażowanych było ok. miliarda ludzi. Natomiast w odmiennej sytuacji znajduje się wiele małych języków indoeuropejskich, zagrożonych wymarciem. Należą do nich m.in. liczne lokalne języki indoirańskie (jak baszkardi, domari, gurani, jagnobijski czy sarikoli) i romańskie (np. aragoński, friulski, piemoncki, pikardyjski czy waloński). Zagrożone są też niektóre etnolekty albańskie (arbaryjski i arwanicki) oraz fryzyjskie, większość języków celtyckich oraz zachodniosłowiańskie języki łużyckie i kaszubski.
Ewolucję rodziny dopełniały procesy konwergencyjne, zachodzące wskutek długotrwałego współistnienia oraz wzajemnego oddziaływania niektórych języków (niekoniecznie spokrewnionych) i powodujące wykształcanie się nowych, wspólnych cech. Języki te są grupowane w zespoły określane jako ligi językowe, spośród których jako przykład najczęściej podawana jest liga bałkańska. Należą do niej przede wszystkim albański, grecki, bułgarski, macedoński, rumuński, arumuński oraz południowe dialekty sztokawskie języka serbsko-chorwackiego; w następstwie wielowiekowych kontaktów wytworzyły one wspólne struktury gramatyczne. Wśród innych proponowanych kategorii, obejmujących rozmaite języki indoeuropejskie, znajdują się np. liga rokytnicka, liga wielkich języków Europy czy też liga południowoazjatycka (w skład której wchodzą m.in. języki indoaryjskie).

## Struktura rodziny
Wielu badaczy przyjmuje, że strukturę rodziny indoeuropejskiej najlepiej przedstawia model drzewa – wzorowany na znanym z nauk przyrodniczych schemacie drzewa rodowego, opartym na metodach kladystycznych. Kolejne poziomy jego gałęzi reprezentują coraz dalsze stadia rozwojowe, grupy i podgrupy, aż do pojedynczych języków. Natomiast poszczególne podziały symbolizują utratę kontaktów językowych między pierwotną społecznością a jej odłamami, czego skutkiem był odrębny rozwój mów poszczególnych zbiorowości. Problemy stwarzają niektóre cechy, których zasięgu występowania nie da się wytłumaczyć w ten sposób – wykorzystywany bywa wówczas model fali, przyrównujący rozprzestrzenianie się zmian językowych do fal na wodzie. W XXI w. zwracana jest uwaga na tego typu niekladystyczny charakter w szczególności grupy germańskiej, której wiele właściwości prawdopodobnie zostało przejętych od sąsiadów językowych. Według Williama Labova oba modele ewolucji języków wzajemnie się uzupełniają.

### Drzewo filogenetyczne
Mimo badań filogenetycznych rodziny indoeuropejskiej trwających od połowy XIX w., naukowy konsensus obejmuje jedynie ogólny podział jej języków na grupy, odrębny status gałęzi anatolijskiej oraz wyróżnianie kategorii wyższego rzędu: indoirańskiej i bałtosłowiańskiej. Wszystko pomiędzy – przebieg procesu różnicowania się praindoeuropejskich dialektów oraz powstawania kolejnych gałęzi językowych, a co za tym idzie dokładny kształt indoeuropejskiego drzewa rodowego – w XXI w. wciąż jest przedmiotem spekulacji i rozważań badaczy.
Ringe i in. (2002)
Donald Ringe, Tandy Warnow i Ann Taylor dokonali rekonstrukcji drzewa binarnego rodziny, używając metod analizy matematycznej zapożyczonych z biologii ewolucyjnej. W najlepszym stworzonym przez specjalne oprogramowanie schemacie, który uwzględniał wszystkie główne grupy językowe, badacze uzyskali następującą kolejność wydzielania się poszczególnych gałęzi: anatolijska, tocharska, italoceltycka, albano-germańska (z zastrzeżeniami), helleno-ormiańska, na końcu zaś indoirańska i bałtosłowiańska. Uwagę zwróciła zmieniająca się pozycja grupy albańskiej, której różne cechy fonologiczne i morfologiczne – w zależności od tego, które z owych cech brano pod uwagę – wykluczały ją z poszczególnych gałęzi wyższego rzędu (italoceltyckiej, helleno-ormiańskiej, indoirańskiej i bałtosłowiańskiej). Drugą problematyczną grupą okazała się germańska, która nie dała się w prosty sposób wkomponować w schemat drzewa. Według autorów mogła ją na wczesnych etapach rozwoju łączyć sieć powiązań z innymi gałęziami.
Chang i in. (2015)
Z kolei grupa naukowców z Uniwersytetu Kalifornijskiego przeprowadziła – również korzystając ze specjalistycznego oprogramowania, tym razem przeznaczonego do badań z wykorzystaniem metod bayesowskich – filogenetyczną analizę statystyczną języków indoeuropejskich. Zgodnie z jej wynikami jako pierwsza miała wykształcić się odrębna gałąź anatolijska, następna w kolejności zaś – tocharska, co potwierdzało dotychczasowe badania. Natomiast dalsze postulowane etapy ewolucji przyjęły już inne kształty. Uzyskane rezultaty zasugerowały, że po wydzieleniu się grupy tocharskiej doszło do podziału głównego pnia rodziny na dwie odrębne linie rozwojowe: albano-helleno-ormiańską oraz drugą, obejmującą pozostałe późniejsze grupy. Pierwsza z nich rozpadła się następnie na albańską i helleno-ormiańską; z drugiej zaś odrywały się kolejno gałęzie: indoirańska, bałtosłowiańska, a na końcu nastąpił jej podział na germańską oraz italoceltycką.
Kassian i in. (2021)
Natomiast zespół z udziałem m.in. Aleksieja Kassiana i Gieorgija Starostina oparł swoje badania o leksykostatystykę, wykorzystując listę Swadesha. Rosjanie jako kolejni potwierdzili pierwszeństwo odłączenia się grupy anatolijskiej, a następnie tocharskiej. Później zaś miało dojść do równoczesnego (politomicznego) wykształcenia się gałęzi: albańskiej, helleno-ormiańskiej, germano-italo-celtyckiej (podzielonej następnie – także jednocześnie – na poszczególne grupy) oraz bałtosłowiańsko-indoirańskiej (która potem rozpadła się na bałtosłowiańską i indoirańską). Ekipa Kassiana wskazała, że ów politomiczny charakter niektórych węzłów drzewa rodziny może świadczyć o serii pojedynczych, szybko następujących po sobie rozłamów w bardzo krótkich historycznie przedziałach czasu (być może nawet w ciągu jednego ludzkiego pokolenia). Dokładna kolejność takich podziałów byłaby wówczas niemożliwa do odtworzenia – co według autorów prowadzi do uzyskiwania różnych wyników i odzwierciedla mnogość propozycji jego kształtu.
Zaprezentowane badania potwierdzają, że jako pierwsza od prajęzyka rodziny odłączyła się gałąź anatolijska. Przemawia za tym m.in. deklinacja języka hetyckiego, który w liczbie podwójnej i mnogiej odziedziczył jedynie praindoeuropejskie formy mianownika – co może dowodzić, że przypadki zależne (a więc inne niż mianownik) form mnogich i podwójnych zaczęły się wykształcać w prajęzyku dopiero po odejściu dialektów praanatolijskich. O wczesnym charakterze tej, a także – drugiej w kolejności rozwoju – grupy tocharskiej mają świadczyć również następujące argumenty:
- anatolijskie archaizmy fonetyczne – zachowane w hetyckim i luwijskim dwie praindoeuropejskie spółgłoski laryngalne, *h₂ i *h₃;
- brak w językach anatolijskich niektórych kategorii gramatycznych, obecnych w pozostałych gałęziach rodziny;
- brak w grupach anatolijskiej i tocharskiej odziedziczonego spójnego systemu czasownikowego, obecnego w pozostałych;
- brak w grupie tocharskiej indoeuropejskiego tzw. s-aorystu;
- w językach tocharskich odziedziczone z praindoeuropejskiego formy jedynie czterech przypadków.

Część propozycji sugeruje, że jako kolejna wyodrębniła się gałąź italoceltycka. Dowodzić tego mają m.in. nieobecne w językach celtyckich oraz italskich następujące nowe formy indoeuropejskie, które wykształciły się prawdopodobnie w późniejszym okresie rozwoju prajęzyka (nieistniejące więc również w gałęziach anatolijskiej i tocharskiej):
- druga seria końcówek strony medialnej, używana w odmianie jej czasu teraźniejszego – zachowała się jedynie pojedyncza seria, używana we wszystkich formach, tak jak we wczesnym praindoeuropejskim;
- końcówka -s(y)o w dopełniaczu liczby pojedynczej rzeczowników o temacie wyrazowym zakończonym na -o- (czyli -o-s(y)o).

Dalsza rekonstrukcja drzewa rodziny sprawia już większe trudności. Problematyczna jest gałąź albańska – w zależności od metody badań jej pozycja w obrębie „wewnętrznych” (czyli z wyłączeniem anatolijskich i tocharskich) języków indoeuropejskich skrajnie się różni: od najbardziej odrębnej grupy (a więc oddzielonej jeszcze przed italoceltyckimi) aż do wspólnego pokrewieństwa z bałtosłowiańskimi i indoirańskimi. Rezultaty jeszcze innych analiz wiążą albańskie z helleno-ormiańskimi lub germańskimi. Niepewne jest również miejsce tych ostatnich – dawniej grupa germańska bywała łączona z bałtosłowiańskimi, w XXI w. zaś zauważalna jest tendencja do bliższego wiązania jej z italoceltyckimi. Leszek Bednarczuk twierdzi, że wykształciła się ona na tym samym obszarze dialektalnym co gałąź bałtosłowiańska, natomiast w późniejszym okresie utworzyła wspólny areał rozwojowy z italoceltycką. Z kolei Ringe zwrócił uwagę na możliwość istnienia łańcucha wzajemnie przenikających się dialektów germańskich, bałtosłowiańskich i indoirańskich w ich początkowych fazach rozwoju.
Zgodnie więc z aktualnym stanem wiedzy szczegółowe stosunki i dokładne pokrewieństwo filogenetyczne między gałęziami: albańską, bałtosłowiańską, germańską, helleno-ormiańską, indoirańską oraz italoceltycką nie zostały dotychczas jednoznacznie ustalone.

### Model fali i cechy arealne
W latach 70. XIX w. Johannes Schmidt zauważył, że w dwóch dowolnych grupach rodziny indoeuropejskiej, niezależnie od ich stopnia pokrewieństwa, zawsze występują jakieś identyczne innowacje językowe – tym liczniejsze, im bliżej geograficznie dane gałęzie się znajdują. Ponadto zmiany takie na różnych areałach rodziny nakładają się na siebie – co nie przystaje do modelu drzewa filogenetycznego. Na podstawie owych obserwacji rozwinięta została teoria falowa, według której każda zmiana w języku rozchodzi się z miejsca swojego powstania w różnych kierunkach, obejmując – tak jak fale na wodzie – coraz większy obszar. Model falowy jest przedstawiany na mapach językowych w postaci serii izoglos – linii wyznaczających granice poszczególnych cech.
     języki kentum
     języki satem
     zmiana *-tt- > *-ss-
     zmiana *-tt- > *-st-
     występowanie augmentu
     zmiana *-bʰ- > *-m- w narzędniku, celowniku i ablatywie l.mn.
Innowacjami, których rozprzestrzenienie się w różnych gałęziach indoeuropejskich może być tłumaczone za pomocą modelu falowego są np.:
- zmiana niektórych głosek tylnojęzykowych w szczelinowe w językach bałtosłowiańskich, indoirańskich, albańskich i ormiańskich (czyli w językach typu satemowego);
- dodatkowa samogłoska na początku form czasów przeszłych (tzw. augment) w językach indoirańskich, helleńskich i ormiańskich;
- zmiana formantu *-bʰ- > *-m- w celowniku, narzędniku i ablatywie liczby mnogiej w językach bałtosłowiańskich i germańskich;
- perfectum jako czas przeszły ogólnego zastosowania w językach germańskich oraz italskich;
- rzeczowniki rodzaju żeńskiego używane z męskimi przyrostkami w językach italskich oraz helleńskich.

     areał północny
(↓ = ruch gałęzi albańskiej)
     areał południowy
     subareał płn.-zach.
     subareał płn.-wsch.
     subareał płd.-wsch.
Do innych zmian, obejmujących różne areały rodziny, należą m.in.:
- częste przejście zbitki spółgłoskowej sr > str w językach bałtosłowiańskich, celtyckich, germańskich, albańskim i paleobałkańskich;
- częste przejście początkowej spółgłoski s- > h- w językach irańskich, albańskim, mesapijskim, greckim, staromacedońskim i ormiańskim;
- występowanie formantu -t- w czasie przeszłym języków celtyckich, germańskich i słowiańskich;
- morfem negacji o(u)- w języku albańskim, greckim i ormiańskim;
- bezokolicznik z końcówką -ti lub -tei̯ odpowiednio w językach bałtosłowiańskich i tocharskich;
- stopniowanie przymiotników za pomocą podobnych morfemów oraz reduplikacja czasownika w językach indoirańskich oraz grece.

Według Bednarczuka zaprezentowane wyżej zbieżności świadczą o tym, że na praindoeuropejskim obszarze początkowo uformowały się dwa areały dialektalne, będące centrami odrębnych innowacji językowych:
- północny (germańsko-bałtosłowiański, a w początkowej fazie prawdopodobnie obejmujący też protodialekty gałęzi albańskiej);
- południowy (pozostałe protogałęzie – w tym celtycka, wykazująca pewne cechy pośrednie z dialektami areału północnego – a później prawdopodobnie również albańska).

W późniejszym czasie zaś – po przesunięciu się centrów innowacji – miały się wykształcić nowe subareały:
- północno-zachodni (germańsko-italoceltycki) – charakteryzujący się występowaniem znaczącej liczby wspólnego słownictwa;
- północno-wschodni (bałtosłowiańsko-tocharski) – wykazujący się podobnym słowotwórstwem odczasownikowym i pewnymi aspektami typologicznymi (np. bogactwem konstrukcji imiesłowowych);
- południowo-wschodni (indoirańsko-ormiańsko-bałkańsko-grecki).

Istotną dla modelu falowego przyczyną są kontakty graniczne, gdy dochodzi do wymiany pewnych cech pomiędzy sąsiadującymi językami wskutek ich wzajemnego oddziaływania – zmiany utrwalają się następnie na większym obszarze. Część językoznawców wskazuje, że do tego typu kontaktów dochodziło we wczesnych fazach rozwoju niektórych gałęzi indoeuropejskich. Ślady tego zjawiska można odnaleźć w językach potomnych – według grupy badaczy miało ono miejsce w trzech przypadkach: gałęzi bałtyckiej i germańskiej, germańskiej i italskiej oraz italskiej i helleno-ormiańskiej. Zwracana jest też uwaga na zbieżności w ramach języków satemowych: ormiańsko-albańskie, albańsko-bałtosłowiańskie, bałtosłowiańsko-indoirańskie, a wśród tych ostatnich przede wszystkim słowiańsko-irańskie (m.in. pewien zasób dawnego słownictwa irańskiego w językach słowiańskich).
Tamaz Gamkrelidze i Wiaczesław Iwanow sugerowali, że istniały kontakty językowe grupy tocharskiej z postulowaną przez nich gałęzią germano-bałtosłowiańską, a tej ostatniej – z helleno-ormiano-indoirańską. Po wyodrębnieniu się germańskich i helleńskich miało dojść z kolei do zbliżenia gałęzi bałtosłowiańskiej z ormiano-indoirańską. Natomiast David Anthony twierdzi, że we wczesnych stadiach rozwoju rodziny następowały rzadkie, ale istotne wzajemne pożyczki germańsko-celtyckie, germańsko-słowiańskie, indoirańsko-bałtyckie, indoirańsko-helleńskie oraz indoirańsko-ormiańskie. Według Anthony’ego doszło również do wtórnego upodobnienia się języków bałtosłowiańskich – wskutek częstych zapożyczeń już po rozpadzie na odrębne grupy bałtycką i słowiańską. Na mniejszą skalę zjawisko to miałoby też zajść pomiędzy grupą italską a celtycką.

## Indoeuropeistyka
Języki indoeuropejskie są przedmiotem badań nauki zwanej indoeuropeistyką, która jest specjalistycznym obszarem językoznawstwa. Zajmuje się ona badaniem rozwoju języków rodziny, zmian językowych w czasie i formułowaniem związanych z tym reguł, odtwarzaniem wymowy języków martwych, opracowywaniem klasyfikacji genetycznej języków indoeuropejskich, a przede wszystkim rekonstrukcją ich przodka – języka praindoeuropejskiego. Rodzina indoeuropejska znajduje się również w sferze zainteresowań kulturoznawstwa, archeologii oraz genetyki, dla których odtworzony w znacznym stopniu prajęzyk jest narzędziem służącym poznaniu hipotetycznej kultury praindoeuropejskiej i jej praojczyzny oraz genetycznego pochodzenia jej ludności. Językoznawstwo indoeuropejskie w ścisłym znaczeniu powstało na początku XIX w. Jego pierwotnym stadium było niewiele starsze językoznawstwo historyczno-porównawcze, z którym w wielu aspektach wciąż się pokrywa.

### Rys historyczny
Już w starożytności zauważono podobieństwa między językiem greckim a łacińskim (np. héks : sex ‘sześć’, heptá : septem ‘siedem’), świadomie wskazywano nawet na pewne regularności – jak greckie h- na początku wyrazu odpowiadające łacińskiemu s-. Tłumaczono to tym, że łacina pochodzi jakoby od greki. Kwestia związków między językami nie zwracała jednak większej uwagi badaczy aż do czasów nowożytnych. Natomiast jeszcze ok. V w. p.n.e. powstała pierwsza w dziejach gramatyka opisowa języka z rodziny indoeuropejskiej (i jakiegokolwiek w ogóle) – indyjski gramatyk Pāṇini skodyfikował kilka tysięcy reguł sanskrytu.
W XVI w. przybywający na subkontynent indyjski Europejczycy zaczęli dostrzegać podobieństwa między językami Europy a językami Indii. W 1583 r. Thomas Stephens, jezuicki misjonarz, w liście do brata podzielił się swoimi spostrzeżeniami na temat takich podobieństw języków indyjskich z greckim i łacińskim. Dwa lata później (w 1585) Filippo Sassetti, kupiec z Florencji, zauważył zbieżności pomiędzy sanskrytem a językiem włoskim (szczególnie w liczebnikach od sześciu do dziewięciu oraz w rzeczownikach „bóg” i „wąż”). Obserwacje te nie wzbudziły jednak zainteresowania ówczesnych językoznawców.
W świecie naukowym pokrewieństwo niektórych języków dostrzegł w r. 1647 holenderski badacz Marcus Zuerius van Boxhorn. Zestawił on ze sobą łacinę, grecki, perski, sanskryt, germańskie, słowiańskie oraz bałtyckie i przypisał im tego samego językowego przodka, którego nazwał „scytyjskim”. Jego hipoteza wywarła późniejszy wpływ na Gottfrieda Leibniza, który był świadomy bliskości „celto-scytyjskich”. Leibniz w swoich rozważaniach (1710) stwierdził, że wraz z „aramejskimi” wywodziły się one ze wspólnego języka całej Eurazji. Natomiast w drugiej połowie XVIII w. (1767) Gaston Coeurdoux zauważył podobieństwa nie tylko sanskryckich, łacińskich i greckich wyrazów, lecz także gramatyk owych języków. Ale i jego badania nie zostały od razu docenione i doczekały się publikacji dopiero na początku następnego stulecia.
Ideę językowego pokrewieństwa rozpowszechnił dopiero William Jones, sędzia i filolog brytyjski, który w wykładzie wygłoszonym w lutym 1786 r. w Kalkucie zwrócił uwagę na zbieżności w zakresie słownictwa oraz struktury gramatycznej pomiędzy sanskrytem, łaciną i greką. Zasugerował w nim, że muszą one pochodzić ze wspólnego, prawdopodobnie nieistniejącego już źródła. Nowo rozpoznana rodzina języków nie miała jeszcze wówczas powszechnie stosowanej nazwy. W r. 1810 geograf Conrad Malte-Brun zaproponował termin „języki indogermańskie” (używany w literaturze niemieckojęzycznej do dziś), a trzy lata później (w 1813) Thomas Young po raz pierwszy użył określenia „języki indoeuropejskie”, które w czasach współczesnych znajduje się w powszechnym użyciu. Za początek indoeuropeistyki jako właściwej dziedziny naukowej uznawany jest r. 1816, w którym Franz Bopp udowodnił pokrewieństwo języków rodziny oraz opublikował przedmowę do swojego fundamentalnego dzieła Über das Conjugationssystem der Sanskritsprache in Vergleichung mit jenem der griechischen, lateinischen, persischen und germanischen Sprache.
W późniejszych latach Bopp dowiódł indoeuropejskiego charakteru języków celtyckich, a także albańskiego (jako osobnej gałęzi) i ormiańskiego. Schemat języków rodziny w postaci drzewa rodowego jako pierwszy przedstawił z kolei August Schleicher w swoim Compendium der vergleichenden Grammatik der indogermanischen Sprachen (1861/62). Natomiast w latach 70. XIX w. w Lipsku powstała szkoła naukowa młodych badaczy (tzw. młodogramatyków), której liderzy – Karl Brugmann i Hermann Osthoff – sformułowali zasadę bezwyjątkowości praw głosowych. W 1878 r. Ferdinand de Saussure wysunął hipotezę istnienia w prajęzyku „koeficjentów sonantycznych” (nazwanych później laryngałami – głoskami o artykulacji gardłowej lub krtaniowej) jako wyjaśnienie pewnych anomalii fonetycznych, obserwowanych w starożytnej grece. Powszechnie został też zaakceptowany pierwszy główny podział w klasyfikacji rodziny, oparty na różnicach fonologicznych – na języki kentum i satem, obowiązujący jako standard jeszcze w pierwszych dekadach XX w.
Na przełomie XIX i XX stulecia odkryto teksty w nieznanych dotąd językach, które wkrótce potem zostały zidentyfikowane jako indoeuropejskie – lecz przynależące do nowych gałęzi, określanych dzisiaj jako anatolijska i tocharska. W wyniku odczytania owych tekstów indoeuropeistyka dokonała znaczącego postępu – w r. 1927 Jerzy Kuryłowicz zauważył, że głoska ḫ w anatolijskim języku hetyckim jest jedną z głosek laryngalnych, co potwierdzało tezę de Saussure’a sprzed kilkudziesięciu lat. Rozwinięta na jej podstawie teoria laryngalna wniosła istotny wkład w badania nad językami indoeuropejskimi, a same laryngały bywają uważane za najważniejsze odkrycie w dziejach dyscypliny. W 1935 r. Émile Benveniste zaproponował, w Origines de la formation des noms en indo-européen, strukturę rdzenia i zasady jego formacji w prajęzyku. Natomiast w latach powojennych dwa dzieła na temat akcentu i przegłosu indoeuropejskiego, kolejno L'accentuation des langues indo-européennes (1952) oraz L’apophonie en indo-européen (1956) opublikował wspomniany już Kuryłowicz.
W 1959 r. Austriak Julius Pokorny udostępnił Indogermanisches etymologisches Wörterbuch – słownik etymologiczny zrekonstruowanych rdzeni prajęzyka wraz z ich zaświadczonymi formami potomnymi. Z kolei od lat 70. XX w. zauważalne jest zwiększone zainteresowanie badaczy syntaktyką praindoeuropejskiego i starszych języków rodziny. Pod koniec stulecia – pod redakcją niemieckiego językoznawcy Helmuta Rixa – zmodernizowany i dostosowany do ówczesnego stanu wiedzy został słownik Pokorny’ego, wydany jako Lexikon der indogermanischen Verben (oznaczany skrótowo jako LIV, 1998). Już w XXI w. zostały opublikowane leksykon nominalnych części mowy kilku autorów (Nomina im Indogermanischen Lexikon – NIL, 2008) oraz leksykon partykuł i zaimków George’a Dunkela (Lexikon der indogermanischen Partikeln und Pronominalstämme – LIPP, 2014). Ukazują się również czasopisma indoeuropeistyczne, m.in. Journal of Indo-European Studies czy Indogermanische Forschungen.
W międzynarodowym, bibliotecznym systemie uniwersalnej klasyfikacji dziesiętnej pozycjom z dziedziny językoznawstwa indoeuropejskiego przyporządkowano klasę o numerze 811.1/.2. Niektóre języki rodziny posłużyły za podstawę wybranych języków sztucznych. Prawdopodobnie najbardziej znanym i rozpowszechnionym na świecie sztucznym międzynarodowym językiem pomocniczym jest esperanto, stworzone przez Ludwika Zamenhofa w 1887 r., które zostało oparte głównie na językach romańskich.

### Badacze, metody, kontrowersje
Badaniami indoeuropeistycznymi zajmowali się m.in.:
- Leszek Bednarczuk (ur. 1936);
- Émile Benveniste (1902–1976);
- Franz Bopp (1791–1867);
- Friedrich Karl Brugmann (1849–1919);
- Georges Dumézil (1898–1986);
- Marija Gimbutas (1921–1994);
- Joseph Greenberg (1915–2001);
- Jacob Grimm (1785–1863);
- Bedřich Hrozný (1879–1952);
- Frederik Kortlandt (ur. 1946);
- Jerzy Kuryłowicz (1895–1978);
- August Leskien (1840–1916);
- Antoine Meillet (1866–1936);
- Tadeusz Milewski (1906–1966);
- Max Müller (1823–1900);
- Holger Pedersen (1867–1953);
- Julius Pokorny (1887–1970);
- Rasmus Rask (1787–1832);
- Helmut Rix (1926–2004);
- Ferdinand de Saussure (1857–1913);
- Friedrich Schlegel (1772–1829);
- August Schleicher (1821–1868);
- Siergiej Starostin (1953–2005);
- Oswald Szemerényi (1913–1996).

| - Franz Bopp - F. Karl Brugmann - Marija Gimbutas - Frederik Kortlandt - August Leskien - Max Müller - Rasmus Rask - Ferdinand de Saussure - August Schleicher - Siergiej Starostin |

Główną metodą naukową stosowaną w badaniach nad rodziną indoeuropejską jest metoda porównawcza, która opiera się na poszukiwaniu analogii w strukturze fonetycznej i morfologicznej odpowiadających sobie w różnych językach wyrazów, a następnie odtwarzaniu ich form pierwotnych w prajęzyku. Dzięki niej został zrekonstruowany duży zasób słownictwa i gramatyki praindoeuropejskiej. Innym często wykorzystywanym w pracy badawczej narzędziem jest rekonstrukcja wewnętrzna, polegająca na poszukiwaniu oboczności na wybranym etapie rozwojowym danej mowy w celu ustalenia, które z odpowiadających sobie elementów są starsze. W ten sposób odwzorowywane są dawniejsze fazy poszczególnych języków. W praktyce odtwarzanie pramowy polega na przechodzeniu z metody porównawczej do rekonstrukcji wewnętrznej i z powrotem, co pozwala uniknąć wielu potencjalnych błędów.
Indoeuropeistyka korzysta również z warsztatu lingwistyki arealnej, badającej geograficzny zasięg poszczególnych cech językowych, a także – w szczególności w czasach współczesnych – z lingwistyki matematycznej. W ramach tej drugiej jest wykorzystywane m.in. wnioskowanie bayesowskie. Rzadziej natomiast stosowana bywa kontrowersyjna – odrzucana przez wielu językoznawców – masowa komparacja leksykalna, porównująca słownictwo wielu języków jednocześnie i służąca poszukiwaniom powiązań filogenetycznych całej rodziny z innymi. Metody wypracowane przez językoznawstwo indoeuropejskie znacząco przyczyniły się do postępu w badaniach nad pozostałymi rodzinami językowymi.
Nie są znane żadne źródła historyczne praindoeuropejskiego, nie wiadomo zatem, jak mówiąca nim ludność nazywała (o ile w ogóle miało to miejsce) siebie i swój język. Pojawiały się więc różne sugestie, jakim przymiotnikiem określić pochodzącą od niego rodzinę. Proponowano następujące nazwy:
- indogermańska (Conrad Malte-Brun, 1810);
- indoeuropejska (Thomas Young, 1813);
- jafetycka (Rasmus Rask, 1815);
- indyjsko-teutońska (Friedrich Schmitthenner, 1826);
- sanskrytycka (Wilhelm von Humboldt, 1827);
- indoceltycka (August Pott, 1840);
- arioeuropejska (Graziadio Ascoli, 1854);
- aryjska (Max Müller, 1861).

Przed II wojną światową konkurowały ze sobą określenia „języki indoeuropejskie” oraz „języki indogermańskie”. To drugie w pewnym okresie zaczęło być jednak wykorzystywane m.in. w ideologii nazistowskiej, fałszywie utożsamiającej Niemców z Aryjczykami. Współcześnie występuje ono już prawie wyłącznie w literaturze niemieckojęzycznej. Spotykane są też nazwy „języki indo-anatolijskie” oraz „języki indo-hetyckie”, używane przez niektórych specjalistów podkreślających bazalny charakter gałęzi anatolijskiej w stosunku do pozostałych linii rozwojowych rodziny indoeuropejskiej. Związane z tym ostatnim aspektem bardziej radykalne podejście, którego prekursorem był Edgar Sturtevant, zakłada, że języki anatolijskie nie wykształciły się z systemu praindoeuropejskiego, lecz ze stanu jeszcze wcześniejszego. W takim ujęciu nie są one zaliczane do indoeuropejskich, lecz stanowią ich rodzinę siostrzaną, z których obie wywodzą się z pra-prajęzyka zwanego „praindoanatolijskim”.
Całkowitym sceptykiem zaś wobec idei filogenetycznego pokrewieństwa języków indoeuropejskich był Nikołaj Trubieckoj. Według rosyjskiego badacza podobieństwa między nimi wynikają wyłącznie z wzajemnych kontaktów językowych. Trubieckoj twierdził, że niemożliwe jest wyodrębnienie wspólnych, indoeuropejskich elementów morfologiczno-słownikowych niewystępujących nigdzie indziej – zamiast tego powinny być brane pod uwagę wyłącznie cechy strukturalne. W latach 30. XX w. zaproponował on sześć następujących kryteriów, których spełnienie klasyfikowałoby daną mowę jako indoeuropejską:
- brak harmonii wokalicznej;
- brak ograniczeń w występowaniu spółgłosek na początku wyrazu;
- możliwość tworzenia nowych słów przy użyciu przedrostków;
- możliwość alternacji w obrębie rdzenia wyrazowego;
- możliwość zmiany spółgłosek w odmianie wyrazów;
- podmiot czasowników przechodnich i nieprzechodnich występujący w identycznej formie.

### Publikacje zwarte i ciągłe
- David W. Anthony, Archaeology, Genetics, and Language in the Steppes: A Comment on Bomhard, „Journal of Indo-European Studies”, 1 & 2 (47), 2019, s. 175-197, ISSN 0092-2323 (ang.).
- David W. Anthony, The Horse, the Wheel, and Language: How Bronze-Age Riders from the Eurasian Steppes Shaped the Modern World, Princeton–Oksford: Princeton University Press, 2007, DOI: 10.2307/j.ctt7sjpn, ISBN 978-0-691-05887-0, OCLC 174129990, JSTOR: j.ctt7sjpn [zarchiwizowane] (ang.).
- Philip Baldi, The Foundations of Latin, Berlin–Nowy Jork: Mouton de Gruyter, 2002, ISBN 3-11-017208-9 (ang.). Brak numerów stron w książce
- Leszek Bednarczuk (red.), Języki indoeuropejskie, t. 1, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1986, ISBN 83-01-03352-5, OCLC 17446920.
- Robert S.P. Beekes, Comparative Indo-European Linguistics. An introduction, wyd. 2, Amsterdam–Filadelfia: John Benjamins Publishing Company, 2011, DOI: 10.1075/z.172, ISBN 978-90-272-8500-3 [zarchiwizowane] (ang.).
- Rasmus G. Bjørn, Foreign elements in the Proto-Indo-European vocabulary, Kopenhaga: własnym sumptem, 2017 (ang.), brak ISBN, praca magisterska. Brak numerów stron w książce
- Václav Blažek, From August Schleicher to Sergei Starostin: On the development of the tree-diagram models of the Indo-European languages, „Journal of Indo-European Studies”, 1 & 2 (35), 2007, s. 82-109, ISSN 0092-2323 (ang.).
- Václav Blažek, Paleo-Balkanian Languages I: Hellenic Languages, „Sborník prací Filozofické fakulty brněnské univerzity”, 10 (54), 2005, s. 15-33, ISSN 0231-7710 (ang.).
- Leonard Bloomfield, Language, wyd. 12, Londyn: George Allen & Unwin, 1973, ISBN 0-04-400016-2 (ang.). Brak numerów stron w książce
- Keith Brown, Sarah Ogilvie (red.), Concise Encyclopedia of Languages of the World, Oksford: Elsevier, 2009, ISBN 978-0-08-087774-7 [zarchiwizowane] (ang.). Brak numerów stron w książce
- Lyle R. Campbell, Beyond the Comparative Method?, [w:] Barry J. Blake, Kathryn Burridge, Jo Taylor (red.), Historical Linguistics 2001, Amsterdam–Filadelfia: John Benjamins Publishing Company, 2003, s. 33-57, ISBN 90-272-4749-8 (ang.).
- Gerd Carling (red.), Mouton Atlas of Languages and Cultures, t. 1, Berlin–Boston: De Gruyter Mouton, 2019, ISBN 978-3-11-036741-6 (ang.). Brak numerów stron w książce
- Jack K. Chambers, Peter Trudgill, Dialectology, wyd. 2, Cambridge: Cambridge University Press, 1998, s. 3-12, ISBN 0-521-59646-7 (ang.).
- Will Chang, Chundra A. Cathcart, David Hall, Andrew Garrett, Ancestry-constrained phylogenetic analysis supports the Indo-European steppe hypothesis, „Language”, 1 (91), 2015, s. 194-244, DOI: 10.1353/lan.2015.0005, ISSN 0097-8507 (ang.).
- Jacques Chiaroni, Peter A. Underhill, Luigi L. Cavalli-Sforza, Y chromosome diversity, human expansion, drift, and cultural evolution, „Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America”, 48 (106), 2009, s. 20174-20179, DOI: 10.1073/pnas.0910803106, ISSN 0027-8424 (ang.).
- James Clackson, Indo-European Linguistics. An Introduction, Cambridge–Nowy Jork: Cambridge University Press, 2007, ISBN 978-0-511-36609-3 (ang.).
- David Crystal, English worldwide, [w:] David Denison, Richard M. Hogg (red.), A History of the English Language, Nowy Jork: Cambridge University Press, 2006, s. 420-439, ISBN 978-0-511-16893-2 (ang.).
- Magdalena Danielewicz, Myśl de Saussure’a w polskim przekazie lingwistycznym. Promotorzy i oponenci, „Linguistica Copernicana”, 2 (10), 2013, s. 29-50, DOI: 10.12775/LinCop.2013.019, ISSN 2391-7768.
- Aidan Doyle, Edmund Gussmann, An Ghaeilge. Podręcznik języka irlandzkiego, wyd. 2, Lublin: Wydawnictwo Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, 2005, ISBN 83-7363-275-1. Brak numerów stron w książce
- James Fife, Typological Aspects of the Celtic languages, [w:] Martin J. Ball, Nicole Müller (red.), The Celtic Languages, wyd. 2, Londyn–Nowy Jork: Routledge, 2009, s. 1-21, ISBN 978-0-203-88248-1 [zarchiwizowane] (ang.).
- Harold C. Fleming, A New Taxonomic Hypothesis: Borean / Boralean, „Mother Tongue. Newsletter”, 14, 1991, s. 51-65 [zarchiwizowane] (ang.), brak ISSN.
- Benjamin W. Fortson, Indo-European Language and Culture. An Introduction, Malden–Oksford: Blackwell Publishing, 2004, ISBN 978-1-4051-0316-9 (ang.).
- Arnaud Fournet, Allan R. Bomhard, The Indo-European Elements in Hurrian, La Garenne Colombes–Charleston: własnym sumptem, 2010 (ang.), brak ISBN. Brak numerów stron w książce
- Alexandre François, Trees, waves and linkages. Models of language diversification, [w:] Claire Bowern, Bethwyn Evans (red.), The Routledge Handbook of Historical Linguistics, Londyn–Nowy Jork: Routledge, 2015, s. 161-189, ISBN 978-1-315-79401-3 (ang.).
- Tamaz W. Gamkrelidze, Wiaczesław I. Iwanow, Индоевропейский язык и индоевропейцы: Реконструкция и историко-типологический анализ праязыка и протокультуры, Tbilisi: Tbiliski Uniwersytet Państwowy, 1984, ISBN 5-80157-130-2 (ros.). Brak numerów stron w książce
- Piotr Garbacz, The Indo-European Family Tree and Its Split – A Report From The Workshop "The Indo-European Family Tree", „LingVaria”, 1 (25), 2018, s. 9-20, DOI: 10.12797/LV.13.2017.25.01, ISSN 2392-1226 (ang.).
- Peter Giles, Indo-European Languages, [w:] Hugh Chisholm (red.), Encyclopædia Britannica, wyd. 11, t. 14, Cambridge University Press, 1911, s. 495-500 [zarchiwizowane] (ang.), brak ISBN.
- Marija Gimbutas, Primary and Secondary Homeland of the Indo-Europeans: comments on Gamkrelidze–Ivanov articles, „Journal of Indo-European Studies”, 1 & 2 (13), 1985, s. 185-202, ISSN 0092-2323 (ang.).
- Marija Gimbutas, The Kurgan culture and the Indo-Europeanization of Europe, Miriam R. Dexter, Karlene Jones-Blay (red.), Waszyngton: Institute for the Study of Man, 1997, ISBN 0-941694-56-9 [zarchiwizowane] (ang.). Brak numerów stron w książce
- Russell D. Gray, Quentin D. Atkinson, Language-tree divergence times support the Anatolian theory of Indo-European origin, „Nature”, 426 (6965), 2003, s. 435-439, DOI: 10.1038/nature02029, ISSN 0028-0836 (ang.).
- Joseph H. Greenberg, Indo-European and Its Closest Relatives. The Eurasiatic Language Family, t. 1, Stanford: Stanford University Press, 2000, ISBN 0-8047-3812-2 [zarchiwizowane] (ang.).
- Wolfgang Haak i inni, Massive migration from the steppe was a source for Indo-European languages in Europe, „Nature”, 522 (7555), 2015, s. 207-211, DOI: 10.1038/nature14317, ISSN 0028-0836 (ang.).
- John A. Hawkins, Germanic Languages, [w:] Bernard S. Comrie (red.), The Major Languages of Western Europe, Londyn: Routledge, 1990, s. 58-66, ISBN 0-415-04738-2 [zarchiwizowane] (ang.).
- John Hewson, Tense, [w:] Robert I. Binnick (red.), The Oxford Handbook of Tense and Aspect, Nowy Jork–Oksford: Oxford University Press, 2012, s. 507-535, ISBN 978-0-19-538197-9 (ang.).
- Tomasz Jasiński, Rozważania o praojczyźnie Słowian, „Historia Slavorum Occidentis”, 2 (25), 2020, s. 11-90, ISSN 2084-1213.
- Języki rodzime, [w:] Zofia Cukierska (red.), Geograficzny atlas świata, wyd. 4, Warszawa–Wrocław: Państwowe Przedsiębiorstwo Wydawnictw Kartograficznych, 1994, s. 22, ISBN 83-7000-077-0.
- Brian D. Joseph, Ancient Greek, [w:] Jane Garry, Carl R.G. Rubino (red.), Facts About the World's Languages: An Encyclopedia of the World's Major Languages, Past and Present, Nowy Jork–Dublin: H.W. Wilson Company, 2001, s. 256-262, ISBN 0-8242-0970-2 (ang.).
- Mate Kapović (red.), The Indo-European Languages, wyd. 2, Londyn–Nowy Jork: Routledge, 2017, ISBN 978-1-315-67855-9 [zarchiwizowane] (ang.). Brak numerów stron w książce
- Aleksiej S. Kassian i inni, Rapid radiation of the inner Indo-European languages: an advanced approach to Indo-European lexicostatistics, „Linguistics”, 4 (59), 2021, s. 949-979, DOI: 10.1515/ling-2020-0060, ISSN 1613-396X (ang.).
- Radoslav Katičić, Ancient Languages of the Balkans, Haga–Paryż: Mouton, 1976, ISBN 3-11-119733-6 [zarchiwizowane] (ang.).
- Jared S. Klein, Brian D. Joseph, Matthias A. Fritz (red.), Handbook of Comparative and Historical Indo-European Linguistics, t. 1, Berlin–Boston: De Gruyter Mouton, 2017, ISBN 978-3-11-026128-8 (ang.). Brak numerów stron w książce
- Jared S. Klein, Brian D. Joseph, Matthias A. Fritz (red.), Handbook of Comparative and Historical Indo-European Linguistics, t. 3, Berlin–Boston: De Gruyter Mouton, 2018, ISBN 978-3-11-054243-1 (ang.). Brak numerów stron w książce
- Mateusz Kłagisz, Języki a geny, [w:] Kazimierz Korus (red.), Źródła humanistyki europejskiej, t. 2, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2009, s. 209-233, ISBN 978-83-233-2946-6.
- Anton I. Kogan, Genealogical classification of New Indo-Aryan languages and lexicostatistics, „Journal of Language Relationship”, 3–4 (14), 2016, s. 227-258, DOI: 10.31826/jlr-2017-143-411, ISSN 2219-4029 (ang.).
- Frederik Kortlandt, The Indo-Uralic Verb, [w:] Rogier Blokland, Cornelius Hasselblatt (red.), Finno-Ugrians and Indo-Europeans: Linguistic and Literary Contacts. Proceedings of the Symposium at the University of Groningen, November 22–24, 2001, Maastricht: Shaker Publishing, 2002, s. 217-227, ISBN 90-423-0214-3 (ang.).
- Aleksander G. Kozincew, Proto-Indo-Europeans: The Prologue, „Journal of Indo-European Studies”, 3 & 4 (47), 2019, s. 293-380, ISSN 0092-2323 (ang.).
- Agnieszka Krygier-Łączkowska, Europejczycy, Słowianie, Polacy. Na czym polega pokrewieństwo językowe?, „Kwartalnik Językoznawczy”, 1 (5), 2011, s. 88-120, ISSN 2081-5441 [zarchiwizowane 2023-11-03].
- Martin Kuckenburg, Pierwsze słowo. Narodziny mowy i pisma, Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 2006, ISBN 83-06-02980-1. Brak numerów stron w książce
- William Labov, Transmission and diffusion, „Language”, 2 (83), 2007, s. 344-387, DOI: 10.1353/lan.2007.0082, ISSN 0097-8507 (ang.).
- Iosif Lazaridis i inni, The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe, „Science”, 377 (6609), 2022, s. 939, eabm4247:1-13, DOI: 10.1126/science.abm4247, ISSN 0036-8075 (ang.).
- Pablo Librado i inni, The origins and spread of domestic horses from the Western Eurasian steppes, „Nature”, 598 (7882), 2021, s. 634-640, DOI: 10.1038/s41586-021-04018-9, ISSN 0028-0836 (ang.).
- Alfred F. Majewicz, Języki świata i ich klasyfikowanie, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1989, ISBN 83-01-08163-5, OCLC 749247655 [zarchiwizowane] (pol.).
- James P. Mallory, Douglas Q. Adams, Encyclopedia of Indo-European Culture, Londyn: Fitzroy Dearborn Publishers, 1997, ISBN 1-884964-98-2 [zarchiwizowane] (ang.).
- Simona Marchesini, The Elymian Language, [w:] Olga Tribulato (red.), Language and Linguistic Contact in Ancient Sicily, Cambridge–Nowy Jork: Cambridge University Press, 2012, s. 95-114, ISBN 978-1-107-02931-6 (ang.).
- Ranko Matasović, Poredbenopovijesna gramatika hrvatskoga jezika, Zagrzeb: Matica hrvatska, 2008, ISBN 978-953-150-840-7 [zarchiwizowane] (chorw.).
- Fiona McArdle, Robert Teare, Manx Gaelic. The Manx Gaelic language in education in the Isle of Man, Leeuwarden: Mercator European Research Centre on Multilingualism and Language Learning, 2016 (Regional Dossier), ISSN 1570-1239 (ang.). Brak numerów stron w książce
- Michael Meier-Brügger, Indo-European Linguistics, Berlin–Nowy Jork: Walter de Gruyter, 2003, ISBN 3-11-017433-2 (ang.). Brak numerów stron w książce
- Tadeusz Milewski, Językoznawstwo, wyd. 7, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2004, ISBN 83-01-14244-8, OCLC 749429940.
- Luay Nakhleh, Donald Ringe, Tandy Warnow, Perfect Phylogenetic Networks: A New Methodology for Reconstructing the Evolutionary History of Natural Languages, „Language”, 2 (81), 2005, s. 382-420, DOI: 10.1353/lan.2005.0078, ISSN 0097-8507 (ang.).
- Thomas Olander (red.), The Indo-European Language Family. A Phylogenetic Perspective, Cambridge–Nowy Jork: Cambridge University Press, 2022, ISBN 978-1-108-49979-8 (ang.).
- Michaël Peyrot, Indo-Uralic, Indo-Anatolian, Indo-Tocharian, [w:] Alwin Kloekhorst, Tijmen Pronk (red.), The Precursors of Proto-Indo-European, Boston: Brill Publishers, 2019, s. 186-202, ISBN 978-90-04-40935-4 (ang.).
- Oskar Perlin, Język hiszpański, wyd. 10, Warszawa: Wydawnictwo Philip Wilson, 1999, ISBN 83-7236-037-5.
- Dariusz R. Piwowarczyk, Językoznawstwo historyczno-porównawcze indoeuropejskie a współczesne gramatyki historyczne języka polskiego, „Polonica”, 1 (38), 2018, s. 125-134, DOI: 10.17651/POLON.38.14, ISSN 0137-9712.
- Dariusz R. Piwowarczyk, Rekonstrukcja praindoeuropejskiego systemu fonologicznego, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2022, ISBN 978-83-233-5112-2.
- Kazimierz Polański (red.), Encyklopedia językoznawstwa ogólnego, wyd. 2, Wrocław: Ossolineum, 1999, ISBN 83-04-04445-5, OCLC 835934897.
- Colin Renfrew, Archeologia i język. Łamigłówka pochodzenia Indoeuropejczyków, Poznań–Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2001, ISBN 83-01-13644-8. Brak numerów stron w książce
- Donald Ringe, From Proto-Indo-European to Proto-Germanic, wyd. 2, Oksford: Oxford University Press, 2017, ISBN 978-0-19-879258-1 (ang.). Brak numerów stron w książce
- Donald Ringe, Tandy Warnow, Ann Taylor, Indo-European and computational cladistics, „Transactions of the Philological Society”, 100.1, 2002, s. 59-129, DOI: 10.1111/1467-968X.00091, ISSN 1467-968X (ang.).
- Rosane Rocher, The knowledge of Sanskrit in Europe until 1800, [w:] Sylvain Auroux i inni red., History of the language sciences, t. 2, Berlin–Nowy Jork: Walter de Gruyter, 2001, s. 1156-1163, ISBN 3-11-016735-2 (ang.).
- Merritt Ruhlen, A Guide to the World's Languages, wyd. 2, t. 1, Stanford: Stanford University Press, 1991, ISBN 0-804-71894-6 [zarchiwizowane] (ang.).
- Irena Sawicka, Jolanta Sujecka, Wprowadzenie do bałkanologii. Etnosy – Języki – Areały – Konceptualizacje, Warszawa: Slawistyczny Ośrodek Wydawniczy Instytutu Slawistyki PAN, 2015, ISBN 978-83-64031-26-7. Brak numerów stron w książce
- Daniel Schwemer, Keilschrifttexte aus Boghazköi, wyd. 7, t. 71, Mainz: Akademie der Wissenschaften und der Literatur, 2024 (niem.), brak ISBN. Brak numerów stron w książce
- Kenneth Shields, Indo-European s-mobile and Indo-European morphology, „Emerita”, LXIV.2, 1996, s. 249-254, DOI: 10.3989/emerita.1996.v64.i2.227, ISSN 0013-6662 (ang.).
- Kenneth Shields, Some comments about the Indo-European dative singular, „Studia Etymologica Cracoviensia”, 10, 2005, s. 157-163, ISSN 1427-8219 (ang.).
- Andrew Sihler, New Comparative Grammar of Greek and Latin, Nowy Jork–Oksford: Oxford University Press, 1995, ISBN 0-19-508345-8 [zarchiwizowane] (ang.). Brak numerów stron w książce
- Piotr Stalmaszczyk, Stanowisko języka kumbryjskiego i piktyjskiego w podgrupie brytańskiej języków celtyckich, „Biuletyn Polskiego Towarzystwa Językoznawczego”, LIII, 1997, s. 81-93, ISSN 0032-3802.
- Habibullah Tegey, Barbara Robson, A Reference Grammar of Pashto, Waszyngton: Center for Applied Linguistics, 1996 (ang.), brak ISBN.
- Sarah G. Thomason, Linguistic Areas And Language History, [w:] Dicky Gilbers, John A. Nerbonne, Jos Schaeken (red.), Languages in Contact, Amsterdam–Atlanta: Rodopi, 2000 (Studies in Slavic and General Linguistics), s. 311-327, ISBN 90-420-1322-2 (ang.).
- Robert L. Trask, Dictionary of Historical and Comparative Linguistics, Chicago–Londyn: Fitzroy Dearborn Publishers, 2000, ISBN 1-57958-218-4 [zarchiwizowane] (ang.). Brak numerów stron w książce
- Peter A. Underhill i inni, The phylogenetic and geographic structure of Y-chromosome haplogroup R1a, „European Journal of Human Genetics”, 12 (23), 2015, s. 124-131, DOI: 10.1038/ejhg.2014.50, ISSN 1476-5438 (ang.).
- Urzędowy wykaz nazw państw i terytoriów niesamodzielnych, Andrzej Czerny, Maciej Zych (oprac.), wyd. 7, Warszawa: Główny Urząd Geodezji i Kartografii, 2023, ISBN 978-83-254-2594-4. Brak numerów stron w książce
- José M. Vallejo, Glosario básico de lingüística indoeuropea, Bilbao: Universidad del País Vasco, 2016, ISBN 978-84-9082-485-6 (hiszp.).
- Krzysztof T. Witczak, Andrzej P. Kowalski, Nostratyka. Wspólnota językowa indoeuropejska, [w:] Stanisław Tabaczyński i inni red., Przeszłość społeczna. Próba konceptualizacji, Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, 2012, s. 826-837, ISBN 978-83-7177-791-2.
- Michael E.J. Witzel, Autochthonous Aryans? The Evidence from Old Indian and Iranian Texts, „Electronic Journal of Vedic Studies”, 3 (7), 2001, DOI: 10.11588/ejvs.2001.3.830, ISSN 1084-7561 (ang.).
- Roger D. Woodard (red.), The Ancient Languages of Asia Minor, Cambridge–Nowy Jork: Cambridge University Press, 2008, ISBN 978-0-511-39353-2 (ang.). Brak numerów stron w książce

### Publikacje internetowe
Wszystkie wykorzystane w artykule źródła internetowe zostały zarchiwizowane w Wayback Machine lub archive.today. Linki do poszczególnych podstron i ich archiwów umieszczono w odpowiednich przypisach.
- Kiriłł W. Babajew, Structural Variability of Indo-European Morphology, [w:] The Indo-European Database [online], Verbix, 5 października 2024 [dostęp 2025-05-01] [zarchiwizowane z adresu 2024-10-28] (ang.), treść datowana przez autora na czerwiec 2000.
- Eugene Chan, Numeral Systems of the World's Languages [online], Max-Planck-Gesellschaft, 9 kwietnia 2024 [dostęp 2025-05-01] [zarchiwizowane z adresu 2024-10-28] (ang.), treść datowana przez autora na 18 lutego 2024.
- Matthew S. Dryer, Martin Haspelmath (red.), World Atlas of Language Structures, [w:] World Atlas of Language Structures v2020.4 [online], Max Planck Institute for Evolutionary Anthropology, 18 października 2024 [dostęp 2025-05-01] [zarchiwizowane z adresu 2025-03-23] (ang.). strona główna serwisu
- David M. Eberhard, Gary F. Simons, Charles D. Fennig (red.), Ethnologue, [w:] Ethnologue: Languages of the World 28 [online], SIL International, 2025 [dostęp 2025-05-01] [zarchiwizowane z adresu 2025-03-22] (ang.). strona główna serwisu
- Jost Gippert i inni red., TITUS, [w:] Thesaurus Indogermanischer Text- und Sprachmaterialien. TITUS [online], Goethe-Universität [dostęp 2025-05-01] [zarchiwizowane z adresu 2022-08-13] (ang. • niem. • fr. • hiszp.).
- Harald Hammarström i inni red., Glottolog, [w:] Glottolog 5.1 [online], Max Planck Institute for Evolutionary Anthropology, 29 października 2024 [dostęp 2025-05-01] [zarchiwizowane z adresu 2024-11-08] (ang.). strona główna serwisu
- ISO 639-3, [w:] ISO 639-3 [online], SIL International, 1 maja 2025 [dostęp 2025-05-01] [zarchiwizowane z adresu 2025-05-01] (ang.). strona główna serwisu
- Języki [online], Ośrodek informacji ONZ w Warszawie, sierpień 2013 [dostęp 2025-05-01] [zarchiwizowane z adresu 2021-09-12].
- Języki, [w:] Portal Unii Europejskiej [online], Unia Europejska [dostęp 2025-05-01] [zarchiwizowane z adresu 2023-12-31].
- Petr Karlík, Radoslav Večerka, ČÍSLO, [w:] Nový encyklopedický slovník češtiny [online], Masarykova univerzita, 2017 [dostęp 2025-05-01] [zarchiwizowane z adresu 2021-07-10] (cz.).
- Ernst G. Kausen, Indogermanisch. Vollständige Klassifikation mit Sprecherzahlen [online], Technische Hochschule Mittelhessen, 2010 [dostęp 2025-05-01] [zarchiwizowane z adresu 2022-05-25] (niem.), plik DOC.
- Jonathan T. Manker, Morphological Typology [online], University of California, Berkeley, 26 lutego 2016 [dostęp 2022-08-31] [zarchiwizowane z adresu 2022-06-02] (ang.), oryginalny adres wygasł.
- Ranko Matasović, A Grammatical Sketch of Albanian for Students of Indo-European [online], Sveučilište u Zagrebu, 22 sierpnia 2024 [dostęp 2025-05-01] [zarchiwizowane z adresu 2024-09-08] (ang.).
- Julius Pokorny, Indogermanisches etymologisches Wörterbuch, Andries E. Brouwer, Aleksander M. Lubocki (red.) [online], Eindhoven University of Technology, 31 marca 2015 [dostęp 2025-05-01] [zarchiwizowane z adresu 2020-08-06] (ang. • niem.), publikacja oparta na wydaniu z 1959.
- Eric A. Powell, Wolf Rites of Winter, [w:] Archaeology [online], Archaeological Institute of America, 17 września 2013 [dostęp 2025-05-01] [zarchiwizowane z adresu 2024-06-20] (ang.), zob. w zwiniętej sekcji „Telling Tales in Proto-Indo-European”.
- Różni autorzy, Encyclopedia Britannica, [w:] Encyclopædia Britannica [online], 1 maja 2025 [dostęp 2025-05-01] [zarchiwizowane z adresu 2025-05-01] (ang.). strona główna serwisu
- Różni autorzy, Visuotinė lietuvių enciklopedija, [w:] Visuotinė lietuvių enciklopedija [online], Mokslo ir enciklopedijų leidybos centras, 1 maja 2025 [dostęp 2025-05-01] [zarchiwizowane z adresu 2025-05-01] (lit.). strona główna serwisu
- Sheep And Horses, A.M. Byrd (wyk.), SoundCloud, 12 września 2013 [dostęp 2025-05-01] [zarchiwizowane z adresu 2020-09-16] (ang.), nagranie dźwiękowe.
- Prods O. Skjærvø, IRAN vi. IRANIAN LANGUAGES AND SCRIPTS (3) Writing Systems, [w:] Encyclopædia Iranica [online], Encyclopædia Iranica Foundation, 1 maja 2018 [dostęp 2025-05-01] [zarchiwizowane z adresu 2025-05-01] (ang.).
- UDC Summary, [w:] UDC Summary [online], UDC Consortium [dostęp 2025-05-01] [zarchiwizowane z adresu 2023-03-12], dane w zakładce „81 Językoznawstwo. Języki”.
- Rudolf Wachter, Indogermanisch oder Indoeuropäisch? [online], Universität Basel, 15 sierpnia 1997 [dostęp 2025-05-01] [zarchiwizowane z adresu 2023-12-29] (niem.).

title: Języki indoeuropejskie

wikitext:
{{Rodzina językowa infobox
 |nazwa         = Języki indoeuropejskie
 |kraj, region1 = ([[#Obszar występowania|▾]]) cały świat
 |liczba        = ([[#Liczba mówiących|▾]]) ok. 3,4 mld
''jako [[Język ojczysty|jęz. ojczystymi]]''
 |rodzina       = ([[#Istota i nazwa rodziny|▾]]) jedna z głównych [[Rodzina językowa|rodzin językowych]]
 |prajęzyk      = ([[#Prajęzyk|▾]]) [[Język praindoeuropejski|praindoeuropejski]]
 |podział       = ([[#Główne gałęzie|▾]]) 13 grup językowych
 |mapka         = Indo-European languages distribution.png
 |opis          = Zasięg geograficzny rodziny indoeuropejskiej
}}
'''Języki indoeuropejskie''' – [[rodzina językowa]], największa pod względem [[#Liczba mówiących|liczby mówiących]]. Współcześnie występuje na wszystkich zamieszkałych [[kontynent]]ach, a już od czasów [[Starożytność|starożytnych]] obecna w [[Indie|Indiach]], [[Europa|Europie]] (stąd przymiotnik „indoeuropejskie”) oraz [[Azja Zachodnia|Azji Zachodniej]]. Obejmuje kilkaset [[Pokrewieństwo języków|spokrewnionych]] ze sobą [[Język (mowa)|języków]] (a precyzyjniej – [[etnolekt]]ów<ref group="uwaga">

Różne byty językowe bywają określane ogólnie jako etnolekty – nie da się bowiem ustanowić precyzyjnych kryteriów stwierdzających, czy dana mowa jest odrębnym językiem, czy tylko jakąś [[Odmiana językowa|odmianą]] (np. [[dialekt]]em) innego (zob. {{odn|Majewicz|1989|s=9-10|ref=nie}}). Z tego m.in. powodu trudno podać dokładną liczbę języków rodziny (zob. w sekcjach ''[[#Liczba języków|Liczba języków]]'' i ''[[#Klasyfikacja|Klasyfikacja]]'').

</ref>), którymi jako [[Język ojczysty|ojczystymi]] posługuje się łącznie ok. 3,4 miliarda osób (ponad 40% [[Ludność świata|ludności świata]]).

Do rodziny indoeuropejskiej należy m.in. zdecydowana większość rdzennych [[Języki w Europie|języków Europy]] (w tym [[Język polski|polski]]) oraz liczne języki [[Subkontynent indyjski|subkontynentu indyjskiego]] i [[Wyżyna Irańska|Wyżyny Irańskiej]]. Wskutek [[Wielkie odkrycia geograficzne|wielkich odkryć geograficznych]], [[kolonializm]]u i [[Globalizacja|globalizacji]] rozprzestrzeniła się ona poza [[Eurazja|Eurazję]] – w większości [[Lista państw świata|państw świata]] co najmniej jeden indoeuropejski język ma status [[Język urzędowy|języka urzędowego]]. Z dziesięciu [[Lista najczęściej używanych języków świata|najczęściej używanych języków świata]] osiem to języki indoeuropejskie: [[Język angielski|angielski]] (razem, jako ojczysty i [[Język obcy|obcy]], ok. 1,5 miliarda mówiących), [[Język hindi|hindi]], [[Język hiszpański|hiszpański]] (oba powyżej 500 milionów), [[Język francuski|francuski]], [[Język bengalski|bengalski]], [[Język portugalski|portugalski]], [[Język rosyjski|rosyjski]] i [[Język urdu|urdu]] (każdy ponad 200 milionów). Na nieco dalszych miejscach znajdują się [[Język niemiecki|niemiecki]], [[Język marathi|marathi]], [[Język zachodniopendżabski|zachodniopendżabski]], [[Język perski|perski]] i [[Język włoski|włoski]]; spośród zaś wielu małych języków rodziny część jest [[Język zagrożony wymarciem|zagrożona wymarciem]].

Druga, po [[Języki afroazjatyckie|afroazjatyckiej]], najstarsza pod względem [[Źródła historyczne|źródeł historycznych]] istniejąca do dziś rodzina językowa. [[#Pierwsze poświadczone języki|Pierwszym zaświadczonym w piśmie]] (od XVII w. p.n.e.) językiem indoeuropejskim był [[Język hetycki|hetycki]] z [[Azja Mniejsza|Azji Mniejszej]], natomiast w Europie najwcześniejsze zapiski (z przełomu XV i XIV w. p.n.e.) pochodzą ze starogreckiego języka [[Język mykeński|mykeńskiego]]. Prawdopodobnie również już w połowie II tysiąclecia p.n.e. powstały najstarsze [[hymn]]y staroindyjskiej [[Rygweda|Rygwedy]] (w języku [[Sanskryt wedyjski|wedyjskim]]) – spisano ją jednak dopiero wiele wieków później na podstawie długiej [[Tradycja oralna|tradycji ustnej]], podobnie jak młodszą, staroirańską [[Awesta|Awestę]] (w [[Język awestyjski|awestyjskim]]). Niektóre z dawnych języków, jak [[Język grecki klasyczny|klasyczna greka]], [[łacina]] czy [[sanskryt]], znane są z tysięcy obszernych tekstów; inne tylko z pojedynczych [[Epigraf|inskrypcji]], [[Toponim|nazw miejscowych]], a czasem wyłącznie z [[Imię|imion]] występujących w obcych źródłach.

W wewnętrznej [[Klasyfikacja języków indoeuropejskich|klasyfikacji języków indoeuropejskich]] wyróżnianych jest trzynaście [[Grupa językowa|grup językowych]] – [[Języki albańskie|albańska]], [[Języki bałtyckie|bałtycka]], [[Języki celtyckie|celtycka]], [[Języki germańskie|germańska]], [[Języki helleńskie|helleńska]], [[Języki indoaryjskie|indoaryjska]], [[Języki irańskie|irańska]], [[Języki nuristańskie|nuristańska]], [[Języki ormiańskie|ormiańska]], [[Języki romańskie|romańska]] (kontynuująca dawną grupę [[Języki italskie|italską]]), [[Języki słowiańskie|słowiańska]] oraz wymarłe [[Języki anatolijskie|anatolijska]] i [[Języki tocharskie|tocharska]] – a także pewna liczba języków [[#Języki niesklasyfikowane|dokładniej niesklasyfikowanych]]. Bliżej spokrewnione grupy są łączone w kategorie wyższego rzędu – [[Podrodzina językowa|podrodziny]], m.in. [[Języki bałtosłowiańskie|bałtosłowiańską]] (skupiającą języki bałtyckie i słowiańskie) czy [[Języki indoirańskie|indoirańską]] (indoaryjskie, irańskie i nuristańskie); niektórzy językoznawcy proponują również inne – choć [[#Drzewo filogenetyczne|szczegółowe relacje]] między pozostałymi współczesnymi gałęziami rozwojowymi nie zostały dotychczas jednoznacznie ustalone.

Rodzina indoeuropejska jest zróżnicowana [[Typologia języków|typologicznie]]. Jej większość stanowią języki [[Języki syntetyczne|syntetyczne]] typu [[Języki fleksyjne|fleksyjnego]], w których [[Deklinacja (językoznawstwo)|deklinacja]] i [[Koniugacja (językoznawstwo)|koniugacja]] odpowiednich [[Część mowy|części mowy]] są tworzone zazwyczaj przy użyciu pojedynczych, wielofunkcyjnych [[Końcówka fleksyjna|końcówek]]. Mniejszość zaś to języki [[Języki analityczne|analityczne]] – choć widoczna jest ogólna tendencja do upraszczania [[Fleksja|odmiany słów]] i rozwoju analitycznych (z użyciem słów posiłkowych, m.in. [[Czasownik posiłkowy|niektórych czasowników]], [[Przyimek|przyimków]] lub [[Przysłówek|przysłówków]]) konstrukcji, jak np. w różnych językach germańskich, romańskich bądź indoirańskich. Na początku [[Zdanie|zdania]] najczęściej znajduje się [[Podmiot (językoznawstwo)|podmiot]] (w celtyckich – [[Orzeczenie (językoznawstwo)|orzeczenie]]), jednak przy prawidłowym stosowaniu odpowiednich form wiele języków rodziny pozwala na dużą swobodę [[Szyk wyrazów|szyku wyrazów]]. Wyjątkiem są języki typu [[Języki pozycyjne|pozycyjnego]], takie jak angielski czy francuski, które wymagają określonej kolejności [[Część zdania|elementów]].

Ostatnim [[#Prajęzyk|wspólnym przodkiem]] wszystkich języków indoeuropejskich był język [[Język praindoeuropejski|praindoeuropejski]]. Choć nie został on zaświadczony bezpośrednio (nie są znane żadne źródła praindoeuropejskiego), to jego istnienie przyjmowane jest jako pewne. Liczne zbieżności w [[Fonetyka|fonetyce]], [[Gramatyka|gramatyce]] oraz [[Słownictwo|leksyce]] wielu dawnych i współczesnych języków Eurazji są według badaczy zbyt regularne, by powstały wskutek wzajemnego oddziaływania – uważa się więc, że zostały odziedziczone z owego postulowanego [[prajęzyk]]a. Według najpopularniejszej hipotezy, zwanej teorią stepową lub [[Teoria kurhanowa|kurhanową]], posługująca się nim ok. 4–3 tysięcy lat p.n.e. ludność zamieszkiwała obszar [[Step Pontyjski|Stepu Pontyjskiego]] i współtworzyła prehistoryczną [[Kultura grobów jamowych (IV/III tys. p.n.e.)|kulturę grobów jamowych]]. Za pomocą [[Metoda porównawcza (językoznawstwo)|metody porównawczej]] w znacznym stopniu [[#Rekonstrukcja prajęzyka|zrekonstruowano]] i odtworzono jego przybliżone [[#Fonologia|brzmienie]], [[#Morfonologia|budowę]] i [[Język praindoeuropejski#Słownictwo|słownictwo]].

Badaniem [[#Pochodzenie|pochodzenia]], [[#Ewolucja rodziny|rozwoju]] i [[#Struktura rodziny|struktury]] rodziny indoeuropejskiej oraz [[#Charakterystyka|porównywaniem jej języków]] zajmuje się nauka zwana [[Indoeuropeistyka|indoeuropeistyką]], która jest w dużej mierze dziedziną [[Interdyscyplinarność|interdyscyplinarną]], wykraczającą poza ramy [[Językoznawstwo|językoznawstwa]]. Przedmiotem spekulacji [[Archeologia|archeologicznych]], [[Genetyka|genetycznych]] i [[Kulturoznawstwo|kulturoznawczych]] jest m.in. lokalizacja [[#Spór o praojczyznę|indoeuropejskiej praojczyzny]]. Nie jest znane [[#Pokrewne rodziny językowe|pokrewieństwo rodziny indoeuropejskiej z innymi]], choć niektórzy specjaliści poszukują takich związków i wysuwają różne propozycje – jako najbliższa sugerowana bywa przede wszystkim rodzina języków [[Języki uralskie|uralskich]].

== Informacje ogólne ==

=== Istota i nazwa rodziny ===

{{Główny artykuł|Rodzina językowa}}

Do indoeuropejskich zaliczane są wyłącznie te [[Język (mowa)|języki]], które wywodzą się – najczęściej poprzez wiele [[#Ewolucja rodziny|etapów rozwoju]] – z dawnego, nieistniejącego już [[prajęzyk]]a zwanego [[Język praindoeuropejski|praindoeuropejskim]]†<ref name=":001">

{{Cytuj |autor = [[Mate Kapović]] |rozdział = Indo-European languages – introduction |redaktor = Mate Kapović |tytuł = The Indo-European Languages |archiwum = https://archive.org/details/MateKapoviTheIndoEuropeanLanguages |wydanie = 2 |miejsce = Londyn–Nowy Jork |wydawca = [[Routledge]] |data = 2017 |s = 1-2 |isbn = 978-1-315-67855-9 |język = en}}

</ref><ref group="uwaga" name=":002">

Symbolem † oznaczono (przy pierwszym wystąpieniu w tekście głównym, a czasem również w tabelach) języki lub gałęzie językowe [[Język wymarły|wymarłe]].

</ref>. Są więc one [[Pokrewieństwo języków|językami pokrewnymi]]; a zatem, zgodnie z definicją, tworzą [[Rodzina językowa|rodzinę językową]]<ref>

{{Cytuj |autor = Agnieszka Krygier-Łączkowska |tytuł = Europejczycy, Słowianie, Polacy. Na czym polega pokrewieństwo językowe? |archiwum = https://web.archive.org/web/20231103130239/https://logic.amu.edu.pl/images/0/0d/Krygier_2011_1.pdf |czasopismo = [[Kwartalnik Językoznawczy]] |wolumin = 1 |numer = 5 |data = 2011 |s = 90 |issn = 2081-5441 |dostęp = o}}

</ref>. Wykształciły się i zróżnicowały w wyniku rozmaitych [[Zmiana językowa|językowych zmian]], powoli, lecz nieustannie zachodzących na całym indoeuropejskim obszarze. Zmiany te były efektem ubocznym kolejnych migracji [[Indoeuropejczycy|Indoeuropejczyków]], w trakcie których przemieszczająca się ludność traciła kontakt ze swoją pierwotną społecznością, a [[#Prajęzyk|wspólna uprzednio mowa]] stopniowo [[Ewolucja języka|ewoluowała]] w odrębnych kierunkach<ref>

{{Cytuj |autor = [[Mate Kapović]] |rozdział = Indo-European languages – introduction |redaktor = Mate Kapović |tytuł = The Indo-European Languages |archiwum = https://archive.org/details/MateKapoviTheIndoEuropeanLanguages |wydanie = 2 |miejsce = Londyn–Nowy Jork |wydawca = [[Routledge]] |data = 2017 |s = 2 |isbn = 978-1-315-67855-9 |język = en}}

</ref>.

Swoją nazwę rodzina indoeuropejska zawdzięcza [[Thomas Young|Thomasowi Youngowi]], który w 1813 r. jako pierwszy posłużył się owym określeniem<ref>

{{Cytuj |autor r = Pierre Swiggers |rozdział = Intuition, exploration, and assertion of the Indo-European language relationship |redaktor = Jared S. Klein; Brian D. Joseph; Matthias A. Fritz |tytuł = Handbook of Comparative and Historical Indo-European Linguistics |url = https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/9783110261288/html |wolumin = 1 |miejsce = Berlin–Boston |wydawca = [[Walter de Gruyter|De Gruyter Mouton]] |data = 2017 |s = 158 |isbn = 978-3-11-026128-8 |język = en |dostęp = z}}

</ref>. Termin ten został utworzony od geograficznych nazw [[Indie|Indii]] i [[Europa|Europy]], gdzie już w [[Starożytność|starożytności]] mówiono należącymi do niej językami<ref name=":003">

{{Cytuj |autor = Philip Baldi |tytuł = The Foundations of Latin |url = https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/9783110807110/html |miejsce = Berlin–Nowy Jork |wydawca = [[Walter de Gruyter|Mouton de Gruyter]] |data = 2002 |s = 23 |isbn = 3-11-017208-9 |język = en |dostęp = z}}

</ref>. Nie oznacza to jednak, że w jej skład wchodzą wszystkie języki zarówno [[Języki w Europie|w Europie]]<ref group="uwaga">

Do rodziny indoeuropejskiej nie należą w Europie głównie języki [[Języki uralskie|uralskie]] (m.in. [[Język estoński|estoński]], [[Język fiński|fiński]], [[Język węgierski|węgierski]] i języki [[Języki lapońskie|lapońskie]]), [[Języki turkijskie|turkijskie]] (m.in. [[Język tatarski|tatarski]] i [[Język turecki|turecki]]) oraz [[Język baskijski|baskijski]], [[Język kałmucki|kałmucki]] i [[Język maltański|maltański]] (zob. {{odn|Eberhard i in.|2025|ref=nie}}).

</ref>, jak i [[Języki Indii|w Indiach]]<ref group="uwaga">

Do rodziny indoeuropejskiej nie należą w Indiach głównie języki [[Języki drawidyjskie|drawidyjskie]], [[Języki chińsko-tybetańskie|chińsko-tybetańskie]], [[Języki austronezyjskie|austronezyjskie]], [[Języki andamańskie|andamańskie]] oraz język [[Język nihali|nihali]] (zob. {{odn|Eberhard i in.|2025|ref=nie}}).

</ref> – o przynależności decyduje jedynie ściśle określone, wskazane wyżej [[#Pochodzenie|pochodzenie]] i wynikające z niego pokrewieństwo<ref>

{{Cytuj |autor = [[Mate Kapović]] |rozdział = Indo-European languages – introduction |redaktor = Mate Kapović |tytuł = The Indo-European Languages |archiwum = https://archive.org/details/MateKapoviTheIndoEuropeanLanguages |wydanie = 2 |miejsce = Londyn–Nowy Jork |wydawca = [[Routledge]] |data = 2017 |s = 1 |isbn = 978-1-315-67855-9 |język = en}}

</ref>. Mimo że w czasach [[Nowożytność|nowożytnych]] rozprzestrzeniła się ona po całym świecie, przymiotnik „indoeuropejskie” pozostaje w użyciu jako element tradycji [[Językoznawstwo|językoznawczej]]<ref name=":003" />.

=== Obszar występowania ===

{{Główny artykuł|Języki świata}}

[[Plik:Rodziny językowe świata.png|thumb|300px
|alt=Mapa. Kontury lądów świata. Różnokolorowe obszary
|Zasięg rodziny indoeuropejskiej pośród głównych [[Rodzina językowa|rodzin językowych]] świata
{{Legenda|#7CFC00|rodzina indoeuropejska}}
]]
Językami indoeuropejskimi – zarówno jako [[Język ojczysty|ojczystymi]], jak i [[Język obcy|obcymi]] – mówi ludność na wszystkich zamieszkałych [[kontynent]]ach<ref name=":004">

{{Cytuj |redaktor = [[Harald Hammarström]]; Robert Forkel; [[Martin Haspelmath]]; Sebastian Bank |tytuł = Family: Indo-European |url = https://glottolog.org/resource/languoid/id/indo1319 |praca = [[Glottolog]] 5.1 |opublikowany = [[Instytut Antropologii Ewolucyjnej im. Maxa Plancka|Max Planck Institute for Evolutionary Anthropology]] |data = 2024-10-29 |data dostępu = 2025-05-01 |archiwum = https://archive.is/rBAfp |zarchiwizowano = 2024-11-08 |język = en |dostęp = o |odn = {{odn/id|Hammarström i in.|2024a}}}}

</ref>. Pod koniec [[Średniowiecze|średniowiecza]] posługiwano się nimi prawie wyłącznie w [[Eurazja|Eurazji]]<ref>

{{Milewski2004 |s = 136-141}}

</ref>; w późniejszych latach, wskutek [[Kolonializm|ekspansji kolonialnej]], niektóre z nich rozszerzyły swój zasięg na pozostałe lądy<ref name=":005">

{{Milewski2004 |s = 141}}

</ref>. Współcześnie indoeuropejskie jako języki rodzime są dominującymi językami w następujących regionach poszczególnych [[części świata]]<ref>

{{Cytuj |rozdział = Języki rodzime |redaktor = Zofia Cukierska |tytuł = Geograficzny atlas świata |wydanie = 4 |miejsce = Warszawa–Wrocław |wydawca = [[Polskie Przedsiębiorstwo Wydawnictw Kartograficznych|Państwowe Przedsiębiorstwo Wydawnictw Kartograficznych]] |data = 1994 |s = 22 |isbn = 83-7000-077-0}}

</ref>:

* w [[Europa|Europie]] – na przeważającym obszarze (z wyjątkiem terenów [[Języki uralskie|uralsko-]] i [[Języki turkijskie|turkijskojęzycznych]] oraz nielicznych innych, mniejszych terytoriów<ref group="uwaga">

Do nieindoeuropejskich obszarów w Europie należą [[Węgry]], [[Finlandia]], [[Estonia]], [[Kraj Basków]], europejska część [[Turcja|Turcji]] oraz niektóre tereny w granicach [[Rosja|Rosji]] (zob. {{odn|Cukierska|1994|s=22|ref=nie}}).

</ref>);
* w [[Azja|Azji]] – w większej części [[Subkontynent indyjski|subkontynentu indyjskiego]], w [[Języki irańskie|irańskojęzycznej]] części [[Bliski Wschód|Bliskiego Wschodu]], na niektórych obszarach azjatyckiej części Rosji, w [[Tadżykistan]]ie, a także w niektórych rejonach [[Kaukaz (region)|Kaukazu]];
* w [[Afryka|Afryce]] – w dużej części [[Południowa Afryka|Republiki Południowej Afryki]];
* w [[Ameryka|Ameryce]] – na przeważającym obszarze obu kontynentów amerykańskich (z wyjątkiem terenów [[Języki autochtoniczne Ameryk|autochtonicznych językowo]]<ref group="uwaga">

Do nieindoeuropejskich obszarów w Ameryce należą [[Amazonia]], [[Grenlandia]], rozległe tereny na [[Alaska|Alasce]] i północy [[Kanada|Kanady]] oraz kilka innych, mniejszych obszarów (zob. {{odn|Cukierska|1994|s=22|ref=nie}}).

</ref>);
* w [[Australia i Oceania|Australii i Oceanii]] – na gęściej zaludnionych terenach [[Australia|Australii]] i w [[Nowa Zelandia|Nowej Zelandii]].

Setki rdzennych języków indoeuropejskich występują na terenie Eurazji<ref name=":004" />, a począwszy od XVII stulecia prawie całą [[Ameryka Północna|Amerykę Północną]], Australię, Nową Zelandię oraz wiele mniejszych obszarów na całym świecie opanował [[Język angielski|angielski]]<ref name=":005" />. Z kolei [[Ameryka Środkowa|Amerykę Środkową]] i [[Ameryka Południowa|Południową]] zajął głównie [[Język hiszpański|hiszpański]] – z wyjątkiem [[Brazylia|Brazylii]], która stała się domeną [[Język portugalski|portugalskiego]]. W Ameryce powstały również obszary [[Język francuski|francuskojęzyczne]] (w [[Kanada|Kanadzie]] i na [[Haiti]]), natomiast w [[Południowa Afryka|Południowej Afryce]] wykształcił się język [[Język afrikaans|afrikaans]]<ref name=":005" />. Oprócz tego w większości [[Lista państw świata|krajów świata]] co najmniej jeden indoeuropejski język [[#Języki urzędowe|używany jest]] jako [[język urzędowy]]<ref name=":006">

{{Cytuj |tytuł = Urzędowy wykaz nazw państw i terytoriów niesamodzielnych |url = https://www.gov.pl/web/ksng/Urzedowy-wykaz-nazw-panstw-i-terytoriow-niesamodzielnych |inni = Andrzej Czerny, Maciej Zych (oprac.) |wydanie = 7 |miejsce = Warszawa |wydawca = [[Główny Urząd Geodezji i Kartografii]] |data = 2023 |s = 1-44 |isbn = 978-83-254-2594-4 |dostęp = o}}

</ref>, sam angielski zaś pełni funkcję ''[[lingua franca]]'' i jest wykorzystywany w wielu dziedzinach jako język globalnej komunikacji<ref>

{{Cytuj |autor r = [[David Crystal]] |rozdział = English worldwide |redaktor = David Denison; Richard M. Hogg |tytuł = A History of the English Language |url = https://www.davidcrystal.com/Files/BooksAndArticles/-4055.pdf |miejsce = Nowy Jork |wydawca = [[Cambridge University Press]] |data = 2006 |s = 420, 426-431 |isbn = 978-0-511-16893-2 |język = en |dostęp = o}}

</ref>.

=== Liczba mówiących ===

Rodzina indoeuropejska wyróżnia się wśród [[Języki świata|języków świata]] największą [[Lista najczęściej używanych języków świata|liczbą mówiących]], aczkolwiek wartość tę ciężko dokładniej określić. Według ''[[Ethnologue]]'' indoeuropejskimi jako językami ojczystymi posługuje się ok. 3,4 miliarda ludzi<ref name=":007">

{{Cytuj |redaktor = David M. Eberhard; Gary F. Simons; Charles D. Fennig |tytuł = What are the largest language families? |url = https://www.ethnologue.com/insights/largest-families/ |praca = [[Ethnologue|Ethnologue: Languages of the World]] 28 |opublikowany = [[SIL International]] |data = 2025 |data dostępu = 2025-05-01 |archiwum = https://archive.is/UbxIF |zarchiwizowano = 2025-03-22 |język = en |dostęp = o |odn = {{odn/id|Eberhard i in.|2025b}}}}

</ref> (czyli ponad 40% [[Ludność świata|ludności świata]]<ref group="uwaga">

Dane ''Ethnologue'' dotyczące liczby mówiących językami poszczególnych rodzin objęły ok. 7,665 miliarda ludzi (zob. {{odn|Eberhard i in.|2025b|ref=nie}}).

</ref>). Zgodnie z ową publikacją do pięciu rodzin o największej liczbie rdzennych użytkowników zaliczają się<ref name=":007" />:

{| class="wikitable"
|+
!Lp.!!Rodzina językowa!!Liczba mówiących
językami ojczystymi!!Odsetek
ludności świata
|-
|{{L|1}}||'''indoeuropejska'''
|{{L|3,39}} mld||{{L|44,2}}%
|-
|{{L|2}}||[[Języki chińsko-tybetańskie|chińsko-tybetańska]]
|{{L|1,47}} mld||{{L|19,2}}%
|-
|{{L|3}}||[[Języki afroazjatyckie|afroazjatycka]]
|{{L|668}} mln||{{L|8,7}}%
|-
|{{L|4}}||[[Języki nigero-kongijskie|nigero-kongijska]]
|{{L|659}} mln||{{L|8,6}}%
|-
|{{L|5}}||[[Języki austronezyjskie|austronezyjska]]
|{{L|384}} mln||{{L|5,0}}%
|}

=== Liczba języków ===

Dokładna liczba języków indoeuropejskich również jest trudna do ustalenia. ''Ethnologue'' w wydaniu z r. 2025 wymienia ich 455<ref name=":008">

{{Cytuj |redaktor = David M. Eberhard; Gary F. Simons; Charles D. Fennig |tytuł = Indo-European |url = https://www.ethnologue.com/subgroup/3/ |praca = [[Ethnologue|Ethnologue: Languages of the World]] 28 |opublikowany = [[SIL International]] |data = 2025 |data dostępu = 2025-05-01 |archiwum = https://archive.is/CdQX4 |zarchiwizowano = 2025-03-22 |język = en |dostęp = o |odn = {{odn/id|Eberhard i in.|2025a}}}}

</ref>, natomiast w bazie ''[[Glottolog]]'' z poprzedniego roku wyszczególnionych zostało 586 [[Lista języków indoeuropejskich|języków rodziny]]<ref name=":004" /> (stanowią więc ok. 6–7% języków świata<ref group="uwaga">

''Ethnologue'' wyróżnia 7159 żywych języków świata (zob. {{odn|Eberhard i in.|2025|ref=nie}}), ''Glottolog'' zaś – 8604 języki (w tym [[Język martwy|martwe]], zob. {{odn|Hammarström i in.|2024|ref=nie}}). Zauważalna jest – wskutek m.in. czynników pozalingwistycznych – ogólna tendencja do uznawania za odrębne, pełnoprawne języki kolejnych etnolektów, które dawniej umieszczano w składzie rozmaitych [[L-complex|kompleksów dialektalnych]] (zob. {{odn|Majewicz|1989|s=14-15|ref=nie}}).

</ref>). Główną przyczyną takich rozbieżności jest brak precyzyjnych kryteriów pozwalających jednoznacznie stwierdzić, czy dana mowa jest odrębnym językiem, czy tylko jakąś [[Odmiana językowa|odmianą]] (np. [[dialekt]]em) innego<ref>

{{Majewicz1989 |s = 9-10}}

</ref>. Ponadto w rozmaitych klasyfikacjach różnie traktowane są [[makrojęzyk]]i<ref name=":009">

{{Cytuj |redaktor = David M. Eberhard; Gary F. Simons; Charles D. Fennig |tytuł = Methodology |url = https://www.ethnologue.com/methodology/ |praca = [[Ethnologue|Ethnologue: Languages of the World]] 28 |opublikowany = [[SIL International]] |data = 2025 |data dostępu = 2025-05-01 |archiwum = https://archive.is/g0mJE |zarchiwizowano = 2025-03-22 |język = en |dostęp = o}}

</ref> i [[języki kreolskie]]<ref name=":010">

{{Cytuj |redaktor = David M. Eberhard; Gary F. Simons; Charles D. Fennig |tytuł = Creole |url = https://www.ethnologue.com/subgroup/70/ |praca = [[Ethnologue|Ethnologue: Languages of the World]] 28 |opublikowany = [[SIL International]] |data = 2025 |data dostępu = 2025-05-01 |archiwum = https://archive.is/5FzpE |zarchiwizowano = 2025-03-22 |język = en |dostęp = o}}

</ref><ref name=":011">

{{Majewicz1989 |s = 21, 38-39}}

</ref>, a w niektórych świadomie zostały pominięte (w rozmaitym zakresie) [[Język martwy|języki martwe]]<ref group="uwaga">

Np. ''Ethnologue'' całkowicie pomija języki wymarłych grup [[Języki anatolijskie|anatolijskiej]] i [[Języki tocharskie|tocharskiej]], ale uwzględnia część wymarłych języków żywych gałęzi (zob. {{odn|Eberhard i in.|2025a|ref=nie}}).

</ref>. Niemniej jednak indoeuropejska rodzina językowa należy pod tym względem do kilku najliczniejszych<ref>

{{Cytuj |redaktor = David M. Eberhard; Gary F. Simons; Charles D. Fennig |tytuł = Browse Languages By Family |url = https://www.ethnologue.com/browse/families/ |praca = [[Ethnologue|Ethnologue: Languages of the World]] 28 |opublikowany = [[SIL International]] |data = 2025 |data dostępu = 2025-05-01 |archiwum = https://archive.is/fuJnS |zarchiwizowano = 2025-03-22 |język = en |dostęp = o}}

</ref><ref>

{{Cytuj |redaktor = [[Harald Hammarström]]; Robert Forkel; [[Martin Haspelmath]]; Sebastian Bank |tytuł = Families |url = https://glottolog.org/glottolog/family |praca = [[Glottolog]] 5.1 |opublikowany = [[Instytut Antropologii Ewolucyjnej im. Maxa Plancka|Max Planck Institute for Evolutionary Anthropology]] |data = 2024-10-29 |data dostępu = 2025-05-01 |archiwum = https://archive.is/gSe37 |zarchiwizowano = 2024-11-08 |język = en |dostęp = o}}

</ref>:

{| class="wikitable sortable"
|+
!class="unsortable ordinal" rowspan=2 |Lp.
!class="unsortable" rowspan=2 |Rodzina językowa
!colspan=2 |Liczba języków
|-
!wg ''[[Ethnologue]]''!!wg ''[[Glottolog]]''
|-
|{{L|1}}||[[Języki nigero-kongijskie|nigero-kongijska]]<ref group="uwaga">
W klasyfikacji ''Glottolog'' jako [[Języki atlantycko-kongijskie|atlantycko-kongijska]] – bez uwzględnienia języków [[Języki mande|mande]], którym nadano status odrębnej rodziny. ''Ethnologue'' klasyfikuje obie wspomniane gałęzie jako podrodziny w obrębie nigero-kongijskiej.
</ref>
|{{L|1554}}||{{L|1410}}
|-
|{{L|2}}||[[Języki austronezyjskie|austronezyjska]]
|{{L|1257}}||{{L|1274}}
|-
|{{L|3}}||[[Języki transnowogwinejskie|transnowogwinejska]]
|{{L|482}}||{{L|316}}
|-
|{{L|4}}||[[Języki chińsko-tybetańskie|chińsko-tybetańska]]
|{{L|462}}||{{L|514}}
|-
|{{L|5}}||'''indoeuropejska'''
|{{L|455}}||{{L|586}}
|-
|{{L|6}}||[[Języki afroazjatyckie|afroazjatycka]]
|{{L|391}}||{{L|381}}
|}

== Klasyfikacja ==

{{Osobny artykuł|Klasyfikacja języków indoeuropejskich}}

Języki indoeuropejskie różnią się stopniem [[Pokrewieństwo języków|wzajemnego pokrewieństwa]]. Zgodnie z owym kryterium są one grupowane w odpowiednie zespoły języków spokrewnionych bliżej<ref name=":012">

{{Polański1999 |autor = [[Kazimierz Polański]] |tytuł = Klasyfikacja genealogiczna (genetyczna) języków |s = 300}}

</ref>, wyróżniane na podstawie współdzielonych przez nie istotnych [[Zmiana językowa|innowacji językowych]]<ref>

{{Cytuj |autor r = Thomas Olander |rozdział = Introduction |redaktor = Thomas Olander |tytuł = The Indo-European Language Family. A Phylogenetic Perspective |url = https://www.cambridge.org/core/books/indoeuropean-language-family/4B44B5ACF0D3BBA89B9408050F112A52 |miejsce = Cambridge–Nowy Jork |wydawca = [[Cambridge University Press]] |data = 2022 |s = 1 |isbn = 978-1-108-49979-8 |język = en |dostęp = o}}

</ref> – tego typu kategoryzacja nosi miano [[Klasyfikacja języków#Klasyfikacja genetyczna|klasyfikacji genetycznej]] lub genealogicznej<ref name=":012" /><ref group="uwaga">

Określenie „genetyczna” (lub „[[Taksonomia filogenetyczna|filogenetyczna]]” – zob. {{odn|Olander|2022|s=1-2|ref=nie}}) ma tu charakter wyłącznie techniczny i nie ma nic wspólnego z [[Biologia|biologią]], [[Genetyka|genetyką]] i pochodzeniem etnicznym użytkowników danego języka (zob. {{odn|Fortson|2004|s=3|ref=nie}}). Oznacza jedynie pokrewieństwo języków na wzór pokrewieństwa rodzinnego.

</ref>. W niniejszym artykule za podstawową jednostkę takiego wewnętrznego, genetycznego podziału [[Rodzina językowa|rodziny]] przyjęto [[Grupa językowa|grupę językową]]<ref group="uwaga">

Tak jak w publikacji [[Tadeusz Milewski (językoznawca)|Tadeusza Milewskiego]] (zob. {{odn|Milewski|2004|s=131-132|ref=nie}}). W literaturze językoznawczej nie została bowiem wypracowana jedna, powszechnie stosowana [[Taksonomia filogenetyczna|nomenklatura taksonomiczna]] dotycząca klasyfikacji genetycznej języków (zob. {{odn|Ruhlen|1991|s=20-22|ref=nie}}) – poszczególni autorzy używają różnego nazewnictwa. Grupa językowa jest tu kategorią reprezentującą pewien poziom w hierarchii (zob. {{odn|Majewicz|1989|s=10-11|ref=nie}}) – różni się więc od „grupy języków” rozumianej jako dowolny zbiór.

</ref>. Inne uwzględnione kategorie, zgodne z [[Taksonomia filogenetyczna|taksonomią filogenetyczną]] zaproponowaną przez [[Alfred F. Majewicz|Alfreda Majewicza]], to [[Podrodzina językowa|podrodzina]] – łącząca ściślej spokrewnione grupy w obrębie rodziny oraz [[Podgrupa językowa|podgrupa]] – obejmująca ściślej spokrewnione języki w obrębie grupy<ref>

{{Majewicz1989 |s = 10-11}}

</ref>.

=== Główne gałęzie ===

[[Plik:Indo-European languages in Europe.png|thumb|300px
|alt=Mapa. Europa. Granice państw. Różnokolorowe obszary
|Grupy języków indoeuropejskich w [[Europa|Europie]]
{{Układ wielokolumnowy |szerokość = 10em |liczba = 2 |
 {{Legenda|#00D4FF|[[Języki albańskie|albańska]]}}
 {{Legenda|#4CC200|[[Języki bałtyckie|bałtycka]]}}
 {{Legenda|#FFAA00|[[Języki celtyckie|celtycka]]}}
 {{Legenda|#CD0000|[[Języki germańskie|germańska]]}}
 {{Legenda|#FFD800|[[Języki helleńskie|helleńska]]}}
 {{Legenda|#00269F|[[Języki romańskie|romańska]]}}
 {{Legenda|#007F0E|[[Języki słowiańskie|słowiańska]]}}
}}
]]
[[Plik:IndoIranianAndArmenian.png|thumb|300px
|alt=Mapa. Azja południowa i zachodnia. Iran i Indie w centrum. Granice państw. Różnokolorowe obszary
|Grupy języków indoeuropejskich w południowej i zachodniej [[Azja|Azji]]
{{Układ wielokolumnowy |szerokość = 10em |liczba = 2 |
 {{Legenda|#D5C609|[[Języki indoaryjskie|indoaryjska]]}}
 {{Legenda|#0080FF|[[Języki irańskie|irańska]]}}
 {{Legenda|#FF8000|[[Języki nuristańskie|nuristańska]]}}
 {{Legenda|#500050|[[Języki ormiańskie|ormiańska]]}}
}}
]]
Publikacje językoznawcze z XXI w. wyróżniają trzynaście indoeuropejskich grup językowych<ref group="uwaga">

W niektórych publikacjach wymienianych jest jedynie dwanaście grup (zob. m.in. {{odn|Kassian|Żiwłow|Starostin|Trofimow|2021|s=950|ref=nie}}) – bez niewielkiej, słabo zbadanej grupy [[Języki nuristańskie|nuristańskiej]], która bywa pomijana (zob. {{odn|Piwowarczyk|2018|s=128 [w linku: 4]|ref=nie}}). W [[Klasyfikacja języków indoeuropejskich|klasyfikacji języków rodziny]] jest ona jednak jednoznacznie uwzględniana (zob. {{odn|Eberhard i in.|2025a|ref=nie}}; {{odn|Hammarström i in.|2024a|ref=nie}}).

</ref> (w tym jedenaście współczesnych<ref>

{{Cytuj |redaktor = [[Matthew S. Dryer]]; [[Martin Haspelmath]] |tytuł = Family Indo-European |url = https://wals.info/languoid/family/indoeuropean#2/25.9/38.0 |praca = [[World Atlas of Language Structures]] v2020.4 |opublikowany = [[Instytut Antropologii Ewolucyjnej im. Maxa Plancka|Max Planck Institute for Evolutionary Anthropology]] |data = 2024-10-18 |data dostępu = 2025-05-01 |archiwum = https://archive.is/xEzzp |zarchiwizowano = 2025-03-23 |język = en |dostęp = o}}

</ref>), często łączonych w dziesięć [[Linia rozwojowa|linii rozwojowych]] o różnych rangach<ref name=":013">

{{Fortson2004 |s = 10}}

</ref><ref name=":014">

{{Cytuj |autor = Piotr Garbacz |tytuł = The Indo-European Family Tree and Its Split – A Report From The Workshop "The Indo-European Family Tree" |url = https://journals.akademicka.pl/lv/article/view/194/182 |czasopismo = [[LingVaria]] |wolumin = 1 |numer = 25 |data = 2018 |s = 10-14 |doi = 10.12797/LV.13.2017.25.01 |issn = 2392-1226 |język = en |dostęp = o}}

</ref>. Rodzinę tę tworzą zatem następujące gałęzie<ref name=":013" /><ref name=":014" /> – grupy (jeśli nie podano inaczej) i podrodziny języków:

* [[Języki albańskie|albańska]];
* [[Języki anatolijskie|anatolijska]]†<ref group="uwaga" name=":002" />;
* [[Języki bałtosłowiańskie|bałtosłowiańska]] – podrodzina, którą stanowią dwie grupy,
** [[Języki bałtyckie|bałtycka]],
** [[Języki słowiańskie|słowiańska]];
* [[Języki celtyckie|celtycka]];
* [[Języki germańskie|germańska]];
* [[Języki helleńskie|helleńska]] (lub ''grecka''<ref>

{{Cytuj |autor r = Brian D. Joseph |rozdział = Ancient Greek |redaktor = Jane Garry; Carl R.G. Rubino |tytuł = Facts About the World's Languages: An Encyclopedia of the World's Major Languages, Past and Present |url = https://bpb-us-w2.wpmucdn.com/u.osu.edu/dist/4/105142/files/2022/07/118in%C2%A74-AGrk.pdf |miejsce = Nowy Jork–Dublin |wydawca = H.W. Wilson Company |data = 2001 |s = 256 |isbn = 0-8242-0970-2 |język = en |dostęp = o}}

</ref><ref group="uwaga" name=":015">

Często w literaturze językoznawczej grupa, w której znajduje się język [[Język grecki|grecki]] nosi nazwę „greckiej” (zob. {{odn|Garbacz|2018|s=11-18|ref=nie}}) – gdyż tradycyjnie klasyfikowano go jako jedynego jej przedstawiciela. Jednak od czasu umieszczania w obrębie owej gałęzi większej liczby języków właściwsze jest określanie jej jako „helleńskiej” (zob. {{odn|Joseph|2001|s=256|ref=nie}}).

</ref>);
* [[Języki indoirańskie|indoirańska]] – podrodzina, którą stanowią trzy grupy,
** [[Języki indoaryjskie|indoaryjska]],
** [[Języki irańskie|irańska]],
** [[Języki nuristańskie|nuristańska]];
* [[Języki italskie|italska]](†)<ref group="uwaga">

Symbolem (†) oznaczono języki zasadniczo [[Język martwy|martwe]], ale zachowane w niektórych dziedzinach (jak np. [[Łacina|łaciński]]), oraz gałęzie językowe kontynuowane współcześnie przez inne.

</ref> wraz z kontynuującą ją współcześnie [[Języki romańskie|romańską]];
* [[Języki ormiańskie|ormiańska]];
* [[Języki tocharskie|tocharska]]†.

[[Plik:Schemat języków IE.png|thumb|300px
|alt=Schemat blokowy. Duże prostokąty z nazwami
|Schemat głównych gałęzi indoeuropejskich – ich [[#Drzewo filogenetyczne|pokrewieństwo filogenetyczne]], historyczny [[#Rozpad prajęzyka|podział geograficzny]] oraz fonetyczny [[#Podział kentum–satem|podział kentum–satem]]
]]
Ponadto do rodziny indoeuropejskiej należy pewna liczba słabo zaświadczonych, a w konsekwencji [[#Języki niesklasyfikowane|dokładniej niesklasyfikowanych]] języków starożytnych<ref name=":016">

{{Fortson2004 |s = 400-401}}

</ref>. Wśród nich znajdują się m.in. rozmaite języki [[Języki paleobałkańskie|paleobałkańskie]], zgrupowane na podstawie kryterium geograficznego (używane dawniej na [[Półwysep Bałkański|Bałkanach]] i niektórych sąsiednich obszarach)<ref name=":017">

{{Cytuj |autor = [[Václav Blažek]] |tytuł = Paleo-Balkanian Languages I: Hellenic Languages |url = https://digilib.phil.muni.cz/_flysystem/fedora/pdf/113980.pdf |czasopismo = [[Linguistica Brunensia|Sborník prací Filozofické fakulty brněnské univerzity]] |wolumin = 10 |numer = 54 |data = 2005 |s = s. 15 ''(istota)'', 16, 28 ''(przykłady spoza Bałkanów)'' |issn = 0231-7710 |język = en |dostęp = o}}

</ref>, w tym dwa kompleksy językowe o bliżej nieokreślonym charakterze<ref>

{{Cytuj |autor = [[Radoslav Katičić]] |tytuł = Ancient Languages of the Balkans |archiwum = https://archive.org/details/AncientLanguagesOfTheBalkans |miejsce = Haga–Paryż |wydawca = [[Walter de Gruyter|Mouton]] |data = 1976 |s = s. 154-188 ''(ilirski)'', 128-153 ''(tracki)'' |isbn = 3-11-119733-6 |język = en}}

</ref>:

* [[Języki ilirskie|ilirski]]†;
* [[Język tracki|tracki]]†.

Według jednej z hipotez właśnie z języka [[Ilirowie|Ilirów]] wywodzi się gałąź albańska<ref name=":018">

{{Mallory&Adams1997 |s = 288}}

</ref>. Natomiast niektóre z pozostałych wymienionych indoeuropejskich grup [[Taksonomia filogenetyczna|filogenetycznych]] są często, na podstawie sugerowanego bliższego pokrewieństwa, łączone w kategorie wyższego rzędu – podrodziny (co zostało już uwzględnione w zaprezentowanym wyżej podziale)<ref name=":019">

{{Cytuj |autor = Piotr Garbacz |tytuł = The Indo-European Family Tree and Its Split – A Report From The Workshop "The Indo-European Family Tree" |url = https://journals.akademicka.pl/lv/article/view/194/182 |czasopismo = [[LingVaria]] |wolumin = 1 |numer = 25 |data = 2018 |s = 10-18 |doi = 10.12797/LV.13.2017.25.01 |issn = 2392-1226 |język = en |dostęp = o}}

</ref>:

* bałtosłowiańską – w skład której wchodzą języki bałtyckie i słowiańskie;
* indoirańską – z językami indoaryjskimi, irańskimi i nuristańskimi;

część językoznawców proponuje także<ref name=":020">

{{Cytuj |autor = Piotr Garbacz |tytuł = The Indo-European Family Tree and Its Split – A Report From The Workshop "The Indo-European Family Tree" |url = https://journals.akademicka.pl/lv/article/view/194/182 |czasopismo = [[LingVaria]] |wolumin = 1 |numer = 25 |data = 2018 |s = 9-10, 12, 14-18 |doi = 10.12797/LV.13.2017.25.01 |issn = 2392-1226 |język = en |dostęp = o}}

</ref>:

* [[Języki helleno-ormiańskie|helleno-ormiańską]] (lub ''grecko-ormiańską''<ref group="uwaga" name=":015" />) – grupującą języki helleńskie i ormiańskie;
* [[Języki italoceltyckie|italoceltycką]] – łączącą języki italskie i celtyckie.

Niekwestionowany status ma podrodzina indoirańska – bliskie pokrewieństwo grup wchodzących w jej skład jest bardzo dobrze udokumentowane, także dzięki niektórym [[Źródła historyczne|źródłom historycznym]]<ref>

{{Beekes2011 |s = 17-19}}

</ref>. Niewiele mniejszą akceptacją cieszy się klasa języków bałtosłowiańskich<ref name=":019" /><ref>

{{Cytuj |autor = Dariusz R. Piwowarczyk |tytuł = Językoznawstwo historyczno-porównawcze indoeuropejskie a współczesne gramatyki historyczne języka polskiego |url = https://polonica.ijp.pan.pl/index.php/polonica/article/view/129/76 |czasopismo = Polonica |wolumin = 1 |numer = 38 |data = 2018 |s = s. 128 ''(w linku: 4)'' |doi = 10.17651/POLON.38.14 |issn = 0137-9712 |dostęp = o}}

</ref>, choć dawniej łączenie ich w jeden [[klad]] uważane czasem bywało za kontrowersyjne<ref>

{{Fortson2004 |s = 364}}

</ref>. Dużo sporów wywoływała proponowana gałąź italoceltycka<ref>

{{Mallory&Adams1997 |s = 100}}

</ref>, ale w XXI w. wiele publikacji głównego nurtu uznaje istnienie wspólnego [[takson]]u obejmującego języki celtyckie oraz italskie<ref>

{{Cytuj |autor = Piotr Garbacz |tytuł = The Indo-European Family Tree and Its Split – A Report From The Workshop "The Indo-European Family Tree" |url = https://journals.akademicka.pl/lv/article/view/194/182 |czasopismo = [[LingVaria]] |wolumin = 1 |numer = 25 |data = 2018 |s = 12, 14-18 |doi = 10.12797/LV.13.2017.25.01 |issn = 2392-1226 |język = en |dostęp = o}}

</ref><ref>

{{Cytuj |autor r = Michael Weiss |rozdział = Italo-Celtic |redaktor = Thomas Olander |tytuł = The Indo-European Language Family. A Phylogenetic Perspective |url = https://www.cambridge.org/core/books/indoeuropean-language-family/4B44B5ACF0D3BBA89B9408050F112A52 |miejsce = Cambridge–Nowy Jork |wydawca = [[Cambridge University Press]] |data = 2022 |s = 102-113 |isbn = 978-1-108-49979-8 |język = en |dostęp = o}}

</ref>. Z nieco większą rezerwą jest traktowana kategoria helleno-ormiańska, ale i ona ma swoich zwolenników<ref>

{{Cytuj |autor = Piotr Garbacz |tytuł = The Indo-European Family Tree and Its Split – A Report From The Workshop "The Indo-European Family Tree" |url = https://journals.akademicka.pl/lv/article/view/194/182 |czasopismo = [[LingVaria]] |wolumin = 1 |numer = 25 |data = 2018 |s = 10, 16-18 |doi = 10.12797/LV.13.2017.25.01 |issn = 2392-1226 |język = en |dostęp = o}}

</ref><ref>

{{Cytuj |autor = Russell D. Gray; Quentin D. Atkinson |tytuł = Language-tree divergence times support the Anatolian theory of Indo-European origin |url = https://www.researchgate.net/publication/8984201_Language-Tree_Divergence_Times_Support_the_Anatolian_Theory_of_Indo-European_Origin |czasopismo = [[Nature]] |wolumin = 426 |numer = 6965 |data = 2003 |s = 437-438 |doi = 10.1038/nature02029 |issn = 0028-0836 |język = en |dostęp = o}}

</ref>.

Wreszcie sama grupa języków anatolijskich przeciwstawiana jest wszystkim pozostałym – stanowi ona bowiem najbardziej odrębną gałąź całego [[#Drzewo filogenetyczne|drzewa filogenetycznego]] rodziny<ref name=":021">

{{Cytuj |autor = Aleksiej S. Kassian; Michaił A. Żiwłow; [[Gieorgij Starostin]]; Artem A. Trofimow; Petr A. Kocharow; *(…) |tytuł = Rapid radiation of the inner Indo-European languages: an advanced approach to Indo-European lexicostatistics |url = https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/ling-2020-0060/html |czasopismo = Linguistics |wolumin = 4 |numer = 59 |data = 2021 |s = 950 |doi = 10.1515/ling-2020-0060 |issn = 1613-396X |język = en |dostęp = o}}

</ref><ref>

{{Cytuj |autor = Dariusz R. Piwowarczyk |tytuł = Rekonstrukcja praindoeuropejskiego systemu fonologicznego |miejsce = Kraków |wydawca = [[Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego]] |data = 2022 |s = 21-22 |isbn = 978-83-233-5112-2}}

</ref>. U jego podstaw są więc wyróżniane dwie pierwotne indoeuropejskie linie rozwojowe<ref>

{{Cytuj |autor r = Alwin Kloekhorst |rozdział = Anatolian |redaktor = Thomas Olander |tytuł = The Indo-European Language Family. A Phylogenetic Perspective |url = https://www.cambridge.org/core/books/indoeuropean-language-family/4B44B5ACF0D3BBA89B9408050F112A52 |miejsce = Cambridge–Nowy Jork |wydawca = [[Cambridge University Press]] |data = 2022 |s = 66 |isbn = 978-1-108-49979-8 |język = en |dostęp = o
}}

</ref>:

* anatolijska;
* nieanatolijska – obejmująca pozostałe grupy (określane łącznie jako indoeuropejskie właściwe<ref>

{{Cytuj |autor = Kenneth Shields |tytuł = Some comments about the Indo-European dative singular |url = http://cejsh.icm.edu.pl/cejsh/element/bwmeta1.element.ojs-nameId-49b94d03-b5da-3b30-b733-c85e11ddfcc0-year-2005-volume-10-issue-1-article-1122 |czasopismo = [[Studia Etymologica Cracoviensia]] |wolumin = 10 |data = 2005 |s = 159-160 |issn = 1427-8219 |język = en |dostęp = o}}

</ref>, jądrowe<ref>

{{Cytuj |autor = Dariusz R. Piwowarczyk |tytuł = Rekonstrukcja praindoeuropejskiego systemu fonologicznego |miejsce = Kraków |wydawca = [[Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego]] |data = 2022 |s = 22 |isbn = 978-83-233-5112-2}}

</ref>, klasyczne<ref name=":004" /> lub indo-tocharskie<ref name=":022">

{{Cytuj |autor r = Michaël Peyrot |rozdział = Indo-Uralic, Indo-Anatolian, Indo-Tocharian |redaktor = Alwin Kloekhorst; Tijmen Pronk |tytuł = The Precursors of Proto-Indo-European |url = https://www.researchgate.net/publication/336335707_Indo-Uralic_Indo-Anatolian_Indo-Tocharian |miejsce = Boston |wydawca = [[Brill (wydawnictwo)|Brill Publishers]] |data = 2019 |s = 186-188 |isbn = 978-90-04-40935-4 |język = en |dostęp = o}}

</ref>).

Dawniej za najważniejszy i podstawowy podział indoeuropejskich uznawany był ich podział na [[#Podział kentum–satem|języki kentum i satem]], związany z różnicami w rozwoju niektórych [[Spółgłoska tylnojęzykowa|głosek tylnojęzykowych]]<ref name=":023">

{{Cytuj |autor r = Peter Giles |rozdział = Indo-European Languages |redaktor = Hugh Chisholm |tytuł = Encyclopædia Britannica |archiwum = https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Indo-European_Languages |wydanie = 11 |wolumin = 14 |wydawca = [[Cambridge University Press]] |data = 1911 |s = 495 |język = en |kropka = ''brak ISBN''}}

</ref>. W późniejszych latach jednak, po zakwestionowaniu jego [[Kladystyka|kladystycznego]] charakteru, a tym samym nienależnej wagi, stracił na znaczeniu<ref>

{{Cytuj |autor = [[Michael Meier-Brügger]] |tytuł = Indo-European Linguistics |url = https://caio.ueberalles.net/Indo-European-Linguistics-Introduction/Indo-European_Linguistics%20-%20Michael%20Meier-Bru%CC%88gger.pdf |miejsce = Berlin–Nowy Jork |wydawca = [[Walter de Gruyter]] |data = 2003 |s = 130 |isbn = 3-11-017433-2 |język = en}}

</ref>.

=== Podział języków ===

Istnieje wiele propozycji wewnętrznej [[Klasyfikacja języków indoeuropejskich|klasyfikacji języków rodziny]], różniących się schematem gałęzi niższego rzędu w obrębie poszczególnych grup<ref>

{{Cytuj |autor = [[Václav Blažek]] |tytuł = From August Schleicher to Sergei Starostin: On the development of the tree-diagram models of the Indo-European languages |url = https://www.academia.edu/38433001/IEclass_JIES2007_pdf |czasopismo = [[Journal of Indo-European Studies]] |wolumin = 1 & 2 |numer = 35 |data = 2007 |s = s. 85-102 ''(w linku: 4-21)'' |issn = 0092-2323 |język = en |dostęp = o}}

</ref>. Poniższa klasyfikacja, z uwzględnieniem podziału na podgrupy, została oparta na dwóch pozycjach z końca XX w.:

* ''A Guide to the World's Languages'' [[Merritt Ruhlen|Ruhlena]] (1991)<ref name=":024">

{{Cytuj |autor = [[Merritt Ruhlen]] |tytuł = A Guide to the World's Languages |archiwum = https://archive.org/details/ruhlen-a-guide-to-the-worlds-languages-vol.-1-classification-1991 |wydanie = 2 |wolumin = 1 |miejsce = Stanford |wydawca = [[Stanford University Press]] |data = 1991 |s = 325-327 |isbn = 0-804-71894-6 |język = en}}

</ref> – oznaczoną w odpowiednich miejscach symbolem ʀ;
* ''Języki świata i ich klasyfikowanie'' Majewicza (1989)<ref>

{{Majewicz1989 |s = 21-38}}

</ref> – oznaczoną w odpowiednich miejscach symbolem ᴍ.

Za jej podstawę przyjęto [[Kladystyka|systematykę filogenetyczną]] Ruhlena, którą następnie rozbudowano o wariantowe propozycje Majewicza<ref group="uwaga">

W przypadku różnic w przynależności języków podano wersję Majewicza (o ile odpowiedni przypis nie stanowi inaczej). Podgrupy, które są wyróżniane wyłącznie u Ruhlena oznaczono symbolem ʀ z prawej strony nazwy. Podgrupy u Majewicza, które u Ruhlena są gałęziami niższego rzędu wyrównano w tabeli do prawej strony komórek.

</ref>. Całość uzupełniono o wybrane [[etnolekt]]y figurujące w bazie ''[[Glottolog]]''<ref name=":004" />, a dodatkowo zaprezentowano nowszy podział grupy romańskiej<ref name=":025">

{{Cytuj |redaktor = David M. Eberhard; Gary F. Simons; Charles D. Fennig |tytuł = Romance |url = https://www.ethnologue.com/subgroup/259/ |praca = [[Ethnologue|Ethnologue: Languages of the World]] 28 |opublikowany = [[SIL International]] |data = 2025 |data dostępu = 2025-05-01 |archiwum = https://archive.is/rh9u6 |zarchiwizowano = 2025-03-22 |język = en |dostęp = o}}

</ref><ref name=":026">

{{Cytuj |redaktor = [[Harald Hammarström]]; Robert Forkel; [[Martin Haspelmath]]; Sebastian Bank |tytuł = Family: Romance |url = https://glottolog.org/resource/languoid/id/roma1334 |praca = [[Glottolog]] 5.1 |opublikowany = [[Instytut Antropologii Ewolucyjnej im. Maxa Plancka|Max Planck Institute for Evolutionary Anthropology]] |data = 2024-10-29 |data dostępu = 2025-05-01 |archiwum = https://archive.is/iXy5v |zarchiwizowano = 2024-11-08 |język = en |dostęp = o}}

</ref>.

{| class="wikitable"
|+
!colspan=2 |Gałąź językowa
!colspan=2 |Główne języki
|-
!grupa
!style="width:160px" |podgrupa
!współczesne
!style="max-width:320px" |wymarłe†
|-
|colspan=2 |[[Języki albańskie|albańska]]
|[[Język albański|albański]] (lub osobno [[Dialekt arbaryjski|arbaryjski]], [[Dialekt arwanicki|arwanicki]], [[Dialekt gegijski języka albańskiego|gegijski]] i [[Dialekt toskijski języka albańskiego|toskijski]])
|style="max-width:320px; text-align:center" |—
|-
|rowspan=3 |[[Języki anatolijskie|anatolijska]]†
|ʀ [[Języki luwijskie|luwijska]]†
ᴍ luwi-licyjska†
|style="text-align:center" |—
|rowspan=3 style="max-width:320px" |[[Język hetycki|hetycki]], [[Język karyjski|karyjski]], [[Język licyjski|licyjski]], [[Język lidyjski|lidyjski]], [[Język luwijski|luwijski]], [[Język milyjski|milyjski]], [[Język palajski|palajski]], [[Język pizydyjski|pizydyjski]], [[Język sydetyjski|sydetyjski]]
|-
|colspan=2 |''odrębne języki†'' ʀ
|-
|style="text-align:right" |hetycko-lidyjska†
|style="text-align:center" |—
|-
|rowspan=2 |[[Języki bałtyckie|bałtycka]]
|[[Języki wschodniobałtyckie|wschodnia]]
|[[Język litewski|litewski]], [[Język łotewski|łotewski]] (w tym [[Język łatgalski|łatgalski]])
|rowspan=2 style="max-width:320px" |[[Język jaćwiński|jaćwiński]], [[Język kuroński|kuroński]], [[Język pruski|pruski]], [[Język seloński|seloński]], [[Język zemgalski|zemgalski]]
|-
|[[Języki zachodniobałtyckie|zachodnia]]†
|style="text-align:center" |—
|-
|rowspan=4 |[[Języki celtyckie|celtycka]]
|''[[Języki celtyckie kontynentalne|kontynentalna]]†''<ref group="uwaga" name=":027">
Podział języków celtyckich na kontynentalne i wyspiarskie jest podziałem pseudogeograficznym (zob. w sekcji ''[[#Przegląd grup językowych|Przegląd grup językowych]]''). Ich wewnętrzna klasyfikacja filogenetyczna jest trudna do ustalenia m.in. z powodu niedostatecznego materiału badawczego dostępnego z wymarłych języków grupy (zob. {{odn|Fife|2009|s=5-6|ref=nie}}).
</ref> ʀ
|style="text-align:center" |—
|rowspan=4 style="max-width:320px" |[[Język celtyberyjski|celtyberyjski]], [[Język galatyjski|galatyjski]], [[Język galijski|galijski]], [[Język lepontyjski|lepontyjski]]
|-
|colspan=2 |''[[Języki celtyckie wyspiarskie|wyspiarska]]<ref group="uwaga" name=":027" />'' ʀ
|-
|style="text-align:right" |[[Języki brytańskie|brytańska]]
|[[Język bretoński|bretoński]], [[Język kornijski|kornijski]], [[Język walijski|walijski]]
|-
|style="text-align:right" |[[Języki goidelskie|goidelska]]
|[[Język irlandzki|irlandzki]], [[Język manx|manx]], [[Język gaelicki szkocki|szkocki]]
|-
|rowspan=3 |[[Języki germańskie|germańska]]
|[[Języki wschodniogermańskie|wschodnia]]†
|style="text-align:center" |—
|rowspan=3 style="max-width:320px" |[[Język burgundzki|burgundzki]], [[Język gocki|gocki]], [[Język norn|norn]], [[Język staroangielski|staroangielski]], [[Język staronordyjski|staronordyjski]], [[Język starosaksoński|starosaksoński]], [[Język staro-wysoko-niemiecki|staro-wysoko-niemiecki]], [[Język wandalski|wandalski]]
|-
|[[Języki zachodniogermańskie|zachodnia]]
|[[Język afrikaans|afrikaans]], [[Język angielski|angielski]], [[Język dolnoniemiecki|dolnoniemiecki]], [[Język fryzyjski|fryzyjski]], [[jidysz]], [[Język luksemburski|luksemburski]], [[Język niderlandzki|niderlandzki]], [[Język niemiecki|niemiecki]]
|-
|[[Języki północnogermańskie|północna]]
|[[Język duński|duński]], [[Język farerski|farerski]], [[Język islandzki|islandzki]], [[Język norweski|norweski]]<ref group="uwaga" name=":028">
Istnieją dwa różne, ale równorzędne oficjalne standardy norweskiego: [[bokmål]] i [[nynorsk]] (zob. {{odn|Majewicz|1989|s=35|ref=nie}}).
</ref> (lub [[bokmål]] i [[nynorsk]]), [[Język szwedzki|szwedzki]]
|-
|colspan=2 |[[Języki helleńskie|helleńska]]
|[[Język grecki|grecki]]
|style="max-width:320px" |[[Język grecki klasyczny|greka klasyczna]], [[Język jewanik|jewanik]], [[Język mykeński|mykeński]], [[Język macedoński (helleński)|staromacedoński]]
|-
|rowspan=9 |[[Języki indoaryjskie|indoaryjska]]
|[[Języki romskie|romska]]
|[[Język romski|romski]]
|rowspan=9 style="max-width:320px" |[[Język pali|pali]](†) ''(zachowany w [[Liturgia|liturgii]])'',
[[sanskryt klasyczny]](†) ''(zachowany w liturgii)'',
[[prakryty]] ''(różne)'', [[sanskryt wedyjski]]
|-
|[[Języki syngalesko-malediwskie|syngalesko-malediwska]]
|[[Język malediwski|malediwski]], [[Język syngaleski|syngaleski]]
|-
|colspan=2 |północna ʀ
|-
|style="text-align:right" |[[Języki wschodnio-północnoindyjskie|wschodnia]]
|[[Język asamski|asamski]], [[Język bengalski|bengalski]], [[Język bhodźpuri|bhodźpuri]], [[Język bihari|bihari]], [[Język bisznuprija-manipuri|bisznuprija-manipuri]], [[Język konkani|konkani]], [[Język marathi|marathi]], [[Język orija|orija]]
|-
|style="text-align:right" |ʀ [[Języki wschodnio-środkowo-północnoindyjskie|wschodnio-środkowa]]
ᴍ północna
|[[Język dogri|dogri]], [[Język garhwali|garhwali]], [[Język kumauni|kumauni]], [[Język nepalski|nepalski]] (w tym [[Język doteli|doteli]])
|-
|style="text-align:right" |[[Języki środkowo-północnoindyjskie|centralna]]
|[[Język bhili|bhili]], [[Język gudźarati|gudźarati]], [[Język hindi|hindi]]<ref group="uwaga" name=":029">
Języki [[Język hindi|hindi]] i [[Język urdu|urdu]] to dwie odmiany kulturowe mowy [[Język hindustani|hindustani]], związane odpowiednio z [[hinduizm]]em oraz [[islam]]em (zob. {{odn|Majewicz|1989|s=24-25|ref=nie}}).
</ref>, [[Język marwari|marwari]] (w tym [[Język merwari|merwari]], [[Język mewari|mewari]] i in.), [[Język pendżabski|pendżabski]], [[Język radżastani|radżastani]] (w tym [[Język malwi|malwi]] i in.), [[Język urdu|urdu]]<ref group="uwaga" name=":029" />
|-
|style="text-align:right" |ʀ [[Języki zachodnio-północnoindyjskie|zachodnia]]
ᴍ północno-zachodnia
|[[Język kaććhi|kaććhi]], [[Język lahnda|lahnda]] (w tym [[Język jakati|jakati]], [[Język saraiki|saraiki]], [[Język zachodniopendżabski|zachodniopendżabski]] i in.), [[Język sindhi|sindhi]]
|-
|style="text-align:right" |[[Języki dardyjskie|dardyjska]]
|[[Język baszkarik|baszkarik]], [[Język kaszmirski|kaszmirski]], [[Język khowar|khowar]], [[Język szina|szina]]
|-
|''odrębne języki(†)'' ʀ
|style="text-align:center" |— <ref group="uwaga">
Jako odrębny język grupy indoaryjskiej Ruhlen sklasyfikował [[sanskryt]] (zob. {{odn|Ruhlen|1991|s=325|ref=nie}}), który u Majewicza znajduje się w osobnej gromadzie języków staroindyjskich (zob. {{odn|Majewicz|1989|s=23|ref=nie}}) – wyróżnionych na podstawie kryterium rozwoju historycznego.
</ref>
|-
|rowspan=6 |[[Języki irańskie|irańska]]
|colspan=2 |[[Języki wschodnioirańskie|wschodnia]] ʀ
|rowspan=6 style="max-width:320px" |[[Język awestyjski|awestyjski]], [[Język baktryjski|baktryjski]], [[Język chorezmijski|chorezmijski]], [[Język pahlawi|pahlawi]], [[Język partyjski|partyjski]], [[Język scytyjski|scytyjski]], [[Język sogdyjski|sogdyjski]], [[Język staroperski|staroperski]]
|-
|style="text-align:right" |[[Języki północno-wschodnioirańskie|północno-wschodnia]]
|[[Język jagnobijski|jagnobijski]], [[Język osetyjski|osetyjski]]
|-
|style="text-align:right" |[[Języki południowo-wschodnioirańskie|południowo-wschodnia]]
|[[Język iszkaszmi|iszkaszmi]], [[Język jazgulamski|jazgulamski]], [[Język mundżański|mundżański]], [[Język paszto|paszto]], [[Język szugnański|szugnański]], [[Język wachański|wachański]]
|-
|colspan=2 |[[Języki zachodnioirańskie|zachodnia]] ʀ
|-
|style="text-align:right" |[[Języki północno-zachodnioirańskie|północno-zachodnia]]
|[[Język beludżi|beludżi]], [[Język giliański|giliański]], [[Język kurdyjski|kurdyjski]] (lub osobno [[Język kurmandżi|kurmandżi]], [[Język południowokurdyjski|południowokurdyjski]] i [[Język sorani|sorani]]), [[Język mazanderański|mazanderański]], [[Język semnani|semnani]], [[Język zazaki|zazaki]]
|-
|style="text-align:right" |[[Języki południowo-zachodnioirańskie|południowo-zachodnia]]
|[[Język bachtiarski|bachtiarski]], [[Język baszkardi|baszkardi]], [[Język luri|luri]], [[Język perski|perski]] (w tym [[Język dari|dari]] i [[Język tadżycki|tadżycki]]), [[Język tacki|tacki]]
|-
|rowspan=10 |[[Języki italskie|italska]](†)
(z [[Języki romańskie|romańską]])
|[[Języki oskijsko-umbryjskie|oskijsko-umbryjska]]†
|rowspan=2 style="text-align:center" |—
|rowspan=2 style="max-width:320px" |[[łacina]](†) ''(zachowana w liturgii i nauce)'',
[[Język faliskijski|faliskijski]], [[Język oskijski|oskijski]], [[Język umbryjski|umbryjski]]
|-
|[[Języki latynofaliskie|latynofaliska]](†)
|-
|colspan=3 style="text-align:center" |''poniżej języki romańskie, wywodzące się z latynofaliskiej [[Łacina ludowa|łaciny ludowej]]†''
|-
|[[Języki południoworomańskie|sardyńska]]<ref group="uwaga">
Majewicz w ogóle nie wyróżnia odrębnej podgrupy języków sardyńskich i umieszcza je w gałęzi [[Języki italoromańskie|italoromańskiej]] (zob. {{odn|Majewicz|1989|s=38|ref=nie}}).
</ref> ʀ
|[[Język korsykański|korsykański]], [[Język sardyński|sardyński]] (lub osobno [[Dialekt gallurski|gallurski]], [[Dialekt kampidański|kampidański]], [[Dialekt logudorski|logudorski]] i [[Dialekt sassarski|sassarski]])
|rowspan=7 style="max-width:320px" |[[Język dalmatyński|dalmatyński]]
|-
|colspan=2 |kontynentalna ʀ
|-
|style="text-align:right" |ʀ [[Języki wschodnioromańskie|wschodnia]]
ᴍ bałkańska
|[[Język rumuński|rumuński]] (w tym [[Język arumuński|arumuński]], [[Język istrorumuński|istrorumuński]] i [[Język meglenorumuński|meglenorumuński]])
|-
|style="text-align:right" |[[Języki italoromańskie|italoromańska]]
|[[Język neapolitański|neapolitański]], [[Język sycylijski|sycylijski]], [[Język włoski|włoski]]
|-
|style="text-align:right" |[[Języki retoromańskie|retoromańska]]
|[[Język friulski|friulski]], [[Język ladyński|ladyński]], [[Język romansz|romansz]]
|-
|style="text-align:right" |[[Języki galloromańskie|galloromańska]]
|[[Język francuski|francuski]], [[Język franko-prowansalski|franko-prowansalski]], [[Język pikardyjski|pikardyjski]], [[Język oksytański|prowansalski]]
|-
|style="text-align:right" |[[Języki iberoromańskie|iberoromańska]]
|[[Język galicyjski|galicyjski]], [[Język hiszpański|hiszpański]], [[Język kataloński|kataloński]], [[Język portugalski|portugalski]]
|-
|colspan=2 |[[Języki nuristańskie|nuristańska]]
|[[Język aszkun|aszkun]], [[Język kalasza-ala|kalasza-ala]], [[Język kati|kati]], [[Język tregami|tregami]], [[Język wasi-weri|wasi-weri]]
|style="max-width:320px; text-align:center" |—
|-
|colspan=2 |[[Języki ormiańskie|ormiańska]]
|[[Język ormiański|ormiański]] (lub osobno [[Język wschodnioormiański|wschodnioormiański]] i [[Język zachodnioormiański|zachodnioormiański]])
|style="max-width:320px" |[[grabar]](†) ''(zachowany w liturgii)''
|-
|rowspan=3 |[[Języki słowiańskie|słowiańska]]
|[[Języki wschodniosłowiańskie|wschodnia]]
|[[Język białoruski|białoruski]], [[Język rosyjski|rosyjski]], [[Język rusiński|rusiński]], [[Język ukraiński|ukraiński]]
|rowspan=3 style="max-width:320px" |[[Język połabski|połabski]], [[Język staro-cerkiewno-słowiański|staro-cerkiewno-słowiański]], [[Język staroruski|staroruski]]
|-
|[[Języki zachodniosłowiańskie|zachodnia]]
|[[Język czeski|czeski]], [[Język dolnołużycki|dolnołużycki]], [[Język górnołużycki|górnołużycki]], [[Język kaszubski|kaszubski]], [[Język polski|polski]], [[Język słowacki|słowacki]]
|-
|[[Języki południowosłowiańskie|południowa]]
|[[Język bułgarski|bułgarski]], [[Język macedoński|macedoński]], [[Język serbsko-chorwacki|serbsko-chorwacki]]<ref group="uwaga" name=":030">
Starsza, podręcznikowa nazwa; współcześnie język ten w krajach, w których jest używany, określany jest zależnie od nazwy państwa: [[Język bośniacki|bośniacki]], [[Język chorwacki|chorwacki]], [[Język czarnogórski|czarnogórski]] lub [[Język serbski|serbski]]. Podział na odmiany krajowe (niewiele się różniące) nie pokrywa się z faktycznym podziałem dialektalnym, zgodnie z którym język serbsko-chorwacki dzieli się na trzy dość różne zespoły dialektów: [[Dialekty czakawskie|czakawskie]], [[Dialekty kajkawskie|kajkawskie]] i [[Dialekty sztokawskie|sztokawskie]] (zob. {{odn|Browne|2024|ref=nie}}).
</ref> (lub osobno [[Język bośniacki|bośniacki]], [[Język chorwacki|chorwacki]], [[Język czarnogórski|czarnogórski]] i [[Język serbski|serbski]]), [[Język słoweński|słoweński]]
|-
|colspan=2 |[[Języki tocharskie|tocharska]]†
|style="text-align:center" |—
|style="max-width:320px" |[[Język tocharski A|tocharski A]], [[Język tocharski B|tocharski B]]
|-
|colspan=4 |
----
|-
!colspan=2 |Gałąź językowa (nowszy podział)
!colspan=2 rowspan=2 |Wybrane języki współczesne
|-
!grupa!!podgrupa
|-
|rowspan=3 |[[Języki romańskie|romańska]]
|[[Języki południoworomańskie|południowa]]
|colspan=2 |[[Język korsykański|korsykański]], [[Język sardyński|sardyński]]
|-
|[[Języki wschodnioromańskie|wschodnia]]
|colspan=2 |[[Język arumuński|arumuński]], [[Język istrorumuński|istrorumuński]], [[Język meglenorumuński|meglenorumuński]], [[Język rumuński|rumuński]]
|-
|[[Języki italo-zachodnie|italo-zachodnia]]
|colspan=2 |[[Język francuski|francuski]], [[Język hiszpański|hiszpański]], [[Język kataloński|kataloński]], [[Język oksytański|oksytański]], [[Język portugalski|portugalski]], [[Język sycylijski|sycylijski]], [[Język włoski|włoski]]
|}

[[Plik:IndoEuropeanTreePL.svg|thumb|300px
|alt=Schemat blokowy. Kilkaset małych prostokątów z nazwami
|Szczegółowe, nowsze drzewo genealogiczne głównych języków rodziny indoeuropejskiej
]]
W nowszych klasyfikacjach grupa romańska jest dzielona na trzy podgrupy (tak jak w tabeli wyżej), w tym [[Języki italo-zachodnie|italo-zachodnią]], która na niższych poziomach obejmuje większość tradycyjnie wyróżnianych gałęzi (z uwzględnieniem nowo wyodrębnionej klasy języków [[Języki gallo-italskie|gallo-italskich]] – z [[Język lombardzki|lombardzkim]] czy [[Język piemoncki|piemonckim]] – oraz osobno języka [[Język aragoński|aragońskiego]])<ref name=":025" /><ref name=":026" />. Z kolei w grupie anatolijskiej, w miejsce dawniejszych hetycko-lidyjskiej i luwijskiej, bywają wyróżniane podgrupy hetycka oraz luwijsko-lidyjska<ref>

{{Cytuj |autor r = Alwin Kloekhorst |rozdział = Anatolian |redaktor = Thomas Olander |tytuł = The Indo-European Language Family. A Phylogenetic Perspective |url = https://www.cambridge.org/core/books/indoeuropean-language-family/4B44B5ACF0D3BBA89B9408050F112A52 |miejsce = Cambridge–Nowy Jork |wydawca = [[Cambridge University Press]] |data = 2022 |s = 76 |isbn = 978-1-108-49979-8 |język = en |dostęp = o}}

</ref>. Natomiast dużo bardziej skomplikowane podziały filogenetyczne proponowane są dla grup podrodziny indoirańskiej (w szczególności indoaryjskiej oraz irańskiej)<ref>

{{Cytuj |redaktor = David M. Eberhard; Gary F. Simons; Charles D. Fennig |tytuł = Indo-Iranian |url = https://www.ethnologue.com/subgroup/4/ |praca = [[Ethnologue|Ethnologue: Languages of the World]] 28 |opublikowany = [[SIL International]] |data = 2025 |data dostępu = 2025-05-01 |archiwum = https://archive.is/9mTzu |zarchiwizowano = 2025-03-22 |język = en |dostęp = o}}

</ref><ref>

{{Cytuj |redaktor = [[Harald Hammarström]]; Robert Forkel; [[Martin Haspelmath]]; Sebastian Bank |tytuł = Family: Indo-Iranian |url = https://glottolog.org/resource/languoid/id/indo1320 |praca = [[Glottolog]] 5.1 |opublikowany = [[Instytut Antropologii Ewolucyjnej im. Maxa Plancka|Max Planck Institute for Evolutionary Anthropology]] |data = 2024-10-29 |data dostępu = 2025-05-01 |archiwum = https://archive.is/XuSIV |zarchiwizowano = 2024-11-08 |język = en |dostęp = o}}

</ref>.

W niektórych źródłach można spotkać się z innego typu klasyfikacją języków indoaryjskich, opartą na chronologii ich rozwoju historycznego. Zgodnie z owym kryterium wyróżniane są języki<ref>

{{Majewicz1989 |s = 23-24}}

</ref><ref>

{{Bednarczuk1986 |autor = [[Leszek Bednarczuk]] |rozdział = Wprowadzenie |s = 42}}

</ref>:

* staroindyjskie – [[sanskryt wedyjski]]†, [[sanskryt klasyczny]](†) oraz ich odmiany;
* średnioindyjskie – [[Język pali|pali]](†) i inne różne tzw. [[prakryty]]†;
* [[Języki nowoindoaryjskie|nowoindyjskie]] – języki późniejsze, w tym współczesne.

Podobnie bywa w przypadku języków irańskich, dzielonych pod tym względem na<ref name=":031">

{{Bednarczuk1986 |autor = [[Leszek Bednarczuk]] |rozdział = Wprowadzenie |s = 43}}

</ref>:

* staroirańskie – m.in. [[Język awestyjski|awestyjski]]†, [[Język scytyjski|scytyjski]]† i [[Język staroperski|staroperski]]†;
* średnioirańskie – m.in. [[Język baktryjski|baktryjski]]†, [[Język chorezmijski|chorezmijski]]†, [[Język partyjski|partyjski]]†, [[Język sogdyjski|sogdyjski]]† i [[Język pahlawi|średnioperski]]†;
* nowoirańskie – analogicznie, późniejsze i współczesne języki.

Problematyczną kwestią jest status niektórych etnolektów, które ze względów etnicznych, religijnych czy politycznych bywają uznawane za odrębne warianty tej samej mowy. Standard [[ISO 639-3]] definiuje ich grupy jako [[makrojęzyk]]i<ref>

{{Cytuj |tytuł = Scope of Denotation |url = https://iso639-3.sil.org/about/scope |praca = [[ISO 639-3]] |opublikowany = [[SIL International]] |data = 2025-05-01 |data dostępu = 2025-05-01 |archiwum = https://web.archive.org/web/20250501115432/https://iso639-3.sil.org/about/scope |zarchiwizowano = 2025-05-01 |język = en |dostęp = o}}

</ref>. Do makrojęzyków indoeuropejskich zaliczono: [[Język albański|albański]], [[Język beludżi|beludżi]], [[Język dogri|dogri]], [[jidysz]], [[Język konkani|konkani]], [[Język kurdyjski|kurdyjski]], [[Język lahnda|lahnda]], [[Język łotewski|łotewski]], [[Język marwari|marwari]], [[Język nepalski|nepalski]], [[Język norweski|norweski]], [[Język orija|orija]], [[Język paszto|paszto]], [[Język perski|perski]], [[Język radżastani|radżastani]], [[Język romski|romski]], [[Język sardyński|sardyński]], [[Język serbsko-chorwacki|serbsko-chorwacki]] i [[Język zazaki|zazaki]]<ref>

{{Cytuj |tytuł = ISO 639-3 Macrolanguage Mappings |url = https://iso639-3.sil.org/code_tables/macrolanguage_mappings/data |praca = [[ISO 639-3]] |opublikowany = [[SIL International]] |data = 2025-05-01 |data dostępu = 2025-05-01 |archiwum = https://web.archive.org/web/20250501115349/https://iso639-3.sil.org/code_tables/macrolanguage_mappings/data |zarchiwizowano = 2025-05-01 |język = en |dostęp = o}}

</ref>. Poszczególne odmiany tych ostatnich<ref group="uwaga">

Np. w przypadku kurdyjskiego – [[Język kurmandżi|kurmandżi]], [[Język południowokurdyjski|południowokurdyjski]] i [[Język sorani|sorani]], sardyńskiego – [[Dialekt gallurski|gallurski]], [[Dialekt kampidański|kampidański]], [[Dialekt logudorski|logudorski]] i [[Dialekt sassarski|sassarski]], itd. (zob. {{odn|Eberhard i in.|2025a|ref=nie}}).

</ref> mają w nowszych klasyfikacjach rangę osobnych, pełnoprawnych języków<ref name=":004" /><ref name=":009" />.

Ponadto pewne indoeuropejskie byty językowe mają charakter [[kontinuum dialektalne]]go – tak jak m.in. języki [[Języki zachodnioromańskie|zachodnioromańskie]] (obejmujące języki romańskie bez podgrupy [[Języki wschodnioromańskie|wschodniej]])<ref>

{{Cytuj |autor = [[Jack Chambers|Jack K. Chambers]]; [[Peter Trudgill]] |tytuł = Dialectology |url = https://assets.cambridge.org/97805215/93786/sample/9780521593786wsc00.pdf |wydanie = 2 |miejsce = Cambridge |wydawca = [[Cambridge University Press]] |data = 1998 |s = 6 |isbn = 0-521-59646-7 |język = en |dostęp = o}}

</ref> czy w zasadzie cała grupa indoaryjska<ref>

{{Cytuj |autor = Anton I. Kogan |tytuł = Genealogical classification of New Indo-Aryan languages and lexicostatistics |url = https://www.jolr.ru/files/(190)jlr2016-14-3-4(227-258).pdf |czasopismo = Journal of Language Relationship |wolumin = 3–4 |numer = 14 |data = 2016 |s = 227 |doi = 10.31826/jlr-2017-143-411 |issn = 2219-4029 |język = en |dostęp = o}}

</ref><ref group="uwaga">

W rodzinie indoeuropejskiej charakter kontinuum dialektalnego mają też np. gałęzie [[Języki zachodniogermańskie|zachodniogermańska]] (w części kontynentalnej), [[Języki północnogermańskie|północnogermańska]] czy [[Języki południowosłowiańskie|południowosłowiańska]] (zob. {{odn|Chambers|Trudgill|1998|s=6-7|ref=nie}}).

</ref>. Różnice między nimi następują nie skokowo, lecz płynnie narastając wraz z przemieszczaniem się po obejmowanych przez nie terenach; ciężko jest zatem określić, gdzie kończy się dany język, a zaczyna inny<ref>

{{Cytuj |autor = [[Jack Chambers|Jack K. Chambers]]; [[Peter Trudgill]] |tytuł = Dialectology |url = https://assets.cambridge.org/97805215/93786/sample/9780521593786wsc00.pdf |wydanie = 2 |miejsce = Cambridge |wydawca = [[Cambridge University Press]] |data = 1998 |s = 5-6 |isbn = 0-521-59646-7 |język = en |dostęp = o}}

</ref>.

=== Języki niesklasyfikowane ===

W skład indoeuropejskich wchodzą również pewne bliżej niesklasyfikowane języki dawne. W większości znane są one jedynie z niewielkiej liczby źródeł pisanych, a w niektórych przypadkach wyłącznie z [[Toponim|nazw miejscowych]] lub imion; ich pozycja w obrębie rodziny jest więc przedmiotem wielu spekulacji oraz kontrowersji<ref name=":016" />.

[[Plik:Języki paleobałkańskie.png|thumb|300px
|alt=Mapa. Kontury Bałkanów, Italii i Azji Mniejszej. Różnokolorowe obszary
|Przybliżony zasięg terytorialny wybranych języków [[Języki paleobałkańskie|paleobałkańskich]] między V a I w. p.n.e. Obszary kreskowane oznaczają ekspansję [[Celtowie|celtycką]] (zielone) i [[Grecy|grecką]] (żółte). Kwadracikami oznaczono dackie [[Toponim|nazwy miejscowe]], kółeczkami – trackie
{{Układ wielokolumnowy |szerokość = 10em |liczba = 2 |
 {{Legenda|#9BFD9C|[[Język wenetyjski|wenetyjski]]}}
 {{Legenda|#ADD199|[[Języki ilirskie|ilirski(e)]]}}
 {{Legenda|#30FC62|[[Język peoński|peoński]]}}
 {{Legenda|#5CA22F|[[Język mesapijski|mesapijski]]}}
 {{Legenda|#9BFD05|[[Język dacki|dacki]]}}
 {{Legenda|#0FCE35|[[Język tracki|tracki]]}}
 {{Legenda|#65CDC8|[[Język frygijski|frygijski]]}}
 {{Legenda|#FBE67C|[[Język grecki klasyczny|grecki (klasyczny)]]}}
}}
]]
[[Plik:Niesklasyfikowane języki IE.jpg|thumb|300px
|alt=Mapa. Ukształtowanie Europy Południowej. Kilka kolorowych elips w różnych miejscach
|Przybliżona lokalizacja niesklasyfikowanych (w tym kwestionowanych) starożytnych języków indoeuropejskich na terenach [[Europa Południowa|Europy Południowej]]
{{Układ wielokolumnowy |szerokość = 10em |liczba = 2 |
 {{Legenda|#C60000|[[Język luzytański|luzytański]]}}
 {{Legenda|#001E96|[[Język elymijski|elymijski]]}}
 {{Legenda|#65CDC8|[[Język sykulski|sykulski]]}}
 {{Legenda|#FFD000|[[Język liguryjski (starożytny)|liguryjski]] ?}}
 {{Legenda|#3EBA00|[[Język północnopiceński|północnopiceński]] ?
''(? – niepewny status)''}}
}}
]]
Do tych, których stanowiska filogenetyczne nie zostały sprecyzowane należą przede wszystkim rozmaite języki [[Języki paleobałkańskie|paleobałkańskie]]. Terminem tym określany jest zbiór różnorodnych etnolektów, używanych w starożytności głównie na terenach Bałkanów, a częściowo także w [[Azja Mniejsza|Azji Mniejszej]] oraz [[Italia (kraina historyczna)|Italii]]<ref name=":017" />. Zaliczały się do nich m.in.<ref>

{{Cytuj |autor = [[Radoslav Katičić]] |tytuł = Ancient Languages of the Balkans |archiwum = https://archive.org/details/AncientLanguagesOfTheBalkans |miejsce = Haga–Paryż |wydawca = [[Walter de Gruyter|Mouton]] |data = 1976 |s = 98-188 |isbn = 3-11-119733-6 |język = en}}

</ref>:

{{Układ wielokolumnowy |szerokość = 17em |liczba = 2 |skurcz = 1 |
* [[Język dacki|dacki]]† (lub ''gecki''<ref group="uwaga">

[[Dakowie]] i Getowie byli tą samą grupą etniczną, mówiącą tym samym językiem (zob. {{odn|Katičić|1976|s=131-132|ref=nie}}).

</ref>);
* [[Język frygijski|frygijski]]†;
* [[Języki ilirskie|ilirski]]†;
* [[Język liburnijski|liburnijski]]†;
* [[Język mesapijski|mesapijski]]†;
* myzyjski†;
* panoński†;
* [[Język peoński|peoński]]†;
* [[Język tracki|tracki]]†;
* [[Język wenetyjski|wenetyjski]]†.
}}

Dacki i tracki wchodziły w skład [[Język tracki|kompleksu trackiego]], będącego zespołem dialektów jednego lub większej liczby języków<ref>

{{Cytuj |autor = [[Radoslav Katičić]] |tytuł = Ancient Languages of the Balkans |archiwum = https://archive.org/details/AncientLanguagesOfTheBalkans |miejsce = Haga–Paryż |wydawca = [[Walter de Gruyter|Mouton]] |data = 1976 |s = 128-153 |isbn = 3-11-119733-6 |język = en}}

</ref>. Dacki bywa uważany za bliski trackiemu<ref>

{{Mallory&Adams1997 |s = 145}}

</ref> lub za jego odmianę<ref>

{{Cytuj |autor = [[Larry Trask|Robert L. Trask]] |tytuł = Dictionary of Historical and Comparative Linguistics |archiwum = https://archive.org/details/dictionaryofhist0000tras |miejsce = Chicago–Londyn |wydawca = [[Routledge|Fitzroy Dearborn Publishers]] |data = 2000 |s = 343 |isbn = 978-1-57958-218-0 |język = en}}

</ref>, choć ''Glottolog'' klasyfikuje oba jako odrębne języki o nieustalonej pozycji<ref name=":032">

{{Cytuj |redaktor = [[Harald Hammarström]]; Robert Forkel; [[Martin Haspelmath]]; Sebastian Bank |tytuł = Family: Unclassified Indo-European |url = https://glottolog.org/resource/languoid/id/uncl1527 |praca = [[Glottolog]] 5.1 |opublikowany = [[Instytut Antropologii Ewolucyjnej im. Maxa Plancka|Max Planck Institute for Evolutionary Anthropology]] |data = 2024-10-29 |data dostępu = 2025-05-01 |archiwum = https://archive.is/YxxJC |zarchiwizowano = 2024-11-08 |język = en |dostęp = o}}

</ref>. Sam tracki dawniej łączono z [[Język ormiański|ormiańskim]] w kategorię języków [[Języki tracko-ormiańskie|tracko-ormiańskich]]<ref name=":033">

{{Milewski2004 |s = 137-138}}

</ref>, do której zaliczano również frygijski<ref name=":034">

{{Milewski2004 |s = 138}}

</ref>. Ten ostatni przypisywany jest w nowszych publikacjach do grupy helleńskiej<ref>

{{Cytuj |autor r = Claude Brixhe |rozdział = Phrygian |redaktor = Roger D. Woodard |tytuł = The Ancient Languages of Asia Minor |url = https://www.cambridge.org/core/books/ancient-languages-of-asia-minor/38EAA1D2EECFB81F008426FDDCD0C005 |miejsce = Cambridge–Nowy Jork |wydawca = [[Cambridge University Press]] |data = 2008 |s = 72 |isbn = 978-0-511-39353-2 |język = en |dostęp = z}}

</ref> lub do większej klasy ''grecko-frygijskiej''<ref name=":035">

{{Cytuj |redaktor = [[Harald Hammarström]]; Robert Forkel; [[Martin Haspelmath]]; Sebastian Bank |tytuł = Family: Graeco-Phrygian |url = https://glottolog.org/resource/languoid/id/grae1234 |praca = [[Glottolog]] 5.1 |opublikowany = [[Instytut Antropologii Ewolucyjnej im. Maxa Plancka|Max Planck Institute for Evolutionary Anthropology]] |data = 2024-10-29 |data dostępu = 2025-05-01 |archiwum = https://archive.is/PTwzI |zarchiwizowano = 2024-11-08 |język = en |dostęp = o}}

</ref>, jako jego dialekt zaś sklasyfikowano myzyjski<ref>

{{Cytuj |redaktor = [[Harald Hammarström]]; Robert Forkel; [[Martin Haspelmath]]; Sebastian Bank |tytuł = Dialect: Mysian |url = https://glottolog.org/resource/languoid/id/mysi1239 |praca = [[Glottolog]] 5.1 |opublikowany = [[Instytut Antropologii Ewolucyjnej im. Maxa Plancka|Max Planck Institute for Evolutionary Anthropology]] |data = 2024-10-29 |data dostępu = 2025-05-01 |archiwum = https://archive.is/gzvZL |zarchiwizowano = 2024-11-08 |język = en |dostęp = o}}

</ref>.

Z kolei ilirski, mesapijski, panoński i (z reguły) peoński są zaliczane do [[Języki ilirskie|kompleksu ilirskiego]]; także w tym przypadku nie wiadomo, czy tworzony on był przez dialekty jednego języka, czy też większej ich liczby<ref>

{{Cytuj |autor = [[Radoslav Katičić]] |tytuł = Ancient Languages of the Balkans |archiwum = https://archive.org/details/AncientLanguagesOfTheBalkans |miejsce = Haga–Paryż |wydawca = [[Walter de Gruyter|Mouton]] |data = 1976 |s = s. 154-188, ''w szczególności'' 166-167 ''(mesapijski)'', 183 ''(panoński)'', 119 ''(peoński)'' |isbn = 3-11-119733-6 |język = en}}

</ref>. Osobnym językiem mógł być panoński, aczkolwiek utożsamiano go również z samym ilirskim<ref name=":036">

{{Cytuj |autor = [[Radoslav Katičić]] |tytuł = Ancient Languages of the Balkans |archiwum = https://archive.org/details/AncientLanguagesOfTheBalkans |miejsce = Haga–Paryż |wydawca = [[Walter de Gruyter|Mouton]] |data = 1976 |s = 183 |isbn = 3-11-119733-6 |język = en}}

</ref>. Podobnie mesapijski jest uważany albo za samodzielny, odrębny od ilirskich język<ref name=":034" />, albo za ich dialekt<ref>

{{Mallory&Adams1997 |s = 379}}

</ref>. Z mowy [[Ilirowie|Ilirów]] według jednej z hipotez wywodzi się albański<ref name=":018" />. Wreszcie wenetyjski, który umieszczany bywa w grupie italskiej jako jej odrębna gałąź<ref>

{{Milewski2004 |s = 132, 139}}

</ref>, a dodatkowo jest proponowane jego pokrewieństwo z liburnijskim<ref name=":036" />.

Paleobałkański obszar językowy dopełniały dawne stadia rozwojowe [[Język grecki|greckiego]], a ponadto [[Język macedoński (helleński)|staromacedoński]]†<ref group="uwaga">

Język ten nie ma nic wspólnego ze współczesnym [[Język macedoński|macedońskim]], należącym do grupy [[Języki słowiańskie|słowiańskiej]] – są to dwa różne języki.

</ref> oraz [[Pelazgowie#Język pelazgijski|pelazgijski]]†<ref>

{{Cytuj |autor = [[Radoslav Katičić]] |tytuł = Ancient Languages of the Balkans |archiwum = https://archive.org/details/AncientLanguagesOfTheBalkans |miejsce = Haga–Paryż |wydawca = [[Walter de Gruyter|Mouton]] |data = 1976 |s = s. 14, 98-99 ''(grecki)'', 108-116 ''(staromacedoński)'', 71-87 ''(pelazgijski)'' |isbn = 3-11-119733-6 |język = en}}

</ref>. Dwa pierwsze nie sprawiają jednak trudności w klasyfikacji i umieszczane są w grupie helleńskiej – bądź jako języki siostrzane, bądź też staromacedoński bywa uznawany za dialekt [[Język grecki klasyczny|starożytnej greki]]†<ref>

{{Fortson2004 |s = 405}}

</ref>. Rozważano również miejsce przedgreckiego języka pelazgijskiego<ref>

{{Cytuj |autor = [[Radoslav Katičić]] |tytuł = Ancient Languages of the Balkans |archiwum = https://archive.org/details/AncientLanguagesOfTheBalkans |miejsce = Haga–Paryż |wydawca = [[Walter de Gruyter|Mouton]] |data = 1976 |s = 71-87 |isbn = 3-11-119733-6 |język = en}}

</ref><ref>

{{Majewicz1989 |s = 22}}

</ref>, lecz dotychczasowe próby udowodnienia jego indoeuropejskiego charakteru kończyły się porażką<ref>

{{Cytuj |autor r = [[Robert Beekes|Robert S.P. Beekes]] |rozdział = Pelasgian |tytuł = Handbook of Comparative and Historical Indo-European Linguistics |redaktor = Jared S. Klein; Brian D. Joseph; Matthias A. Fritz |url = https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/9783110542431/html |wolumin = 3 |miejsce = Berlin–Boston |wydawca = [[Walter de Gruyter|De Gruyter Mouton]] |data = 2018 |s = 1873-1874 |isbn = 978-3-11-054243-1 |język = en |dostęp = z}}

</ref>.

Natomiast spoza areału paleobałkańskiego do indoeuropejskich zaliczane są m.in. takie dawne języki jak:

* [[Język elymijski|elymijski]]† – nieustalona pozycja w rodzinie, choć niektóre występujące w nim formy gramatyczne przypominają te w językach italskich<ref>

{{Cytuj |autor r = Simona Marchesini |rozdział = The Elymian Language |redaktor = Olga Tribulato |tytuł = Language and Linguistic Contact in Ancient Sicily |url = https://www.academia.edu/2437653/The_Elymian_Language |miejsce = Cambridge–Nowy Jork |wydawca = [[Cambridge University Press]] |data = 2012 |s = 113-114 |isbn = 978-1-107-02931-6 |język = en |dostęp = o}}

</ref>;
* [[Kimerowie#Język|kimmeryjski]]† – zachowane imiona [[Kimerowie|Kimmerów]] sugerują jego irański charakter, aczkolwiek mógł być również spokrewniony z trackim lub z praormiańskim†<ref>

{{Cytuj |autor = [[Tomasz Jasiński (historyk)|Tomasz Jasiński]] |tytuł = Rozważania o praojczyźnie Słowian |url = https://cejsh.icm.edu.pl/cejsh/element/bwmeta1.element.ojs-doi-10_15804_hso200201 |czasopismo = [[Historia Slavorum Occidentis]] |wolumin = 2 |numer = 25 |data = 2020 |s = 80-81 |issn = 2084-1213 |dostęp = o}}

</ref>;
* [[Język luzytański|luzytański]]† – wykazuje pewne podobieństwa zarówno z celtyckimi, jak i z italskimi, jest więc łączony z którąś z tych grup<ref>

{{Cytuj |autor r = David Stifter |rozdział = Lusitanian |tytuł = Handbook of Comparative and Historical Indo-European Linguistics |redaktor = Jared S. Klein; Brian D. Joseph; Matthias A. Fritz |url = https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/9783110542431/html |wolumin = 3 |miejsce = Berlin–Boston |wydawca = [[Walter de Gruyter|De Gruyter Mouton]] |data = 2018 |s = 1861 |isbn = 978-3-11-054243-1 |język = en |dostęp = z}}

</ref>;
* [[Język piktyjski|piktyjski]]† – bywa umieszczany wśród celtyckich<ref>

{{Cytuj |autor = [[Piotr Stalmaszczyk]] |tytuł = Stanowisko języka kumbryjskiego i piktyjskiego w podgrupie brytańskiej języków celtyckich |url = https://mbc.malopolska.pl/pl/podglad/biuletyn-polskiego-towarzystwa-jezykoznawczego-zeszyt-53-kazimierz-polanski-82559/ |czasopismo = [[Biuletyn Polskiego Towarzystwa Językoznawczego]] |wolumin = LIII |data = 1997 |s = 89 |issn = 0032-3802 |dostęp = o}}

</ref>, dawniej zaś klasyfikowano go jako inny indoeuropejski lub nawet nieindoeuropejski, pojawiały się też teorie o istnieniu dwóch różnych języków piktyjskich (jeden celtycki, drugi [[Przedindoeuropejski substrat językowy|przedindoeuropejski]])<ref>

{{Cytuj |autor = [[Piotr Stalmaszczyk]] |tytuł = Stanowisko języka kumbryjskiego i piktyjskiego w podgrupie brytańskiej języków celtyckich |url = https://mbc.malopolska.pl/pl/podglad/biuletyn-polskiego-towarzystwa-jezykoznawczego-zeszyt-53-kazimierz-polanski-82559/ |czasopismo = [[Biuletyn Polskiego Towarzystwa Językoznawczego]] |wolumin = LIII |data = 1997 |s = 87 |issn = 0032-3802 |dostęp = o}}

</ref>;
* [[Język sykulski|sykulski]]† – wiązany z grupą italską<ref>

{{Cytuj |autor r = Markus Hartmann |rozdział = Siculian |redaktor = Jared S. Klein; Brian D. Joseph; Matthias A. Fritz |tytuł = Handbook of Comparative and Historical Indo-European Linguistics |url = https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/9783110542431/html |wolumin = 3 |miejsce = Berlin–Boston |wydawca = [[Walter de Gruyter|De Gruyter Mouton]] |data = 2018 |s = 1854 |isbn = 978-3-11-054243-1 |język = en |dostęp = z}}

</ref>,

a czasami także te, których przynależność do rodziny bywa kwestionowana, choć niewykluczona:

* [[Język liguryjski (starożytny)|liguryjski]]†<ref group="uwaga">

Język ten nie ma nic wspólnego ze współczesnym [[Język liguryjski (współczesny)|liguryjskim]], należącym do grupy [[Języki romańskie|romańskiej]] – są to dwa różne języki.

</ref> – nieustalona pozycja wśród [[Języki świata|języków świata]]<ref>

{{Cytuj |redaktor = [[Harald Hammarström]]; Robert Forkel; [[Martin Haspelmath]]; Sebastian Bank |tytuł = Unclassifiable: Ancient Ligurian |url = https://glottolog.org/resource/languoid/id/anci1248 |praca = [[Glottolog]] 5.1 |opublikowany = [[Instytut Antropologii Ewolucyjnej im. Maxa Plancka|Max Planck Institute for Evolutionary Anthropology]] |data = 2024-10-29 |data dostępu = 2025-05-01 |archiwum = https://archive.is/JkbeT |zarchiwizowano = 2025-03-23 |język = en |dostęp = o}}

</ref>, aczkolwiek wydaje się, że uległ on dość wczesnej celtycyzacji<ref>

{{Cytuj |autor = Philip Baldi |tytuł = The Foundations of Latin |url = https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/9783110807110/html |miejsce = Berlin–Nowy Jork |wydawca = [[Walter de Gruyter|Mouton de Gruyter]] |data = 2002 |s = 112 |isbn = 3-11-017208-9 |język = en |dostęp = z}}

</ref>;
* [[Język północnopiceński|północnopiceński]]† – podobnie nieznana pozycja, choć zauważono, że występujące w nim pewne zbitki [[Spółgłoska|spółgłoskowe]] są charakterystyczne dla języków indoeuropejskich<ref>

{{Cytuj |autor = Philip Baldi |tytuł = The Foundations of Latin |url = https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/9783110807110/html |miejsce = Berlin–Nowy Jork |wydawca = [[Walter de Gruyter|Mouton de Gruyter]] |data = 2002 |s = 152-153 |isbn = 3-11-017208-9 |język = en |dostęp = z}}

</ref>.

=== Języki kreolskie ===

Sporną kwestię w systematyce filogenetycznej rodziny stanowią [[języki kreolskie]]. Są to [[języki mieszane]], powstałe na bazie – w tym przypadku – mowy indoeuropejskich [[Kolonializm|kolonizatorów]] oraz z dużym udziałem języków lokalnych<ref>

{{Polański1999 |autor = [[Kazimierz Polański]] |tytuł = Języki kreolskie |s = 275}}

</ref>. Kreole traktowane bywają w różny sposób:

* w klasyfikacji ''Ethnologue'' stanowią odrębny typ języka i nie należą do żadnych rodzin językowych<ref name=":010" />;
* w klasyfikacji Majewicza odpowiednie języki kreolskie zaliczone zostały w poczet indoeuropejskich, choć tylko jako osobny zbiór w ich obrębie<ref name=":011" />;
* w klasyfikacji ''Glottolog'' uznano je za pełnoprawne języki rodziny i przypisano do poszczególnych grup filogenetycznych w zależności od języka bazowego<ref name=":004" />.

[[Plik:Indoeuropejskie języki kreolskie.png|thumb|300px
|alt=Mapa. Świat. Granice państw. Różnokolorowe kwadraty w różnych miejscach
|Rozmieszczenie wybranych indoeuropejskich [[Języki kreolskie|języków kreolskich]]
]]
Do indoeuropejskich kreoli należą m.in.<ref name=":010" />:

* na bazie [[Język afrikaans|afrikaans]] – [[oorlans]];
* na bazie [[Język angielski|angielskiego]] – [[Język bislama|bislama]], [[Język jamajski|jamajski]], [[Język kreolski Belize|kreolski Belize]], [[Język kreolski gujański|kreolski gujański]], [[Język krio|krio]], [[Język pitkarnyjski|norfolski]], [[Język kreolski hawajski|pidżyn hawajski]], [[Język kamtok|pidżyn kameruński]], [[pidżyn nigeryjski]], [[Język neosalomoński|pijin]], [[sranan tongo]], [[Język tok pisin|tok pisin]];
* na bazie [[Język asamski|asamskiego]] – [[Naga pidgin|naga]];
* na bazie [[Język francuski|francuskiego]] – [[Język antylski|antylski]], [[Język kreolski Gujany Francuskiej|kreolski Gujany Francuskiej]], [[Język kreolski haitański|kreolski haitański]], [[Język kreolski luizjański|kreolski luizjański]], [[Język kreolski Reunionu|kreolski Reunionu]], [[Język kreolski seszelski|kreolski seszelski]], [[Język kreolski Mauritiusa|morisyen]];
* na bazie [[Język hindi|hindi]] – [[hindi andamańskie]];
* na bazie [[Język hiszpański|hiszpańskiego]] – [[Język chavacano|chavacano]];
* na bazie [[Język niderlandzki|niderlandzkiego]] – [[Język javindo|javindo]], [[negerhollands]]†;
* na bazie [[Język niemiecki|niemieckiego]] – [[unserdeutsch]];
* na bazie [[Język portugalski|portugalskiego]] – [[Język kreolski Wysp Zielonego Przylądka|kabuverdianu]], [[Język kreolski Gwinei Bissau|kreolski Gwinei Bissau]], [[Papiá kristang|kreolski molukański]], [[Język kreolski Wysp Świętego Tomasza i Książęcej|kreolski Wysp Świętego Tomasza i Książęcej]];
* na bazie języków regionu [[Półwysep Iberyjski|iberyjskiego]] – [[Język papiamento|papiamento]].

Niektóre z nich mają [[#Języki urzędowe|oficjalny status urzędowy]]<ref>

{{Cytuj |tytuł = Urzędowy wykaz nazw państw i terytoriów niesamodzielnych |url = https://www.gov.pl/web/ksng/Urzedowy-wykaz-nazw-panstw-i-terytoriow-niesamodzielnych |inni = Andrzej Czerny, Maciej Zych (oprac.) |wydanie = 7 |miejsce = Warszawa |wydawca = [[Główny Urząd Geodezji i Kartografii]] |data = 2023 |s = 1-59 |isbn = 978-83-254-2594-4 |dostęp = o}}

</ref>.

== Przegląd grup językowych ==

Przedstawione niżej informacje dotyczące obszarów występowania poszczególnych grup, należących do nich języków oraz używanych przez te ostatnie [[System pisma|rodzajów pisma]] stanowią wiedzę ogólną, weryfikowalną w licznych publikacjach<ref group="uwaga">

M.in. w wielu encyklopediach ogólnych (zob. np. {{odn|Encyclopædia Britannica|2025|ref=nie}}), językowych (zob. np. {{odn|Polański|1999|ref=nie}}) czy też publikacjach ściśle indoeuropeistycznych (w szczególności dla rodzajów pisma zob. {{odn|Daniels|2017|s=26-56|ref=nie}}).

</ref>. Wartości określające łączną liczbę osób mówiących językami poszczególnych gałęzi dotyczą wyłącznie [[Język ojczysty|języków ojczystych]] i zostały oparte na danych z następujących źródeł:

* internetowej wersji [[Encyklopedia Britannica|Encyklopedii Britannica]], pochodzących z różnych lat<ref>

{{Cytuj |autor = *Różni autorzy |tytuł = Encyclopedia Britannica |url = https://www.britannica.com |praca = [[Encyklopedia Britannica|Encyclopædia Britannica]] |data = 2025-05-01 |data dostępu = 2025-05-01 |archiwum = https://web.archive.org/web/20250501114755/https://www.britannica.com/ |zarchiwizowano = 2025-05-01 |język = en |dostęp = o}}

</ref> – poprzedzonych w odpowiednich miejscach symbolem ʙ;
* ''Concise Encyclopedia of Languages of the World'', opracowanych w 2006 r.<ref>

{{Cytuj |autor = *Różni autorzy |redaktor = [[Keith Brown]]; Sarah Ogilvie |tytuł = Concise Encyclopedia of Languages of the World |archiwum = https://archive.org/details/concise-encyclopedia-of-languages-of-the-world |miejsce = Oksford |wydawca = [[Elsevier]] |data = 2009 |s = s. 22 ''(albańskie)'', 644, 646 ''(bałtyckie)'', 167, 454, 1169 ''(celtyckie)'', 447 ''(germańskie)'', 464 ''(helleńskie)'', 522 ''(indoaryjskie)'' |isbn = 978-0-08-087774-7 |język = en}}

</ref> – poprzedzonych w odpowiednich miejscach symbolem ᴄ;
* ''Indogermanisch. Vollständige Klassifikation mit Sprecherzahlen'', aktualizowanych w 2010 r.<ref name=":037">

{{Cytuj |autor = Ernst G. Kausen |tytuł = Indogermanisch. Vollständige Klassifikation mit Sprecherzahlen |url = https://homepages.thm.de/kausen/klassifikationen/Indogermanisch.doc |opublikowany = [[Technische Hochschule Mittelhessen]] |data = 2010 |s = 1 |data dostępu = 2025-05-01 |archiwum = https://web.archive.org/web/20220525014721/https://homepages.thm.de/kausen/klassifikationen/Indogermanisch.doc |zarchiwizowano = 2022-05-25 |język = de |dostęp = o |kropka = ''plik DOC''}}

</ref> – poprzedzonych w odpowiednich miejscach symbolem ᴋ,

aczkolwiek z uwagi na zmieniającą się [[liczebność populacji]] mają one charakter wyłącznie szacunkowy.

'''Języki [[Języki albańskie|albańskie]]'''

Według podręcznikowego ujęcia należy do nich jedynie język [[Język albański|albański]], występujący w dwóch zróżnicowanych odmianach: [[Dialekt gegijski języka albańskiego|gegijskiej]] i [[Dialekt toskijski języka albańskiego|toskijskiej]]<ref name=":038">

{{Majewicz1989 |s = 33}}

</ref>. W nowszych klasyfikacjach, traktujących jego odmiany i dialekty jako odrębne mowy, wyróżniane są cztery języki albańskie<ref>

{{Cytuj |redaktor = David M. Eberhard; Gary F. Simons; Charles D. Fennig |tytuł = Albanian |url = https://www.ethnologue.com/subgroup/29/ |praca = [[Ethnologue|Ethnologue: Languages of the World]] 28 |opublikowany = [[SIL International]] |data = 2025 |data dostępu = 2025-05-01 |archiwum = https://archive.is/OKRtM |zarchiwizowano = 2025-03-22 |język = en |dostęp = o}}

</ref><ref>

{{Cytuj |redaktor = [[Harald Hammarström]]; Robert Forkel; [[Martin Haspelmath]]; Sebastian Bank |tytuł = Family: Albanian |url = https://glottolog.org/resource/languoid/id/alba1267 |praca = [[Glottolog]] 5.1 |opublikowany = [[Instytut Antropologii Ewolucyjnej im. Maxa Plancka|Max Planck Institute for Evolutionary Anthropology]] |data = 2024-10-29 |data dostępu = 2025-05-01 |archiwum = https://archive.is/hCa0s |zarchiwizowano = 2024-11-08 |język = en |dostęp = o}}

</ref>. Są one używane przez ok. 6–7 mln osób [ᴄ 6,5 mln; ᴋ 7 mln] głównie w [[Albania|Albanii]], [[Kosowo|Kosowie]] i zachodniej [[Macedonia Północna|Macedonii]]. Albańskojęzyczne enklawy istnieją też w południowej części [[Włochy|Włoch]] (etnolekt [[Dialekt arbaryjski|arbaryjski]]) i w [[Grecja|Grecji]] ([[Dialekt arwanicki|arwanicki]])<ref>

{{Cytuj |autor = Aleksander Rusakow |rozdział = Albanian |redaktor = [[Mate Kapović]] |tytuł = The Indo-European Languages |archiwum = https://archive.org/details/MateKapoviTheIndoEuropeanLanguages |wydanie = 2 |miejsce = Londyn–Nowy Jork |wydawca = [[Routledge]] |data = 2017 |s = 552 |isbn = 978-1-315-67855-9 |język = en}}

</ref>. Jedna z najmłodszych grup indoeuropejskich pod względem [[Źródła historyczne|źródeł historycznych]], zaświadczona w piśmie dopiero od XV w.<ref>

{{Beekes2011 |s = 25}}

</ref> Przedmiotem spekulacji są jej związki ze starożytnymi językami bądź dialektami [[Języki ilirskie|ilirskimi]] – według niektórych badaczy właśnie z mowy [[Ilirowie|Ilirów]] wywodzi się późniejszy albański<ref name=":018" /><ref>

{{Cytuj |autor = [[Ranko Matasović]] |tytuł = A Grammatical Sketch of Albanian for Students of Indo-European |url = http://mudrac.ffzg.unizg.hr/~rmatasov/Albanian.pdf |opublikowany = [[Uniwersytet w Zagrzebiu|Sveučilište u Zagrebu]] |data = 2024-08-22 |s = 4-5 |data dostępu = 2025-05-01 |archiwum = http://web.archive.org/web/20240908192205/https://mudrac.ffzg.hr/~rmatasov/Albanian.pdf |zarchiwizowano = 2024-09-08 |język = en |dostęp = o}}

</ref>. Uległ on znaczącym wpływom języków sąsiednich, z którymi tworzy [[Bałkańska liga językowa|bałkańską ligę językową]]<ref name=":039">

{{Cytuj |autor r = [[Irena Sawicka (bałkanistka)|Irena Sawicka]] |rozdział = Bałkańska jedność w świetle faktów językowych |redaktor = Irena Sawicka; [[Jolanta Sujecka]] |tytuł = Wprowadzenie do bałkanologii. Etnosy – Języki – Areały – Konceptualizacje |url = https://ispan.waw.pl/ireteslaw/bitstream/handle/20.500.12528/25/I_Sawicka_J_Sujecka_-_Wprowadzenie_do_balkanologii.pdf |miejsce = Warszawa |wydawca = Slawistyczny Ośrodek Wydawniczy Instytutu Slawistyki PAN |data = 2015 |s = 113 |isbn = 978-83-64031-26-7 |dostęp = o |odn = {{odn/id|Sawicka|2015}}}}

</ref>. Albańska gramatyka wyróżnia się rozbudowanym systemem [[czasownik]]owym, na który składa się m.in. osiem [[Czas (językoznawstwo)|czasów]] i sześć [[Tryb (językoznawstwo)|trybów]] – w tym ''[[optativus]]'' (tryb życzący – „oby…”, „niech…”) czy ''admirativus'' (tryb wyrażający czynność nagłą i nieoczekiwaną)<ref name=":040">

{{Bednarczuk1986 |autor = [[Leszek Bednarczuk]] |rozdział = Indoeuropejskie języki Bałkanów |s = 497, 499}}

</ref>.

'''Języki [[Języki anatolijskie|anatolijskie]]'''

[[Plik:Anatolian clean.jpg|thumb|300px
|alt=Mapa. Ukształtowanie Azji Mniejszej. Różnokolorowe obszary
|Rozmieszczenie starożytnych języków [[Języki anatolijskie|anatolijskich]] na terenach dzisiejszej [[Turcja|Turcji]]
{{Układ wielokolumnowy |szerokość = 10em |liczba = 2 |
 {{Legenda|#6FC78D|[[Język lidyjski|lidyjski]]}}
 {{Legenda|#90AAAB|[[Język karyjski|karyjski]]}}
 {{Legenda|#579472|[[Język sydetyjski|sydetyjski]]}}
 {{Legenda|#30B0CB|[[Język licyjski|licyjski]]}}
 {{Legenda|#3F6C71|[[Język palajski|palajski]]}}
 {{Legenda|#4FAA8B|[[Język hetycki|hetycki]]}}
 {{Legenda|#8DC832|[[Język luwijski|luwijski]]}}
 {{Legenda|#56C9AA|[[Język pizydyjski|pizydyjski]]}}
}}
]]
Wymarła grupa starożytnych języków używanych w [[Anatolia|Anatolii]] na terenach dzisiejszej [[Turcja|Turcji]], bardzo archaiczna i najbardziej odrębna filogenetycznie gałąź indoeuropejska<ref>

{{Fortson2004 |s = 155}}

</ref>. Należał do niej m.in. [[Język hetycki|hetycki]]†, [[#Pierwsze poświadczone języki|najstarszy znany w piśmie]] indoeuropejski język – odkryte zostały teksty hetyckojęzyczne datowane na XVII w. p.n.e., a [[Nazwa własna|nazwy własne]] znaleziono nawet w zapiskach [[Dialekt asyryjski|staroasyryjskich]] z XX w. p.n.e.<ref>

{{Cytuj |autor r = Alwin Kloekhorst |rozdział = Anatolian |redaktor = Thomas Olander |tytuł = The Indo-European Language Family. A Phylogenetic Perspective |url = https://www.cambridge.org/core/books/indoeuropean-language-family/4B44B5ACF0D3BBA89B9408050F112A52 |miejsce = Cambridge–Nowy Jork |wydawca = [[Cambridge University Press]] |data = 2022 |s = 63 |isbn = 978-1-108-49979-8 |język = en |dostęp = o |odn = {{odn/id|Kloekhorst|2022}}}}

</ref><ref group="uwaga">

Datowanie odpowiednio na ok. 1650 i ok. 1935 r. p.n.e. Być może jednak niektóre tabliczki w języku hetyckim pochodzą z drugiej połowy XVIII w. p.n.e., a według grupy badaczy niektóre imiona zapisane na [[Tabliczki z Ebli|tabliczkach z Ebli]] z XXV–XXIV w. p.n.e. również należą do jakichś języków anatolijskich (zob. {{odn|Kloekhorst|2022|loc=s. 63 wraz z przypisami|ref=nie}}).

</ref> Ma on istotne znaczenie dla badań nad rozwojem rodziny, gdyż zachował ślady dwóch [[Język praindoeuropejski|praindoeuropejskich]] głosek [[Spółgłoska krtaniowa|krtaniowych]]<ref>

{{Cytuj |autor r = Calvert Watkins |rozdział = Hittite |redaktor = Roger D. Woodard |tytuł = The Ancient Languages of Asia Minor |url = https://www.cambridge.org/core/books/ancient-languages-of-asia-minor/38EAA1D2EECFB81F008426FDDCD0C005 |miejsce = Cambridge–Nowy Jork |wydawca = [[Cambridge University Press]] |data = 2008 |s = 13 |isbn = 978-0-511-39353-2 |język = en |dostęp = z}}

</ref>. Podobnie jak inne starsze języki tej grupy – [[Język luwijski|luwijski]]† i [[Język palajski|palajski]]† – do zapisu stosował [[pismo klinowe]]<ref name=":041">

{{Fortson2004 |s = 154}}

</ref>. Nowsze języki anatolijskie, jak [[Język licyjski|licyjski]]† czy [[Język lidyjski|lidyjski]]†, znane są jeszcze z początków naszej ery<ref name=":041" />. Gramatyczna kategoria [[Rodzaj gramatyczny|rodzaju]] była oparta na żywotności – wyróżniano rodzaj żywotny (osobowy) i nieżywotny (przedmiotowy); w sferze [[Fonetyka|fonetycznej]] zaś gałąź anatolijską cechował stosunkowo ubogi zasób [[Samogłoska|samogłosek]]<ref name=":042">

{{Bednarczuk1986 |autor = [[Leszek Bednarczuk]] |rozdział = Wprowadzenie |s = 44}}

</ref>.

'''Języki [[Języki bałtyckie|bałtyckie]]'''

Współcześnie należą do nich dwa blisko spokrewnione języki z podgrupy [[Języki wschodniobałtyckie|wschodniobałtyckiej]] – [[Język litewski|litewski]] i [[Język łotewski|łotewski]] – w tym ich pewne dosyć zróżnicowane dialekty, czasem uznawane nawet za odrębne mowy<ref name=":043">

{{Cytuj |redaktor = David M. Eberhard; Gary F. Simons; Charles D. Fennig |tytuł = Baltic |url = https://www.ethnologue.com/subgroup/4259/ |praca = [[Ethnologue|Ethnologue: Languages of the World]] 28 |opublikowany = [[SIL International]] |data = 2025 |data dostępu = 2025-05-01 |archiwum = https://archive.is/bernX |zarchiwizowano = 2025-03-22 |język = en |dostęp = o}}

</ref>. Używane łącznie przez kilka milionów osób [ʙ ok. 4,9 mln; ᴄ ok. 4,4 mln; ᴋ 6,2 mln] na obszarach położonych nad południowo-wschodnią częścią [[Morze Bałtyckie|Morza Bałtyckiego]]. Oba znane w piśmie dopiero od XVI w.; najstarszy zaś bałtojęzyczny tekst (z XIV w.) pochodzi z wymarłego języka [[Język pruski|pruskiego]]†<ref>

{{Cytuj |autor = [[Michael Meier-Brügger]] |tytuł = Indo-European Linguistics |url = https://caio.ueberalles.net/Indo-European-Linguistics-Introduction/Indo-European_Linguistics%20-%20Michael%20Meier-Bru%CC%88gger.pdf |miejsce = Berlin–Nowy Jork |wydawca = [[Walter de Gruyter]] |data = 2003 |s = 38 |isbn = 3-11-017433-2 |język = en}}

</ref>, należącego do innej podgrupy – [[Języki zachodniobałtyckie|zachodniobałtyckiej]]†<ref name=":043" />. Język litewski ma bardzo konserwatywny charakter, mniej archaicznych cech występuje natomiast w łotewskim<ref>

{{Beekes2011 |s = 23}}

</ref>. Zarówno ten pierwszy, jak i drugi utrzymały siedem [[Przypadek|przypadków]] gramatycznych (identycznych [[Deklinacja w języku polskim|jak w polszczyźnie]]), utraciły natomiast rodzaj nijaki. Ta ostatnia kategoria istniała w pruskim, który zachował jeszcze więcej [[archaizm]]ów niż litewski<ref>

{{Encyklopedia Britannica |autor = [[Vytautas Mažiulis]] |tytuł = Baltic languages |id = topic/Baltic-languages |data = 2022-09-20 |data dostępu = 2025-05-01 |archiwum = https://web.archive.org/web/20230503122047/https://www.britannica.com/topic/Baltic-languages |zarchiwizowano = 2023-05-03}}

</ref>. W okresie [[Języki bałtosłowiańskie|bałtosłowiańskiej]] wspólnoty językowej bałtyckie wraz ze [[Języki słowiańskie|słowiańskimi]] wykształciły podobny system [[Akcent wyrazowy|akcentu wyrazowego]] oraz złożoną odmianę [[przymiotnik]]a<ref name=":044">

{{Bednarczuk1986 |autor = [[Leszek Bednarczuk]] |rozdział = Wprowadzenie |s = 46}}

</ref>.

'''Języki [[Języki celtyckie|celtyckie]]'''

W starożytności szeroko rozpowszechnione w [[Europa|Europie]], a dotarły nawet do [[Azja Mniejsza|Azji Mniejszej]] (język [[Język galatyjski|galatyjski]]†)<ref>

{{Cytuj |autor r = James Fife |rozdział = Typological Aspects of the Celtic languages |redaktor = Martin J. Ball; Nicole Müller |tytuł = The Celtic Languages |archiwum = https://archive.org/details/the-celtic-languages |wydanie = 2 |miejsce = Londyn–Nowy Jork |wydawca = [[Routledge]] |data = 2009 |s = 3-5 |isbn = 978-0-203-88248-1 |język = en}}

</ref>. Współcześnie w zaniku, kilkoma należącymi do nich językami mówi około miliona osób [ᴄ ok. 1 mln; ᴋ 1,2 mln] na [[Wyspy Brytyjskie|Wyspach Brytyjskich]] i w [[Bretania|Bretanii]]. Najstarszym zaświadczonym w piśmie językiem gałęzi celtyckiej (od VI w. p.n.e.) jest [[Język lepontyjski|lepontyjski]]†<ref name=":045">

{{Fortson2004 |s = 277}}

</ref>. Ich wewnętrzna klasyfikacja filogenetyczna budzi spory językoznawców; często dzielone są pseudogeograficznie<ref group="uwaga">
''Pseudo-'', gdyż do języków [[Języki celtyckie wyspiarskie|wyspiarskich]] zaliczany jest w tej klasyfikacji język [[Język bretoński|bretoński]] z północno-zachodniej [[Francja|Francji]] – geograficznie nie wyspiarski, lecz kontynentalny (zob. {{odn|Fife|2009|s=5|ref=nie}}).

</ref> na [[Języki celtyckie kontynentalne|kontynentalne]]† (np. [[Język galijski|galijski]]† czy [[Język celtyberyjski|celtyberyjski]]†) i [[Języki celtyckie wyspiarskie|wyspiarskie]]<ref>

{{Cytuj |autor r = James Fife |rozdział = Typological Aspects of the Celtic languages |redaktor = Martin J. Ball; Nicole Müller |tytuł = The Celtic Languages |archiwum = https://archive.org/details/the-celtic-languages |wydanie = 2 |miejsce = Londyn–Nowy Jork |wydawca = [[Routledge]] |data = 2009 |s = 5 |isbn = 978-0-203-88248-1 |język = en}}

</ref>. Do tych ostatnich należą wszystkie istniejące w XXI w. języki grupy, takie jak [[Język bretoński|bretoński]], [[Język irlandzki|irlandzki]], [[Język gaelicki szkocki|szkocki]] czy [[Język walijski|walijski]]. Alternatywnym podziałem jest podział fonetyczny na języki ''P-celtyckie'' i ''Q-celtyckie'' – oparty na różnej ewolucji [[Język praceltycki|praceltyckiej]]† głoski ''*kʷ''<ref group="uwaga" name=":046">

Gwiazdką * ([[asterysk]]iem) poprzedzono formy ([[Głoska|głoski]], [[Rdzeń (językoznawstwo)|rdzenie]], [[wyraz]]y itp.) zrekonstruowane metodami badawczymi, niezaświadczone bezpośrednio.

</ref> – który nie pokrywa się z klasyfikacją geograficzną<ref>

{{Cytuj |autor r = James Fife |rozdział = Typological Aspects of the Celtic languages |redaktor = Martin J. Ball; Nicole Müller |tytuł = The Celtic Languages |archiwum = https://archive.org/details/the-celtic-languages |wydanie = 2 |miejsce = Londyn–Nowy Jork |wydawca = [[Routledge]] |data = 2009 |s = 5-6 |isbn = 978-0-203-88248-1 |język = en}}

</ref>. Z reguły używają rzadkiego jak na rodzinę indoeuropejską [[Szyk wyrazów|szyku wyrazów]] typu [[VSO]], z [[Orzeczenie (językoznawstwo)|orzeczeniem]] na początku [[Zdanie|zdania]]<ref name=":047">

{{Cytuj |autor = [[Matthew S. Dryer]] |tytuł = Order of Subject, Object and Verb |url = https://wals.info/chapter/81 |praca = [[World Atlas of Language Structures]] v2020.4 |opublikowany = [[Instytut Antropologii Ewolucyjnej im. Maxa Plancka|Max Planck Institute for Evolutionary Anthropology]] |data = 2024-10-18 |data dostępu = 2025-05-01 |archiwum = https://archive.is/LW6EL |zarchiwizowano = 2025-03-23 |język = en |dostęp = o |kropka = ''część informacji zawarto w dołączonej mapce w odnośniku „Go to map”''}}

</ref>. Charakterystycznymi zjawiskami fonetycznymi w nowożytnych językach celtyckich są, w szczególności na początku słów, [[lenicja]] (osłabienie [[Głoska|głoski]]) i [[nazalizacja]] (unosowienie). Postępuje także zanik [[Deklinacja (językoznawstwo)|deklinacji]] – wymarłe języki kontynentalne (zwłaszcza celtyberyjski) były pod tym względem dużo bardziej archaiczne<ref name=":048">

{{Bednarczuk1986 |autor = [[Leszek Bednarczuk]] |rozdział = Wprowadzenie |s = 45}}

</ref>.

'''Języki [[Języki germańskie|germańskie]]'''

[[Plik:Germanic languages in Europe (cropped).png|thumb|300px
|alt=Mapa. Europa. Granice państw. Różnokolorowe obszary
|Rozmieszczenie języków [[Języki germańskie|germańskich]] w [[Europa|Europie]]
{{Układ wielokolumnowy |szerokość = 10em |liczba = 2 |
 {{Legenda|#FA671C|[[Język scots|scots]]}}
 {{Legenda|#F9940A|[[Język angielski|angielski]]}}
 {{Legenda|#E2BD0E|[[Język fryzyjski|fryzyjski]]}}
 {{Legenda|#FFF52A|[[Język niderlandzki|niderlandzki]]}}
 {{Legenda|#1C8C02|[[Język dolnoniemiecki|dolnoniemiecki]]}}
 {{Legenda|#0F7001|[[Język niemiecki|niemiecki]]}}
 {{Legenda|#21FFFF|[[Język islandzki|islandzki]]}}
 {{Legenda|#22B5FB|[[Język farerski|farerski]]}}
 {{Legenda|#0B66FF|[[Język norweski|norweski]]}}
 {{Legenda|#0000FF|[[Język duński|duński]]}}
 {{Legenda|#042E6D|[[Język szwedzki|szwedzki]]}}
}}
]]
Liczna pod względem użytkowników grupa w [[Europa Zachodnia|Europie Zachodniej]], [[Europa Północna|Północnej]] i [[Europa Środkowa|Środkowej]], wielu krajach [[Ameryka|Ameryki]], w [[Australia|Australii]] oraz [[Oceania|Oceanii]]; ok. 500–600 mln mówiących [ᴄ pow. 550 mln; ᴋ 500 mln]. Do germańskich należą m.in. [[Język angielski|angielski]] (język o zasięgu ogólnoświatowym), [[Język niemiecki|niemiecki]], języki [[Języki północnogermańskie|skandynawskie]], [[Język niderlandzki|niderlandzki]] czy wywodzący się z tego ostatniego jedyny w rodzinie rdzenny nowożytny [[Języki afrykańskie|język Afryki]] – [[Język afrikaans|afrikaans]]. Najstarsza znana [[Epigraf|inskrypcja]] germańska, zapisana [[Runy|runami]], pochodzi z II w. n.e.<ref>

{{Beekes2011 |s = 28}}

</ref> Typowymi [[Proces fonetyczny|zmianami fonetycznymi]] we wczesnym okresie rozwojowym gałęzi były [[Przesuwka spółgłoskowa|przesuwki spółgłoskowe]] ([[prawo Grimma]]), zmieniające wymowę niektórych głosek<ref name=":049">

{{Beekes2011 |s = 130-131}}

</ref>. Języki germańskie wykształciły [[rodzajnik]] oraz dwa typy czasowników: [[Czasownik mocny w językach germańskich|mocne]] (z zachowanym [[przegłos]]em indoeuropejskim, tzw. ablautem) i słabe (odmieniające się regularnie); występuje również specyficzny dla tej grupy przegłos zwany [[umlaut]]em<ref>

{{Bednarczuk1986 |autor = [[Leszek Bednarczuk]] |rozdział = Wprowadzenie |s = 45-46}}

</ref>. Wyróżniają się znaczącym (około jednej trzeciej) odsetkiem wyrazów o nieustalonym, [[Przedindoeuropejski substrat językowy|przedindoeuropejskim]] pochodzeniu<ref>

{{Cytuj |autor r = John A. Hawkins |rozdział = Germanic Languages |redaktor = [[Bernard Comrie|Bernard S. Comrie]] |tytuł = The Major Languages of Western Europe |archiwum = https://archive.org/details/majorlanguagesof0000unse_x3e3 |miejsce = Londyn |wydawca = [[Routledge]] |data = 1990 |s = 60-61, 64-65 |isbn = 0-415-04738-2 |język = en}}

</ref>.

'''Języki [[Języki helleńskie|helleńskie]]'''

W podręcznikowym ujęciu jest do nich zaliczany jedynie język [[Język grecki|grecki]] (ogólny termin obejmujący różne odmiany i stadia rozwojowe)<ref name=":038" />, którym mówi kilkanaście milionów osób [ᴄ ok. 14 mln; ᴋ 12,3 mln] w [[Grecja|Grecji]] i na [[Cypr]]ze. Nowsze klasyfikacje wyróżniają od kilku do kilkunastu odrębnych (w tym [[Język martwy|martwych]]) języków helleńskich<ref name=":035" /><ref>

{{Cytuj |redaktor = David M. Eberhard; Gary F. Simons; Charles D. Fennig |tytuł = Greek |url = https://www.ethnologue.com/subgroup/1200/ |praca = [[Ethnologue|Ethnologue: Languages of the World]] 28 |opublikowany = [[SIL International]] |data = 2025 |data dostępu = 2025-05-01 |archiwum = https://archive.is/1dgFU |zarchiwizowano = 2025-03-22 |język = en |dostęp = o}}

</ref>. Druga najstarsza grupa indoeuropejska pod względem zabytków językowych – najwcześniejsze teksty w języku [[Język mykeński|mykeńskim]]†, zapisane pismem [[Pismo linearne B|linearnym B]], są datowane na ok. 1400 r. p.n.e.<ref name=":050">

{{Beekes2011 |s = 24}}

</ref> Po epoce [[Język grecki klasyczny|greki klasycznej]]† dominującą rolę odgrywał [[Język mówiony|mówiony]] standard [[koine]]† (oparty głównie na dialekcie [[Dialekt attycki|attyckim]]†), z którego powstała greka współczesna, zwana językiem [[Język nowogrecki|nowogreckim]]<ref>

{{Fortson2004 |s = 235-236}}

</ref>. Nowogrecki utracił [[bezokolicznik]], zyskał z kolei [[czas przyszły]] z [[Czasownik posiłkowy|czasownikiem posiłkowym]] „chcieć”<ref name=":042" /> oraz, jak w germańskich i [[Języki romańskie|romańskich]], [[perfectum]] z „mieć”<ref>

{{Bednarczuk1986 |autor = Józef Reczek |rozdział = Język nowogrecki |s = 452}}

</ref>. W użyciu [[alfabet grecki]].

'''Języki [[Języki indoaryjskie|indoaryjskie]]'''

Największa grupa zarówno pod względem liczby języków<ref name=":051">

{{Cytuj |redaktor = David M. Eberhard; Gary F. Simons; Charles D. Fennig |tytuł = Indo-Aryan |url = https://www.ethnologue.com/subgroup/9/ |praca = [[Ethnologue|Ethnologue: Languages of the World]] 28 |opublikowany = [[SIL International]] |data = 2025 |data dostępu = 2025-05-01 |archiwum = https://archive.is/Wrauq |zarchiwizowano = 2025-03-22 |język = en |dostęp = o}}

</ref>, jak i liczby mówiących (być może nawet powyżej miliarda użytkowników [ʙ pow. 800 mln; ᴄ pow. 700 mln; ᴋ 1350 mln]), używana głównie na [[Subkontynent indyjski|subkontynencie indyjskim]]. Do indoaryjskich należą m.in. [[Język hindi|hindi]] i [[Język urdu|urdu]]<ref group="uwaga" name=":029" />, [[Język bengalski|bengalski]], [[Język marathi|marathi]] czy [[Język lahnda|lahnda]]. Zaliczają się do nich również języki [[Języki romskie|romskie]], używane w Europie, a także [[hindi fidżyjskie]] na [[Fidżi]]<ref name=":051" />. Najstarsze fragmenty indyjskich tekstów literackich w [[Sanskryt wedyjski|sanskrycie wedyjskim]], choć spisane wiele wieków później, mogły powstać nawet 1500 lat p.n.e.<ref name=":052">

{{Anthony2007 |s = 454}}

</ref> W wielu językach [[Języki nowoindoaryjskie|nowoindyjskich]] istnieją jedynie dwa przypadki gramatyczne – używany wraz z [[Poimek|poimkami]] przypadek [[Przypadek zależny|zależny]] (niemianownikowy) oraz niezależny, samodzielny; natomiast w skład zasobów fonetycznych bardzo często wchodzą spółgłoski [[Retrofleksja (fonetyka)|retrofleksyjne]] oraz [[Spółgłoska zwarta|zwarte]] dźwięczne [[przydech]]owe<ref>

{{Encyklopedia Britannica |autor = George Cardona |tytuł = Indo-Aryan languages |id = topic/Indo-Aryan-languages |data = 2025-04-26 |data dostępu = 2025-05-01 |archiwum = https://web.archive.org/web/20250501025508/https://www.britannica.com/topic/Indo-Aryan-languages |zarchiwizowano = 2025-05-01}}

</ref>. W części z nich – podobnie jak w niektórych językach pozostałych grup podrodziny [[Języki indoirańskie|indoirańskiej]] – wykształciły się pewne konstrukcje [[ergatyw]]ne<ref name=":031" />. Indoaryjskie posługują się dużą liczbą [[Indyjskie alfabety sylabiczne|indyjskich alfabetów sylabicznych]], z których najpowszechniej używanym jest [[Pismo dewanagari|dewanagari]]<ref>

{{Cytuj |autor r = Peter T. Daniels |rozdział = The writing systems of Indo-European |redaktor = Jared S. Klein; Brian D. Joseph; Matthias A. Fritz |tytuł = Handbook of Comparative and Historical Indo-European Linguistics |url = https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/9783110261288/html |wolumin = 1 |miejsce = Berlin–Boston |wydawca = [[Walter de Gruyter|De Gruyter Mouton]] |data = 2017 |s = 52-56 |isbn = 978-3-11-026128-8 |język = en |dostęp = z |odn = {{odn/id|Daniels|2017}}}}

</ref>. Ponadto takie języki jak np. urdu, [[Język sindhi|sindhi]], a czasami też [[Język pendżabski|pendżabski]] stosują [[Alfabet arabski|pismo arabskie]]<ref>

{{Majewicz1989 |s = 24-26}}

</ref>.

'''Języki [[Języki irańskie|irańskie]]'''

Grupa z terenów głównie [[Bliski Wschód|Bliskiego Wschodu]], a także [[Afganistan]]u, [[Tadżykistan]]u oraz zachodniego [[Pakistan]]u; należącymi do niej językami mówi ok. 150–200 mln osób [ʙ 150–200 mln; ᴋ 150 mln]. Największym językiem gałęzi irańskiej jest [[Język perski|perski]]<ref name=":053">

{{Cytuj |redaktor = David M. Eberhard; Gary F. Simons; Charles D. Fennig |tytuł = What are the top 200 most spoken languages? |url = https://www.ethnologue.com/insights/ethnologue200/ |praca = [[Ethnologue|Ethnologue: Languages of the World]] 28 |opublikowany = [[SIL International]] |data = 2025 |data dostępu = 2025-05-01 |archiwum = https://archive.is/lzK5B |zarchiwizowano = 2025-03-22 |język = en |dostęp = c}}

</ref>, mniejsze to m.in. [[Język paszto|paszto]], [[Język kurdyjski|kurdyjski]] czy [[Język beludżi|beludżi]]. Irańskojęzyczna enklawa istnieje też na pograniczu [[Rosja|Rosji]] i [[Gruzja|Gruzji]] (język [[Język osetyjski|osetyjski]])<ref>

{{Cytuj |autor r = Michael Job; Roland Schäfer |rozdział = Ossetic |redaktor = [[Keith Brown]]; Sarah Ogilvie |tytuł = Concise Encyclopedia of Languages of the World |archiwum = https://archive.org/details/concise-encyclopedia-of-languages-of-the-world |miejsce = Oksford |wydawca = [[Elsevier]] |data = 2009 |s = 813 |isbn = 978-0-08-087774-7 |język = en}}

</ref>. Współcześnie wiele języków tej grupy do zapisu używa [[Alfabet perski|alfabetu perskiego]]<ref>

{{Cytuj |autor = Prods O. Skjærvø |tytuł = IRAN vi. IRANIAN LANGUAGES AND SCRIPTS (3) Writing Systems |url = https://www.iranicaonline.org/articles/iran-vi3-writing-systems/ |praca = [[Encyclopædia Iranica]] |opublikowany = Encyclopædia Iranica Foundation |data = 2018-05-01 |data dostępu = 2025-05-01 |archiwum = https://web.archive.org/web/20250501025835/https://www.iranicaonline.org/articles/iran-vi3-writing-systems/ |zarchiwizowano = 2025-05-01 |język = en |dostęp = o}}

</ref>. Fragmenty najstarszego irańskiego tekstu literackiego, [[Awesta|Awesty]], są datowane na ok. 1000–800 lat p.n.e.<ref name=":054">

{{Beekes2011 |s = 18}}

</ref> Użyty w nim język (zwany [[Język awestyjski|awestyjskim]]) miał bardzo archaiczny charakter, zbliżony do języka indoaryjskiej [[Rygweda|Rygwedy]]<ref>

{{Fortson2004 |s = 205}}

</ref>. W niektórych językach nowoirańskich istnieje wykładnik dołączany do obiektu posiadania w konstrukcjach dzierżawczych – tzw. izafet<ref>

{{Bednarczuk1986 |autor = [[Wojciech Skalmowski]] |rozdział = Języki nowoirańskie |s = 165, 168, 172-173, 178 |odn = {{odn/id|Skalmowski|1986}}}}

</ref><ref group="uwaga">

Np. w perskim ''ketāb'' ‘książka’, ale z izafetem: ''ketāb-e berādar'' ‘książka brata’; w kurdyjskim ''dil'' ‘serce’, ale: ''dil-ê žin-ê'' ‘serce kobiety’ (zob. {{odn|Skalmowski|1986|s=168, 173|ref=nie}}).

</ref>. Zauważalna jest tendencja do zaniku rodzaju nijakiego oraz starej deklinacji<ref name=":031" /> – dawny system przypadków został powszechnie zastąpiony systemem form wykorzystujących [[Przyimek|prepozycje]] i [[Poimek|postpozycje]]<ref>

{{Bednarczuk1986 |autor = [[Wojciech Skalmowski]] |rozdział = Języki nowoirańskie |s = 165}}

</ref>.

'''Języki [[Języki italskie|italskie]]''' (wraz z '''[[Języki romańskie|romańskimi]]''')

[[Plik:Lenguas itálicas (cropped).png|thumb|300px
|alt=Mapa. Kontury Italii. Różnokolorowe obszary
|Rozmieszczenie starożytnych języków [[Języki italskie|italskich]] na terenach dzisiejszych [[Włochy|Włoch]]
{{Układ wielokolumnowy |szerokość = 10em |liczba = 2 |
 {{Legenda|#00A2E8|[[Język umbryjski|umbryjski]]}}
 {{Legenda|#FFC90E|południowopiceński}}
 {{Legenda|#B700B7|sabiński}}
 {{Legenda|#804000|[[Język faliskijski|faliskijski]]}}
 {{Legenda|#ED1C24|[[łacina]]}}
 {{Legenda|#22B14C|dial. środkowoitalskie}}
 {{Legenda|#000080|wolski}}
 {{Legenda|#F73E6C|[[Język oskijski|oskijski]]}}
 {{Legenda|#FF7F27|[[Język sykulski|sykulski]] ?
''(? – niepewny status)''}}
}}
]]
Starożytna grupa wymarłych języków z terenów historycznej [[Italia (kraina historyczna)|Italii]]; najstarsza [[Fibula z Praeneste|italskojęzyczna inskrypcja]] pochodzi z ok. I połowy VII w. p.n.e.<ref name=":055">

{{Cytuj |autor = [[Michael Meier-Brügger]] |tytuł = Indo-European Linguistics |url = https://caio.ueberalles.net/Indo-European-Linguistics-Introduction/Indo-European_Linguistics%20-%20Michael%20Meier-Bru%CC%88gger.pdf |miejsce = Berlin–Nowy Jork |wydawca = [[Walter de Gruyter]] |data = 2003 |s = 19 |isbn = 3-11-017433-2 |język = en}}

</ref> Z wyjątkiem [[Łacina|łacińskiego]](†) języki italskie – wśród nich m.in. [[Język faliskijski|faliskijski]]†, [[Język oskijski|oskijski]]† czy [[Język umbryjski|umbryjski]]† – wyszły z użycia w początkach n.e. Cechowały się archaiczną [[Fleksja|fleksją]] oraz postpozycyjnym (po określanym wyrazie) występowaniem przymiotnika<ref name=":048" />. Używana w mowie [[Język wernakularny|potoczna odmiana]] łaciny – zwana [[Łacina ludowa|łaciną ludową]]† – dała początek całej grupie języków współczesnych, którą tworzą języki romańskie<ref>

{{Fortson2004 |s = 257}}

</ref>. Mówi nimi ok. 800–900 mln osób [ʙ 920 mln; ᴋ 800 mln] głównie w Europie Zachodniej, [[Europa Południowa|Południowej]] oraz w obu Amerykach. Należą do nich przede wszystkim takie zachodnie języki jak [[Język hiszpański|hiszpański]], [[Język francuski|francuski]], [[Język portugalski|portugalski]] i [[Język włoski|włoski]], a także wschodnioeuropejski język [[Język rumuński|rumuński]]. Romańskie charakteryzują się [[Języki analityczne|analityczną]] strukturą zdania (i związanym z tym występowaniem rodzajnika), zanikiem rodzaju nijakiego, a w sferze fonetycznej bogatym zasobem samogłosek<ref name=":048" />.

'''Języki [[Języki nuristańskie|nuristańskie]]'''

Niewielka grupa kilku języków używanych łącznie przez kilkadziesiąt do stu tysięcy osób [ʙ pow. 100 tys.; ᴋ 30 tys.] w regionie [[Hindukusz]]u na pograniczu Afganistanu i Pakistanu, stanowiąca odrębną gałąź podrodziny indoirańskiej<ref>

{{Cytuj |redaktor = [[Harald Hammarström]]; Robert Forkel; [[Martin Haspelmath]]; Sebastian Bank |tytuł = Family: Nuristani |url = https://glottolog.org/resource/languoid/id/nuri1243 |praca = [[Glottolog]] 5.1 |opublikowany = [[Instytut Antropologii Ewolucyjnej im. Maxa Plancka|Max Planck Institute for Evolutionary Anthropology]] |data = 2024-10-29 |data dostępu = 2025-05-01 |archiwum = https://archive.is/jHu1Q |zarchiwizowano = 2024-11-08 |język = en |dostęp = o}}

</ref>. Nie wykształciły tradycji literackiej<ref>

{{Encyklopedia Britannica |autor = *Różni autorzy |tytuł = Nuristani languages |id = topic/Nuristani-languages |data = 2015-01-12 |data dostępu = 2025-05-01 |archiwum = https://web.archive.org/web/20230503122407/https://www.britannica.com/topic/Nuristani-languages |zarchiwizowano = 2023-05-03}}

</ref>; znane badaczom dopiero od dziewiętnastego stulecia<ref name=":056">

{{Beekes2011 |s = 19}}

</ref>. Specyfiką języków nuristańskich jest ich nietypowy i wyrafinowany system wyrażania orientacji w przestrzeni oraz określania kierunków ruchu, pod względem fonetycznym zaś cechują się mnogością spółgłosek retrofleksyjnych<ref>

{{Cytuj |autor r = Aleksander L. Grünberg |rozdział = Nuristani Languages |redaktor = [[Keith Brown]]; Sarah Ogilvie |tytuł = Concise Encyclopedia of Languages of the World |archiwum = https://archive.org/details/concise-encyclopedia-of-languages-of-the-world |miejsce = Oksford |wydawca = [[Elsevier]] |data = 2009 |s = 787-788 |isbn = 978-0-08-087774-7 |język = en}}

</ref>.

'''Języki [[Języki ormiańskie|ormiańskie]]'''

Zgodnie z podręcznikowym ujęciem jedyny istniejący do dziś język, [[Język ormiański|ormiański]]<ref name=":057">

{{Cytuj |autor = [[Merritt Ruhlen]] |tytuł = A Guide to the World's Languages |archiwum = https://archive.org/details/ruhlen-a-guide-to-the-worlds-languages-vol.-1-classification-1991 |wydanie = 2 |wolumin = 1 |miejsce = Stanford |wydawca = [[Stanford University Press]] |data = 1991 |s = 325 |isbn = 0-804-71894-6 |język = en}}

</ref>. Nowsze klasyfikacje traktują jego odmianę [[Język zachodnioormiański|zachodnioormiańską]] jako język odrębny<ref>

{{Cytuj |redaktor = David M. Eberhard; Gary F. Simons; Charles D. Fennig |tytuł = Armenian |url = https://www.ethnologue.com/subgroup/84/ |praca = [[Ethnologue|Ethnologue: Languages of the World]] 28 |opublikowany = [[SIL International]] |data = 2025 |data dostępu = 2025-05-01 |archiwum = https://archive.is/WyXcl |zarchiwizowano = 2025-03-22 |język = en |dostęp = o}}

</ref><ref>

{{Cytuj |redaktor = [[Harald Hammarström]]; Robert Forkel; [[Martin Haspelmath]]; Sebastian Bank |tytuł = Spoken L1 Language: Western Armenian |url = https://glottolog.org/resource/languoid/id/homs1234 |praca = [[Glottolog]] 5.1 |opublikowany = [[Instytut Antropologii Ewolucyjnej im. Maxa Plancka|Max Planck Institute for Evolutionary Anthropology]] |data = 2024-10-29 |data dostępu = 2025-05-01 |archiwum = https://archive.is/kJ92x |zarchiwizowano = 2024-11-08 |język = en |dostęp = o}}

</ref>. Mówi nimi niecałe 7 mln osób [ʙ, ᴋ 6,7 mln] głównie w [[Armenia|Armenii]] i [[Górski Karabach|Górskim Karabachu]]. Zaświadczone w piśmie od V w. n.e. (język [[Grabar|ormiański klasyczny]](†)), ich system fonetyczny uległ silnym przekształceniom i nawet rdzennie indoeuropejskie wyrazy często nie przypominają swoich odpowiedników w innych gałęziach rodziny<ref name=":058">

{{Beekes2011 |s = 20}}

</ref>. Brak rodzaju gramatycznego, odmiana przymiotnika stopniowo ulega zanikowi, natomiast posiadanie jest wyrażane z użyciem [[Przyrostek|przyrostków]] dzierżawczych<ref name=":042" />. W starszej literaturze językoznawczej z ormiańskim wiązane bywały wymarłe języki bądź dialekty [[Język tracki|trackie]] (jako grupa [[Języki tracko-ormiańskie|tracko-ormiańska]])<ref name=":033" />. W użyciu [[alfabet ormiański]].

'''Języki [[Języki słowiańskie|słowiańskie]]'''

Występują na terenach Europy Środkowej i [[Europa Wschodnia|Wschodniej]], na [[Półwysep Bałkański|Bałkanach]] oraz w [[Azja Północna|Azji Północnej]], mają ponad 300 mln użytkowników [ʙ 315 mln; ᴋ 325 mln]. Najstarsze teksty pochodzą z IX w. z języka [[Język staro-cerkiewno-słowiański|staro-cerkiewno-słowiańskiego]]†<ref>

{{Beekes2011 |s = 22}}

</ref>. Największym językiem grupy jest [[Język rosyjski|rosyjski]]<ref name=":053" />, wśród mniejszych znajdują się m.in. [[Język polski|polski]], [[Język ukraiński|ukraiński]], [[Język serbsko-chorwacki|serbsko-chorwacki]] (starszy termin<ref>

{{Encyklopedia Britannica |autor = [[Wayles Browne]] |tytuł = Bosnian-Croatian-Montenegrin-Serbian language |id = topic/Bosnian-Croatian-Montenegrin-Serbian-language |data = 2025-03-07 |data dostępu = 2025-05-01 |archiwum = https://web.archive.org/web/20250501030240/https://www.britannica.com/topic/Bosnian-Croatian-Montenegrin-Serbian-language |zarchiwizowano = 2025-05-01 |odn = {{odn/id|Browne|2024}}}}

</ref><ref group="uwaga" name=":030" />) czy [[Język czeski|czeski]]. Języki słowiańskie do zapisu używają [[Alfabet łaciński|alfabetu łacińskiego]] ([[Języki zachodniosłowiańskie|zachodniosłowiańskie]]), [[Cyrylica|cyrylicy]] ([[Języki wschodniosłowiańskie|wschodniosłowiańskie]]) lub też obu ([[Języki południowosłowiańskie|południowosłowiańskie]]). Wiele z nich zachowało bardzo rozbudowaną odmianę wyrazów – np. siedem (lub sześć, bez [[wołacz]]a) przypadków gramatycznych<ref name=":059">

{{Cytuj |autor r = Laura A. Janda |rozdział = Slavic Languages |redaktor = [[Keith Brown]]; Sarah Ogilvie |tytuł = Concise Encyclopedia of Languages of the World |archiwum = https://archive.org/details/concise-encyclopedia-of-languages-of-the-world |miejsce = Oksford |wydawca = [[Elsevier]] |data = 2009 |s = 976 |isbn = 978-0-08-087774-7 |język = en}}

</ref> – wyjątkiem jest gałąź [[Grupa wschodnia języków południowosłowiańskich|bułgarsko-macedońska]], gdzie pod wpływem bałkańskiej ligi językowej nastąpił praktycznie całkowity zanik deklinacji<ref name=":060">

{{Cytuj |autor r = [[Irena Sawicka (bałkanistka)|Irena Sawicka]] |rozdział = Bałkańska jedność w świetle faktów językowych |redaktor = Irena Sawicka; [[Jolanta Sujecka]] |tytuł = Wprowadzenie do bałkanologii. Etnosy – Języki – Areały – Konceptualizacje |url = https://ispan.waw.pl/ireteslaw/bitstream/handle/20.500.12528/25/I_Sawicka_J_Sujecka_-_Wprowadzenie_do_balkanologii.pdf |miejsce = Warszawa |wydawca = Slawistyczny Ośrodek Wydawniczy Instytutu Slawistyki PAN |data = 2015 |s = 114 |isbn = 978-83-64031-26-7 |dostęp = o}}

</ref>. Charakterystyczne dla słowiańszczyzny jest leksykalne rozróżnianie [[Aspekt (językoznawstwo)|aspektu]] za pomocą odrębnych czasowników niedokonanych i dokonanych<ref name=":061">

{{Polański1999 |autor = [[Stanisław Karolak]] |tytuł = Aspekt |s = 62 |odn = tak}}

</ref><ref group="uwaga" name=":062">

Np. niedokonany „kupować” – dokonany „kupić” (zob. {{odn|Karolak|1999|s=62|ref=nie}}).

</ref>. W wielu językach tej grupy występują [[sonant]]y (spółgłoski tworzące [[Sylaba|sylabę]]), liczne są różne konstrukcje z użyciem [[Imiesłów|imiesłowów]], a [[czas teraźniejszy]] bywa często wykorzystywany także do opisywania przyszłości<ref name=":044" />.

'''Języki [[Języki tocharskie|tocharskie]]'''

Dwa (określane jako [[Język tocharski A|A]] oraz [[Język tocharski B|B]]), a być może trzy (analogicznie: C) wymarłe języki z zachodniego pogranicza współczesnych [[Chińska Republika Ludowa|Chin]]; najstarsze zabytki piśmiennictwa pochodzą z ok. V w. z tocharskiego B<ref>

{{Cytuj |autor r = Michaël Peyrot |rozdział = Tocharian |redaktor = Thomas Olander |tytuł = The Indo-European Language Family. A Phylogenetic Perspective |url = https://www.cambridge.org/core/books/indoeuropean-language-family/4B44B5ACF0D3BBA89B9408050F112A52 |miejsce = Cambridge–Nowy Jork |wydawca = [[Cambridge University Press]] |data = 2022 |s = s. 83 ''(A oraz B)'', 86 ''(C)'' |isbn = 978-1-108-49979-8 |język = en |dostęp = o}}

</ref>. Znane głównie z [[Rękopis|manuskryptów]] odkrytych na przełomie XIX i XX w., zapisanych w jednym z indyjskich systemów pisma, i datowanych na VI–VIII w. n.e.<ref name=":056" /> Pod względem fonologicznym należały do języków [[Języki kentum|kentum]], co było wyjątkiem we wschodniej części indoeuropejskiego obszaru językowego<ref>

{{Bednarczuk1986 |autor = [[Leszek Bednarczuk]] |rozdział = Wprowadzenie |s = 39}}

</ref>. Charakteryzowały się całkowitym brakiem spółgłosek [[Dźwięczność|dźwięcznych]], brakiem czasownika „mieć”, występowaniem przyrostków dzierżawczych oraz rozbudowanym systemem [[Liczba (językoznawstwo)|liczby gramatycznej]], w którym znajdowały się m.in. liczba [[Liczba podwójna|podwójna]], liczba parzysta, a w tocharskim B również liczba zbiorowa (o znaczeniu dystrybutywnym)<ref name=":063">

{{Bednarczuk1986 |autor = Tadeusz Pobożniak |rozdział = Język tocharski |s = 257 |odn = {{odn/id|Pobożniak|1986}}}}

</ref><ref group = "uwaga">

Np. w liczbie mnogiej ''ostwa'' ‘domy’, ale w liczbie zbiorowej ''ost(u)waiwenta'' ‘poszczególne domy’ (zob. {{odn|Pobożniak|1986|s=257|ref=nie}}).

</ref>.

== Przegląd języków ==

{| class="wikitable"
|+
!rowspan=2 |Klasyfikacja
!colspan=14 |Liczba wyróżnianych języków
!rowspan=2 |Suma
|-
![[Języki albańskie|alb.]]
![[Języki anatolijskie|anat.]]
![[Języki bałtyckie|bałt.]]
![[Języki celtyckie|celt.]]
![[Języki germańskie|germ.]]
![[Języki helleńskie|helleń.]]
![[Języki indoaryjskie|indoar.]]
![[Języki irańskie|irań.]]
![[Języki italskie|ital.]]
![[Języki nuristańskie|nurist.]]
![[Języki ormiańskie|orm.]]
![[Języki słowiańskie|słow.]]
![[Języki tocharskie|toch.]]
!''inne''
|- style="text-align:right"
|style="text-align:left" |[[Alfred F. Majewicz|A. Majewicz]] (1989)<ref>
{{Majewicz1989 |s = 21-39}}
</ref><ref group="uwaga">
Dane dotyczące publikacji Majewicza odnoszą się do wymienionych przez niego nazw, mają więc wartość orientacyjną. Sam autor podał jedynie ogólną liczbę ok. 280 [[etnolekt]]ów indoeuropejskich (zob. {{odn|Majewicz|1989|s=21|ref=nie}}), w tym [[Języki kreolskie|kreole]] i [[Języki pidżynowe|pidżyny]] (w tabeli uwzględnione jako „inne”). Z językami [[Języki nuristańskie|nuristańskimi]] w jego klasyfikacji zostały powiązane [[Języki dardyjskie|dardyjskie]] – jako grupa ''dardyjsko-kafirska'' (''tamże'', s. 27-28), natomiast z [[Języki ormiańskie|ormiańskimi]] języki [[Język tracki|trackie]] – jako grupa ''[[Języki tracko-ormiańskie|trako-armeńska]]'' (''tamże'', s. 32).
</ref>
|1||8||8||10||23||4||40||50||42||23||8||19||2||42||280
|- style="text-align:right"
|style="text-align:left" |[[Merritt Ruhlen|M. Ruhlen]] (1991)<ref name=":024" />
|1||5||3||7||16||3||49||49||23||5||2||15||2||—||180
|- style="text-align:right"
|style="text-align:left" |E. Kausen (2010)<ref name=":037" />
|1||8||4||12||17||1||122||60||22||6||1||21||2||7||284
|- style="text-align:right"
|style="text-align:left" |''[[Glottolog]] 5.1'' (2024)<ref name=":004" /><ref group="uwaga">
W klasyfikacji ''Glottolog'' wymarły język [[Język frygijski|frygijski]] został powiązany z [[Języki helleńskie|helleńskimi]] – jako gałąź ''grecko-frygijska''. Natomiast wymarły [[Język pruski|(staro)pruski]] sklasyfikowano jako odrębny w ramach podrodziny [[Języki bałtosłowiańskie|bałtosłowiańskiej]], czyli ''de facto'' jako osobną indoeuropejską grupę językową. W tabeli policzony jako „inne”.
</ref>
|4||10||2||15||106||13||220||96||86||5||3||20||2||4||586
|- style="text-align:right"
|style="text-align:left" |''[[Ethnologue]] 28'' (2025)<ref name=":008" /><ref group="uwaga">
W klasyfikacji ''Ethnologue'' wymarłe grupy [[Języki anatolijskie|anatolijską]] i [[Języki tocharskie|tocharską]] całkowicie pominięto. Natomiast język badeszi został wyodrębniony w podrodzinie [[Języki indoirańskie|indoirańskiej]] jako bliżej niesklasyfikowany. W tabeli policzony jako „inne”.
</ref>
|4||—||7||6||49||6||221||84||45||6||2||24||—||1||455
|}

=== Języki najczęściej używane ===

{{Główny artykuł|Lista najczęściej używanych języków świata}}

Liczba osób posługujących się poszczególnymi językami rodziny jest trudna do sprecyzowania. Piętnaście – pod względem łącznej liczby mówiących – najczęściej używanych w pierwszej połowie lat 20. XXI w. języków indoeuropejskich (z pominięciem języków typu [[Języki kreolskie|kreolskiego]]) przedstawiono w poniższej tabeli. Zawarte w niej dane opublikowane zostały w ''[[Ethnologue]]'' w 2025 r.<ref name=":053" />

{| class="wikitable sortable"
|+
!class="unsortable ordinal" rowspan=2 |Lp.
!class="unsortable" rowspan=2 |Język
indoeuropejski
!rowspan=2 |Grupa
językowa
!colspan=2 |Liczba mówiących
|-
![[Język ojczysty|rodzima]]!!łączna
|-
|{{L|1}}||[[Język angielski|angielski]]||[[Języki germańskie|germańska]]
|{{L|390}}
|data-sort-value="1500" style="text-align:right" |~1500
|-
|{{L|2}}||[[Język hindi|hindi]]||[[Języki indoaryjskie|indoaryjska]]
|{{L|345}}||{{L|609,1}}
|-
|{{L|3}}||[[Język hiszpański|hiszpański]]||[[Języki romańskie|romańska]]
|{{L|484}}||{{L|558,5}}
|-
|{{L|4}}||[[Język francuski|francuski]]||[[Języki romańskie|romańska]]
|{{L|74}}||{{L|311,9}}
|-
|{{L|5}}||[[Język bengalski|bengalski]]||[[Języki indoaryjskie|indoaryjska]]
|{{L|242}}||{{L|284,3}}
|-
|{{L|6}}||[[Język portugalski|portugalski]]||[[Języki romańskie|romańska]]
|{{L|250}}||{{L|266,6}}
|-
|{{L|7}}||[[Język rosyjski|rosyjski]]||[[Języki słowiańskie|słowiańska]]
|{{L|145}}||{{L|253,4}}
|-
|{{L|8}}||[[Język urdu|urdu]]||[[Języki indoaryjskie|indoaryjska]]
|{{L|78}}||{{L|246,0}}
|-
|{{L|9}}||[[Język niemiecki|niemiecki]] (standardowy<ref group="uwaga">
Wyłącznie standardowa odmiana niemieckiego. Pozostałe jego odmiany (np. [[Dialekt bawarski|bawarska]]) są w niniejszej klasyfikacji traktowane jako odrębne języki.
</ref>)||[[Języki germańskie|germańska]]
|{{L|76}}||{{L|134,0}}
|-
|{{L|10}}||[[Język marathi|marathi]]||[[Języki indoaryjskie|indoaryjska]]
|{{L|83}}||{{L|99,3}}
|-
|{{L|11}}||[[Język zachodniopendżabski|zachodniopendżabski]]||[[Języki indoaryjskie|indoaryjska]]
|data-sort-value="&0" style="text-align:right" |? <ref group="uwaga">
''Ethnologue'' nie podaje liczby rodzimych użytkowników zachodniopendżabskiego.
</ref>
|{{L|90,3}}
|-
|{{L|12}}||[[Język perski|perski]] (irański<ref group="uwaga">
Wyłącznie irańska odmiana perskiego. Pozostałe jego odmiany ([[Język dari|dari]], [[Język tadżycki|tadżycka]] i in.) są w niniejszej klasyfikacji traktowane jako odrębne języki.
</ref>)||[[Języki irańskie|irańska]]
|{{L|65}}||{{L|82,6}}
|-
|{{L|13}}||[[Język włoski|włoski]]||[[Języki romańskie|romańska]]
|{{L|63}}||{{L|66,2}}
|-
|{{L|14}}||[[Język gudźarati|gudźarati]]||[[Języki indoaryjskie|indoaryjska]]
|{{L|58}}||{{L|62,5}}
|-
|{{L|15}}||[[Język bhodźpuri|bhodźpuri]]||[[Języki indoaryjskie|indoaryjska]]
|data-sort-value="&1" style="text-align:right" |>52<ref group="uwaga">
Liczba rodzimych użytkowników bhodźpuri jest bliska całkowitej liczbie mówiących tym językiem – jako językiem obcym posługuje się nim, zgodnie ze źródłem, mniej niż milion osób. Zapis tego typu zastosowano, aby uniknąć sytuacji, w której liczba użytkowników rodzimych po zaokrągleniu przekracza podaną w tabeli ich liczbę łączną.
</ref>
|{{L|52,7}}
|- class="sortbottom"
!colspan=3 |
!colspan=2 style="font-weight:normal" |{{Small|''(w milionach)''}}
|}

Do pozostałych indoeuropejskich języków (w tym kreoli, zapisanych niżej [[Kursywa|kursywą]]), z których każdym mówi łącznie co najmniej 10 mln osób, zgodnie z tym samym źródłem należą<ref name=":053" />:

{{Układ wielokolumnowy |szerokość = 19em |liczba = 3 |skurcz = 1 |
* ''[[pidżyn nigeryjski]] – 120,7'';
* [[Język polski|polski]] – 45,3;
* [[Język orija|orija]] – 39,5;
* [[Język ukraiński|ukraiński]] – 39,0;
* [[Język sindhi|sindhi]] – 36,9;
* [[Język pendżabski|(wschodnio)pendżabski]] – 36,5;
* [[Język dari|dari]] – 33,4;
* [[Język nepalski|nepalski]] – 33,1;
* [[Język paszto|paszto]] północny – 27,2;
* [[Język saraiki|saraiki]] – 25,6;
* [[Język niderlandzki|niderlandzki]] – 25,4;
* [[Język rumuński|rumuński]] – 23,7;
* [[Język asamski|asamski]] – 23,6;
* paszto południowy – 21,7;
* [[Język magadhi|magadhi]] – 21,0;
* [[Język syngaleski|syngaleski]] – 20,2;
* [[Język afrikaans|afrikaans]] – 18,1;
* [[Język maithili|maithili]] – 17,6;
* [[Język kurmandżi|północnokurdyjski]] – 17,2;
* [[Język ćhattisgarhi|ćhattisgarhi]] – 16,3;
* [[Dialekt bawarski|bawarski]] – 13,7;
* ''[[Język kreolski haitański|kreolski haitański]] – 13,7'';
* [[Język grecki|grecki]] – 13,3;
* [[Język szwedzki|szwedzki]] – 13,3;
* [[Język chatgaya|chatgaya]] – 13,0;
* [[dakhini]] – 12,8;
* [[Język czeski|czeski]] – 12,5;
* sadri – 12,1;
* ''[[Język kamtok|pidżyn kameruński]] – 12,0'';
* sylheti – 11,5;
* rangpuri – 10,8;
* [[Język tadżycki|tadżycki]] – 10,6.
}}

Według szacunków Jamesa Clacksona co najmniej siedemdziesiąt indoeuropejskich [[etnolekt]]ów miało w 2003 r. milion lub więcej [[Język ojczysty|rodzimych]] użytkowników<ref>

{{Cytuj |autor = James Clackson |tytuł = Indo-European Linguistics. An Introduction |url = https://caio.ueberalles.net/Indo-European-Linguistics-Introduction/Indo-European%20Linguistics%20-%20James%20Clackson.pdf |miejsce = Cambridge–Nowy Jork |wydawca = [[Cambridge University Press]] |data = 2007 |s = 2 |isbn = 978-0-511-36609-3 |język = en}}

</ref>, natomiast Ernst Kausen w r. 2010 wymienił ich (łącznie z [[makrojęzyk]]ami) dziewięćdziesiąt<ref>

{{Cytuj |autor = Ernst G. Kausen |tytuł = Indogermanisch. Vollständige Klassifikation mit Sprecherzahlen |url = https://homepages.thm.de/kausen/klassifikationen/Indogermanisch.doc |opublikowany = [[Technische Hochschule Mittelhessen]] |data = 2010 |s = 4-23 |data dostępu = 2025-05-01 |archiwum = https://web.archive.org/web/20220525014721/https://homepages.thm.de/kausen/klassifikationen/Indogermanisch.doc |zarchiwizowano = 2022-05-25 |język = de |dostęp = o |kropka = ''plik DOC''}}

</ref>.

=== Języki urzędowe ===

{{Główny artykuł|Języki urzędowe państw świata}}

Co najmniej jeden indoeuropejski język jest [[Język urzędowy|językiem urzędowym]] w większości [[Lista państw świata|krajów świata]]<ref name=":006" />. Poniższa lista języków o takim statusie została oparta na ''Urzędowym wykazie nazw państw i terytoriów niesamodzielnych'' z 2023 r.<ref group="uwaga">

Nazwy języków oraz ich odmian zostały podane zgodnie z cytowanym źródłem.

</ref>

[[Plik:Indo-European distribution.png|thumb|300px
|alt=Mapa. Świat. Granice państw. Kraje w dwóch odcieniach niebieskiego
|[[Lista państw świata|Kraje]], w których indoeuropejski język jest [[Język urzędowy|językiem urzędowym]]
{{Układ wielokolumnowy |szerokość = 10em |liczba = 2 |
 {{Legenda|#0026FF|język główny}}
 {{Legenda|#0094FF|język dodatkowy}}
}}
]]
Języki indoeuropejskie urzędowe w co najmniej jednym kraju<ref name=":006" />:

* [[Język angielski|angielski]] – 58 krajów i 46 [[Terytorium zależne|terytoriów]];
* [[Język francuski|francuski]] – 29 krajów i 15 terytoriów;
* [[Język hiszpański|hiszpański]] – 20 krajów i terytorium [[Portoryko]];
* [[Język portugalski|portugalski]] – 9 krajów;
* [[Język niemiecki|niemiecki]] – 6 krajów;
* [[Język rosyjski|rosyjski]], [[Język włoski|włoski]] – po 4 kraje;
* niderlandzki – 3 kraje i 6 terytoriów;
* [[Język serbski|serbski]] – 3 kraje;
* [[Język albański|albański]], [[Język chorwacki|chorwacki]], grecki, rumuński, szwedzki – po 2 kraje;
* [[Język duński|duński]] – 1 kraj i terytorium [[Wyspy Owcze|Wysp Owczych]];
* [[Język afrikaans|afrykanerski]], [[Język bengalski|bengalski]], [[Język białoruski|białoruski]], [[Język bośniacki|bośniacki]], [[Język bułgarski|bułgarski]], [[Język czarnogórski|czarnogórski]], czeski, dari, [[Język hindi|hindi]], [[hindi fidżyjskie]], [[Język irlandzki|irlandzki]], [[Język islandzki|islandzki]], [[Język kataloński|kataloński]], [[Język kurdyjski|kurdyjski]], [[Język litewski|litewski]], [[Język luksemburski|luksemburski]], [[Łacina|łaciński]], [[Język łotewski|łotewski]], [[Język macedoński|macedoński]], nepalski, norweski [[bokmål]], norweski [[nynorsk]], [[Język ormiański|ormiański]], paszto, [[Język perski|perski]], polski, [[Języki retoromańskie|retoromański]], [[Język słowacki|słowacki]], [[Język słoweński|słoweński]], syngaleski, [[Język tadżycki|tadżycki]], ukraiński, [[Język urdu|urdu]] – po 1 kraju.

Wyłącznie na terytoriach zależnych urzędowymi językami są<ref>

{{Cytuj |tytuł = Urzędowy wykaz nazw państw i terytoriów niesamodzielnych |url = https://www.gov.pl/web/ksng/Urzedowy-wykaz-nazw-panstw-i-terytoriow-niesamodzielnych |inni = Andrzej Czerny, Maciej Zych (oprac.) |wydanie = 7 |miejsce = Warszawa |wydawca = [[Główny Urząd Geodezji i Kartografii]] |data = 2023 |s = 45-59 |isbn = 978-83-254-2594-4 |dostęp = o}}

</ref>:

* [[Język norweski|norweski]] (ogólnie<ref group="uwaga" name=":028" />) – 5 terytoriów ([[Jan Mayen]], [[Svalbard]], [[Wyspa Bouveta]], [[Wyspa Piotra I]] i [[Ziemia Królowej Maud]]);
* [[Język farerski|farerski]], [[Język manx|manx]] – po 1 terytorium (kolejno Wyspy Owcze i [[Wyspa Man]]).

Listę uzupełniają języki kreolskie<ref>

{{Cytuj |tytuł = Urzędowy wykaz nazw państw i terytoriów niesamodzielnych |url = https://www.gov.pl/web/ksng/Urzedowy-wykaz-nazw-panstw-i-terytoriow-niesamodzielnych |inni = Andrzej Czerny, Maciej Zych (oprac.) |wydanie = 7 |miejsce = Warszawa |wydawca = [[Główny Urząd Geodezji i Kartografii]] |data = 2023 |s = s. ''kolejno:'' 41, 14, 34, 45-47, 53, 30-31 |isbn = 978-83-254-2594-4 |dostęp = o}}

</ref>:

* [[Język bislama|bislama]] – na [[Vanuatu]];
* kreolski haitański – na [[Haiti]];
* [[Język kreolski seszelski|kreolski seszelski]] – na [[Seszele|Seszelach]];
* [[Język papiamento|papiamento]] – na terytoriach [[Aruba|Aruby]], [[Bonaire]] i [[Curaçao]];
* [[Język pitkarnyjski|norfolski]] – na terytorium [[Norfolk (terytorium)|Norfolku]];
* [[Język tok pisin|tok pisin]] – w [[Papua-Nowa Gwinea|Papui-Nowej Gwinei]].

Oprócz tego niektóre języki rodziny są też oficjalnymi językami dużych [[Organizacja międzynarodowa|międzynarodowych organizacji]], m.in.:

* [[Organizacja Narodów Zjednoczonych|Organizacji Narodów Zjednoczonych]] – angielski, francuski, hiszpański i rosyjski (4 z 6 języków)<ref>

{{Cytuj |tytuł = Języki |url = https://www.unic.un.org.pl/poznaj_onz/jezyki.php |opublikowany = Ośrodek informacji ONZ w Warszawie |data = 2013-08 |data dostępu = 2025-05-01 |archiwum = https://web.archive.org/web/20210912201453/https://www.unic.un.org.pl/poznaj_onz/jezyki.php |zarchiwizowano = 2021-09-12 |dostęp = o}}

</ref>;
* [[Unia Europejska|Unii Europejskiej]] – angielski, bułgarski, chorwacki, czeski, duński, francuski, grecki, hiszpański, irlandzki, litewski, łotewski, niderlandzki, niemiecki, polski, portugalski, rumuński, słowacki, słoweński, szwedzki i włoski (20 z 24 języków)<ref>

{{Cytuj |tytuł = Języki |url = https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/languages_pl |praca = Portal Unii Europejskiej |opublikowany = [[Unia Europejska]] |data dostępu = 2025-05-01 |archiwum = https://web.archive.org/web/20231231161216/https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/languages_pl |zarchiwizowano = 2023-12-31 |dostęp = o}}

</ref>.

== Charakterystyka ==

=== Morfologia i składnia ===

[[Plik:Języki indoaryjskie.png|thumb|300px
|alt=Mapa. Subkontynent indyjski. Granice państw. Różnokolorowe obszary z podpisami
|Rozmieszczenie wybranych języków [[Języki indoaryjskie|indoaryjskich]]
]]
Języki indoeuropejskie są, z niewielkimi wyjątkami, językami [[Języki fleksyjne|fleksyjnymi]]<ref name=":064">

{{Milewski2004 |s = 177}}

</ref>. [[Wyraz]]y podlegające [[Fleksja|odmianie]] składają się z [[Temat wyrazu|tematu wyrazowego]], który niesie znaczenie ogólne, oraz – najczęściej – pojedynczej [[Końcówka fleksyjna|końcówki fleksyjnej]], która kumuluje w sobie różne funkcje. Fleksyjność jest typowa dla rodziny indoeuropejskiej – poza nią występuje rzadko<ref name=":064" />. Najbardziej rozbudowaną [[Deklinacja (językoznawstwo)|deklinację]] mają języki [[Języki bałtosłowiańskie|bałtosłowiańskie]], starsze [[Języki indoirańskie|indoirańskie]], a ponadto dawne [[Język celtyberyjski|celtyberyjski]], [[Łacina|łaciński]] i [[Język mykeński|mykeński]]<ref>

{{Bednarczuk1986 |autor = [[Leszek Bednarczuk]] |rozdział = Wprowadzenie |s = 29}}

</ref>. W części pozostałych uległa ona znacznemu uproszczeniu, w szczególności we współczesnych [[Języki celtyckie|celtyckich]], [[Języki germańskie|germańskich]], [[Języki romańskie|romańskich]] czy wielu indoirańskich<ref name=":065">

{{Cytuj |autor = Kiriłł W. Babajew |tytuł = Structural Variability of Indo-European Morphology |url = https://tied.verbix.com/archive/sinus.html |praca = The Indo-European Database |opublikowany = Verbix |data = 2024-10-05 |data dostępu = 2025-05-01 |archiwum = https://archive.is/SOR8i |zarchiwizowano = 2024-10-28 |język = en |dostęp = o |kropka = ''treść datowana przez autora na czerwiec 2000''}}

</ref>. W dużej liczbie języków tej ostatniej gałęzi (prawdopodobnie wskutek obcych wpływów<ref name=":066">

{{Bednarczuk1986 |autor = [[Leszek Bednarczuk]] |rozdział = Wprowadzenie |s = 47-48}}

</ref>) wykształcił się nowy, [[Aglutynacyjność|aglutynacyjny]] typ odmiany przez [[Przypadek|przypadki]]<ref>

{{Cytuj |autor = Leonid Kulikow |rozdział = Indo-Iranian |redaktor = [[Mate Kapović]] |tytuł = The Indo-European Languages |archiwum = https://archive.org/details/MateKapoviTheIndoEuropeanLanguages |wydanie = 2 |miejsce = Londyn–Nowy Jork |wydawca = [[Routledge]] |data = 2017 |s = 210-211 |isbn = 978-1-315-67855-9 |język = en}}

</ref>.

[[Plik:IranianLanguagesPL.png|thumb|300px
|alt=Mapa. Azja Zachodnia. Iran w centrum. Granice państw. Różnokolorowe obszary z podpisami
|Rozmieszczenie wybranych języków grupy [[Języki irańskie|irańskiej]]
]]
W większości języki rodziny indoeuropejskiej należą do języków [[Języki syntetyczne|syntetycznych]]<ref name=":067">

{{Cytuj |autor = Jonathan T. Manker |tytuł = Morphological Typology |url = https://linguistics.berkeley.edu/~jtmanker/Morphological%20Typology%20-%20Spring%202016%20-%20Ling%20100%20Guest%20Lecture.pdf |opublikowany = [[Uniwersytet Kalifornijski w Berkeley|University of California, Berkeley]] |data = 2016-02-26 |s = 33 |data dostępu = 2022-08-31 |archiwum = https://web.archive.org/web/20220602170053/https://linguistics.berkeley.edu/~jtmanker/Morphological%20Typology%20-%20Spring%202016%20-%20Ling%20100%20Guest%20Lecture.pdf |zarchiwizowano = 2022-06-02 |język = en |dostęp = o |kropka = ''oryginalny adres wygasł''}}

</ref>, czyli takich, w których przeważają jednowyrazowe formy gramatyczne, tworzone za pomocą różnych [[Przyrostek|przyrostków]] i [[Przedrostek|przedrostków]]<ref>

{{Cytuj |autor = Jonathan T. Manker |tytuł = Morphological Typology |url = https://linguistics.berkeley.edu/~jtmanker/Morphological%20Typology%20-%20Spring%202016%20-%20Ling%20100%20Guest%20Lecture.pdf |opublikowany = [[Uniwersytet Kalifornijski w Berkeley|University of California, Berkeley]] |data = 2016-02-26 |s = 12-18 |data dostępu = 2022-08-31 |archiwum = https://web.archive.org/web/20220602170053/https://linguistics.berkeley.edu/~jtmanker/Morphological%20Typology%20-%20Spring%202016%20-%20Ling%20100%20Guest%20Lecture.pdf |zarchiwizowano = 2022-06-02 |język = en |dostęp = o |kropka = ''oryginalny adres wygasł''}}

</ref>. Mniejsza część z kolei to języki [[Języki analityczne|analityczne]]<ref name=":067" />, charakteryzujące się występowaniem licznych form wielowyrazowych, w których gramatyczną funkcję pełnią słowa posiłkowe – np. [[Czasownik posiłkowy|niektóre czasowniki]], [[Przyimek|przyimki]] czy [[Przysłówek|przysłówki]]<ref>

{{Polański1999 |autor = Marian Jurkowski |tytuł = Języki analityczne |s = 274}}

</ref>. W praktyce jest to jednak skala ciągła<ref>

{{Majewicz1989 |s = 207}}

</ref>, gdyż w poszczególnych językach często pojawiają się oba typy form<ref>

{{Cytuj |autor = Jonathan T. Manker |tytuł = Morphological Typology |url = https://linguistics.berkeley.edu/~jtmanker/Morphological%20Typology%20-%20Spring%202016%20-%20Ling%20100%20Guest%20Lecture.pdf |opublikowany = [[Uniwersytet Kalifornijski w Berkeley|University of California, Berkeley]] |data = 2016-02-26 |s = 19 |data dostępu = 2022-08-31 |archiwum = https://web.archive.org/web/20220602170053/https://linguistics.berkeley.edu/~jtmanker/Morphological%20Typology%20-%20Spring%202016%20-%20Ling%20100%20Guest%20Lecture.pdf |zarchiwizowano = 2022-06-02 |język = en |dostęp = o |kropka = ''oryginalny adres wygasł''}}

</ref>. Silnie syntetyczny jest m.in. [[Język litewski|litewski]], a jeszcze bardziej starożytny [[Sanskryt wedyjski|wedyjski]]; najbardziej analityczną strukturę mają zaś [[Język afrikaans|afrikaans]] i [[Język bengalski|bengalski]]<ref name=":065" />. Analityczne cechy przeważają też w [[Język angielski|angielskim]], [[Język duński|duńskim]], [[Język francuski|francuskim]], [[Język hindi|hindi]], [[Język perski|perskim]] czy [[Język włoski|włoskim]]<ref>

{{Cytuj |autor = Regina Venckutė |tytuł = Analitinės kalbos |url = https://www.vle.lt/straipsnis/analitines-kalbos/ |praca = [[Visuotinė lietuvių enciklopedija]] |opublikowany = [[Mokslo ir enciklopedijų leidybos centras]] |data dostępu = 2025-05-01 |archiwum = https://archive.is/ztExS |zarchiwizowano = 2024-10-28 |język = lt |dostęp = o}}

</ref>, a także w [[Język bułgarski|bułgarskim]] i [[Język macedoński|macedońskim]]<ref>

{{Cytuj |autor r = Oleg Poljakow |rozdział = The dialectology of Slavic |redaktor = Jared S. Klein; Brian D. Joseph; Matthias A. Fritz |tytuł = Handbook of Comparative and Historical Indo-European Linguistics |url = https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/9783110542431/html |wolumin = 3 |miejsce = Berlin–Boston |wydawca = [[Walter de Gruyter|De Gruyter Mouton]] |data = 2018 |s = 1598 |isbn = 978-3-11-054243-1 |język = en |dostęp = z}}

</ref>.

{|
|- style="vertical-align:top"
|{{Pad|1em}}{{Mkap|polski}}|| –
|„profesor'''-owi'''”, „mieszka'''-ł-a-by'''” (syntet.), ale „będzie się uczyć” (analit.)
|- style="vertical-align:top"
|{{Pad|1em}}{{Mkap|angielski}}|| –
|''with a pen'' ‘długopisem’, ''I will come'' ‘przyjdę’ (analit.), ale ''sing'''-s''''' ‘śpiewa’ (syntet.)
|}

Pod względem [[Stosunki morfosyntaktyczne|stosunków morfosyntaktycznych]] języki indoeuropejskie należą zasadniczo do [[Język nominatywno-akuzatywny|nominatywno-akuzatywnych]] – [[Podmiot (językoznawstwo)|podmiot]] zdania zarówno [[Czasownik przechodni|przechodniego]], jak i [[Czasownik nieprzechodni|nieprzechodniego]] jest z reguły wyrażany [[Mianownik (przypadek)|mianownikiem]], a [[dopełnienie bliższe]] za pomocą [[biernik]]a<ref>

{{Milewski2004 |s = 182}}

</ref>. Wyjątkiem są te, w których – w wyniku kontaktów z innymi rodzinami<ref name=":066" /> – występują pewne konstrukcje ergatywne (podmiot zdań przechodnich przyjmuje wówczas formę przypadka zwanego [[ergatyw]]em, a podmiot nieprzechodnich oraz dopełnienie – [[absolutyw]]u<ref>
{{Polański1999 |autor = [[Kazimierz Polański]] |tytuł = Ergativus (agentivus) |s = 145}}

</ref>). Należą do nich przede wszystkim niektóre języki indoirańskie, np. hindi, [[Język urdu|urdu]], [[Język marathi|marathi]], większość [[Języki dardyjskie|dardyjskich]] i [[Języki nuristańskie|nuristańskich]], [[Język paszto|paszto]] czy [[Język pahlawi|średnioperski]]<ref>

{{Cytuj |autor = *Różni autorzy |redaktor = [[Keith Brown]]; Sarah Ogilvie |tytuł = Concise Encyclopedia of Languages of the World |archiwum = https://archive.org/details/concise-encyclopedia-of-languages-of-the-world |miejsce = Oksford |wydawca = [[Elsevier]] |data = 2009 |s = s. ''kolejno:'' 496, 1134, 704, 284, 788, 848, 541 |isbn = 978-0-08-087774-7 |język = en}}

</ref>; quasi-ergatywna konstrukcja istniała też w języku [[Język hetycki|hetyckim]]<ref>

{{Cytuj |autor r = James G. Macqueen |rozdział = Hittite |redaktor = [[Keith Brown]]; Sarah Ogilvie |tytuł = Concise Encyclopedia of Languages of the World |archiwum = https://archive.org/details/concise-encyclopedia-of-languages-of-the-world|miejsce = Oksford |wydawca = [[Elsevier]] |data = 2009 |s = 502 |isbn = 978-0-08-087774-7 |język = en}}

</ref>.

{|
|- style="vertical-align:top"
|{{Pad|1em}}{{Mkap|polski}}|| –
|„'''Chłopiec''' mówi” (nieprzech.) i „'''Chłopiec''' uderzył psa” (przech. – mianownik)
|- style="vertical-align:top"
|{{Pad|1em}}{{Mkap|hindi}}|| –
|'''''Laṛkā''' bolta hai'' (nieprzech.), ale '''''Laṛke-ne''' kuttā mārā hai''<ref group="uwaga">
Orzeczenie (''mārā hai'' ‘uderzył’) znajduje się na końcu zdania.
</ref> (przech. – ergatyw) [j.w.]
|}

Typowymi [[Szyk wyrazów|szykami zdania]] w językach rodziny indoeuropejskiej są te, w których na początku występuje podmiot: [[SVO (Subject Verb Object)|SVO]] (podmiot—orzeczenie—dopełnienie) i [[SOV (Subject Object Verb)|SOV]] (podmiot—dopełnienie—orzeczenie)<ref name=":047" />. Podział między nimi ma w dużej mierze geograficzny charakter: szyku SVO, z [[Dopełnienie (językoznawstwo)|dopełnieniem]] na końcu, używają prawie wszystkie nowożytne języki indoeuropejskie w [[Europa|Europie]], z kolei szyk SOV, w którym [[zdanie]] kończy się [[Orzeczenie (językoznawstwo)|orzeczeniem]], jest typowy dla języków rodziny z terenów [[Azja|Azji]]<ref name=":068">

{{Cytuj |redaktor = Gerd Carling |tytuł = Mouton Atlas of Languages and Cultures |url = https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/9783110367416/html |wolumin = 1 |miejsce = Berlin–Boston |wydawca = [[Walter de Gruyter|De Gruyter Mouton]] |data = 2019 |s = 128-129 |isbn = 978-3-11-036741-6 |język = en |dostęp = z}}

</ref>. Językiem SOV była ponadto łacina<ref name=":047" />; oba zaś są równorzędne w [[Język ormiański|ormiańskim]]<ref name=":068" />. Specyficzny wariant [[Szyk V2|V2]] – w którym orzeczenie znajduje się na drugim miejscu niezależnie od tego, która [[część mowy]] jest pierwsza – dominuje w językach germańskich (z wyjątkiem angielskiego), a także w [[Język bretoński|bretońskim]] i [[Język kaszmirski|kaszmirskim]]<ref name=":068" />. Natomiast zupełnie inny typ, [[VSO]] (orzeczenie—podmiot—dopełnienie), charakteryzuje większość współczesnych języków grupy celtyckiej (wymarły [[Język galijski|galijski]] należał do kategorii SVO)<ref name=":047" />.

{|
|- style="vertical-align:top"
|{{Pad|1em}}{{Mkap|polski}}|| – ||szyk SVO: „Marek czyta książkę”
|- style="vertical-align:top"
|{{Pad|1em}}{{Mkap|łacina}}|| – ||szyk SOV: ''Marcus librum legit'' = „Marek książkę czyta”
|- style="vertical-align:top"
|{{Pad|1em}}{{Mkap|irlandzki}}|| – ||szyk VSO: ''Léann Marcus an leabhar'' = „Czyta Marek książkę”
|}

Niemniej jednak w rozmaitych językach indoeuropejskich, zwanych przypadkowymi, stosunki [[Syntaktyka (językoznawstwo)|składniowe]] realizowane są za pomocą form wyrazowych (np. odpowiednimi przypadkami czy miejscem [[Akcent wyrazowy|akcentu]]), zatem szyk zdania nie pełni w nich aż tak dużej roli i w sporym zakresie jest ruchomy<ref>

{{Milewski2004 |s = 180-181}}

</ref>. Jedynie w językach [[Języki pozycyjne|pozycyjnych]], gdzie o sensie wypowiedzi decyduje pozycja wyrazów w zdaniu, zmiana szyku jest bardzo mocno ograniczona – w szczególności, gdy chodzi o kolejność podmiotu i dopełnienia bliższego (zamiana miejscami powoduje zmianę znaczenia na przeciwne). Językami tego typu są np. angielski i francuski<ref>

{{Milewski2004 |s = 179-180}}

</ref>.

{|
|- style="vertical-align:top"
|{{Pad|1em}}{{Mkap|polski}}|| –
|szyk ruchomy: „Dziewczynka zjadła pomarańczę” lub „Pomarańczę zjadła dziewczynka”
|- style="vertical-align:top"
|{{Pad|1em}}{{Mkap|albański}}|| –
|szyk ruchomy: ''Vajza i hëngri portokallin'' lub ''Portokallin i hëngri vajza'' [j.w.]
|- style="vertical-align:top"
|{{Pad|1em}}{{Mkap|francuski}}|| –
|szyk stały: ''La fille a mangé l'orange'' [j.w.], ale ''L'orange a mangé la fille'' = „Pomarańcza zjadła dziewczynkę"
|}

Do ogólnych tendencji rozwojowych rodziny indoeuropejskiej należą m.in. ograniczanie syntetycznej [[Fleksja|fleksji]] (zwłaszcza odmiany przez przypadki) na rzecz konstrukcji analitycznych (a w konsekwencji rozwój przyimków i [[rodzajnik]]ów), upraszczanie kategorii [[Rodzaj gramatyczny|rodzaju]] (przede wszystkim zanik rodzaju nijakiego), zmniejszanie się roli przyrostków i wzrost znaczenia przedrostków czy zamiana form nieregularnych na regularne<ref name=":069">

{{Bednarczuk1986 |autor = [[Leszek Bednarczuk]] |rozdział = Wprowadzenie |s = 47}}

</ref>. Skrajnie uproszczoną, jak na indoeuropejskie, [[Morfologia (językoznawstwo)|morfologię]] ma język afrikaans – nie tylko nie występują w nim [[Kategoria gramatyczna|gramatyczne kategorie]] rodzaju i przypadka, lecz także odmiana [[czasownik]]a przez [[Osoba (językoznawstwo)|osoby]] i [[Liczba (językoznawstwo)|liczby]]<ref name=":065" />. Ponadto w językach rodziny jest widoczna redukcja konstrukcji z użyciem [[Imiesłów|imiesłowów]] i [[bezokolicznik]]a na rzecz [[Hipotaksa|hipotaksy]] ([[Zdanie podrzędnie złożone|zdań podrzędnie złożonych]]) oraz utrwalanie się szyku zdania SVO wraz z tendencją do ograniczania jego ruchomości<ref name=":069" />.

=== Kategorie gramatyczne ===

[[Plik:Slavic languages map pl.png|thumb|300px
|alt=Mapa. Europa środkowa i wschodnia. Granice państw. Różnokolorowe obszary z podpisami
|Rozmieszczenie języków [[Języki słowiańskie|słowiańskich]] w [[Europa|Europie]]
]]
System kategorii gramatycznych rodziny indoeuropejskiej jest w dużej mierze pochodną struktury [[#Prajęzyk|jej prajęzyka]] – aczkolwiek wiele języków późniejszych zmniejszyło liczbę form morfologicznych. Z drugiej strony zaś wykształcały się nowe, nieistniejące wcześniej formy, jak np. odrębny [[czas przyszły]]<ref name=":070">

{{Cytuj |autor = [[Mate Kapović]] |rozdział = Proto-Indo-European Morphology |redaktor = Mate Kapović |tytuł = The Indo-European Languages |archiwum = https://archive.org/details/MateKapoviTheIndoEuropeanLanguages |wydanie = 2 |miejsce = Londyn–Nowy Jork |wydawca = [[Routledge]] |data = 2017 |s = 61 |isbn = 978-1-315-67855-9 |język = en}}

</ref>. Do kategorii odziedziczonych przez [[Imię (gramatyka)|nominalne części mowy]] należą zatem rodzaj, przypadek i liczba, natomiast przez czasowniki – liczba, osoba, [[Strona (językoznawstwo)|strona]], [[Czas (językoznawstwo)|czas]], [[Aspekt (językoznawstwo)|aspekt]] i [[Tryb (językoznawstwo)|tryb]]<ref>

{{Cytuj |autor = [[Mate Kapović]] |rozdział = Proto-Indo-European Morphology |redaktor = Mate Kapović |tytuł = The Indo-European Languages |archiwum = https://archive.org/details/MateKapoviTheIndoEuropeanLanguages |wydanie = 2 |miejsce = Londyn–Nowy Jork |wydawca = [[Routledge]] |data = 2017 |s = s. 62 ''(nominalne)'', 91-92 ''(czasowniki)'' |isbn = 978-1-315-67855-9 |język = en}}

</ref>.

[[Plik:Rom-min.png|thumb|300px
|alt=Mapa. Europa Zachodnia i Południowa. Granice państw. Różnokolorowe obszary
|Rozmieszczenie głównych języków [[Języki romańskie|romańskich]] w Europie
]]
Indoeuropejska kategoria rodzaju obejmuje rodzaj męski, żeński i nijaki (z wyjątkiem grupy [[Języki anatolijskie|anatolijskiej]], w której istniał wyłącznie rodzaj żywotny i nieżywotny)<ref name=":071">

{{Cytuj |autor = [[Mate Kapović]] |rozdział = Proto-Indo-European Morphology |redaktor = Mate Kapović |tytuł = The Indo-European Languages |archiwum = https://archive.org/details/MateKapoviTheIndoEuropeanLanguages |wydanie = 2 |miejsce = Londyn–Nowy Jork |wydawca = [[Routledge]] |data = 2017 |s = 62 |isbn = 978-1-315-67855-9 |język = en}}

</ref>. Wszystkie trzy zostały zachowane m.in. w językach [[Języki słowiańskie|słowiańskich]], [[Języki zachodnio-północnogermańskie|zachodnioskandynawskich]], a także w [[Język niemiecki|niemieckim]], [[Język grecki|greckim]], [[Język gudźarati|gudźarati]] czy marathi<ref name=":072">

{{Cytuj |redaktor = Gerd Carling |tytuł = Mouton Atlas of Languages and Cultures |url = https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/9783110367416/html |wolumin = 1 |miejsce = Berlin–Boston |wydawca = [[Walter de Gruyter|De Gruyter Mouton]] |data = 2019 |s = 58-59 |isbn = 978-3-11-036741-6 |język = en |dostęp = z}}

</ref>. W innych z kolei ich liczba zredukowana została do dwóch: bez nijakiego, jak w [[Języki zachodnioromańskie|zachodnioromańskich]], [[Języki wschodniobałtyckie|wschodniobałtyckich]], celtyckich, [[Język albański|albańskim]], [[Język kurmandżi|kurmandżi]] czy niektórych [[Języki indoaryjskie|indoaryjskich]] (m.in. hindi, urdu, [[Język pendżabski|pendżabskim]] i [[Język sindhi|sindhi]]) lub z nijakim i wspólnym (tzw. [[utrum]]), jak w duńskim, [[Język szwedzki|szwedzkim]] czy [[Język niderlandzki|niderlandzkim]]<ref name=":072" />. Rzadziej wśród indoeuropejskich zdarzają się języki bezrodzajowe – należą do nich afrikaans<ref name=":073">

{{Encyklopedia Britannica |autor = *Różni autorzy |tytuł = Afrikaans language |id = topic/Afrikaans-language |data = 2025-04-23 |data dostępu = 2025-05-01 |archiwum = https://web.archive.org/web/20250501030546/https://www.britannica.com/topic/Afrikaans-language |zarchiwizowano = 2025-05-01}}

</ref>, niektóre indoirańskie (m.in. [[Język beludżi|beludżi]], perski, [[Język szugnański|szugnański]], [[Język nepalski|nepalski]] i [[Język orija|orija]]), ormiański, a także angielski<ref name=":072" /> (w ostatnim rodzaj został ograniczony wyłącznie do [[Zaimek|zaimków]] osobowych<ref name=":074">

{{Polański1999 |autor = [[Stanisław Karolak]] |tytuł = Zaimek osobowy |s = 661}}

</ref>). Czasem pojawiają się dodatkowe podklasy tej kategorii, np. rodzaj męskożywotny w liczbie mnogiej [[Język polski|polskiego]] i [[Język rosyjski|rosyjskiego]]<ref name=":059" />.

[[Plik:Języki tocharskie.png|thumb|300px
|alt=Mapa. Ukształtowanie powierzchni. Zachodnie Chiny. Granice państw. Różnokolorowe obszary
|Rozmieszczenie wymarłych języków [[Języki tocharskie|tocharskich]] na terenach zachodnich [[Chiny (region)|Chin]] ([[Kotlina Kaszgarska]])
]]
Zróżnicowana w nowożytnych językach rodziny jest liczba gramatycznych przypadków: do siedmiu w bałtosłowiańskich (zachowane mianownik, [[Dopełniacz (przypadek)|dopełniacz]], [[Celownik (przypadek)|celownik]], biernik, [[narzędnik]], [[miejscownik]] i [[wołacz]]<ref>

{{Cytuj |autor = *Różni autorzy |redaktor = [[Mate Kapović]] |tytuł = The Indo-European Languages |archiwum = https://archive.org/details/MateKapoviTheIndoEuropeanLanguages |wydanie = 2 |miejsce = Londyn–Nowy Jork |wydawca = [[Routledge]] |data = 2017 |s = s. 499 ''(bałtyckie)'', 534 ''(słowiańskie)'' |isbn = 978-1-315-67855-9 |język = en}}

</ref>), do czterech w germańskich, a do trzech – w celtyckich<ref name=":065" />; po cztery zaś występują w albańskim<ref>

{{Cytuj |autor = Aleksander Rusakow |rozdział = Albanian |redaktor = [[Mate Kapović]] |tytuł = The Indo-European Languages |archiwum = https://archive.org/details/MateKapoviTheIndoEuropeanLanguages |wydanie = 2 |miejsce = Londyn–Nowy Jork |wydawca = [[Routledge]] |data = 2017 |s = 573 |isbn = 978-1-315-67855-9 |język = en}}

</ref> i [[Język nowogrecki|nowogreckim]]<ref>

{{Bednarczuk1986 |autor = Józef Reczek |rozdział = Język nowogrecki |s = 458}}

</ref>. Języki [[Języki nowoindoaryjskie|nowoindyjskie]] charakteryzują się zasadniczo dwoma przypadkami (niezależnym i [[Przypadek zależny|zależnym]])<ref>

{{Cytuj |autor = Leonid Kulikow |rozdział = Indo-Aryan |redaktor = [[Mate Kapović]] |tytuł = The Indo-European Languages |archiwum = https://archive.org/details/MateKapoviTheIndoEuropeanLanguages |wydanie = 2 |miejsce = Londyn–Nowy Jork |wydawca = [[Routledge]] |data = 2017 |s = 250 |isbn = 978-1-315-67855-9 |język = en}}

</ref>; nowoirańskie podobnie (z rzadka tylko trzema) – z wyjątkiem [[Język osetyjski|osetyjskiego]], który wtórnie wykształcił ich aż dziewięć<ref>

{{Bednarczuk1986 |autor = [[Wojciech Skalmowski]] |rozdział = Języki nowoirańskie |s = s. 164-165 ''(nowoirańskie)'', 200-201 ''(osetyjski)''}}

</ref>. Deklinacja zupełnie zanikła z kolei w afrikaans<ref name=":073" /> oraz w gałęzi [[Grupa wschodnia języków południowosłowiańskich|bułgarsko-macedońskiej]]<ref name=":060" />. Przypadki tworzone syntetycznie wyszły też z użycia w językach zachodnioromańskich<ref>

{{Cytuj |autor = James Clackson |tytuł = Indo-European Linguistics. An Introduction |url = https://caio.ueberalles.net/Indo-European-Linguistics-Introduction/Indo-European%20Linguistics%20-%20James%20Clackson.pdf |miejsce = Cambridge–Nowy Jork |wydawca = [[Cambridge University Press]] |data = 2007 |s = 91 |isbn = 978-0-511-36609-3 |język = en}}

</ref>, zamiast tego są formowane analitycznie poprzez odpowiednie przyimki<ref group="uwaga">

Jak np. w języku [[Język hiszpański|hiszpańskim]] (zob. {{odn|Perlin|1999|s=47-48|ref=nie}}).

</ref>. Ośmioma przypadkami (siedmioma [[Deklinacja w języku polskim|jak w polskim]] i dodatkowo [[ablatyw]]em) dysponował [[sanskryt]](†)<ref>

{{Bednarczuk1986 |autor = Tadeusz Pobożniak |rozdział = Języki indyjskie |s = 66}}

</ref>, natomiast wymarłe języki tocharskie [[Język tocharski A|A]] i [[Język tocharski B|B]] miały ich odpowiednio dziesięć i jedenaście<ref name=":063" />.

Kategoria [[Liczba (językoznawstwo)|liczby]] we współczesnych językach indoeuropejskich z reguły obejmuje dwie formy: [[Liczba pojedyncza|pojedynczą]] i [[Liczba mnoga|mnogą]]. Istniejąca dawniej (np. w wedyjskim, [[Język awestyjski|staroawestyjskim]]†, greckim czy [[Język staro-cerkiewno-słowiański|staro-cerkiewno-słowiańskim]]<ref>

{{Cytuj |autor = [[Mate Kapović]] |rozdział = Proto-Indo-European Morphology |redaktor = Mate Kapović |tytuł = The Indo-European Languages |archiwum = https://archive.org/details/MateKapoviTheIndoEuropeanLanguages |wydanie = 2 |miejsce = Londyn–Nowy Jork |wydawca = [[Routledge]] |data = 2017 |s = 66 |isbn = 978-1-315-67855-9 |język = en}}

</ref>) liczba [[Liczba podwójna|podwójna]] praktycznie uległa zanikowi – wyjątkiem są języki [[Języki łużyckie|łużyckie]] i [[Język słoweński|słoweński]]<ref name=":075">

{{Cytuj |autor = [[Petr Karlík]]; [[Radoslav Večerka]] |tytuł = ČÍSLO |url = https://www.czechency.org/slovnik/%C4%8C%C3%8DSLO |praca = [[Nový encyklopedický slovník češtiny]] |opublikowany = [[Uniwersytet Masaryka|Masarykova univerzita]] |data = 2017 |data dostępu = 2025-05-01 |archiwum = https://web.archive.org/web/20210710131200/https://www.czechency.org/slovnik/%C4%8C%C3%8DSLO |zarchiwizowano = 2021-07-10 |język = cs |dostęp = o}}

</ref>. W niektórych pozostałych można dostrzec ślady jej wcześniejszej obecności – jak np. w [[Język czeski|czeskim]]<ref name=":075" /> lub [[Język irlandzki|irlandzkim]]<ref>

{{Cytuj |autor = Aidan Doyle; [[Edmund Gussmann]] |tytuł = An Ghaeilge. Podręcznik języka irlandzkiego |wydanie = 2 |miejsce = Lublin |wydawca = Wydawnictwo Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego |data = 2005 |s = 126 |isbn = 83-7363-275-1}}

</ref>. Bardziej rozbudowany, pięcioliczbowy system – poszerzony o liczbę parzystą ''(paralis)'' i zbiorową ''(plurativus)'' – istniał w grupie języków [[Języki tocharskie|tocharskich]]<ref name=":063" />. Kategorię osoby zaś tworzą trzy powszechnie używane: pierwsza, druga i trzecia osoba gramatyczna<ref>

{{Cytuj |autor = *Różni autorzy |redaktor = [[Mate Kapović]] |tytuł = The Indo-European Languages |archiwum = https://archive.org/details/MateKapoviTheIndoEuropeanLanguages |wydanie = 2 |miejsce = Londyn–Nowy Jork |wydawca = [[Routledge]] |data = 2017 |s = s. ''m.in.:'' 184, 238, 277, 305, 336, 373, 441, 540, 585 |isbn = 978-1-315-67855-9 |język = en}}

</ref>. Pierwsza i druga osoba liczby mnogiej mają osobne [[Zaimek|zaimki]] męskie i żeńskie w hiszpańskim<ref name=":074" />, a pierwsza osoba liczby pojedynczej – w dawnym tocharskim A<ref>

{{Cytuj |autor = José M. Vallejo |tytuł = Glosario básico de lingüística indoeuropea |url = https://web-argitalpena.adm.ehu.es/pdf/UHPDF164856.pdf |miejsce = Bilbao |wydawca = [[Uniwersytet Kraju Basków|Universidad del País Vasco]] |data = 2016 |s = 106 |isbn = 978-84-9082-485-6 |język = es |dostęp = o
}}

</ref><ref group="uwaga">

Zaimek męski ''näs'' ‘ja [mężczyzna]’ oraz zaimek żeński ''ñuk'' ‘ja [kobieta]’ (zob. {{odn|Vallejo|2016|s=106|ref=nie}}).

</ref>. Natomiast w [[Języki kreolskie|kreolskim]] języku [[Język tok pisin|tok pisin]] istnieje rozróżnienie zaimków pierwszej osoby liczby mnogiej na [[Inclusivus|inkluzywny]] i [[Exclusivus|ekskluzywny]]<ref>

{{Cytuj |autor r = [[Suzanne Romaine]] |rozdział = Pidgins and Creoles |redaktor = [[Keith Brown]]; Sarah Ogilvie |tytuł = Concise Encyclopedia of Languages of the World |archiwum = https://archive.org/details/concise-encyclopedia-of-languages-of-the-world |miejsce = Oksford |wydawca = [[Elsevier]] |data = 2009 |s = 860 |isbn = 978-0-08-087774-7 |język = en |odn = {{odn/id|Romaine|2009}}}}

</ref><ref group="uwaga">

Zaimek inkluzywny ''yumi'' ‘my [= ja i ty]’ oraz zaimek ekskluzywny ''mipela'' ‘my [= ja i ktoś inny]’ (zob. {{odn|Romaine|2009|s=860|ref=nie}}).

</ref>.

W językach rodziny tradycyjnie są wyróżniane trzy strony gramatyczne: czynna, bierna i [[Czasownik zwrotny|zwrotna]]<ref name=":076">

{{Polański1999 |autor = [[Stanisław Karolak]] |tytuł = Strona|s = 562}}

</ref>. Nie wszędzie jednak występują one w jednakowym zakresie – np. w językach słowiańskich formy różnych stron mogą być przyjmowane wyłącznie przez czasowniki przechodnie, a w romańskich stronę zwrotną można też utworzyć od niektórych czasowników nieprzechodnich. W angielskim wiele z tych drugich ma również formy bierne, w [[Język grecki klasyczny|klasycznej grece]] zaś nie istniały żadne ograniczenia<ref name=":076" />. Tylko dwie strony – czynna i bierna – dostępne były w dawnych językach grupy [[Języki italskie|italskiej]]. Z kolei w [[Język ormiański|ormiańskim]] oraz w językach gałęzi anatolijskiej i tocharskiej obok czynnej występuje jedynie strona [[Strona medialna|medialna]] (bierno-zwrotna), a w albańskim druga poza czynną strona jest rozmaicie interpretowana – może wyrażać znaczenia bierne, zwrotne, wzajemne (ang. ''reciprocal''), antysprawcze i in.<ref>

{{Cytuj |autor = *Różni autorzy |redaktor = [[Mate Kapović]] |tytuł = The Indo-European Languages |archiwum = https://archive.org/details/MateKapoviTheIndoEuropeanLanguages |wydanie = 2 |miejsce = Londyn–Nowy Jork |wydawca = [[Routledge]] |data = 2017 |s = s. 336 ''(italskie)'', 441 ''(ormiańskie)'', 184 ''(anatolijskie)'', 467-468 ''(tocharskie)'', 587 ''(albańskie)'' |isbn = 978-1-315-67855-9 |język = en}}

</ref>

Kategoria czasu w powszechnym rozumieniu obejmuje czas [[Czas przeszły|przeszły]], [[Czas teraźniejszy|teraźniejszy]] i przyszły<ref>

{{Encyklopedia Britannica |autor = *Różni autorzy |tytuł = Tense |id = topic/tense |data = 2025-03-14 |data dostępu = 2025-05-01 |archiwum = https://web.archive.org/web/20250501031144/https://www.britannica.com/topic/tense |zarchiwizowano = 2025-05-01}}

</ref>. Według nowszego ujęcia ten ostatni występuje wśród indoeuropejskich jedynie w językach gałęzi bałtyckiej, celtyckiej i italskiej; w pozostałych natomiast istnieje jakoby wyłącznie czas przeszły i nieprzeszły, a formy przyszłe mają charakter nie czasowy, lecz aspektowy<ref>

{{Cytuj |autor r = John Hewson |rozdział = Tense |redaktor = Robert I. Binnick |tytuł = The Oxford Handbook of Tense and Aspect |url = https://academic.oup.com/edited-volume/38635 |miejsce = Nowy Jork–Oksford |wydawca = [[Oxford University Press]] |data = 2012 |s = 513 |isbn = 978-0-19-538197-9 |język = en |dostęp = z}}

</ref>. Samo wyrażanie przyszłości bywa realizowane w różny sposób (w [[Język sycylijski|sycylijskim]] i [[Język sorani|sorani]] odrębne konstrukcje przyszłe w ogóle nie są używane)<ref>

{{Cytuj |redaktor = Gerd Carling |tytuł = Mouton Atlas of Languages and Cultures |url = https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/9783110367416/html |wolumin = 1 |miejsce = Berlin–Boston |wydawca = [[Walter de Gruyter|De Gruyter Mouton]] |data = 2019 |s = 94-95 |isbn = 978-3-11-036741-6 |język = en |dostęp = z}}

</ref>. W językach grup takich jak germańska<ref name=":077">

{{Polański1999 |autor = [[Kazimierz Polański]] |tytuł = Czas |s = 97}}

</ref> czy słowiańska<ref name=":044" /> przyszłe czynności mogą być przedstawiane również za pomocą czasu teraźniejszego. Złożony system czasowo-aspektowy jest charakterystyczny m.in. dla języków romańskich i [[Bałkańska liga językowa|ligi bałkańskiej]]<ref name=":077" />. Sześć takich form, tradycyjnie określanych jako czasy, istniało w łacinie – teraźniejsza (niedokonana), [[perfectum]] (stan), [[imperfekt]] (przeszła niedokonana), [[Czas zaprzeszły|zaprzeszła]], przyszła i przyszła dokonana<ref>

{{Cytuj |autor = Rex E. Wallace |rozdział = Italic |redaktor = [[Mate Kapović]] |tytuł = The Indo-European Languages |archiwum = https://archive.org/details/MateKapoviTheIndoEuropeanLanguages |wydanie = 2 |miejsce = Londyn–Nowy Jork |wydawca = [[Routledge]] |data = 2017 |s = 336 |isbn = 978-1-315-67855-9 |język = en}}

</ref>, w albańskim zaś jest ich osiem – dodatkowo druga zaprzeszła i [[aoryst]]<ref>

{{Bednarczuk1986 |autor = [[Leszek Bednarczuk]] |rozdział = Indoeuropejskie języki Bałkanów |s = 497-499}}

</ref>.

Istota wspomnianego gramatycznego aspektu nie jest jednoznacznie ustalona – w niektórych publikacjach bywa do niego zaliczany również tzw. [[rodzaj czynności]] ''(Aktionsart)''; w najściślejszym zaś znaczeniu aspekt w nowożytnych językach rodziny obejmuje formy niedokonaną i dokonaną<ref>

{{Cytuj |autor = Östen Dahl; Viveka Velupillai |tytuł = Tense and Aspect |url = https://wals.info/chapter/s7 |praca = [[World Atlas of Language Structures]] v2020.4 |opublikowany = [[Instytut Antropologii Ewolucyjnej im. Maxa Plancka|Max Planck Institute for Evolutionary Anthropology]] |data = 2024-10-18 |data dostępu = 2025-05-01 |archiwum = https://archive.is/wip/KiZvm |zarchiwizowano = 2025-03-23 |język = en |dostęp = o}}

</ref>. Widoczny kontrast między obiema występuje w wielu językach indoirańskich (w tym w hindi i perskim), romańskich, słowiańskich oraz w nowogreckim<ref name=":078">

{{Cytuj |autor = Östen Dahl; Viveka Velupillai |tytuł = Perfective/Imperfective Aspect |url = https://wals.info/chapter/65 |praca = [[World Atlas of Language Structures]] v2020.4 |opublikowany = [[Instytut Antropologii Ewolucyjnej im. Maxa Plancka|Max Planck Institute for Evolutionary Anthropology]] |data = 2024-10-18 |data dostępu = 2025-05-01 |archiwum = https://archive.is/wip/ZWUFL |zarchiwizowano = 2025-03-23 |język = en |dostęp = o |kropka = ''część informacji zawarto w dołączonej mapce w odnośniku „Go to map”''}}

</ref>. W niektórych z nich są możliwe różne konstrukcje – jak np. w [[Język hiszpański|hiszpańskim]], w którym istnieją dwie formy dokonane, różniące się kontekstem<ref>

{{Cytuj |autor = [[Oskar Perlin]] |tytuł = Język hiszpański |wydanie = 10 |miejsce = Warszawa |wydawca = Wydawnictwo Philip Wilson |data = 1999 |s = 71-72, 102-103, 106-107, 118-119, 135 |isbn = 83-7236-037-5}}

</ref>. W językach słowiańskich aspekt jest wyrażany wyłącznie [[Słownictwo|leksykalnie]] – używane są odrębne czasowniki o wbudowanym znaczeniu niezakończonej lub zakończonej czynności<ref name=":061" /><ref group="uwaga" name=":062" />. Natomiast brak jego rozróżnienia charakteryzuje m.in. rozmaite języki germańskie, [[Języki wschodnio-północnoindyjskie|wschodnioindoaryjskie]] (jak bengalski i [[Język maithili|maithili]]), a także beludżi i [[Język łotewski|łotewski]]<ref name=":078" />. Trzy różne aspekty – w tym aoryst i perfectum zamiast jednej formy dokonanej – miała greka klasyczna<ref>

{{Cytuj |autor r = John Hewson |rozdział = Tense |redaktor = Robert I. Binnick |tytuł = The Oxford Handbook of Tense and Aspect |url = https://academic.oup.com/edited-volume/38635 |miejsce = Nowy Jork–Oksford |wydawca = [[Oxford University Press]] |data = 2012 |s = 509-510 |isbn = 978-0-19-538197-9 |język = en |dostęp = z}}

</ref>.

Wreszcie zróżnicowana kategoria trybu, do której w rodzinie indoeuropejskiej należą przede wszystkim tryby [[Tryb oznajmujący|oznajmujący]] i [[Tryb rozkazujący|rozkazujący]]<ref>

{{Cytuj |autor = *Różni autorzy |redaktor = [[Mate Kapović]] |tytuł = The Indo-European Languages |archiwum = https://archive.org/details/MateKapoviTheIndoEuropeanLanguages |wydanie = 2 |miejsce = Londyn–Nowy Jork |wydawca = [[Routledge]] |data = 2017 |s = s. ''m.in.:'' 184, 207, 277, 305, 336, 441 |isbn = 978-1-315-67855-9 |język = en}}

</ref>. W poszczególnych językach pojawiają się też inne, jak [[Tryb przypuszczający|warunkowy]] (w różnych językach gałęzi germańskiej, romańskiej i słowiańskiej), [[Optativus|życzący]] (w sanksrycie i klasycznej grece, a współcześnie w albańskim) czy [[Tryb łączący|łączący]] (w romańskich oraz, marginesowo, w angielskim)<ref>
{{Polański1999 |s = 89-91, 408-409, 569-570}}

</ref>. Sam język albański dysponuje aż sześcioma odrębnymi trybami, wśród których znajduje się m.in. ''admirativus'' (wyrażający czynność nagłą i niespodziewaną)<ref name=":040" />, a w bułgarskim i macedońskim występuje tryb [[Tryb nieświadka|nieświadka]] (przekazujący informację zasłyszaną od kogoś lub taką, której mówiący nie jest pewien)<ref>

{{Cytuj |autor r = [[Irena Sawicka (bałkanistka)|Irena Sawicka]] |rozdział = Bałkańska jedność w świetle faktów językowych |redaktor = Irena Sawicka; [[Jolanta Sujecka]] |tytuł = Wprowadzenie do bałkanologii. Etnosy – Języki – Areały – Konceptualizacje |url = https://ispan.waw.pl/ireteslaw/bitstream/handle/20.500.12528/25/I_Sawicka_J_Sujecka_-_Wprowadzenie_do_balkanologii.pdf |miejsce = Warszawa |wydawca = Slawistyczny Ośrodek Wydawniczy Instytutu Slawistyki PAN |data = 2015 |s = 116 |isbn = 978-83-64031-26-7 |dostęp = o}}

</ref><ref group = "uwaga">

Np. w bułgarskim w trybie oznajmującym ''е бил'' [e bił] ‘był [= wiem, że był]’, ale w trybie nieświadka ''бил'' [bił] ‘był [= podobno był]’ (zob. {{odn|Sawicka|2015|s=116|ref=nie}}).

</ref>.. Natomiast w wedyjskim i [[Język awestyjski|awestyjskim]] istniał również tzw. ''iniunctivus''<ref>

{{Cytuj |autor = *Różni autorzy |redaktor = [[Mate Kapović]] |tytuł = The Indo-European Languages |archiwum = https://archive.org/details/MateKapoviTheIndoEuropeanLanguages |wydanie = 2 |miejsce = Londyn–Nowy Jork |wydawca = [[Routledge]] |data = 2017 |s = s. 238 ''(wedyjski)'', 277 ''(awestyjski)'' |isbn = 978-1-315-67855-9 |język = en}}

</ref>.

=== Porównanie słownictwa ===

W kolejnych tabelach zostały zaprezentowane przykłady [[Słownictwo|słownictwa]] w wybranych nowożytnych językach rodziny indoeuropejskiej, przedstawiające różnorodność i podobieństwo form<ref group="uwaga">

Każda współczesna grupa językowa, z wyjątkiem słabo dostępnej w źródłach grupy [[Języki nuristańskie|nuristańskiej]], jest reprezentowana przez co najmniej jeden język. Wyrazy w zapisach innych niż łaciński podano również w [[Transkrypcja (językoznawstwo)|transkrypcji]] na [[Alfabet łaciński|pismo łacińskie]] (według polskich zasad, o ile nie zaznaczono inaczej).

</ref>. Tabele opracowano na podstawie różnych ogólnodostępnych słowników<ref group="uwaga">

M.in. wiele słowników oraz tabel odmian poszczególnych wyrazów wraz ze źródłami znajduje się w różnych wersjach językowych [[Wikisłownik]]a.

</ref>.

Odmiana czasu teraźniejszego czasownika „być” (odrębne źródło wykorzystano dla języka paszto, [[Transkrypcja (językoznawstwo)|transkrypcja]] podana w oryginalnej wersji<ref>

{{Cytuj |autor = Habibullah Tegey; Barbara Robson |tytuł = A Reference Grammar of Pashto |url = https://files.eric.ed.gov/fulltext/ED399825.pdf |miejsce = Waszyngton |wydawca = Center for Applied Linguistics |data = 1996 |s = 92 |język = en |dostęp = o |kropka = ''brak ISBN''}}

</ref>):

{| class="wikitable"
|+
!rowspan=2 |Forma
czasownika
![[Język albański|albański]]
![[Język łotewski|łotewski]]
![[Język walijski|walijski]]
![[Język angielski|angielski]]
![[Język duński|duński]]
![[Język grecki|grecki]]
|- style="text-align:center"
|''[[Języki albańskie|alb.]]''
|''[[Języki bałtyckie|bałt.]]''
|''[[Języki celtyckie|celt.]]''
|colspan=2 |''[[Języki germańskie|germ.]]''
|''[[Języki helleńskie|helleń.]]''
|-
|być
|qenë||būt||bod||be||være||— <ref group="uwaga">
W języku greckim [[bezokolicznik]] nie istnieje (zob. {{odn|Bednarczuk|1986|s=44|ref=nie}}).
</ref>
|-
|jestem
|jam||esmu||wyf||am
|rowspan=6 |er
|είμαι [eímai]
|-
|jesteś
|je||esi||wyt||are||είσαι [eísai]
|-
|jest
|është||ir||yf||is||είναι [eínai]
|-
|jesteśmy
|jemi||esam||ŷm
|rowspan=3 |are
|είμαστε [eímaste]
|-
|jesteście
|jeni||esat||ŷch||είσαστε [eísaste]
|-
|są
|janë||ir||ŷnt||είναι [eínai]
|-
|colspan="7" |
----
|-
!rowspan=2 |Forma
czasownika
![[Język hindi|hindi]]
![[Język paszto|paszto]]
![[Język ormiański|ormiański]]
![[Język rumuński|rumuński]]
![[Język włoski|włoski]]
![[Język chorwacki|chorwacki]]
|- style="text-align:center"
|''[[Języki indoaryjskie|indoar.]]''
|''[[Języki irańskie|irań.]]''
|''[[Języki ormiańskie|orm.]]''
|colspan=2 |''[[Języki romańskie|rom.]]''
|''[[Języki słowiańskie|słow.]]''
|-
|być
|होना [hona]||— <ref group="uwaga">
W języku paszto czasownik „być” nie ma formy [[bezokolicznik]]a (zob. {{odn|Tegey|Robson|1996|s=92|ref=nie}}).
</ref>
|լինել [linel]||fi||essere||biti
|-
|jestem
|हूँ [hun]||یم [yəm]||եմ [em]||sunt||sono||sam
|-
|jesteś
|rowspan=2 |है [hai]
|یې [ye]||ես [es]||ești||sei||si
|-
|jest
|ده / دی [da]<ref group="uwaga">
Formy pisane odpowiednio dla rodzaju męskiego i żeńskiego – ‘on jest’, ‘ona jest’ – wymawiane jednak identyczne (zob. {{odn|Tegey|Robson|1996|s=92|ref=nie}}).
</ref>
|է [e]||este||è||je
|-
|jesteśmy
|हैं [hai]||یو [yu]||ենք [enk]||suntem||siamo||smo
|-
|jesteście
|हैं [hai]<ref group="uwaga">
Wariant formalny, istnieje również wariant nieformalny हो [ho].
</ref>
|یاست [yā́stəy]||եք [ek]||sunteți||siete||ste
|-
|są
|हैं [hai]
|دي [di]||են [en]||sunt||sono||su
|}

[[Liczebnik]]i główne z zakresu od jednego do dziesięciu<ref group="uwaga">

W przypadku różnych form rodzajowych podano formy rodzaju męskiego.

</ref> (w sporej części wykorzystano odrębne źródło<ref>

{{Cytuj |autor = Eugene Chan |tytuł = Numeral Systems of the World's Languages |url = https://lingweb.eva.mpg.de/channumerals/ |opublikowany = [[Towarzystwo Maxa Plancka|Max-Planck-Gesellschaft]] |data = 2024-04-09 |data dostępu = 2025-05-01 |archiwum = https://archive.is/2DGyF |zarchiwizowano = 2024-10-28 |język = en |dostęp = o |kropka = ''treść datowana przez autora na 18 lutego 2024''}}

</ref>):

{| class="wikitable"
|+
!rowspan=2 |Liczebnik
![[Język albański|albański]]
![[Język litewski|litewski]]
![[Język irlandzki|irlandzki]]
![[Język angielski|angielski]]
![[Język grecki|grecki]]
![[Język hindi|hindi]]
![[Język perski|perski]]
![[Język ormiański|ormiański]]
![[Język włoski|włoski]]
![[Język czeski|czeski]]
|- style="text-align:center"
|''[[Języki albańskie|alb.]]''
|''[[Języki bałtyckie|bałt.]]''
|''[[Języki celtyckie|celt.]]''
|''[[Języki germańskie|germ.]]''
|''[[Języki helleńskie|helleń.]]''
|''[[Języki indoaryjskie|indoar.]]''
|''[[Języki irańskie|irań.]]''
|''[[Języki ormiańskie|orm.]]''
|''[[Języki romańskie|rom.]]''
|''[[Języki słowiańskie|słow.]]''
|-
|jeden
|një||vienas||aon||one||ένα [éna]
|एक [ek]||یک [jek]||մեկ [mek]||uno||jeden
|-
|dwa
|dy||du||dó||two||δύο [dío]
|दो [do]||دو [do]||երկու [jerku]||due||dva
|-
|trzy
|tre||trys||trí||three||τρία [tría]
|तीन [tin]||سه [se]||երեք [jerek]||tre||tři
|-
|cztery
|katër||keturi||ceathair||four||τέσσερα [téssera]
|चार [ćhar]||چهار [czar]||չորս [czors]||quattro||čtyři
|-
|pięć
|pesë||penki||cúig||five||πέντε [pénte]
|पांच [panćh]||پنج [pandż]||հինգ [hing]||cinque||pět
|-
|sześć
|gjashtë||šeši||sé||six||έξι [éksi]
|छह [ćhah]||شش [szesz]||վեց [wec]||sei||šest
|-
|siedem
|shtatë||septyni||seacht||seven||εφτά [eftá]
|सात [sat]||هفت [haft]||յոթ [jot]||sette||sedm
|-
|osiem
|tetë||aštuoni||ocht||eight||οχτώ [ochtó]
|आठ [ath]||هشت [haszt]||ութ [ut]||otto||osm
|-
|dziewięć
|nëntë||devyni||naoi||nine||εννέα [ennéa]
|नौ [nau]||نه [no]||ինը [iny]||nove||devět
|-
|dziesięć
|dhjetë||dešimt||deich||ten||δέκα [déka]
|दस [das]||ده [da]||տաս [tas]||dieci||deset
|}

Podstawowe [[rzeczownik]]i oznaczające członków najbliższej rodziny:

{| class="wikitable"
|+
!rowspan=2 |Rzeczownik
![[Język albański|albański]]
![[Język litewski|litewski]]
![[Język irlandzki|irlandzki]]
![[Język angielski|angielski]]
![[Język grecki|grecki]]
![[Język hindi|hindi]]
![[Język perski|perski]]
![[Język ormiański|ormiański]]
![[Język włoski|włoski]]
![[Język czeski|czeski]]
|- style="text-align:center"
|''[[Języki albańskie|alb.]]''
|''[[Języki bałtyckie|bałt.]]''
|''[[Języki celtyckie|celt.]]''
|''[[Języki germańskie|germ.]]''
|''[[Języki helleńskie|helleń.]]''
|''[[Języki indoaryjskie|indoar.]]''
|''[[Języki irańskie|irań.]]''
|''[[Języki ormiańskie|orm.]]''
|''[[Języki romańskie|rom.]]''
|''[[Języki słowiańskie|słow.]]''
|-
|matka
|ëma||motina||máthair||mother||μητέρα [mitéra]
|माता [mata]||مادر [madr]||մայր [majr]||madre||matka
|-
|ojciec
|atë||tėvas||athair||father||πατέρας [patéras]
|पिता [pita]||پدر [pedr]||հայր [hajr]||padre||otec
|-
|siostra
|motër||sesuo||deirfiúr||sister||αδελφή [adelfí]
|बहन [bahan]||خواهر [choar]||քույր [kujr]||sorella||sestra
|-
|brat
|vëlla||brolis||deartháir||brother||αδελφός [adelfós]
|भाई [bhai]||برادر [bradr]||եղբայր [jechpajr]||fratello||bratr
|}

=== Systemy pisma ===

[[Plik:Ancient IE scripts.jpg|thumb|300px
|alt=Ilustracja. Różne systemy pisma. Cztery rzędy
|Wybrane [[System pisma|systemy pisma]] używane w dawnych językach indoeuropejskich.

Od góry: [[Pismo klinowe|klinowe]], [[hieroglify]], [[fuþark]], [[Pismo ogamiczne|ogamiczne]]
]]
Indoeuropejskie wykorzystują wiele zróżnicowanych [[System pisma|systemów pisma]]. Żaden z owych języków nie wykształcił jednak systemu całkowicie oryginalnego – wszystkie spotykane w obrębie rodziny sposoby zapisu są pożyczkami, przekształceniami lub adaptacjami tych istniejących już wcześniej<ref name=":079">

{{Cytuj |autor r = Peter T. Daniels |rozdział = The writing systems of Indo-European |redaktor = Jared S. Klein; Brian D. Joseph; Matthias A. Fritz |tytuł = Handbook of Comparative and Historical Indo-European Linguistics |url = https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/9783110261288/html |wolumin = 1 |miejsce = Berlin–Boston |wydawca = [[Walter de Gruyter|De Gruyter Mouton]] |data = 2017 |s = 26 |isbn = 978-3-11-026128-8 |język = en |dostęp = z}}

</ref>. Do najstarszych indoeuropejskich rodzajów pism należały<ref>

{{Cytuj |autor r = Peter T. Daniels |rozdział = The writing systems of Indo-European |redaktor = Jared S. Klein; Brian D. Joseph; Matthias A. Fritz |tytuł = Handbook of Comparative and Historical Indo-European Linguistics |url = https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/9783110261288/html |wolumin = 1 |miejsce = Berlin–Boston |wydawca = [[Walter de Gruyter|De Gruyter Mouton]] |data = 2017 |s = s. 26-28 ''(anatolijskie)'', 49-50 ''(staroperskie)'', 29-32 ''(linearne)'' |isbn = 978-3-11-026128-8 |język = en |dostęp = z}}

</ref>:

* [[pismo klinowe]],
** pismo klinowe anatolijskie, pochodzące ze [[Dialekt babiloński|starobabilońskiego]] – w języku hetyckim, [[Język luwijski|luwijskim]] oraz minimalnie odmienny wariant w [[Język palajski|palajskim]],
** pismo klinowe epoki [[Achemenidzi|Achemenidów]] – w [[Język staroperski|staroperskim]];
* pisma linearne,
** [[Hetyckie pismo hieroglificzne|hieroglify luwijskie]] – pismo [[Piktogram|piktograficzne]] w luwijskim,
** [[pismo linearne B]] – pismo sylabiczno-[[Ideogram|ideograficzne]] w mykeńskim.

[[Plik:Bustrofedon.png|thumb|300px
|alt=Ilustracja. Pismo greckie. Cztery linijki
|[[Bustrofedon]] – spotykany w starożytności układ naprzemiennego zapisu kolejnych linijek tekstu (tu: [[majuskuła]] starszej wersji pisma [[Alfabet grecki|greckiego]])
]]
[[Plik:Writing systems IE.png|thumb|300px
|alt=Ilustracja. Różne systemy pisma. Dwie kolumny po cztery napisy
|Wybrane systemy pisma stosowane w nowożytnych językach rodziny.

Po lewej: [[Alfabet łaciński|łacińskie]], greckie, [[cyrylica]], [[Alfabet ormiański|ormiańskie]]

Po prawej: [[Alfabet hebrajski|hebrajskie]], [[Alfabet arabski|arabskie]] (oba w zapisie od prawej do lewej), [[Pismo dewanagari|dewanagari]], [[Pismo syngaleskie|syngaleskie]]
]]
Wszystkie pozostałe systemy używane w językach rodziny wywodzą się – bezpośrednio lub pośrednio – z zachodniosemickich odmian pisma typu [[abdżad]] (pismo spółgłoskowe)<ref name=":079" />. I tak z [[Alfabet aramejski|pisma aramejskiego]] wykształciły się inne abdżady, a także abugidy ([[Pismo alfabetyczno-sylabiczne|pisma alfabetyczno-sylabiczne]], zaadaptowane do notacji również [[Samogłoska|samogłosek]]) oraz [[alfabet awestyjski]]. Pozostałe [[alfabet]]y (czyli pisma, w których [[Spółgłoska|spółgłoski]] i samogłoski są odrębnymi, równoprawnymi [[Litera|znakami]]) mają u źródła [[Alfabet fenicki|pismo fenickie]]<ref>

{{Cytuj |autor r = Peter T. Daniels |rozdział = The writing systems of Indo-European |redaktor = Jared S. Klein; Brian D. Joseph; Matthias A. Fritz |tytuł = Handbook of Comparative and Historical Indo-European Linguistics |url = https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/9783110261288/html |wolumin = 1 |miejsce = Berlin–Boston |wydawca = [[Walter de Gruyter|De Gruyter Mouton]] |data = 2017 |s = s. 26 ''(pochodzenie)'', 54 ''(abugidy)'', 51 ''(awestyjski)'', 38 ''(alfabety)'' |isbn = 978-3-11-026128-8 |język = en |dostęp = z}}

</ref>. Do bezpośrednich następców aramejskiej i fenickiej odmiany pism spółgłoskowych należą<ref>

{{Cytuj |autor r = Peter T. Daniels |rozdział = The writing systems of Indo-European |redaktor = Jared S. Klein; Brian D. Joseph; Matthias A. Fritz |tytuł = Handbook of Comparative and Historical Indo-European Linguistics |url = https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/9783110261288/html |wolumin = 1 |miejsce = Berlin–Boston |wydawca = [[Walter de Gruyter|De Gruyter Mouton]] |data = 2017 |s = s. 33-38 ''(abdżady)'', 50-51 ''(średnioperskie)'', 52-55 ''(abugidy)'', 38-40 ''(alfabety)'' |isbn = 978-3-11-026128-8 |język = en |dostęp = z}}

</ref>:

* abdżady,
** pisma średnioperskie – różne odmiany w [[Język partyjski|partyjskim]], [[Język sogdyjski|sogdyjskim]] i [[Język pahlawi|pahlawi]]†,
** [[Alfabet hebrajski|kwadratowe pismo hebrajskie]] – w [[Język wernakularny|wernakularnych językach]] używanych przez społeczności [[Żydzi|żydowskie]], m.in. [[Języki judeoperskie|judeoperskich]] i [[Ladino (dialekt)|ladino]], odrębny system (z dodatkowymi [[litera]]mi dla samogłosek) w [[jidysz]],
** [[Alfabet arabski|pismo arabskie]] – różne warianty w indoirańskich językach [[islam]]skiego kręgu kulturowego (paszto, perskim, sindhi i urdu, odrębne systemy z dodatkowymi literami dla samogłosek w kaszmirskim i [[Język kurdyjski|kurdyjskim]]), zupełnie odmienna adaptacja w [[Język malediwski|malediwskim]];
* abugidy,
** [[kharoszthi]] – w [[Prakryty|prakrycie]] gāndhārī†,
** [[brahmi]] – w różnych prakrytach, ponadto jego północna odmiana w językach [[Języki tocharskie|tocharskich]] oraz w irańskich ''tumszukańskim†'' i (okazjonalnie) sogdyjskim, a odmiana południowa w chotańskim†;
* alfabet,
** [[alfabet grecki]] – w greckim oraz minimalnie odmienny wariant w [[Język baktryjski|baktryjskim]].

W toku dalszej ewolucji z brahmi, średnioperskiego i greckiego wykształciły się kolejne generacje pism<ref>

{{Cytuj |autor r = Peter T. Daniels |rozdział = The writing systems of Indo-European |redaktor = Jared S. Klein; Brian D. Joseph; Matthias A. Fritz |tytuł = Handbook of Comparative and Historical Indo-European Linguistics |url = https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/9783110261288/html |wolumin = 1 |miejsce = Berlin–Boston |wydawca = [[Walter de Gruyter|De Gruyter Mouton]] |data = 2017 |s = s. 55-56 ''(abugidy)'', 51 ''(awestyjski)'', 43-49 ''(alfabety)'' |isbn = 978-3-11-026128-8 |język = en |dostęp = z}}

</ref>:

* abugidy wykształcone bezpośrednio z brahmi,
** pisma północnoindyjskie – nāgarī, zwane również [[Pismo dewanagari|dewanagari]] (w hindi i we współczesnym zapisie sanskrytu, a nieco odmienne ortograficznie wersje w marathi i nepalskim) oraz różne odmiany pism w [[Język asamski|asamskim]], bengalskim, gudźarati, orija i pendżabskim,
** [[Pismo syngaleskie|pismo południowoindyjskie]] – w [[Język syngaleski|syngaleskim]];
* alfabet wykształcony bezpośrednio ze średnioperskiego [[Pismo pahlawi|pisma pahlawi]], z pewnymi niewielkimi wpływami greckimi,
** alfabet awestyjski – do zapisu [[Język awestyjski|awestyjskiego]] począwszy od epoki [[Sasanidzi|Sasanidów]];
* alfabety wykształcone bezpośrednio z greckiego,
** alfabety anatolijskie – w [[Język licyjski|licyjskim]], [[Język lidyjski|lidyjskim]], [[Język karyjski|karyjskim]]† i [[Język sydetyjski|sydetyjskim]]† oraz w [[Języki paleobałkańskie|paleobałkańskim]] języku [[Język frygijski|frygijskim]],
** pisma iberyjskie – m.in. jedno z nich w celtyberyjskim,
** alfabety języków [[Kościoły wschodnie|kościołów wschodnich]] – [[alfabet gocki]] (w [[Język gocki|gockim]]†), [[alfabet ormiański]] (w ormiańskim), [[głagolica]] (w staro-cerkiewno-słowiańskim) oraz [[cyrylica]] (w językach [[Języki wschodniosłowiańskie|wschodniosłowiańskich]], a także w bułgarskim, [[Język serbski|serbskim]], [[Język mołdawski|mołdawskim]], osetyjskim i [[Język tadżycki|tadżyckim]]).

Z greckiego wykształcił się również nieindoeuropejski [[alfabet etruski]]<ref>

{{Polański1999 |autor = Marian Jurkowski |tytuł = Etruski język |s = 147}}

</ref>, który w późniejszym czasie został zaadaptowany przez [[Italikowie|ludność italskojęzyczną]] i przekształcony w kolejne odmiany alfabetów italskich – [[alfabet łaciński]] (w łacińskim) oraz poszczególne alfabety w [[Język wenetyjski|wenetyjskim]], [[Język faliskijski|faliskijskim]], [[Język oskijski|oskijskim]] i [[Język umbryjski|umbryjskim]], a także w celtyckim języku [[Język lepontyjski|lepontyjskim]]<ref>

{{Cytuj |autor r = Peter T. Daniels |rozdział = The writing systems of Indo-European |redaktor = Jared S. Klein; Brian D. Joseph; Matthias A. Fritz |tytuł = Handbook of Comparative and Historical Indo-European Linguistics |url = https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/9783110261288/html |wolumin = 1 |miejsce = Berlin–Boston |wydawca = [[Walter de Gruyter|De Gruyter Mouton]] |data = 2017 |s = 41-42 |isbn = 978-3-11-026128-8 |język = en |dostęp = z}}

</ref>.

Wreszcie ze wspomnianego pisma łacińskiego powstały<ref>

{{Cytuj |autor r = Peter T. Daniels |rozdział = The writing systems of Indo-European |redaktor = Jared S. Klein; Brian D. Joseph; Matthias A. Fritz |tytuł = Handbook of Comparative and Historical Indo-European Linguistics |url = https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/9783110261288/html |wolumin = 1 |miejsce = Berlin–Boston |wydawca = [[Walter de Gruyter|De Gruyter Mouton]] |data = 2017 |s = 42-43 |isbn = 978-3-11-026128-8 |język = en |dostęp = z}}

</ref>:

* [[fuþark]] – alfabet [[Runy|runiczny]] w dawnych językach germańskich, m.in. [[Język staroangielski|staroangielskim]]† i staroduńskim†;
* [[pismo ogamiczne]] – alfabet w postaci kresek w [[Język piktyjski|piktyjskim]] i [[Język staroirlandzki|staroirlandzkim]]†;
* lokalne warianty łacinki (m.in. [[alfabet polski]]<ref>

{{Polański1999 |autor = [[Zygmunt Saloni|Zygmunt A. Saloni]] |tytuł = Alfabet |s = 35-36}}

</ref>) – w wielu [[Języki w Europie|językach Europy]] (a ponadto w indoirańskich [[Język konkani|konkani]] i kurmandżi<ref>

{{Cytuj |autor = *Różni autorzy |redaktor = [[Mate Kapović]] |tytuł = The Indo-European Languages |archiwum = https://archive.org/details/MateKapoviTheIndoEuropeanLanguages |wydanie = 2 |miejsce = Londyn–Nowy Jork |wydawca = [[Routledge]] |data = 2017 |s = s. 524, 625 |isbn = 978-1-315-67855-9 |język = en}}

</ref>).

W niektórych indoeuropejskich systemach pisma stosowany jest zapis od prawej strony do lewej – tak jak w piśmie arabskim<ref>

{{Polański1999 |autor = [[Kazimierz Polański]] |tytuł = Pismo arabskie |s = 434}}

</ref> czy w piśmie [[taana]] języka malediwskiego<ref>

{{Cytuj |autor r = Sadaf Munshi |rozdział = Indo-Aryan Languages |redaktor = [[Keith Brown]]; Sarah Ogilvie |tytuł = Concise Encyclopedia of Languages of the World |archiwum = https://archive.org/details/concise-encyclopedia-of-languages-of-the-world |miejsce = Oksford |wydawca = [[Elsevier]] |data = 2009 |s = 524 |isbn = 978-0-08-087774-7 |język = en}}

</ref>, dawniej zaś występował np. w karyjskim (częściowo), lidyjskim i kharoszthi<ref>

{{Cytuj |autor = *Różni autorzy |redaktor = Jared S. Klein; Brian D. Joseph; Matthias A. Fritz |tytuł = Handbook of Comparative and Historical Indo-European Linguistics |url = https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/9783110261288/html |wolumin = 1 |miejsce = Berlin–Boston |wydawca = [[Walter de Gruyter|De Gruyter Mouton]] |data = 2017 |s = s. 245-246, 316 |isbn = 978-3-11-026128-8 |język = en |dostęp = z}}

</ref>. Pierwotnie zapisywano w ten sposób również język łaciński, dopóki w IV w. p.n.e. nie ustalił się jego kierunek od lewej do prawej; etapem przejściowym był układ zwany [[bustrofedon]]em, w którym kolejne linijki tekstu były umieszczane na zmianę: z prawa na lewo i z lewa na prawo<ref>

{{Polański1999 |autor = [[Kazimierz Polański]] |tytuł = Pismo łacińskie |s = 436}}

</ref>. Bustrofedonu używano też m.in. z hieroglifami luwijskimi<ref>

{{Cytuj |autor r = Christian Zinko |rozdział = Anatolian |redaktor = Jared S. Klein; Brian D. Joseph; Matthias A. Fritz |tytuł = Handbook of Comparative and Historical Indo-European Linguistics |url = https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/9783110261288/html |wolumin = 1 |miejsce = Berlin–Boston |wydawca = [[Walter de Gruyter|De Gruyter Mouton]] |data = 2017 |s = 242 |isbn = 978-3-11-026128-8 |język = en |dostęp = z}}

</ref>.

== Pochodzenie ==

=== Hipoteza prajęzyka ===

Języki indoeuropejskie wykazują ogromną liczbę zbieżności, regularności i analogii we wszystkich możliwych aspektach<ref>

{{Cytuj |autor = [[Michael Meier-Brügger]] |tytuł = Indo-European Linguistics |url = https://caio.ueberalles.net/Indo-European-Linguistics-Introduction/Indo-European_Linguistics%20-%20Michael%20Meier-Bru%CC%88gger.pdf |miejsce = Berlin–Nowy Jork |wydawca = [[Walter de Gruyter]] |data = 2003 |s = 56 |isbn = 3-11-017433-2 |język = en}}

</ref>. Podobieństwo można dostrzec m.in. wśród wielu [[Wyraz|słów]] i [[Rdzeń (językoznawstwo)|rdzeni wyrazowych]] o tym samym lub zbliżonym znaczeniu<ref>

{{Cytuj |autor = James Clackson |tytuł = Indo-European Linguistics. An Introduction |url = https://caio.ueberalles.net/Indo-European-Linguistics-Introduction/Indo-European%20Linguistics%20-%20James%20Clackson.pdf |miejsce = Cambridge–Nowy Jork |wydawca = [[Cambridge University Press]] |data = 2007 |s = 30, 33-34 |isbn = 978-0-511-36609-3 |język = en}}

</ref>:

* [[Język hetycki|hetyckie]] ''widār'', [[Sanskryt|sanskryckie]] ''udan-'', [[Język grecki|greckie]] ''húdōr'', [[Język umbryjski|umbryjskie]] ''utur'', [[Język ormiański|ormiańskie]] ''get''<ref group="uwaga">

Ormiańskie ''g-'' odpowiada ''w-'' w niektórych wymienionych językach (zob. {{odn|Clackson|2007|s=30|ref=nie}}).

</ref>, [[Język staro-cerkiewno-słowiański|staro-cerkiewno-słowiańskie]] ''voda'', [[Język gocki|gockie]] ''wato'', [[Język angielski|angielskie]] ''water'' – „woda” lub (w ormiańskim) „rzeka”;
* starohetyckie ''pad-'', sanskryckie ''pad-'', greckie ''pod-'', łacińskie ''ped-'', ormiańskie ''ot-'', [[Język tocharski A|tocharskie A]] ''pe'' – „stopa”;
* sanskryckie ''víś-'', [[Język mykeński|mykeńskie]] ''wo-ko'', łacińskie ''uīcus'', staro-cerkiewno-słowiańskie ''vĭsĭ'', gockie ''weihs'', [[Język staroangielski|staroangielskie]] ''-wick'' – „osada” (w staroangielskim tylko w [[Toponim|nazwach miejscowych]]);
* hetyckie ''iukan'', sanskryckie ''yugá-'', greckie ''zdugón'', łacińskie ''iugum'', gockie ''juk'' – „[[Jarzmo (uprząż)|jarzmo]]”;
* sanskryckie ''rudhira-'', greckie ''eruthrós'', łacińskie ''ruber'', staroangielskie ''rudian'', [[Język litewski|litewskie]] ''raũdas'' – „czerwony” lub (w staroangielskim) „być czerwonym”.

Tego typu podobieństwa językowe mogą być tłumaczone różnymi przyczynami – jedną z nich jest pochodzenie danych form ze wspólnego praźródła, określanego jako [[prajęzyk]]<ref>

{{Cytuj |autor = Agnieszka Krygier-Łączkowska |tytuł = Europejczycy, Słowianie, Polacy. Na czym polega pokrewieństwo językowe? |archiwum = https://web.archive.org/web/20231103130239/https://logic.amu.edu.pl/images/0/0d/Krygier_2011_1.pdf |czasopismo = [[Kwartalnik Językoznawczy]] |wolumin = 1 |numer = 5 |data = 2011 |s = 89-90 |issn = 2081-5441 |dostęp = o}}

</ref>. Hipotezę o istnieniu takiego przodka języków indoeuropejskich można wysunąć na podstawie wielu zaobserwowanych analogii w ich systemie [[Semantyka (językoznawstwo)|semantycznym]] i [[Syntaktyka (językoznawstwo)|składniowym]] (m.in. podstawowe [[słownictwo]], [[Końcówka fleksyjna|końcówki fleksyjne]] czy [[Alternacja (językoznawstwo)|alternacje]] samogłosek)<ref name=":080">

{{Milewski2004 |s = 132}}

</ref>. Podobne do siebie bywają nie tylko odpowiadające sobie w poszczególnych językach domniemanej rodziny [[leksem]]y, lecz także ich całe [[Paradygmat fleksyjny|paradygmaty fleksyjne]] (wzory [[Fleksja|odmiany]])<ref>

{{Cytuj |autor = [[Michael Meier-Brügger]] |tytuł = Indo-European Linguistics |url = https://caio.ueberalles.net/Indo-European-Linguistics-Introduction/Indo-European_Linguistics%20-%20Michael%20Meier-Bru%CC%88gger.pdf |miejsce = Berlin–Nowy Jork |wydawca = [[Walter de Gruyter]] |data = 2003 |s = 56-57 |isbn = 3-11-017433-2 |język = en}}

</ref> – jak w przypadku [[Koniugacja (językoznawstwo)|koniugacji]] czasownika „być”<ref name=":081">

{{Cytuj |autor = Agnieszka Krygier-Łączkowska |tytuł = Europejczycy, Słowianie, Polacy. Na czym polega pokrewieństwo językowe? |archiwum = https://web.archive.org/web/20231103130239/https://logic.amu.edu.pl/images/0/0d/Krygier_2011_1.pdf |czasopismo = [[Kwartalnik Językoznawczy]] |wolumin = 1 |numer = 5 |data = 2011 |s = 96 |issn = 2081-5441 |dostęp = o}}

</ref> (w szczególności widać to w językach starszych<ref group="uwaga">Charakterystyczne dla języków tworzących rodzinę jest narastanie podobieństwa odpowiadających sobie form wraz z cofaniem się w czasie (zob. {{odn|Krygier-Łączkowska|2011|s=91|ref=nie}}).
</ref>):

{| class="wikitable"
|+
!Język!!‘jestem’!!‘jesteś’!!‘jest’!!‘jesteśmy’!!‘jesteście’!!‘są’
|-
|[[Język hetycki|hetycki]]
|esmi||—||eszi||—||—||asanzi
|-
|[[Sanskryt wedyjski|wedyjski]]
|ásmi||ási||ásti||smás||sthá||sánti
|-
|[[Język grecki klasyczny|greka klas.]]
|eimí||essí||estí||eimés||esté||eisí
|-
|[[łacina]]
|sum||es||est||sumus||estis||sunt
|-
|[[Język gocki|gocki]]
|im||is||ist||sijum||sijuth||sind
|-
|[[Język staro-cerkiewno-słowiański|staro-cerk.-słow.]]
|jesmь||jesi||jest~ь/ъ||jesmъ||jeste||sǫtъ
|-
|[[Język litewski|litewski]]
|esmí||esí||ẽstí||ẽsme||ẽste||ẽsti
|-
|[[Język ormiański|ormiański]]
|em||es||ē||emkh||ēkh||en
|}

Innym przykładem mogą być odpowiadające sobie [[Etymologia|etymologicznie]] formy [[czasownik]]a o pierwotnym znaczeniu „nieść”<ref>

{{Cytuj |autor = [[Jost Gippert]] |tytuł = Elements of Indo-European Morphology |url = https://titus.fkidg1.uni-frankfurt.de/didact/idg/idgmorph.htm |praca = Thesaurus Indogermanischer Text- und Sprachmaterialien. TITUS |opublikowany = [[Uniwersytet Johanna Wolfganga Goethego we Frankfurcie nad Menem|Goethe-Universität]] |data = 2004-07-08 |data dostępu = 2025-05-01 |archiwum = https://web.archive.org/web/20210912201835/https://titus.fkidg1.uni-frankfurt.de/didact/idg/idgmorph.htm |zarchiwizowano = 2021-09-12 |język = en |dostęp = o |kropka = ''treść datowana przez autora na 2001''}}

</ref>:

{| class="wikitable"
|+
!rowspan=2 |Język
!colspan=3 |Liczba [[Liczba pojedyncza|pojedyncza]]
!colspan=3 |Liczba [[Liczba podwójna|podwójna]]
!colspan=3 |Liczba [[Liczba mnoga|mnoga]]
|-
!1.os.!!2.os.!!3.os.!!1.os.!!2.os.!!3.os.!!1.os.!!2.os.!!3.os.
|-
|[[Sanskryt wedyjski|wedyjski]]
|bhárāmi||bhárasi||bhárati||bhárāvas||bhárathas||bháratas||bhárāmas(i)||bháratha||bháranti
|-
|[[Język grecki klasyczny|greka klas.]]
|ϕέρω
[phérō]||ϕέρεις
[phéreis]||ϕέρει
[phérei]
|—||ϕέρετον
[phéreton]||ϕέρετον
[phéreton]
|ϕέρομεν
[phéromen]||ϕέρετε
[phérete]||ϕέρουσι(ν)
[phérousi(n)]
|-
|[[łacina]]
|ferō||fers||fert||—||—||—||ferimus||fertis||ferunt
|-
|[[Język staroirlandzki|staroirlandzki]]
|biru||biri||berid||—||—||—||berm(a)i||*beirthe<ref group="uwaga" name=":046" />||ber(a)it
|-
|[[Język staro-wysoko-niemiecki|staro-wys.-niem.]]
|biru||biris||birit||—||—||—||berumēs||beret||berand
|-
|[[Język staro-cerkiewno-słowiański|staro-cerk.-słow.]]<ref group="uwaga">
W języku staro-cerkiewno-słowiańskim czasownik ten znaczy „brać” (zob. {{odn|Piwowarczyk|2022|s=53|ref=nie}}). W podanej transkrypcji znak ''ŭ'' oznacza [[Jer (głoska)|jer]] twardy ''ъ'' (wymawiany jak bardzo krótkie /u/).
</ref>
|berǫ||bereši||beretŭ||berevě||bereta||beret~e/a||beremŭ||berete||berǫtŭ
|-
|[[Język ormiański|ormiański]]
|berem||beres||berē||—||—||—||beremkՙ||berēkՙ||beren
|}

Takie regularności w paradygmatach odmiany są bardzo mocnym argumentem na rzecz teorii, że dane wyrazy zostały nie zapożyczone, a odziedziczone po wspólnym językowym przodku<ref>

{{Beekes2011 |s = 16-17}}

</ref>. [[Michael Meier-Brügger]] wskazał, że wiele zaobserwowanych indoeuropejskich analogii<ref>

{{Cytuj |autor = [[Michael Meier-Brügger]] |tytuł = Indo-European Linguistics |url = https://caio.ueberalles.net/Indo-European-Linguistics-Introduction/Indo-European_Linguistics%20-%20Michael%20Meier-Bru%CC%88gger.pdf |miejsce = Berlin–Nowy Jork |wydawca = [[Walter de Gruyter]] |data = 2003 |s = 57 |isbn = 3-11-017433-2 |język = en}}

</ref>:

* nie jest [[Uniwersalia językowe|uniwersalnych językowo]] – np. indoeuropejski czasownik „być” ma zupełnie inny charakter i kontekst niż w językach [[Języki semickie|semickich]], należących do rodziny [[Języki afroazjatyckie|afroazjatyckiej]];
* nie jest przypadkowych – aczkolwiek losowe podobieństwa również się zdarzają, np. łacińskie ''deus'' i [[Język grecki klasyczny|klasyczne greckie]] ''θεός'' [theós] – „bóg”;
* nie jest [[Zapożyczenie językowe|zapożyczeniami]] – choć w naturalny sposób istnieje mnóstwo różnych pożyczek [[Słownictwo|leksykalnych]], np. łacińskie ''caesar'' > niemieckie ''Kaiser'' – „cesarz”<ref group="uwaga" name=":082">

Znakiem większości > oznaczono przejście (zmianę) danej formy w inną.

</ref>.

Jedynym logicznym wyjaśnieniem tak licznych zbieżnych cech języków indoeuropejskich w zakresie [[Fonetyka|fonetyki]], [[Morfologia (językoznawstwo)|morfologii]] i [[Słownictwo|słownictwa]] jest ich pochodzenie z hipotetycznej, wspólnej fazy rozwojowej nazwanej [[Język praindoeuropejski|praindoeuropejską]]<ref name=":083">

{{Cytuj |autor = [[Michael Meier-Brügger]] |tytuł = Indo-European Linguistics |url = https://caio.ueberalles.net/Indo-European-Linguistics-Introduction/Indo-European_Linguistics%20-%20Michael%20Meier-Bru%CC%88gger.pdf |miejsce = Berlin–Nowy Jork |wydawca = [[Walter de Gruyter]] |data = 2003 |s = 58 |isbn = 3-11-017433-2 |język = en}}

</ref>. Odziedziczone z niej formy [[Ewolucja języka|ewoluowały]] następnie w poszczególnych językach w różny sposób<ref name=":083" />, choć niektóre grupy słownictwa zmieniają się na tyle wolno, że ich podobieństwo bywa widoczne nawet po kilku tysiącleciach od rozpadu owego prajęzyka<ref>

{{Cytuj |autor = Agnieszka Krygier-Łączkowska |tytuł = Europejczycy, Słowianie, Polacy. Na czym polega pokrewieństwo językowe? |archiwum = https://web.archive.org/web/20231103130239/https://logic.amu.edu.pl/images/0/0d/Krygier_2011_1.pdf |czasopismo = [[Kwartalnik Językoznawczy]] |wolumin = 1 |numer = 5 |data = 2011 |s = 95-96 |issn = 2081-5441 |dostęp = o}}

</ref>. W XXI w. wyróżnianie indoeuropejskiej rodziny nie budzi żadnych wątpliwości, a spośród wszystkich jest ona najlepiej i najdokładniej zbadaną przez językoznawców – w czym pomogło wiele zachowanych do dzisiaj [[Źródła historyczne|źródeł pisanych]], pochodzących nawet sprzed dwóch lub więcej tysięcy lat<ref name=":084">

{{Cytuj |autor = James Clackson |tytuł = Indo-European Linguistics. An Introduction |url = https://caio.ueberalles.net/Indo-European-Linguistics-Introduction/Indo-European%20Linguistics%20-%20James%20Clackson.pdf |miejsce = Cambridge–Nowy Jork |wydawca = [[Cambridge University Press]] |data = 2007 |s = 1 |isbn = 978-0-511-36609-3 |język = en}}

</ref>. Badania porównawcze pozwoliły udowodnić ponadto przynależność do niej różnych nowo odkrytych języków – tak m.in. stało się w przypadku [[Języki anatolijskie|anatolijskich]] czy [[Język wenetyjski|wenetyjskiego]]<ref>

{{Cytuj |autor r = [[Lyle Campbell|Lyle R. Campbell]] |rozdział = Beyond the Comparative Method? |redaktor = Barry J. Blake; [[Kate Burridge|Kathryn Burridge]]; Jo Taylor |tytuł = Historical Linguistics 2001 |url = https://benjamins.com/catalog/cilt.237 |miejsce = Amsterdam–Filadelfia |wydawca = [[John Benjamins Publishing Company]] |data = 2003 |s = 33 |isbn = 90-272-4749-8 |język = en |dostęp = z}}

</ref>. Umożliwiły też odrzucenie innych – jak np. używanego w Europie [[Język baskijski|baskijskiego]]<ref>

{{Beekes2011 |s = 49}}

</ref>. Otwartą kwestią pozostają pytania gdzie, kiedy i kto posługiwał się praindoeuropejską mową<ref name=":085">

{{Cytuj |autor = Dariusz R. Piwowarczyk |tytuł = Rekonstrukcja praindoeuropejskiego systemu fonologicznego |miejsce = Kraków |wydawca = [[Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego]] |data = 2022 |s = 20-21 |isbn = 978-83-233-5112-2}}

</ref>.

=== Spór o praojczyznę ===

[[Plik:Indo-European steppe homeland cropped.png|thumb|300px
|alt=Mapa. Zachodnia Eurazja. Stepy czarnomorsko-kaspijskie w centrum. Granice państw. Ciemnozielony obszar
|Hipotetyczny, przybliżony zasięg terytorialny języka [[Język praindoeuropejski|praindoeuropejskiego]] zgodnie z teorią stepową ([[Teoria kurhanowa|kurhanową]])
{{Układ wielokolumnowy |szerokość = 10em |liczba = 2 |
 {{Legenda|#316730|język praindoeuropejski}}
 {{Legenda|#C6DEBD|języki indoeuropejskie}}
}}
]]
Wśród badaczy nie ma pełnej zgodności co do tego, gdzie znajdowała się [[Urheimat|praojczyzna]] rodziny indoeuropejskiej – inaczej mówiąc, gdzie zamieszkiwała ludność mówiąca językiem praindoeuropejskim. Od końca XX w. rywalizują ze sobą dwie główne hipotezy<ref name=":085" />:

* stepowa – najpopularniejsza i mająca najwięcej zwolenników, lokalizująca pierwotną siedzibę prajęzyka na [[step]]ach pomiędzy [[Morze Czarne|Morzem Czarnym]] a [[Morze Kaspijskie|Morzem Kaspijskim]];
* anatolijska – mniejszościowa i uznawana za mniej prawdopodobną, zgodnie z którą rodzina indoeuropejska wywodzi się z [[Anatolia|Anatolii]].

[[Plik:Indoanatolijskie.png|thumb|300px
|alt=Mapa. Ukształtowanie pogranicza Europy i Azji. Zaznaczone obszary z podpisami
|Hipotetyczna, przybliżona lokalizacja różnych etapów rozwojowych prajęzyka rodziny zgodnie z teorią o jego południowokaukaskim pochodzeniu
]]
Według dominującego w XXI w. poglądu wszystkie współczesne gałęzie rodziny wywodzą się z prajęzyka, którego późna postać była używana na obszarze [[Step Pontyjski|Stepu Pontyjskiego]] przez ludność tworzącą prehistoryczną [[Kultura grobów jamowych (IV/III tys. p.n.e.)|kulturę grobów jamowych]]<ref name=":086">

{{Cytuj |autor = Dariusz R. Piwowarczyk |tytuł = Rekonstrukcja praindoeuropejskiego systemu fonologicznego |miejsce = Kraków |wydawca = [[Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego]] |data = 2022 |s = 20 |isbn = 978-83-233-5112-2}}

</ref>. Ponadto niektóre [[#Dane paleogenetyczne|badania paleogenetyczne]] spowodowały wzrost zainteresowania inną teorią głoszącą, że jeszcze przed migracją na step oraz przed odłączeniem się grupy [[Języki anatolijskie|anatolijskiej]] – pierwszej odrębnej [[Linia rozwojowa|linii rozwojowej]] – najwcześniejsza indoeuropejska wspólnota zamieszkiwała [[Wyżyna|wyżyny]] po południowej stronie [[Kaukaz (łańcuch górski)|Kaukazu]]<ref name=":087">

{{Cytuj |autor = Iosif Lazaridis; David E. Reich; Songül Alpaslan-Roodenberg; Ayşe Acar; Ayşen Açıkkol; *(…) |tytuł = The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe |url = https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge.pdf |czasopismo = [[Science]] |wolumin = 377 |numer = 6609 |data = 2022 |s = s. 939 ''(w linku: 1/1)'' |doi = 10.1126/science.abm4247 |issn = 0036-8075 |język = en |dostęp = o}}

</ref>.

Hipoteza stepowa została przedstawiona przez [[Marija Gimbutas|Mariję Gimbutas]] w 1956 r. na podstawie porównania wyników badań [[Archeologia|archeologicznych]] i [[Językoznawstwo|językoznawczych]]<ref>

{{Cytuj |autor = [[Marija Gimbutas]] |tytuł = The Kurgan culture and the Indo-Europeanization of Europe |archiwum = https://archive.org/details/gimbutas-kurgan-culture-and-indo-europeanization-of-europe-1997 |redaktor = Miriam R. Dexter; Karlene Jones-Blay |miejsce = Waszyngton |wydawca = Institute for the Study of Man |data = 1997 |s = s. xvii |isbn = 0-941694-56-9 |język = en}}

</ref>. Badaczka umieściła indoeuropejską praojczyznę na Stepie Pontyjskim, nadając swojej teorii nazwę [[Teoria kurhanowa|kurhanowej]] (od [[kurhan]]ów – [[neolit]]ycznych mogił w kształcie kopca, występujących na tym obszarze) i powiązała Praindoeuropejczyków ze wspomnianą wyżej kulturą grobów jamowych. Według Gimbutas [[ekspansja języków indoeuropejskich]] była spowodowana najazdami ludów pasterskich, tworzących ową kulturę<ref>

{{Cytuj |autor = [[Marija Gimbutas]] |tytuł = Primary and Secondary Homeland of the Indo-Europeans: comments on Gamkrelidze–Ivanov articles |czasopismo = [[Journal of Indo-European Studies]] |wolumin = 1 & 2 |numer = 13 |data = 1985 |s = 190 |issn = 0092-2323 |język = en}}

</ref>. Pomiędzy 4400 a 2800 r. p.n.e. konni wojownicy mieli zająć niektóre obszary [[Europa|Europy]] oraz [[Azja|Azji]], wypierając lub podbijając miejscową ludność i narzucając jej swój język<ref name=":088">

{{Cytuj |autor = Martin Kuckenburg |tytuł = Pierwsze słowo. Narodziny mowy i pisma |miejsce = Warszawa |wydawca = [[Państwowy Instytut Wydawniczy]] |data = 2006 |s = 28 |isbn = 83-06-02980-1}}

</ref>.

Pierwotna mowa najeźdźców – wraz ze zdobywaniem przez nich nowych terenów, na których się osiedlali – [[#Ewolucja rodziny|ewoluowała]], dając podstawy późniejszej rodzinie indoeuropejskiej<ref name=":088" />. Wyniki badań z 2021 r. pokazały jednak, że początki wędrówek współczesnych ras [[Koń domowy|konia]] ze stepów miały miejsce ok. 2200 lat p.n.e. – pierwsze indoeuropejskie migracje nie mogły więc odbywać się konno, natomiast użycie [[rydwan]]ów mogło mieć związek z ekspansją [[Ariowie|Indoirańczyków]]<ref>

{{Cytuj |autor = Pablo Librado; Naveed Khan; Antoine Fages; Mariya A. Kusliy; Tomasz Suchan; *(…) |tytuł = The origins and spread of domestic horses from the Western Eurasian steppes |url = https://www.nature.com/articles/s41586-021-04018-9 |czasopismo = [[Nature]] |wolumin = 598 |numer = 7882 |data = 2021 |s = 634, 638 |doi = 10.1038/s41586-021-04018-9 |issn = 0028-0836 |język = en |dostęp = o}}

</ref>. Nowsza wersja teorii kurhanowej głosi, że posługująca się wczesną praindoeuropejską mową ludność zamieszkiwała [[step]]y południowej [[Ukraina|Ukrainy]] i [[Rosja|Rosji]]; identyfikuje się ją z [[Kultura archeologiczna|kulturą archeologiczną]] Sredniego Stogu (4500–3500 p.n.e.). Kultura jamowa zaś, która rozwinęła się z niej w późniejszym czasie, miała stanowić ostatni etap wspólnoty indoeuropejskiej<ref name=":086" />.

Z kolei w r. 1987 [[Colin Renfrew]] zasugerował związki pomiędzy rozprzestrzenianiem się języków indoeuropejskich a [[Rewolucja neolityczna|rewolucją neolityczną]]. Według niego praojczyzna [[Indoeuropejczycy|Indoeuropejczyków]] znajdowała się na terenie Anatolii do 6500 r. p.n.e.<ref>

{{Cytuj |autor = [[Colin Renfrew]] |tytuł = Archeologia i język. Łamigłówka pochodzenia Indoeuropejczyków |miejsce = Poznań–Warszawa |wydawca = [[Wydawnictwo Naukowe PWN]] |data = 2001 |s = 256 |isbn = 83-01-13644-8}}

</ref> W przeciwieństwie do teorii kurhanowej hipoteza anatolijska zakłada pokojowe rozprzestrzenianie się języka i kultury indoeuropejskiej. Renfrew twierdził, że najwcześniejszą wersją praindoeuropejskiego posługiwali się anatolijscy rolnicy ok. 7000 lat p.n.e.<ref name=":089">

{{Cytuj |autor = Martin Kuckenburg |tytuł = Pierwsze słowo. Narodziny mowy i pisma |miejsce = Warszawa |wydawca = [[Państwowy Instytut Wydawniczy]] |data = 2006 |s = 29 |isbn = 83-06-02980-1}}

</ref> 500 lat później, wskutek rolniczych migracji, język ów miał zostać zaniesiony na tereny dzisiejszej [[Grecja|Grecji]], a następnie wzdłuż [[Dunaj]]u do [[Europa Środkowa|Europy Środkowej]]. Podczas jego rozpowszechniania powstawały różne dialekty, które dały początek poszczególnym indoeuropejskim grupom językowym<ref name=":089" />.

W 2003 r. biolodzy ewolucyjni Russell Gray i Quentin Atkinson na podstawie [[Datowanie lingwistyczne|glottochronologicznych]] badań 87 języków indoeuropejskich ustalili, że języki anatolijskie faktycznie stanowią najstarszą grupę w rodzinie, zarazem najbardziej zbliżoną do języka praindoeuropejskiego. Wiek indoeuropejskiej pramowy został określony przez nich na 7800 do 9800 lat (czyli w przedziale ok. 7800–5800 p.n.e.), opowiedzieli się tym samym za hipotezą anatolijską<ref>

{{Cytuj |autor = Russell D. Gray; Quentin D. Atkinson |tytuł = Language-tree divergence times support the Anatolian theory of Indo-European origin |url = https://www.researchgate.net/publication/8984201_Language-Tree_Divergence_Times_Support_the_Anatolian_Theory_of_Indo-European_Origin |czasopismo = [[Nature]] |wolumin = 426 |numer = 6965 |data = 2003 |s = 435-438 |doi = 10.1038/nature02029 |issn = 0028-0836 |język = en |dostęp = o}}

</ref>. Jednak konkluzje Graya i Atkinsona podważone zostały kilkanaście lat później przez badania, które przeprowadziła grupa językoznawców z [[Uniwersytet Kalifornijski w Berkeley|Uniwersytetu Kalifornijskiego]]. W r. 2015 Amerykanie dokonali filogenetycznej analizy statystycznej, która wykazała znacznie późniejsze wydzielenie się najwcześniejszej, anatolijskiej gałęzi. Tym samym istotnie przesunięto datowanie praindoeuropejskiego – na zgodne z hipotezą stepową, wspieraną przez dane archeologiczne (4500–3500 p.n.e.)<ref>

{{Cytuj |autor = Will Chang; Chundra A. Cathcart; David Hall; Andrew Garrett |tytuł = Ancestry-constrained phylogenetic analysis supports the Indo-European steppe hypothesis |url = https://www.ling.upenn.edu/courses/Fall_2019/ling001/LanguageIE_Phylogeny2015.pdf |czasopismo = [[Language]] |wolumin = 1 |numer = 91 |data = 2015 |s = 195-200, 233-234 |doi = 10.1353/lan.2015.0005 |issn = 0097-8507 |język = en |dostęp = o}}

</ref>.

Pomocne w lokalizowaniu praojczyzny może być zidentyfikowanie jej sąsiedztwa językowego – w odpowiednich prajęzykach poszukiwane są więc zapożyczenia słownikowe oraz gramatyczne<ref>

{{Anthony2007 |s = 93}}

</ref>. Wytypowano wyrazy, które prawdopodobnie bardzo wcześnie trafiły z praindoeuropejskiego do prauralskiego†; miało także dochodzić do kontaktów tego pierwszego z [[Języki kaukaskie|kaukaskim]] językiem [[Język prakartwelski|prakartwelskim]]†. Na tej podstawie [[David W. Anthony|David Anthony]] wysnuł wniosek o zamieszkiwaniu ludności praindoeuropejskiej na bliżej nieokreślonych obszarach między [[Ural]]em a Kaukazem<ref>

{{Anthony2007 |s = 94-95, 97-98}}

</ref>. Zwracana jest również uwaga na możliwe pożyczki z języka [[Język prasemicki|prasemickiego]]† (np. [[liczebnik]]i „sześć” i „siedem”) oraz w odwrotnym kierunku<ref>

{{Cytuj |autor r = Petri Kallio; Jorma Koivulehto |rozdział = More remote relationships of Proto-Indo-European |tytuł = Handbook of Comparative and Historical Indo-European Linguistics |redaktor = Jared S. Klein; Brian D. Joseph; Matthias A. Fritz |url = https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/9783110542431/html |wolumin = 3 |miejsce = Berlin–Boston |wydawca = [[Walter de Gruyter|De Gruyter Mouton]] |data = 2018 |s = 2283-2284 |isbn = 978-3-11-054243-1 |język = en |dostęp = z}}

</ref>.

Analizując domniemane zapożyczenia [[Języki semickie|semickie]], [[Języki kartwelskie|kartwelskie]] i [[Język hurycki|huryckie]]†, [[Tamaz Gamkrelidze]] i Wiaczesław Iwanow przedstawili inną propozycję – według nich indoeuropejska praojczyzna znajdowała się po południowej stronie Kaukazu, na północ od [[Mezopotamia|Mezopotamii]]<ref>

{{Beekes2011 |s = 50}}

</ref>. Niektóre badania paleogenetyczne z drugiej i trzeciej dekady XXI w. wzbudziły ponowne zainteresowanie tą teorią. Zgodnie z wynikami owych badań pierwsze siedziby Praindoeuropejczyków, jeszcze przed ich migracją na step i do Anatolii, mogły leżeć na terenach dzisiejszej [[Armenia|Armenii]] bądź [[Iran]]u<ref name=":087" /><ref name=":090">

{{Cytuj |autor = Aleksander G. Kozincew |tytuł = Proto-Indo-Europeans: The Prologue |url = https://pure.spbu.ru/ws/files/53198823/Proto_Indo_Europeans_The_prologue_2019_.pdf |czasopismo = [[Journal of Indo-European Studies]] |wolumin = 3 & 4 |numer = 47 |data = 2019 |s = 325 |issn = 0092-2323 |język = en |dostęp = o}}

</ref>. Dopiero stamtąd, poprzez [[Kaukaz (łańcuch górski)|góry kaukaskie]], część ludności miała wyruszyć na Step Pontyjski – a wraz z nią język, który później stał się protoplastą wszystkich nieanatolijskich gałęzi rodziny<ref name=":091">

{{Cytuj |autor = Aleksander G. Kozincew |tytuł = Proto-Indo-Europeans: The Prologue |url = https://pure.spbu.ru/ws/files/53198823/Proto_Indo_Europeans_The_prologue_2019_.pdf |czasopismo = [[Journal of Indo-European Studies]] |wolumin = 3 & 4 |numer = 47 |data = 2019 |s = 325, 353 |issn = 0092-2323 |język = en |dostęp = o}}

</ref>.

Do innych, mniej popularnych hipotez dotyczących miejsca pochodzenia języków indoeuropejskich należą m.in.<ref>

{{Mallory&Adams1997 |s = 297-299}}

</ref>:

* teoria bałtycko-pontyjska, postulująca istnienie już w [[Mezolit|mezolicie]] (ok. 8500–5000 p.n.e.) rozległego areału prajęzyka, rozciągającego się od południowej [[Skandynawia|Skandynawii]] aż do Morza Kaspijskiego;
* teoria środkowoeuropejsko-bałkańska, zgodnie z którą językiem praindoeuropejskim (datowanym na ok. 5000–3000 p.n.e.) posługiwała się głównie ludność z kręgu [[Kultura ceramiki wstęgowej rytej|kultury ceramiki linearnej]].

Natomiast na marginesie nauki znajdują się dwie teorie [[autochton]]iczne: indyjska, w jednym z wariantów (ang. ''Out of India'') utożsamiająca ludność praindoeuropejską z ludnością [[Cywilizacja doliny Indusu|cywilizacji doliny Indusu]]<ref>

{{Cytuj |autor = Michael E.J. Witzel |tytuł = Autochthonous Aryans? The Evidence from Old Indian and Iranian Texts |url = https://hasp.ub.uni-heidelberg.de/journals/ejvs/article/view/830/808 |czasopismo = Electronic Journal of Vedic Studies |wolumin = 3 |numer = 7 |data = 2001 |s = 22-24 |doi = 10.11588/ejvs.2001.3.830 |issn = 1084-7561 |język = en |dostęp = o}}

</ref> oraz paleoeuropejska (ang. ''Paleolithic Continuity Theory'') zespołu Maria Alineiego, według której przodkowie Indoeuropejczyków żyli w Europie już od okresu [[Paleolit górny|paleolitu górnego]]<ref>

{{Cytuj |autor r = [[Krzysztof Tomasz Witczak|Krzysztof T. Witczak]]; [[Andrzej Piotr Kowalski|Andrzej P. Kowalski]] |rozdział = Nostratyka. Wspólnota językowa indoeuropejska |tytuł = Przeszłość społeczna. Próba konceptualizacji |url = http://e-archaeology.org/wp-content/uploads/2016/06/Witczak-Kowalski.pdf |redaktor = [[Stanisław Tabaczyński]]; [[Arkadiusz Marciniak]]; Dorota Cyngot; Anna Zalewska |miejsce = Poznań |wydawca = [[Wydawnictwo Poznańskie]] |data = 2012 |s = 831 |isbn = 978-83-7177-791-2 |dostęp = o}}

</ref> (czyli od minimum kilkunastu tysięcy lat). Jedna zaś z XIX-wiecznych hipotez przypisywała Praindoeuropejczykom, mającym jakoby zamieszkiwać południe [[Szwecja|Szwecji]], określone cechy [[Antropologia fizyczna|antropologiczne]] ([[Blond (kolor)|blond włosy]] i niebieskie oczy). Tę fałszywą koncepcję wykorzystywano później w [[Rasizm|rasistowskich]] teoriach [[nazizm]]u (błędne pojęcie „[[Aryjczyk]]a”)<ref>

{{Beekes2011 |s = 48}}

</ref>.

=== Dane paleogenetyczne ===

[[Plik:Human Y-chromosome DNA haplogroups PL.svg|thumb|300px
|alt=Mapa. Zachodnia Eurazja i północna Afryka. Granice państw. Kilkanaście nałożonych różnokolorowych wykresów kołowych
|Udział różnych [[Haplogrupa|haplogrup]] wśród wybranych [[Populacja (biologia)|populacji]] krajów [[Europa|Europy]], [[Bliski Wschód|Bliskiego Wschodu]] i [[Afryka Północna|Afryki Północnej]] (2005)
]]
Nie istnieją żadne bezpośrednie powiązania między językiem a [[gen]]ami<ref>

{{Cytuj |autor r = Mateusz Kłagisz |rozdział = Języki a geny |redaktor = [[Kazimierz Korus]] |tytuł = Źródła humanistyki europejskiej |url = https://ruj.uj.edu.pl/xmlui/bitstream/handle/item/21062/klagisz_jezyki_a_geny_2009.pdf |wolumin = 2 |miejsce = Kraków |wydawca = [[Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego]] |data = 2009 |s = 217-218 |isbn = 978-83-233-2946-6 |dostęp = o}}

</ref>, jednak na podstawie badań [[Genetyka|genetycznych]] można w pewnym ograniczonym zakresie odzwierciedlić jego [[Prehistoria|prehistorię]]<ref>

{{Cytuj |autor = Rasmus G. Bjørn |tytuł = Foreign elements in the Proto-Indo-European vocabulary |url = https://loanwords.prehistoricmap.com/wp-content/uploads/2017/06/Bjørn-2017-Foreign-elements-in-the-Proto-Indo-European-vocabulary.pdf |miejsce = Kopenhaga |wydawca = ''własnym sumptem'' |data = 2017 |s = 19 |język = en |dostęp = o |kropka = ''brak ISBN, praca magisterska''}}

</ref>. [[Drzewo filogenetyczne]] gatunku [[Człowiek rozumny|ludzkiego]], zbudowane na podstawie genealogii [[Chromosom Y|chromosomu Y]] (Y-DNA) [[Populacja (biologia)|populacji]] eurazjatyckich, wskazuje na istnienie populacji z męską (czyli dziedziczoną wyłącznie w męskiej linii rodowej) [[Haplogrupa|haplogrupą]] R1<ref>

{{Cytuj |autor = Peter A. Underhill; G. David Poznik; Siiri Rootsi; Mari Järve; Alice A. Lin; *(…) |tytuł = The phylogenetic and geographic structure of Y-chromosome haplogroup R1a |url = https://www.nature.com/articles/ejhg201450 |czasopismo = European Journal of Human Genetics |wolumin = 12 |numer = 23 |data = 2015 |s = 129 |doi = 10.1038/ejhg.2014.50 |issn = 1476-5438 |język = en |dostęp = o}}

</ref>. Ok. 25 tys. lat temu, wskutek przypadkowych [[Mutacja|mutacji]], wykształciły się z niej dwa [[klad]]y (subhaplogrupy) – R1a i R1b – często występujące u mieszkańców zachodniej i południowej [[Eurazja|Eurazji]]<ref>

{{Cytuj |autor = Peter A. Underhill; G. David Poznik; Siiri Rootsi; Mari Järve; Alice A. Lin; *(…) |tytuł = The phylogenetic and geographic structure of Y-chromosome haplogroup R1a |url = https://www.nature.com/articles/ejhg201450 |czasopismo = European Journal of Human Genetics |wolumin = 12 |numer = 23 |data = 2015 |s = 124 |doi = 10.1038/ejhg.2014.50 |issn = 1476-5438 |język = en |dostęp = o}}

</ref>.

Haplogrupa R1a częściej pojawia się w [[Europa Środkowa|Europie Środkowej]] i [[Europa Wschodnia|Wschodniej]] oraz w [[Azja Południowa|Azji Południowej]], R1b zaś przeważa w [[Europa Zachodnia|Europie Zachodniej]]<ref>

{{Cytuj |autor = Peter A. Underhill; G. David Poznik; Siiri Rootsi; Mari Järve; Alice A. Lin; *(…) |tytuł = The phylogenetic and geographic structure of Y-chromosome haplogroup R1a |url = https://www.nature.com/articles/ejhg201450 |czasopismo = European Journal of Human Genetics |wolumin = 12 |numer = 23 |data = 2015 |s = 124, 126 |doi = 10.1038/ejhg.2014.50 |issn = 1476-5438 |język = en |dostęp = o}}

</ref>. Oprócz tego na indoeuropejskich obszarach językowych występuje znaczący odsetek różnych kladów haplogrup I (prawie cała Europa, w szczególności [[Skandynawia]]) oraz J ([[Europa Południowa]], Wschodnia, [[Bliski Wschód]] i [[subkontynent indyjski]]), a w mniejszym stopniu także H (ludność [[Romowie|romska]]), E, G, L czy N<ref>
{{Cytuj |autor = Jacques Chiaroni; Peter A. Underhill; [[Luigi Luca Cavalli-Sforza|Luigi L. Cavalli-Sforza]] |tytuł = Y chromosome diversity, human expansion, drift, and cultural evolution |url = https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.0910803106 |czasopismo = [[Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America]] |wolumin = 48 |numer = 106 |data = 2009 |s = 20176 |doi = 10.1073/pnas.0910803106 |issn = 0027-8424 |język = en |dostęp = o}}

</ref>. Choć pochodzenie etniczne [[Indoeuropejczycy|Indoeuropejczyków]] bywa różne – co można m.in. zaobserwować na przykładzie populacji anglojęzycznych<ref>

{{Fortson2004 |s = 3}}

</ref> – najpowszechniejszymi w wielu nowożytnych populacjach europejskich są klady R1a i R1b<ref>

{{Cytuj |autor = Wolfgang Haak; Iosif Lazaridis; Nick Patterson; Nadin Rohland; Swapan Mallick; *(…) |tytuł = Massive migration from the steppe was a source for Indo-European languages in Europe |url = https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/25731166/ |czasopismo = [[Nature]] |wolumin = 522 |numer = 7555 |data = 2015 |s = 208 |doi = 10.1038/nature14317 |issn = 0028-0836 |język = en |dostęp = o}}

</ref>. Poszukuje się więc prehistorycznych społeczności o tych samych [[haplotyp]]ach, co może pomóc w prześledzeniu migracji ludności hipotetycznie niosącej ze sobą wczesne języki indoeuropejskie, a w konsekwencji w zlokalizowaniu praojczyzny rodziny<ref name=":092">

{{Cytuj |autor = Wolfgang Haak; Iosif Lazaridis; Nick Patterson; Nadin Rohland; Swapan Mallick; *(…) |tytuł = Massive migration from the steppe was a source for Indo-European languages in Europe |url = https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/25731166/ |czasopismo = [[Nature]] |wolumin = 522 |numer = 7555 |data = 2015 |s = 207-211 |doi = 10.1038/nature14317 |issn = 0028-0836 |język = en |dostęp = o}}

</ref>.

Jako czynnik ekspansji indoeuropejskich języków w Europie bywają wskazywane masowe migracje ludności kultury grobów jamowych i późniejszej [[Kultura ceramiki sznurowej|kultury ceramiki sznurowej]]<ref>

{{Cytuj |autor = Wolfgang Haak; Iosif Lazaridis; Nick Patterson; Nadin Rohland; Swapan Mallick; *(…) |tytuł = Massive migration from the steppe was a source for Indo-European languages in Europe |url = https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/25731166/ |czasopismo = [[Nature]] |wolumin = 522 |numer = 7555 |data = 2015 |s = 207-208, 211 |doi = 10.1038/nature14317 |issn = 0028-0836 |język = en |dostęp = o}}

</ref>. W 2015 r. przeprowadzono badania [[Materiał genetyczny|materiału genetycznego]] 69 Europejczyków żyjących między 6000 a 1000 lat p.n.e. – analiza ich [[Kwas deoksyrybonukleinowy|DNA]] wykazała, że ok. 75% mieszkańców terenów tej drugiej kultury miało przodków wśród ludności kultury jamowej. Wyniki owych badań sugerują zatem, że populacje R1a i R1b przybyły do Europy ze wschodnioeuropejskich stepów<ref name=":092" />. Wspiera to tezę o stepowym pochodzeniu przynajmniej części indoeuropejskich języków; pokazuje również, że nie wszystkie (o ile jakiekolwiek) języki rodziny mogły trafić do Europy wraz z pierwszymi [[Rewolucja neolityczna#Migracja rolnictwa z Półksiężyca|migracjami anatolijskich rolników]] kilka tysięcy lat wcześniej – co jest postulowane przez teorię anatolijską<ref>

{{Cytuj |autor = Wolfgang Haak; Iosif Lazaridis; Nick Patterson; Nadin Rohland; Swapan Mallick; *(…) |tytuł = Massive migration from the steppe was a source for Indo-European languages in Europe |url = https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/25731166/ |czasopismo = [[Nature]] |wolumin = 522 |numer = 7555 |data = 2015 |s = 211 |doi = 10.1038/nature14317 |issn = 0028-0836 |język = en |dostęp = o}}

</ref>. Populacja R1a bywa również rozpatrywana jako ta, która przyniosła języki indoeuropejskie do [[Indie|Indii]]<ref>

{{Cytuj |autor = Aleksander G. Kozincew |tytuł = Proto-Indo-Europeans: The Prologue |url = https://pure.spbu.ru/ws/files/53198823/Proto_Indo_Europeans_The_prologue_2019_.pdf |czasopismo = [[Journal of Indo-European Studies]] |wolumin = 3 & 4 |numer = 47 |data = 2019 |s = 330 |issn = 0092-2323 |język = en |dostęp = o}}

</ref>.

W r. 2022 inne badania paleogenetyczne ujawniły, że sama ludność kultury grobów jamowych była genetycznie mieszana i składała się przede wszystkim ze [[Społeczeństwo zbieracko-łowieckie|społeczności zbieracko-łowieckich]] z Europy Wschodniej ([[marker genetyczny]] EHG – ang. ''Eastern Hunter-Gatherer'') i Kaukazu (CHG – ang. ''Caucasian Hunter-Gatherer''), z niewielką domieszką populacji typu anatolijsko-[[lewant]]yńskiego<ref>

{{Cytuj |autor = Iosif Lazaridis; David E. Reich; Songül Alpaslan-Roodenberg; Ayşe Acar; Ayşen Açıkkol; *(…) |tytuł = The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe |url = https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge.pdf |czasopismo = [[Science]] |wolumin = 377 |numer = 6609 |data = 2022 |s = s. 939 ''(w linku: 1/1)'', eabm4247:6 ''(w linku: 6/13)'' |doi = 10.1126/science.abm4247 |issn = 0036-8075 |język = en |dostęp = o}}

</ref> (te ostatnie mogły być związane z europejską [[Kultura trypolska|kulturą trypolską]]<ref>

{{Cytuj |autor = [[David W. Anthony]] |tytuł = Archaeology, Genetics, and Language in the Steppes: A Comment on Bomhard |url = https://www.academia.edu/39985565/Archaeology_Genetics_and_Language_in_the_Steppes_A_Comment_on_Bomhard |czasopismo = [[Journal of Indo-European Studies]] |wolumin = 1 & 2 |numer = 47 |data = 2019 |s = s. 181, 183 ''(w linku: 7, 9)'' |issn = 0092-2323 |język = en |dostęp = o}}

</ref>). Otwartą kwestią pozostaje to, jaka ludność była źródłem wspomnianego kaukaskiego markeru na stepach. Jako potencjalna populacja typu CHG często rozważana jest ludność [[Kultura majkopska|kultury majkopskiej]] – według Davida Anthony’ego jej przedstawiciele posługiwali się prajęzykiem abchasko-adygejskim†<ref>

{{Cytuj |autor = [[David W. Anthony]] |tytuł = Archaeology, Genetics, and Language in the Steppes: A Comment on Bomhard |url = https://www.academia.edu/39985565/Archaeology_Genetics_and_Language_in_the_Steppes_A_Comment_on_Bomhard |czasopismo = [[Journal of Indo-European Studies]] |wolumin = 1 & 2 |numer = 47 |data = 2019 |s = s. 179, 192 ''(w linku: 5, 18)'' |issn = 0092-2323 |język = en |dostęp = o}}

</ref>. [[Allan R. Bomhard|Allan Bomhard]] sugeruje, że język praindoeuropejski wykształcił się, gdy na ów abchasko-adygejski [[Substrat językowy|substrat]] nasunął się dominujący język przeduralski (być może wschodnioeuropejski język ludności EHG kultury samarskiej)<ref>

{{Cytuj |autor = [[David W. Anthony]] |tytuł = Archaeology, Genetics, and Language in the Steppes: A Comment on Bomhard |url = https://www.academia.edu/39985565/Archaeology_Genetics_and_Language_in_the_Steppes_A_Comment_on_Bomhard |czasopismo = [[Journal of Indo-European Studies]] |wolumin = 1 & 2 |numer = 47 |data = 2019 |s = s. 175, 192-193 ''(w linku: 1, 18-19)'' |issn = 0092-2323 |język = en |dostęp = o}}

</ref>.

Innego zdania jest Aleksander Kozincew – według niego marker CHG mógł trafić na stepy wraz z pierwszą falą migracji praindoeuropejskiej, która przybyła od południa wzdłuż zachodnich wybrzeży Morza Kaspijskiego. Przyniosła ona również swoją własną mowę, rozpowszechniając ją wśród miejscowych społeczności, posługujących się wówczas [[Przedindoeuropejski substrat językowy|nieznanymi językami]]<ref>

{{Cytuj |autor = Aleksander G. Kozincew |tytuł = Proto-Indo-Europeans: The Prologue |url = https://pure.spbu.ru/ws/files/53198823/Proto_Indo_Europeans_The_prologue_2019_.pdf |czasopismo = [[Journal of Indo-European Studies]] |wolumin = 3 & 4 |numer = 47 |data = 2019 |s = 344-345, 350, 353 |issn = 0092-2323 |język = en |dostęp = o}}

</ref>. Dalsza indoeuropeizacja stepów (tradycje kurhanowe, ale już bez wpływów genetycznych) miała zajść za sprawą ludności majkopskiej, która według rosyjskiego badacza stanowiła drugą falę migracji z południa<ref>

{{Cytuj |autor = Aleksander G. Kozincew |tytuł = Proto-Indo-Europeans: The Prologue |url = https://pure.spbu.ru/ws/files/53198823/Proto_Indo_Europeans_The_prologue_2019_.pdf |czasopismo = [[Journal of Indo-European Studies]] |wolumin = 3 & 4 |numer = 47 |data = 2019 |s = 318, 353 |issn = 0092-2323 |język = en |dostęp = o}}

</ref>. Również David Reich opowiada się za południowokaukaską siedzibą najstarszej populacji praindoeuropejskiej. Jego zdaniem musiała ona zamieszkiwać dokładnie po tej samej stronie Kaukazu, co jej anatolijscy potomkowie<ref name=":091" />. Dowodem na to ma być brak odnalezionego w [[genom]]ie starożytnych Anatolijczyków markeru EHG<ref name=":087" /><ref name=":090" />, występującego u prawie połowy ludności stepowej z okresu kultury grobów jamowych<ref name=":087" />.

Nie da się jednak w pełni i ze stuprocentową pewnością zidentyfikować ludności mówiącej danym językiem i powiązać jej z określoną kulturą archeologiczną, stąd wszystkie propozycje pozostają jedynie mniej lub bardziej prawdopodobnymi hipotezami<ref name=":086" />. Według Olega Bałanowskiego Praindoeuropejczycy stanowili przede wszystkim wspólnotę językową, nie zaś etniczną czy genetyczną. Ich pierwsza populacja charakteryzowała się całym spektrum haplogrup, dzielonych z populacjami sąsiednimi lub siostrzanymi<ref>

{{Cytuj |autor = Aleksander G. Kozincew |tytuł = Proto-Indo-Europeans: The Prologue |url = https://pure.spbu.ru/ws/files/53198823/Proto_Indo_Europeans_The_prologue_2019_.pdf |czasopismo = [[Journal of Indo-European Studies]] |wolumin = 3 & 4 |numer = 47 |data = 2019 |s = 331 |issn = 0092-2323 |język = en |dostęp = o}}

</ref>. Nie istnieją do tej pory również żadne dowody na jedność kulturową przodków Indoeuropejczyków – dopiero w Europie ich potomkowie zbudowali wspólną cywilizację<ref>

{{Cytuj |autor = Agnieszka Krygier-Łączkowska |tytuł = Europejczycy, Słowianie, Polacy. Na czym polega pokrewieństwo językowe? |archiwum = https://web.archive.org/web/20231103130239/https://logic.amu.edu.pl/images/0/0d/Krygier_2011_1.pdf |czasopismo = [[Kwartalnik Językoznawczy]] |wolumin = 1 |numer = 5 |data = 2011 |s = 119 |issn = 2081-5441 |dostęp = o}}

</ref>. Rasmus Bjørn z [[Uniwersytet Kopenhaski|Uniwersytetu Kopenhaskiego]] zaproponował hipotetyczne kombinacje języków, genów i kultur, które mogły występować razem w okresie praindoeuropejskiej wspólnoty językowej na terenach Stepu Pontyjskiego i okolic<ref>

{{Cytuj |autor = Rasmus Bjørn |tytuł = Foreign elements in the Proto-Indo-European vocabulary |url = https://loanwords.prehistoricmap.com/wp-content/uploads/2017/06/Bjørn-2017-Foreign-elements-in-the-Proto-Indo-European-vocabulary.pdf |miejsce = Kopenhaga |wydawca = ''własnym sumptem'' |data = 2017 |s = 20 |język = en |dostęp = o |kropka = ''brak ISBN, praca magisterska''}}

</ref>:

{| class="wikitable" style="text-align:center"
|+
|style="width:12%" |
!style="width:10%" |•
!style="width:10%" |•
!style="width:16%" |•
!style="width:16%" |•
!style="width:16%" |•
!style="width:10%" |•
!style="width:10%" |•
|-
!style="text-align:left" |prajęzyk
|colspan=2 |płn.-kaukaski
|colspan=4 |indoeuropejski
|uralski
|-
!style="text-align:left" |haplogrupa
|colspan=3 |R1b
|colspan=2 |R1a
|colspan=2 |G1
|-
!style="text-align:left" |kultura
|majkopska
|colspan=3 |grobów jamowych
|colspan=3 |samarska
|}

=== Pokrewne rodziny językowe ===

[[Plik:Języki nostratyczne.png|thumb|300px
|alt=Schemat blokowy. Duże prostokąty z nazwami
|Uproszczony schemat pokrewieństwa makrorodzin [[Języki eurazjatyckie|eurazjatyckiej]] i [[Języki nostratyczne|nostratycznej]]
]]
[[Plik:Borean (with Amerindian).png|thumb|300px
|alt=Mapa. Kontury lądów świata. Zielone obszary
|Zasięg terytorialny hipotetycznej [[Języki boreańskie|boreańskiej]] fyli językowej
]]
[[Pokrewieństwo języków|Pokrewieństwo]] rodziny indoeuropejskiej z innymi nie jest bliżej znane. W literaturze językoznawczej pojawiają się m.in. następujące propozycje najbliższych krewnych języków indoeuropejskich, wysuwane na podstawie różnych zaobserwowanych zbieżności:

* języki [[Języki uralskie|uralskie]] – jako pochodzące wraz z indoeuropejskimi od hipotetycznego języka praindouralskiego†, zestawiane razem w nadrodzinę [[Języki indo-uralskie|indo-uralską]]<ref>

{{Cytuj |autor r = [[Frederik Kortlandt]] |rozdział = The Indo-Uralic Verb |redaktor = Rogier Blokland; Cornelius Hasselblatt |tytuł = Finno-Ugrians and Indo-Europeans: Linguistic and Literary Contacts. Proceedings of the Symposium at the University of Groningen, November 22–24, 2001 |url = https://www.kortlandt.nl/publications/art203e.pdf |miejsce = Maastricht |wydawca = Shaker Publishing |data = 2002 |s = s. 217, 219 ''(w linku: 1, 3)'' |isbn = 90-423-0214-3 |język = en |dostęp = o}}

</ref>;
* języki [[Języki abchasko-adygejskie|abchasko-adygejskie]] (północno-zachodniokaukaskie) – jako pochodzące wraz z indoeuropejskimi od hipotetycznego języka [[Język prapontyjski|prapontyjskiego]]†<ref>

{{Cytuj |autor r = Petri Kallio; Jorma Koivulehto |rozdział = More remote relationships of Proto-Indo-European |redaktor = Jared S. Klein; Brian D. Joseph; Matthias A. Fritz |tytuł = Handbook of Comparative and Historical Indo-European Linguistics |url = https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/9783110542431/html |wolumin = 3 |miejsce = Berlin–Boston |wydawca = [[Walter de Gruyter|De Gruyter Mouton]] |data = 2018 |s = 2285 |isbn = 978-3-11-054243-1 |język = en |dostęp = z}}

</ref>;
* języki [[Języki huro-urartyjskie|huro-urartyjskie]]† – jako pochodzące wraz z indoeuropejskimi od hipotetycznego, nieokreślonego dokładniej języka „praazjanickiego”†<ref>

{{Cytuj |autor = Arnaud Fournet; [[Allan R. Bomhard]] |tytuł = The Indo-European Elements in Hurrian |url = https://www.academia.edu/7637643/Arnaud_Fournet_and_Allan_R_Bomhard_The_Indo_European_Elements_in_Hurrian_2010_corrected_31_January_2023_ |miejsce = La Garenne Colombes–Charleston |wydawca = ''własnym sumptem'' |data = 2010 |s = 159 |język = en |dostęp = o |kropka = ''brak ISBN''}}

</ref>.

Ponadto indoeuropejskie łączono z językami rodziny kartwelskiej (południowokaukaskiej) lub semickimi (współcześnie klasyfikowanymi w ramach rodziny [[Języki afroazjatyckie|afroazjatyckiej]]). Obie te koncepcje zostały jednak porzucone, a indoeuropejsko-kartwelskie oraz indoeuropejsko-semickie podobieństwa słownikowe tłumaczone są z reguły dawnymi kontaktami, których efektem były [[Zapożyczenie językowe|pożyczki]] owych wyrazów<ref>

{{Cytuj |autor r = Petri Kallio; Jorma Koivulehto |rozdział = More remote relationships of Proto-Indo-European |tytuł = Handbook of Comparative and Historical Indo-European Linguistics |redaktor = Jared S. Klein; Brian D. Joseph; Matthias A. Fritz |url = https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/9783110542431/html |wolumin = 3 |miejsce = Berlin–Boston |wydawca = [[Walter de Gruyter|De Gruyter Mouton]] |data = 2018 |s = 2283-2285 |isbn = 978-3-11-054243-1 |język = en |dostęp = z}}

</ref>.

W XXI w. zainteresowanie badaczy budzi przede wszystkim wspomniana hipoteza indo-uralska, której zwolennikami są m.in. [[Mate Kapović]]<ref name=":093">

{{Cytuj |autor = [[Mate Kapović]] |rozdział = Proto-Indo-European Morphology |redaktor = Mate Kapović |tytuł = The Indo-European Languages |archiwum = https://archive.org/details/MateKapoviTheIndoEuropeanLanguages |wydanie = 2 |miejsce = Londyn–Nowy Jork |wydawca = [[Routledge]] |data = 2017 |s = 7 |isbn = 978-1-315-67855-9 |język = en}}

</ref>, [[Frederik Kortlandt]]<ref name=":094">

{{Cytuj |autor r = [[Frederik Kortlandt]] |rozdział = The Indo-Uralic Verb |redaktor = Rogier Blokland; Cornelius Hasselblatt |tytuł = Finno-Ugrians and Indo-Europeans: Linguistic and Literary Contacts. Proceedings of the Symposium at the University of Groningen, November 22–24, 2001 |url = https://www.kortlandt.nl/publications/art203e.pdf |miejsce = Maastricht |wydawca = Shaker Publishing |data = 2002 |s = s. 217 ''(w linku: 1)'' |isbn = 90-423-0214-3 |język = en |dostęp = o}}

</ref> czy Aleksander Kozincew<ref name=":095">

{{Cytuj |autor = Aleksander G. Kozincew |tytuł = Proto-Indo-Europeans: The Prologue |url = https://pure.spbu.ru/ws/files/53198823/Proto_Indo_Europeans_The_prologue_2019_.pdf |czasopismo = [[Journal of Indo-European Studies]] |wolumin = 3 & 4 |numer = 47 |data = 2019 |s = 352-353 |issn = 0092-2323 |język = en |dostęp = o}}

</ref>. Zwracana jest uwaga na podobieństwa indoeuropejskich i uralskich [[Końcówka fleksyjna|końcówek]] osobowych czasownika, a także na pewne zbieżności leksykalne<ref name=":093" />. Według Kortlandta Praindouralczycy zamieszkiwali tereny na południe od Uralu w VII tysiącleciu p.n.e. Ich część miała przemieścić się bardziej na zachód, nad Morze Czarne, gdzie doszło do jej kontaktów językowych z ludnością kultury majkopskiej i gdzie wykształcił się język praindoeuropejski<ref name=":094" />. Z kolei Kozincew twierdzi, że ojczyzną ludności praindouralskiej były wschodnie wybrzeża Morza Kaspijskiego. Jej południowy odłam, który utworzył najwcześniejszą wspólnotę indoeuropejską, według badacza przesuwał się stopniowo wzdłuż gór [[Elburs]] ku południu Kaukazu. Stamtąd indoeuropejski prajęzyk trafił – w odrębnych falach migracji – do Anatolii oraz na Step Pontyjski<ref name=":095" />.

Autorami bardziej rozbudowanych koncepcji są [[Joseph Greenberg]] oraz [[Władisław Illicz-Switycz|Władysław Illicz-Switycz]] i [[Aron Dołgopolski]] (ci drudzy rozpowszechnili dawniejszą hipotezę [[Holger Pedersen|Holgera Pedersena]]<ref name=":096">

{{Cytuj |autor = James Clackson |tytuł = Indo-European Linguistics. An Introduction |url = https://caio.ueberalles.net/Indo-European-Linguistics-Introduction/Indo-European%20Linguistics%20-%20James%20Clackson.pdf |miejsce = Cambridge–Nowy Jork |wydawca = [[Cambridge University Press]] |data = 2007 |s = 20 |isbn = 978-0-511-36609-3 |język = en}}

</ref>), postulujący istnienie [[Makrorodzina językowa|makrorodzin językowych]] o dużym zasięgu:

* [[Języki eurazjatyckie|eurazjatyckiej]] (Greenberg) – łączącej języki indoeuropejskie, uralskie (wraz z [[Języki jukagirskie|jukagirskim]]), [[Języki ałtajskie|ałtajskie]]<ref group="uwaga" name=":097">

Samo istnienie rodziny ałtajskiej jest często kwestionowane, a wchodzące w jej skład języki [[Języki turkijskie|turkijskie]], [[Języki mongolskie|mongolskie]] i [[Języki tungusko-mandżurskie|tunguskie]] traktowane bywają jako osobne rodziny. Z drugiej strony z ałtajskimi łączone są czasem języki [[Język koreański|koreański]], [[Język japoński|japoński]] i [[Język ajnuski|ajnuski]] (zob. {{odn|Greenberg|2000|s=11-21|ref=nie}}).

</ref>, [[Języki eskimo-aleuckie|eskimo-aleuckie]], czukockie ([[Języki czukocko-kamczackie|czukocko-kamczackie]]) oraz języki [[Język etruski|etruski]]†, [[Język japoński|japoński]], [[Język koreański|koreański]], [[Język ajnuski|ajnuski]] i giliacki ([[Język niwchijski|niwchijski]])<ref>

{{Cytuj |autor = [[Joseph Greenberg|Joseph H. Greenberg]] |tytuł = Indo-European and Its Closest Relatives. The Eurasiatic Language Family |archiwum = https://archive.org/details/greenbergindoeuropeananditsclosestrelativestheeurasiaticlanguagefamilyvol.1grammar2000 |wolumin = 1 |miejsce = Stanford |wydawca = [[Stanford University Press]] |data = 2000 |s = 279-281 |isbn = 0-8047-3812-2 |język = en}}

</ref>;
* [[Języki nostratyczne|nostratycznej]] (Illicz-Switycz i Dołgopolski) – łączącej języki indoeuropejskie, uralskie, ałtajskie<ref group="uwaga" name=":097" />, [[Języki drawidyjskie|drawidyjskie]], kartwelskie i afroazjatyckie, niektórzy inni badacze uwzględniają również pozostałe języki eurazjatyckie wymienione wyżej, a czasem też [[Języki nilo-saharyjskie|nilo-saharyjskie]] i język [[Język sumeryjski|sumeryjski]]†<ref name=":096" />.

Greenberg zidentyfikował 72 wspólne [[Formant (morfologia)|formanty]] gramatyczne, powszechnie spotykane w językach domniemanej makrorodziny eurazjatyckiej<ref>

{{Cytuj |autor = [[Joseph Greenberg|Joseph H. Greenberg]] |tytuł = Indo-European and Its Closest Relatives. The Eurasiatic Language Family |archiwum = https://archive.org/details/greenbergindoeuropeananditsclosestrelativestheeurasiaticlanguagefamilyvol.1grammar2000 |wolumin = 1 |miejsce = Stanford |wydawca = [[Stanford University Press]] |data = 2000 |s = 61 |isbn = 0-8047-3812-2 |język = en}}

</ref> (np. formant ''-n-'', tworzący [[Przeczenie|przeczenia]] czy ''-k-'', występujący w formach pytajnych<ref>

{{Cytuj |autor = [[Joseph Greenberg|Joseph H. Greenberg]] |tytuł = Indo-European and Its Closest Relatives. The Eurasiatic Language Family |archiwum = https://archive.org/details/greenbergindoeuropeananditsclosestrelativestheeurasiaticlanguagefamilyvol.1grammar2000 |wolumin = 1 |miejsce = Stanford |wydawca = [[Stanford University Press]] |data = 2000 |s = 212-213, 217-224 |isbn = 0-8047-3812-2 |język = en}}

</ref>). W wielu pracach innych autorów stanowi ona w zasadzie podzbiór w obrębie makrorodziny nostratycznej; ponadto w późniejszych publikacjach ze ściśle nostratycznych wyłączana bywa rodzina afroazjatycka, która jest traktowana raczej jako ich gałąź siostrzana<ref>

{{Cytuj |autor = [[Joseph Greenberg|Joseph H. Greenberg]] |tytuł = Indo-European and Its Closest Relatives. The Eurasiatic Language Family |archiwum = https://archive.org/details/greenbergindoeuropeananditsclosestrelativestheeurasiaticlanguagefamilyvol.1grammar2000 |wolumin = 1 |miejsce = Stanford |wydawca = [[Stanford University Press]] |data = 2000 |s = 9, 5-6 |isbn = 0-8047-3812-2 |język = en}}

</ref>. Prace nad rekonstrukcją języka pranostratycznego† kontynuuje Allan Bomhard<ref name=":096" />. Według Siergieja Jachontowa ów prajęzyk miał być używany nieco ponad 15 tys. lat temu<ref>

{{Cytuj |autor = Aleksander G. Kozincew |tytuł = Proto-Indo-Europeans: The Prologue |url = https://pure.spbu.ru/ws/files/53198823/Proto_Indo_Europeans_The_prologue_2019_.pdf |czasopismo = [[Journal of Indo-European Studies]] |wolumin = 3 & 4 |numer = 47 |data = 2019 |s = 302 |issn = 0092-2323 |język = en |dostęp = o}}

</ref>. Niemniej jednak przedstawione propozycje obu makrorodzin budzą kontrowersje wśród głównego nurtu językoznawców, którzy twierdzą, że zostały one zbudowane wyłącznie na podstawie podobieństw słownikowych – bez uwzględnienia zbieżności gramatycznych, które są trwalsze niż słownictwo i stanowią znacznie pewniejszy dowód pokrewieństwa<ref>

{{Cytuj |autor = Martin Kuckenburg |tytuł = Pierwsze słowo. Narodziny mowy i pisma |miejsce = Warszawa |wydawca = [[Państwowy Instytut Wydawniczy]] |data = 2006 |s = 99 |isbn = 83-06-02980-1}}

</ref>.

Niektórzy posunęli się jeszcze dalej – Harold Fleming postulował istnienie ogromnej [[Fyla językowa|fyli językowej]], której nadał nazwę [[Języki boreańskie|boreańskiej]]<ref name=":098">

{{Cytuj |autor = Harold C. Fleming |tytuł = A New Taxonomic Hypothesis: Borean / Boralean |archiwum = https://archive.org/details/MotherTongue10April1990/Mother%20Tongue%2014%20%28August%201991%29 |czasopismo = [[Mother Tongue|Mother Tongue. Newsletter]] |wolumin = 14 |data = 1991 |s = 51-52 |język = en |kropka = ''brak ISSN''}}

</ref>. Miałaby ona obejmować makrorodziny nostratyczną (oraz osobno rodzinę afroazjatycką), [[Języki amerindiańskie|amerindiańską]] i [[Języki dene-kaukaskie|dene-kaukaską]] – według Fleminga są one spokrewnione ze sobą bardziej niż z pozostałymi [[Języki świata|językami świata]], wiek zaś hipotetycznego prajęzyka boreańskiego† amerykański antropolog szacował na 45 tys. lat<ref name=":098" />. Wreszcie można postawić tezę o istnieniu [[Prajęzyk ludzkości|prajęzyka całej ludzkości]]†, z którego wywodziłyby się wszystkie istniejące kiedykolwiek rodziny językowe i języki<ref>

{{Beekes2011 |s = 33}}

</ref>. Badacze uważają jednak, że udowodnienie powszechnego pokrewieństwa języków jest obecnie niemożliwe<ref>

{{Cytuj |autor r = Mateusz Kłagisz |rozdział = Języki a geny |redaktor = [[Kazimierz Korus]] |tytuł = Źródła humanistyki europejskiej |url = https://ruj.uj.edu.pl/xmlui/bitstream/handle/item/21062/klagisz_jezyki_a_geny_2009.pdf |wolumin = 2 |miejsce = Kraków |wydawca = [[Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego]] |data = 2009 |s = 222 |isbn = 978-83-233-2946-6 |dostęp = o}}

</ref>.

== Prajęzyk ==

{{Osobny artykuł|Język praindoeuropejski}}

Ostatnim wspólnym przodkiem wszystkich języków indoeuropejskich był język [[Język praindoeuropejski|praindoeuropejski]]. Nie został on zaświadczony bezpośrednio (nie są znane żadne [[źródła historyczne]] praindoeuropejskiego)<ref name=":001" />, jednak za jego istnieniem przemawiają rozliczne wspólne cechy języków rodziny w zakresie struktur [[Gramatyka|gramatycznych]], [[Słownictwo|słownictwa]] oraz [[Fonetyka|fonetyki]]<ref name=":080" />. Są one na tyle regularne, że współczesna nauka odrzuca tezy o ich [[Zapożyczenie językowe|zapożyczeniach]] z zewnątrz, przypadkowym podobieństwie lub upodobnieniu się wyłącznie wskutek wzajemnego oddziaływania. Jedynym właściwym wyjaśnieniem tak licznych zbieżności wydaje się więc istnienie owego postulowanego [[prajęzyk]]a, z którego zostały odziedziczone<ref>

{{Cytuj |autor = [[Michael Meier-Brügger]] |tytuł = Indo-European Linguistics |url = https://caio.ueberalles.net/Indo-European-Linguistics-Introduction/Indo-European_Linguistics%20-%20Michael%20Meier-Bru%CC%88gger.pdf |miejsce = Berlin–Nowy Jork |wydawca = [[Walter de Gruyter]] |data = 2003 |s = 56-58 |isbn = 3-11-017433-2 |język = en}}

</ref>. Jego przybliżona wersja została w znacznym stopniu [[#Rekonstrukcja prajęzyka|zrekonstruowana]] przez językoznawców<ref name=":099">

{{Fortson2004 |s = 1-8}}

</ref>. Przyjmuje się obecność praindoeuropejskiego [[Neolit|kilka tysięcy lat p.n.e.]] na dokładniej nieokreślonych terenach w zachodniej [[Eurazja|Eurazji]]<ref name=":085" /> – według [[Teoria kurhanowa|najpowszechniej uznawanej hipotezy]] mówiono nim na obszarze [[Step Pontyjski|Stepu Pontyjskiego]]<ref>

{{Cytuj |autor = Agnieszka Krygier-Łączkowska |tytuł = Europejczycy, Słowianie, Polacy. Na czym polega pokrewieństwo językowe? |archiwum = https://web.archive.org/web/20231103130239/https://logic.amu.edu.pl/images/0/0d/Krygier_2011_1.pdf |czasopismo = [[Kwartalnik Językoznawczy]] |wolumin = 1 |numer = 5 |data = 2011 |s = 98 |issn = 2081-5441 |dostęp = o}}

</ref>, a zgodnie z nowszymi szacunkami jego główna faza rozwoju przypadała na okres 4000–3000 lat p.n.e.<ref name=":100">

{{Anthony2007 |s = 99}}

</ref>

=== Fonologia ===

Według [[Donald Ringe|Donalda Ringe’a]] w języku praindoeuropejskim występowały następujące [[Głoska|głoski]]<ref>

{{Cytuj |autor = [[Donald Ringe]] |tytuł = From Proto-Indo-European to Proto-Germanic |url = https://academic.oup.com/book/42131 |wydanie = 2 |miejsce = Oksford |wydawca = [[Oxford University Press]] |data = 2017 |s = 8 |isbn = 978-0-19-879258-1 |język = en |dostęp = z}}

</ref><ref group="uwaga" name=":046" />:

{| class="wikitable" style="text-align:center"
|+
!colspan=2 |Spółgłoski
!style="min-width:60px" |[[Spółgłoska wargowa|warg.]]
!style="min-width:60px" |[[Spółgłoska przedniojęzykowa|przjęz.]]
!style="min-width:60px" |[[Palatalizacja|palatal.]]
!style="min-width:60px" |[[Spółgłoska miękkopodniebienna|welar.]]
!style="min-width:60px" |[[Labializacja|labial.]]
!style="min-width:60px" |[[Spółgłoska krtaniowa|krtan.]]
|-
|rowspan=3 style="text-align:left" |[[Spółgłoska zwarta|zwarte]]
|style="text-align:left" |bezdźwięczne
|*p||*t||*ḱ||*k||*kʷ||
|-
|style="text-align:left" |[[Dźwięczność|dźwięczne]]
|*b||*d||*ǵ||*g||*gʷ||
|-
|style="text-align:left" |dźw. [[przydech]]owe
|*bʰ||*dʰ||*ǵʰ||*gʰ||*gʷʰ||
|-
|colspan=2 style="text-align:left" |[[Spółgłoska szczelinowa|szczelinowe]]
|||*s||||*h₂||*h₃||*h₁
|-
|colspan=2 style="text-align:left" |[[Spółgłoska nosowa|nosowe]]
|*m||*n||||||||
|-
|colspan=2 style="text-align:left" |[[Spółgłoska płynna|płynne]]
|||*r; *l||||||||
|-
|colspan=2 style="text-align:left" |[[Spółgłoska półotwarta|półsamogłoski]]
|||||*i̯||||*u̯||
|-
|colspan="8" |
----
|-
!colspan=2 |Samogłoski
!colspan=2 |[[Samogłoska otwarta|niskie]]
!colspan=2 |[[Samogłoska półprzymknięta|półprzymkn.]]
!colspan=2 |[[Samogłoska przymknięta|wysokie]]
|-
|colspan=2 style="text-align:left" |krótkie
|||*a||*e||*o||*i||*u
|-
|colspan=2 style="text-align:left" |[[Iloczas|długie]]
|||*ā||*ē||*ō||*ī||*ū
|}

Istniało również sześć [[dyftong]]ów (dwugłosek) z samogłoskami krótkimi ''*a'', ''*e'' oraz ''*o'' (''*ai̯'', ''*au̯'', ''*ei̯'', ''*eu̯'', ''*oi̯'', ''*ou̯'')<ref>

{{Cytuj |autor = [[Michael Meier-Brügger]] |tytuł = Indo-European Linguistics |url = https://caio.ueberalles.net/Indo-European-Linguistics-Introduction/Indo-European_Linguistics%20-%20Michael%20Meier-Bru%CC%88gger.pdf |miejsce = Berlin–Nowy Jork |wydawca = [[Walter de Gruyter]] |data = 2003 |s = 91 |isbn = 3-11-017433-2 |język = en}}

</ref>, a dodatkowo z rzadka mogły pojawiać się dyftongi z [[Iloczas|długimi samogłoskami]] ''*ē'' lub ''*ō'' (''*ēi̯'', ''*ēu̯'', ''*ōi̯'', ''*ōu̯'')<ref>

{{Beekes2011 |s = 144-145}}

</ref>. System fonetyczny prajęzyka uzupełniały cztery [[sonant]]y – zgłoskotwórcze (czyli tworzące [[Sylaba|sylabę]]) warianty spółgłosek [[Spółgłoska nosowa|nosowych]] i [[Spółgłoska płynna|płynnych]], oznaczane jako ''*l̥'', ''*m̥'', ''*n̥'' oraz ''*r̥''<ref>

{{Cytuj |autor = [[Michael Meier-Brügger]] |tytuł = Indo-European Linguistics |url = https://caio.ueberalles.net/Indo-European-Linguistics-Introduction/Indo-European_Linguistics%20-%20Michael%20Meier-Bru%CC%88gger.pdf |miejsce = Berlin–Nowy Jork |wydawca = [[Walter de Gruyter]] |data = 2003 |s = 96 |isbn = 3-11-017433-2 |język = en}}

</ref>.

Według zapisu podanego w powyższej tabeli [[Spółgłoska|spółgłoski]] ''*ḱ'' oraz ''*ǵ'' oznaczają – zgodnie z ich [[Palatalizacja|palatalnym]] charakterem – głoski miękkie<ref>

{{Cytuj |autor = Agnieszka Krygier-Łączkowska |tytuł = Europejczycy, Słowianie, Polacy. Na czym polega pokrewieństwo językowe? |archiwum = https://web.archive.org/web/20231103130239/https://logic.amu.edu.pl/images/0/0d/Krygier_2011_1.pdf |czasopismo = [[Kwartalnik Językoznawczy]] |wolumin = 1 |numer = 5 |data = 2011 |s = 102 |issn = 2081-5441 |dostęp = o}}

</ref>. Głoski ''*kʷ'' oraz ''*gʷ'' to spółgłoski [[Labializacja|labializowane]], wymawiane z zaokrąglonymi wargami<ref>

{{Milewski2004 |s = 134}}

</ref>. Spółgłoski ''*bʰ'', ''*dʰ'', ''*ǵʰ'', ''*gʰ'' oraz ''*gʷʰ'' były głoskami wymawianymi z [[przydech]]em<ref>

{{Cytuj |autor = Agnieszka Krygier-Łączkowska |tytuł = Europejczycy, Słowianie, Polacy. Na czym polega pokrewieństwo językowe? |archiwum = https://web.archive.org/web/20231103130239/https://logic.amu.edu.pl/images/0/0d/Krygier_2011_1.pdf |czasopismo = [[Kwartalnik Językoznawczy]] |wolumin = 1 |numer = 5 |data = 2011 |s = 101-102 |issn = 2081-5441 |dostęp = o}}

</ref>. Głoski ''*i̯'' (czasem zapisywana w literaturze jako ''*y'') oraz ''*u̯'' (czasem zapisywana jako ''*w'') oznaczają spółgłoski [[Spółgłoska półotwarta|półotwarte]]<ref>

{{Fortson2004 |s = 55}}

</ref>, równoznaczne polskim /j/ oraz /ł/<ref group="uwaga">

Pomiędzy ukośnikami podano uproszczony zapis fonetyczny, najbardziej zbliżony do [[Fonetyka języka polskiego|wymowy polskiej]].

</ref>. Natomiast trzy głoski zapisywane jako ''*hₓ'' (z [[Indeks dolny|dolnym indeksem]]) miały wymowę dokładniej nieznaną. Są one związane z [[Teoria laryngalna|teorią laryngalną]], która opiera się na hipotezie [[Ferdinand de Saussure|Ferdinanda de Saussure’a]] z 1878 r. o istnieniu w języku praindoeuropejskim „koeficjentów sonantycznych” (nazwanych później głoskami laryngalnymi, czyli laryngałami – gdyż podejrzewano, że miały wymowę [[Spółgłoska faryngalna|gardłową]] lub [[Spółgłoska krtaniowa|krtaniową]])<ref name=":101">

{{Beekes2011 |s = 103}}

</ref>. Przyjmuje się, że były to spółgłoski<ref>

{{Cytuj |autor = Dariusz R. Piwowarczyk |tytuł = Rekonstrukcja praindoeuropejskiego systemu fonologicznego |miejsce = Kraków |wydawca = [[Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego]] |data = 2022 |s = 35-36 |isbn = 978-83-233-5112-2}}

</ref>:

* ''*h₁'' – [[Spółgłoska szczelinowa krtaniowa bezdźwięczna|szczelinowa krtaniowa bezdźwięczna]] (symbol [[Międzynarodowy alfabet fonetyczny|MAF]]: {{Wymowa|Voiceless glottal fricative.ogg|h}}) lub [[zwarcie krtaniowe]] ({{Wymowa|Glottal stop.ogg|ʔ}});
* ''*h₂'' – [[Spółgłoska szczelinowa miękkopodniebienna bezdźwięczna|szczelinowa miękkopodniebienna bezdźwięczna]] ({{Wymowa|Voiceless velar fricative.ogg|x}}) lub [[Spółgłoska szczelinowa gardłowa bezdźwięczna|szczelinowa gardłowa bezdźwięczna]] ({{Wymowa|Voiceless pharyngeal fricative.ogg|ħ}});
* ''*h₃'' – [[Spółgłoska szczelinowa wargowo-miękkopodniebienna bezdźwięczna|szczelinowa wargowo-miękkopodniebienna bezdźwięczna]] ({{Wymowa|Voiceless labio-velar fricative.ogg|xʷ}}), [[Spółgłoska szczelinowa gardłowa dźwięczna|szczelinowa gardłowa dźwięczna]] ({{Wymowa|Voiced pharyngeal fricative.ogg|ʕ}}) lub [[Spółgłoska szczelinowa nagłośniowa dźwięczna|szczelinowa nagłośniowa dźwięczna]] labializowana (ʢʷ).

Teza de Saussure’a pozwalała wyjaśnić pewne anomalie fonetyczne w [[Język grecki klasyczny|starożytnej grece]]<ref name=":102">

{{Beekes2011 |s = 100-103}}

</ref>. Jedna z głosek laryngalnych została odkryta w 1927 r. przez [[Jerzy Kuryłowicz|Jerzego Kuryłowicza]] w języku [[Język hetycki|hetyckim]] z grupy [[Języki anatolijskie|anatolijskiej]]<ref name=":103">

{{Cytuj |autor = [[Magdalena Danielewicz]]owa |tytuł = Myśl de Saussure’a w polskim przekazie lingwistycznym. Promotorzy i oponenci |url = https://apcz.umk.pl/LinCop/article/view/LinCop.2013.019/5302 |czasopismo = Linguistica Copernicana |wolumin = 2 |numer = 10 |data = 2013 |s = 32 |doi = 10.12775/LinCop.2013.019 |issn = 2391-7768 |dostęp = o}}

</ref>. W trakcie wykształcania się rodziny laryngały zaniknęły, najczęściej powodując przy tym przekształcenie sąsiadujących z nimi w wyrazach innych głosek – w tym charakterystyczne nadanie odpowiedniej barwy (wymowy) samogłosce ''*e'' (kolejno: przy ''*h₁'' – /e/, przy ''*h₂'' – /a/ oraz przy ''*h₃'' – /o/, czyli np. ''*h₃e'' > ''*o''<ref group="uwaga" name=":082" />), a dodatkowo jej [[wzdłużenie zastępcze]] (przekształcenie w długą samogłoskę), jeśli następująca po niej laryngalna była położona przed spółgłoską lub na końcu wyrazu (np. ''*eh₂-'' > ''*ā-'')<ref name=":104">

{{Cytuj |autor = Dariusz R. Piwowarczyk |tytuł = Rekonstrukcja praindoeuropejskiego systemu fonologicznego |miejsce = Kraków |wydawca = [[Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego]] |data = 2022 |s = 32-33 |isbn = 978-83-233-5112-2}}

</ref>. W językach [[Języki bałtosłowiańskie|bałtosłowiańskich]] głoski laryngalne pozostawiły ślad w postaci specyficznego systemu [[Akcent wyrazowy|akcentowego]]<ref>

{{Cytuj |autor = Dariusz R. Piwowarczyk |tytuł = Rekonstrukcja praindoeuropejskiego systemu fonologicznego |miejsce = Kraków |wydawca = [[Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego]] |data = 2022 |s = 35 |isbn = 978-83-233-5112-2}}

</ref>.

=== Morfonologia ===

[[Plik:Wilk w językach IE.png|thumb|300px
|alt=Ilustracja. Seledynowe tło. Napisy zgodnie z ruchem zegara: wilk, vilkas, vṛka, gorg, ujk, líkos, lupus, wolf
|[[Rdzeń (językoznawstwo)|Rdzeń]] słowa „wilk” w języku [[Język praindoeuropejski|praindoeuropejskim]] oraz jego formy potomne w różnych językach, od góry w prawo: [[Język polski|polskim]], [[Język litewski|litewskim]], [[Sanskryt|sanskrycie]], [[Język perski|perskim]], [[Język albański|albańskim]], [[Język grecki|greckim]], [[Łacina|łacinie]] i [[Język angielski|angielskim]]
]]
Większość praindoeuropejskich [[Rdzeń (językoznawstwo)|rdzeni wyrazowych]] składała się z dwóch spółgłosek (każda z nich mogła być też grupą spółgłosek), między którymi pojawiała się samogłoska (najczęściej ''*e'') lub dyftong<ref>

{{Fortson2004 |s = 70-73}}

</ref>. W rdzeniach i [[Przyrostek|przyrostkach]], czyli w [[morfem]]ach słowotwórczych, funkcjonował system apofonii – nieumotywowanej fonetycznie wymiany samogłosek ([[przegłos]]u)<ref>

{{Bednarczuk1986 |autor = [[Leszek Bednarczuk]] |rozdział = Wprowadzenie |s = 25-26}}

</ref>. W zależności od formy gramatycznej wyrazu tego typu morfem mógł występować w następujących wariantach, nazywanych stopniami<ref name=":070" /><ref name=":105">

{{Bednarczuk1986 |autor = [[Leszek Bednarczuk]] |rozdział = Wprowadzenie |s = 26}}

</ref>:

* pełnym (ang. ''full-grade'') – zawierającym krótką samogłoskę ''*e'' lub ''*o'';
* zerowym (zredukowanym, ang. ''zero-grade'') – bez rdzennej samogłoski;
* wzdłużonym (ang. ''lengthened-grade'') – zawierającym długą samogłoskę ''*ē'' lub ''*ō''.

Niezależnie od swojego stopnia rdzenie (zwane również pierwiastkami<ref name=":105" />) niosły jedynie znaczenie ogólne – same w sobie nie stanowiły konkretnych form językowych<ref>

{{Cytuj |autor = James Clackson |tytuł = Indo-European Linguistics. An Introduction |url = https://caio.ueberalles.net/Indo-European-Linguistics-Introduction/Indo-European%20Linguistics%20-%20James%20Clackson.pdf |miejsce = Cambridge–Nowy Jork |wydawca = [[Cambridge University Press]] |data = 2007 |s = 64-65 |isbn = 978-0-511-36609-3 |język = en}}

</ref>.

{|
|- style="vertical-align:top"
|{{Pad|1em}}{{Mkap|‘siedzieć’}}|| –
|''*s'''e'''d-'' : ''*s'''o'''d-'' : ''*sd-'' : ''*s'''ē'''d-'' : ''*s'''ō'''d-''<ref>
{{Fortson2004 |s = 73}}
</ref>
|- style="vertical-align:top"
|{{Pad|1em}}{{Mkap|‘stopa’}}|| –
|''*p'''e'''d-'' : ''*p'''o'''d-'' : ''*pd-'' : ''*p'''ē'''d-'' : ''*p'''ō'''d-''<ref name=":106">
{{Cytuj |autor = James Clackson |tytuł = Indo-European Linguistics. An Introduction |url = https://caio.ueberalles.net/Indo-European-Linguistics-Introduction/Indo-European%20Linguistics%20-%20James%20Clackson.pdf |miejsce = Cambridge–Nowy Jork |wydawca = [[Cambridge University Press]] |data = 2007 |s = 72 |isbn = 978-0-511-36609-3 |język = en}}
</ref>
|}

Dopiero od nich można było – za pomocą odpowiednich [[Formant (morfologia)|afiksów]] – utworzyć właściwe formy wyrazów<ref>

{{Beekes2011 |s = 171-172}}

</ref>. Czasami na początku słowa miała też miejsce [[reduplikacja]] – podwajana była wtedy pierwsza spółgłoska (lub dwie pierwsze, gdy rdzeń zaczynał się od ''*s-'' albo dowolnego laryngału ''*hₓ-''), po której pojawiało się dodatkowe ''-e-'' lub ''-i-''<ref name=":107">

{{Beekes2011 |s = 253}}

</ref>.

{|
|- style="vertical-align:top"
|{{Pad|1em}}{{Mkap|‘stopa’}}|| –
|''*p'''ō'''d-s'' {{Mkap|‘stopa’}} : ''*p'''e'''d-ei'' {{Mkap|‘stopie’}} : ''*p'''ē'''d-su'' {{Mkap|‘[w] stopach’}} (kolejno: [[Mianownik (przypadek)|mianownik]] l.poj., [[Celownik (przypadek)|celownik]] l.poj. oraz [[miejscownik]] l.mn.)<ref name=":106" />
|- style="vertical-align:top"
|{{Pad|1em}}{{Mkap|‘iść’}}|| –
|''*h₁'''é'''i-mi'' {{Mkap|‘idę’}} : ''*h₁i-énti'' {{Mkap|‘idą’}} (kolejno 1.os. l.poj. oraz 3.os. l.mn., druga forma z rdzeniem w stopniu zerowym)<ref>
{{Beekes2011 |s = 261}}
</ref><ref group="uwaga" name=":108">
Ukośną kreseczką nad samogłoską (np. ''é'') zaznaczono, zgodnie ze źródłami, praindoeuropejski [[akcent wyrazowy]].
</ref>
|- style="vertical-align:top"
|{{Pad|1em}}{{Mkap|‘patrzeć’}}|| –
|''*de-d'''o'''rḱ-e'' {{Mkap|‘zobaczył’}} (3.os. l.poj., forma z reduplikacją)<ref name=":107" />
|}

Echa apofonii praindoeuropejskiej można usłyszeć w niektórych językach potomnych<ref>

{{Cytuj |autor = [[Michael Meier-Brügger]] |tytuł = Indo-European Linguistics |url = https://caio.ueberalles.net/Indo-European-Linguistics-Introduction/Indo-European_Linguistics%20-%20Michael%20Meier-Bru%CC%88gger.pdf |miejsce = Berlin–Nowy Jork |wydawca = [[Walter de Gruyter]] |data = 2003 |s = 144-152 |isbn = 3-11-017433-2 |język = en}}

</ref>.

{|
|- style="vertical-align:top"
|{{Pad|1em}}{{Mkap|angielski}}|| –
|''s'''i'''ng'' : ''s'''a'''ng'' : ''s'''u'''ng'' (kolejno: [[Bezokolicznik w języku angielskim|bezokolicznik]], [[Czas przeszły w języku angielskim|forma przeszła]] oraz [[Imiesłów w języku angielskim|imiesłów bierny]] czasownika „śpiewać”)<ref>
{{Cytuj |autor = [[Michael Meier-Brügger]] |tytuł = Indo-European Linguistics |url = https://caio.ueberalles.net/Indo-European-Linguistics-Introduction/Indo-European_Linguistics%20-%20Michael%20Meier-Bru%CC%88gger.pdf |miejsce = Berlin–Nowy Jork |wydawca = [[Walter de Gruyter]] |data = 2003 |s = 148 |isbn = 3-11-017433-2 |język = en}}
</ref>
|- style="vertical-align:top"
|{{Pad|1em}}{{Mkap|grecki}}|| –
|''pat'''ḗ'''r'' : ''patrós'' : ''pat'''é'''ra'' (kolejno: mianownik, [[Dopełniacz (przypadek)|dopełniacz]] i [[biernik]] rzeczownika „ojciec”)<ref>
{{Beekes2011 |s = 77}}
</ref>
|- style="vertical-align:top"
|{{Pad|1em}}{{Mkap|polski}}|| –
|''ni'''e'''ść'' : ''n'''o'''sić''; ''wi'''e'''źć'' : ''w'''o'''zić''<ref name=":109">
{{Cytuj |autor = Agnieszka Krygier-Łączkowska |tytuł = Europejczycy, Słowianie, Polacy. Na czym polega pokrewieństwo językowe? |archiwum = https://web.archive.org/web/20231103130239/https://logic.amu.edu.pl/images/0/0d/Krygier_2011_1.pdf |czasopismo = [[Kwartalnik Językoznawczy]] |wolumin = 1 |numer = 5 |data = 2011 |s = 103 |issn = 2081-5441 |dostęp = o}}
</ref>
|}

Charakterystycznym zjawiskiem było też występowanie tzw. ruchomego ''s-''<ref name=":110">

{{Cytuj |autor = Kenneth Shields |tytuł = Indo-European s-mobile and Indo-European morphology |url = https://emerita.revistas.csic.es/index.php/emerita/article/view/227/228 |czasopismo = Emerita |wolumin = LXIV.2 |data = 1996 |s = 249-253 |doi = 10.3989/emerita.1996.v64.i2.227 |issn = 0013-6662 |język = en |dostęp = o}}

</ref>. Początkowa głoska ''*s-'' w wyrazach rozpoczynających się co najmniej dwiema spółgłoskami była bardzo niestabilna i znikała w różnych formach z niewyjaśnionych powodów. Według jednej z hipotez dwie sąsiadujące ze sobą głoski /s/ – pierwsza na końcu jednego słowa, druga na początku następnego (w drugim kolejną musiała być również spółgłoska) – zlewały się w mowie w pojedynczą (odmiana zjawiska typu [[sandhi]]), a użytkownicy języka mogli błędnie odbierać ów drugi wyraz bez ''*s-''<ref name=":110" />. Ślady tego fenomenu zachowały się w słownictwie języków indoeuropejskich, co pokazują zaprezentowane niżej przykłady, wybrane ze słownika [[Julius Pokorny|Juliusa Pokorny’ego]]<ref name=":111">

{{Cytuj |autor = [[Julius Pokorny]] |redaktor = Andries E. Brouwer; Aleksander M. Lubocki |tytuł = Indogermanisches etymologisches Wörterbuch |url = https://www.win.tue.nl/~aeb/natlang/ie/pokorny.html |opublikowany = [[Uniwersytet Techniczny w Eindhoven|Eindhoven University of Technology]] |data = 2015-03-31 |data dostępu = 2025-05-01 |archiwum = https://web.archive.org/web/20200806212825/https://www.win.tue.nl/~aeb/natlang/ie/pokorny.html |zarchiwizowano = 2020-08-06 |język = en de |dostęp = o |kropka = ''publikacja oparta na wydaniu z 1959''}}

</ref><ref group="uwaga">

Pozycje w internetowej wersji słownika Pokorny’ego kolejno: 1135, 1272, 1855.

</ref>.

{|
|- style="vertical-align:top"
|{{Pad|1em}}{{Nowrap|''*('''s''')lei-'' {{Mkap|‘śliski’}}}}|| >
|[[Język łotewski|łotewskie]] '''''s'''liẽnas'' {{Mkap|‘ślina’}}, [[Język staroirlandzki|staroirlandzkie]]† '''''s'''lemun'' {{Mkap|‘gładki, śliski’}} : [[Język grecki klasyczny|klasyczne greckie]] ''leímax'' {{Mkap|‘[nagi] ślimak’}}, [[Łacina|łacińskie]] ''līmus'' {{Mkap|‘błoto’}}, [[Język staro-wysoko-niemiecki|staro-wysoko-niemieckie]]† ''leim'' {{Mkap|‘lin’}}
|- style="vertical-align:top"
|{{Pad|1em}}{{Nowrap|''*('''s''')mēlo-'' {{Mkap|‘małe zwierzę’}}}}|| >
|[[Język angielski|angielskie]] '''''s'''mall'' i [[Język gocki|gockie]] '''''s'''mals'' {{Mkap|‘mały’}} : [[Język niderlandzki|niderlandzkie]] ''maal'' {{Mkap|‘cielę’}}, [[Język ormiański|ormiańskie]] ''mal'' {{Mkap|‘owca, baran’}}, [[Język walijski|walijskie]] ''mil'' {{Mkap|‘zwierzę’}}
|- style="vertical-align:top"
|{{Pad|1em}}{{Nowrap|''*('''s''')poimno-'' {{Mkap|‘piana’}}}}|| >
|łacińskie '''''s'''pūma'' i [[Język pruski|pruskie]] '''''s'''poayno'' {{Mkap|‘piana’}} : angielskie ''foam'' i [[Język rosyjski|rosyjskie]] ''péna'' {{Mkap|‘piana’}}, [[Sanskryt|sanskryckie]] ''phḗna-'' {{Mkap|‘piana, stóg’}}
|}

Praindoeuropejski był językiem silnie [[Języki fleksyjne|fleksyjnym]]. Wyrazy należące do [[Klasyfikacja części mowy|odmiennych części mowy]] dzieliły się pod względem morfonologicznym na<ref>

{{Fortson2004 |s = s. 77 ''(podział)'', 88-89 ''(przykłady)''}}

</ref>:

* tematyczne – mające tzw. samogłoskę tematyczną, czyli dodatkową krótką samogłoskę ''*e'' lub ''*o'' umieszczoną przed [[Końcówka fleksyjna|końcówką fleksyjną]] i ulegającą przegłosowi (np. ''*bhér-'''e'''-'' : ''*bhér-'''o'''-'' ‘nieść’<ref group="uwaga" name=":108" />);
* atematyczne – bez samogłoski tematycznej (np. ''*deh₃-'' ‘dawać’).

[[Paradygmat fleksyjny|Paradygmaty odmiany]] atematycznej wydają się starsze i były nieco bardziej skomplikowane; wymianie ulegały w nich samogłoski rdzenia, a ponadto zmieniała się pozycja akcentu<ref>

{{Fortson2004 |s = 78}}

</ref>.

=== Fleksja ===

[[Deklinacja (językoznawstwo)|Deklinacji]] podlegały [[rzeczownik]]i, [[przymiotnik]]i, [[Zaimek|zaimki]] oraz (szczątkowo – tylko te od 1 do 4) [[liczebnik]]i<ref>

{{Fortson2004 |s = 102, 120, 126, 130}}

</ref>. Uwzględniała ona osiem [[Przypadek|przypadków]] (siedem [[Deklinacja w języku polskim|jak w polskim]] oraz [[ablatyw]], odpowiadający na pytania: „skąd?”, „od kogo/czego?”) oraz trzy [[Liczba (językoznawstwo)|liczby]] ([[Liczba pojedyncza|pojedynczą]], [[Liczba podwójna|podwójną]] i [[Liczba mnoga|mnogą]])<ref>

{{Cytuj |autor = James Clackson |tytuł = Indo-European Linguistics. An Introduction |url = https://caio.ueberalles.net/Indo-European-Linguistics-Introduction/Indo-European%20Linguistics%20-%20James%20Clackson.pdf |miejsce = Cambridge–Nowy Jork |wydawca = [[Cambridge University Press]] |data = 2007 |s = 90 |isbn = 978-0-511-36609-3 |język = en}}

</ref>. [[Imię (gramatyka)|Nominalne części mowy]] miały trzy [[Rodzaj gramatyczny|rodzaje gramatyczne]] (męski, żeński i nijaki)<ref name=":071" />, choć według jednej z hipotez podział ten wykształcił się w prajęzyku dopiero po odejściu gałęzi anatolijskiej – teoria ta zakłada, że dawniejszy system zawierał dwie klasy rodzajowe (wspólną męsko-żeńską oraz nijaką, tak jak w językach owej grupy)<ref name=":071" /><ref name=":112">

{{Cytuj |autor = James Clackson |tytuł = Indo-European Linguistics. An Introduction |url = https://caio.ueberalles.net/Indo-European-Linguistics-Introduction/Indo-European%20Linguistics%20-%20James%20Clackson.pdf |miejsce = Cambridge–Nowy Jork |wydawca = [[Cambridge University Press]] |data = 2007 |s = 104 |isbn = 978-0-511-36609-3 |język = en}}

</ref>.

Odmiana rzeczownika „wilk” przez przypadki i liczby według [[Ranko Matasović|Ranka Matasovicia]]<ref>

{{Cytuj |autor = [[Ranko Matasović]] |tytuł = Poredbenopovijesna gramatika hrvatskoga jezika |archiwum = https://archive.org/details/ranko-matasovic-poredbenopovijesna-gramatika-hrvatskoga-jezika-matica-hrvatska-2008 |miejsce = Zagrzeb |wydawca = [[Matica hrvatska]] |data = 2008 |s = 180-182 |isbn = 978-953-150-840-7 |język = hr}}

</ref>:

{| class="wikitable"
|+
|style="text-align:center" |'''Forma'''
![[Mianownik (przypadek)|Mianownik]]
![[Dopełniacz (przypadek)|Dopełniacz]]
![[Celownik (przypadek)|Celownik]]
![[Biernik]]
![[Narzędnik]]
![[Miejscownik]]
![[Ablatyw]]
![[Wołacz]]
|-
!style="text-align:left" |L.poj.
|*wlkʷos||*wlkʷosyo||*wlkʷōy||*wlkʷom||*wlkʷoh₁||*wlkʷoy||*wlkʷōd||*wlkʷe
|-
!style="text-align:left" |L.podw.
|*wlkʷoh₁||*wlkʷows||? <ref group="uwaga" name=":113">
Forma niezrekonstruowana. W [[Sanskryt|sanskrycie]] ''vṛkebhyām'' (zob. {{odn|Matasović|2008|s=181|ref=nie}}).
</ref>
|*wlkʷoh₁||? <ref group="uwaga" name=":113" />||*wlkʷows||? <ref group="uwaga" name=":113" />||*wlkʷoh₁
|-
!style="text-align:left" |L.mn.
|*wlkʷōs||*wlkʷōm||*wlkʷobʰos||*wlkʷons||*wlkʷōys||*wlkʷoysu||*wlkʷobʰos||*wlkʷōs
|}

Formy rodzajowe mianownika wybranych przymiotników za [[Robert Beekes|Robertem Beekesem]]<ref>

{{Beekes2011 |s = 220}}

</ref>:

{| class="wikitable"
|+
!Przymiotnik
!Rodzaj męski
!Rodzaj żeński
!Rodzaj nijaki
|-
|‘cienki’||*tenh₂-u-s||*tenh₂-u-h₂||*tenh₂-u
|-
|‘nowy’||*neu-os||*neu-eh₂||*neu-om
|-
|‘słodki’||*sueh₂d-u-s||*sueh₂d-u-ih₂||*sueh₂d-u
|}

[[Koniugacja (językoznawstwo)|Koniugacja]] zaś uwzględniała odmianę [[czasownik]]a przez liczbę, [[Osoba (językoznawstwo)|osobę]], [[Strona (językoznawstwo)|stronę]], [[Tryb (językoznawstwo)|tryb]] oraz [[Aspekt (językoznawstwo)|aspekt]] (ten ostatni bywa również interpretowany jako [[Czas (językoznawstwo)|czas]]), nie istniała za to forma [[bezokolicznik]]a<ref>

{{Cytuj |autor = [[Mate Kapović]] |rozdział = Proto-Indo-European Morphology |redaktor = Mate Kapović |tytuł = The Indo-European Languages |archiwum = https://archive.org/details/MateKapoviTheIndoEuropeanLanguages |wydanie = 2 |miejsce = Londyn–Nowy Jork |wydawca = [[Routledge]] |data = 2017 |s = s. 91-92 ''(kategorie)'', 104 ''(bezokolicznik)'' |isbn = 978-1-315-67855-9 |język = en}}

</ref>. Kategoria strony obejmowała stronę czynną i stronę [[Strona medialna|medialną]]; ta druga odpowiadała polskiej stronie [[Czasownik zwrotny|zwrotnej]], [[Strona bierna w języku polskim|biernej]] (jeśli [[Agens|wykonawca czynności]] nie był [[Podmiot (językoznawstwo)|podmiotem]]) lub formie bezosobowej (jeśli podmiot nie był wyrażony, np. „idzie się”)<ref>

{{Bednarczuk1986 |autor = [[Leszek Bednarczuk]] |rozdział = Wprowadzenie |s = 30-31}}

</ref>. Z kolei w skład kategorii trybu wchodziły: tryb [[Tryb oznajmujący|oznajmujący]], [[Tryb przypuszczający|przypuszczający]] (wyrażający również zamiary i czynności przyszłe<ref>

{{Fortson2004 |s = 96}}

</ref>), [[Optativus|życzący]] i [[Tryb rozkazujący|rozkazujący]]<ref>

{{Cytuj |autor = [[Mate Kapović]] |rozdział = Proto-Indo-European Morphology |redaktor = Mate Kapović |tytuł = The Indo-European Languages |archiwum = https://archive.org/details/MateKapoviTheIndoEuropeanLanguages |wydanie = 2 |miejsce = Londyn–Nowy Jork |wydawca = [[Routledge]] |data = 2017 |s = 91-92 |isbn = 978-1-315-67855-9 |język = en}}

</ref>; ten ostatni miał również specjalną formę przyszłą, oznaczającą opóźnione polecenie (np. „idź później!”)<ref>

{{Cytuj |autor = [[Mate Kapović]] |rozdział = Proto-Indo-European Morphology |redaktor = Mate Kapović |tytuł = The Indo-European Languages |archiwum = https://archive.org/details/MateKapoviTheIndoEuropeanLanguages |wydanie = 2 |miejsce = Londyn–Nowy Jork |wydawca = [[Routledge]] |data = 2017 |s = 103 |isbn = 978-1-315-67855-9 |język = en}}

</ref>.

Czas gramatyczny, jaki znany jest z języka [[Język polski|polskiego]] miał natomiast w praindoeuropejskim zupełnie inny charakter i był ściśle powiązany z aspektem. Ów czasowo-aspektowy system prajęzyka tworzyły następujące formy<ref>

{{Fortson2004 |s = 81, 83-84}}

</ref><ref>

{{Cytuj |autor = [[Donald Ringe]] |tytuł = From Proto-Indo-European to Proto-Germanic |url = https://academic.oup.com/book/42131 |wydanie = 2 |miejsce = Oksford |wydawca = [[Oxford University Press]] |data = 2017 |s = 30-48 |isbn = 978-0-19-879258-1 |język = en |dostęp = z}}

</ref>:

* niedokonane – wyrażające niezakończoną czynność w czasie, do którego się odnosiły,
** teraźniejszą, w tym także odnoszącą się do przyszłości,
** przeszłą;
* [[aoryst]] – wyrażający czynność dokonaną i zakończoną w przeszłości;
* [[perfectum]] – wyrażający aktualny stan lub rezultat dokonanej wcześniej czynności.

Porównanie form aspektowych przykładowego czasownika oraz ich znaczeń<ref name=":114">

{{Cytuj |autor = [[Mate Kapović]] |rozdział = Proto-Indo-European Morphology |redaktor = Mate Kapović |tytuł = The Indo-European Languages |archiwum = https://archive.org/details/MateKapoviTheIndoEuropeanLanguages |wydanie = 2 |miejsce = Londyn–Nowy Jork |wydawca = [[Routledge]] |data = 2017 |s = 92 |isbn = 978-1-315-67855-9 |język = en}}

</ref>:

{| class="wikitable"
|+
|
!niedokonana
!aoryst
!perfectum
|-
!style="text-align:left" |forma
|*stisteh₂mi||*steh₂m||*stestoh₂e
|-
!style="text-align:left" |znaczenie
|‘wstaję’||‘wstałem’||‘stoję’
|}

Morfologiczne rozróżnienie czasu [[Czas teraźniejszy|teraźniejszego]] i [[Czas przeszły|przeszłego]] zachodziło wyłącznie w trybie oznajmującym aspektu niedokonanego<ref>

{{Cytuj |autor = [[Mate Kapović]] |rozdział = Proto-Indo-European Morphology |redaktor = Mate Kapović |tytuł = The Indo-European Languages |archiwum = https://archive.org/details/MateKapoviTheIndoEuropeanLanguages |wydanie = 2 |miejsce = Londyn–Nowy Jork |wydawca = [[Routledge]] |data = 2017 |s = 97 |isbn = 978-1-315-67855-9 |język = en}}

</ref><ref>

{{Fortson2004 |s = 81, 91}}

</ref>. Nie istniał odrębny [[czas przyszły]], a ponadto nie każdy czasownik mógł występować we wszystkich trzech aspektach<ref name=":114" />. Forma niedokonana przeszła miała taki sam [[Temat wyrazu|temat wyrazowy]] (rdzeń plus ewentualna samogłoska tematyczna) jak niedokonana teraźniejsza, a końcówkę fleksyjną identyczną jak aoryst<ref>

{{Fortson2004 |s = s. 81, 87, 89 ''(tematy)'', 83-84 ''(końcówki)''}}

</ref>. Perfectum zaś nie odróżniało kategorii strony i miało tylko jedną serię końcówek<ref>

{{Cytuj |autor = [[Mate Kapović]] |rozdział = Proto-Indo-European Morphology |redaktor = Mate Kapović |tytuł = The Indo-European Languages |archiwum = https://archive.org/details/MateKapoviTheIndoEuropeanLanguages |wydanie = 2 |miejsce = Londyn–Nowy Jork |wydawca = [[Routledge]] |data = 2017 |s = 98-99 |isbn = 978-1-315-67855-9 |język = en}}

</ref>.

Odmiana strony czynnej aspektu niedokonanego czasownika „być” przez liczby, osoby i tryby według Donalda Ringe’a<ref>

{{Cytuj |autor = [[Donald Ringe]] |tytuł = From Proto-Indo-European to Proto-Germanic |url = https://academic.oup.com/book/42131 |wydanie = 2 |miejsce = Oksford |wydawca = [[Oxford University Press]] |data = 2017 |s = 44 |isbn = 978-0-19-879258-1 |język = en |dostęp = z}}

</ref><ref group="uwaga" name=":108" />:

{| class="wikitable"
|+
|rowspan=2 colspan=2 style="text-align:center" |'''Forma'''
!colspan=2 |Tryb [[Tryb oznajmujący|oznajmujący]]
!rowspan=2 |Tryb
[[Tryb przypuszczający|przypuszczający]]
!rowspan=2 |Tryb
[[Optativus|życzący]]
!rowspan=2 |Tryb
[[Tryb rozkazujący|rozkazujący]]
|-
!teraźniejszy!!przeszły
|-
!rowspan=3 style="text-align:left" |L.poj.
!style="text-align:left" |1.os.
|*h₁ésmi||*h₁ésm̥||*h₁ésoh₂||*h₁siḗm||—
|-
!style="text-align:left" |2.os.
|*h₁ési||*h₁és||*h₁ésesi||*h₁siéh₁s||*h₁és; *h₁sdʰí
|-
!style="text-align:left" |3.os.
|*h₁ésti||*h₁ést||*h₁éseti||*h₁siéh₁t||*h₁éstu
|-
!rowspan=3 style="text-align:left" |L.podw.
!style="text-align:left" |1.os.
|*h₁suós||*h₁sué||*h₁ésowos||*h₁sih₁wé||—
|-
!style="text-align:left" |2.os.
|*h₁stés||*h₁stóm||*h₁ésetes||*h₁sih₁tóm||*h₁stóm
|-
!style="text-align:left" |3.os.
|*h₁stés||*h₁stā́m||*h₁ésetes||*h₁sih₁tā́m||*h₁stā́m
|-
!rowspan=3 style="text-align:left" |L.mn.
!style="text-align:left" |1.os.
|*h₁sm̥ós||*h₁sm̥é||*h₁ésomos||*h₁sih₁mé||—
|-
!style="text-align:left" |2.os.
|*h₁sté||*h₁sté||*h₁ésete||*h₁sih₁té||*h₁sté
|-
!style="text-align:left" |3.os.
|*h₁sénti||*h₁sénd||*h₁ésonti||*h₁sih₁énd||*h₁séntu
|}

=== Rekonstrukcja prajęzyka ===

Podstawowym narzędziem badawczym wykorzystywanym w rekonstrukcji praindoeuropejskiego jest [[Metoda porównawcza (językoznawstwo)|metoda porównawcza]]. Polega ona na porównywaniu analogicznych elementów poszczególnych form wyrazów w różnych językach, a następnie wyborze z każdego analizowanego segmentu tych najstarszych, które razem składają się na odtworzone praformy. Dokonuje się tego na podstawie pewnych wypracowanych w językoznawstwie zasad<ref>

{{Milewski2004 |s = 113-115}}

</ref>. Aby było to możliwe, w językach domniemanej rodziny muszą występować regularne odpowiedniości fonetyczne – czyli takie kombinacje odpowiadających sobie w kolejnych językach [[fonem]]ów, które systematycznie powtarzają się w wielu słowach<ref>

{{Milewski2004 |s = 108}}

</ref><ref group="uwaga">

Np. [[Język polski|polskiej]] głosce ''g'' regularnie odpowiada w tych samych wyrazach [[Język czeski|czeskie]] ''h'', a polskiej grupie ''-ro-'' między spółgłoskami – czeskie ''-ra-'' i [[Język rosyjski|rosyjskie]] ''-oro-'' (zob. {{odn|Milewski|2004|s=108|ref=nie}}).

</ref>.

Brane są pod uwagę głównie języki starsze; zachowały one bowiem najwięcej [[archaizm]]ów, a tym samym są najbardziej zbliżone do ich hipotetycznego przodka<ref>

{{Cytuj |autor = [[Mate Kapović]] |rozdział = Proto-Indo-European phonology |redaktor = Mate Kapović |tytuł = The Indo-European Languages |archiwum = https://archive.org/details/MateKapoviTheIndoEuropeanLanguages |wydanie = 2 |miejsce = Londyn–Nowy Jork |wydawca = [[Routledge]] |data = 2017 |s = 13 |isbn = 978-1-315-67855-9 |język = en}}

</ref>. Zaliczają się do nich m.in. hetycki, [[Język mykeński|mykeński]], a w szczególności te dysponujące obszernym [[Korpus (językoznawstwo)|korpusem]] starożytnych tekstów – [[sanskryt wedyjski]] i [[Język grecki klasyczny|klasyczna greka]]. W drugiej kolejności uwzględniane są takie języki późniejsze i współczesne, które charakteryzują się istotnymi dla celów rekonstrukcji właściwościami, niewystępującymi poza daną gałęzią rodziny – przede wszystkim [[Języki tocharskie|tocharskie]], [[łacina]], [[Język staroirlandzki|staroirlandzki]], [[Język staro-cerkiewno-słowiański|staro-cerkiewno-słowiański]], [[Język ormiański|ormiański]], [[Język litewski|litewski]] czy [[Język albański|albański]]<ref>

{{Cytuj |autor r = [[Ranko Matasović]] |rozdział = The sources for Indo-European reconstruction |redaktor = Jared S. Klein; Brian D. Joseph; Matthias A. Fritz |tytuł = Handbook of Comparative and Historical Indo-European Linguistics |url = https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/9783110261288/html |wolumin = 1 |miejsce = Berlin–Boston |wydawca = [[Walter de Gruyter|De Gruyter Mouton]] |data = 2017 |s = 20-24 |isbn = 978-3-11-026128-8 |język = en |dostęp = z}}

</ref>. Owocem prac porównawczych był indoeuropejski słownik [[Etymologia|etymologiczny]] Juliusa Pokorny’ego z 1959 r., zawierający m.in. odtworzone rdzenie prajęzyka. Jego treść, z poprawkami redakcyjnymi Andriesa Brouwera i Aleksandra Lubockiego (aktualizowana w 2015), jest udostępniona publicznie<ref name=":111" />.

Przykłady zrekonstruowanego [[Język praindoeuropejski#Słownictwo|praindoeuropejskiego słownictwa]] (wyrazów lub ich rdzeni)<ref>

{{Beekes2011 |s = 36-39}}

</ref><ref group="uwaga" name=":115">

Wielką literą ''H'' zapisano, zgodnie ze źródłami, niesprecyzowaną głoskę laryngalną.

</ref>:

{| class="wikitable"
|-
!style="text-align:left" |czynności
|{{Lista pozioma|
* ''*pekʷ-'' (‘gotować, piec’)
* ''*h₁ed-'' (‘jeść’)
* ''*h₂erh₃-'' (‘orać’)
* ''*peh₃(i)-'' (‘pić’)
* ''*seh₁-'' (‘siać’)
* ''*s(i)uH'' (‘szyć’)
* ''*ueǵʰ-'' (‘wozić’)
}}
|-
!style="text-align:left" |pożywienie
|{{Lista pozioma|
* ''*h₂ebōl'' (‘jabłko’)
* ''*mēms-'' (‘mięso’)
* ''*medʰu'' (‘miód [pitny]’)
* ''*glkt-s'' (‘mleko’)
* ''*tuHri-s'' (‘ser’)
* ''*seh₂l-'' (‘sól’)
* ''*ǵrHno-'' (‘ziarno’)
}}
|-
!style="text-align:left" |rodzina
|{{Lista pozioma|
* ''*meh₂t(ē)r'' (‘matka’)
* ''*ph₂tḗr'' (‘ojciec’)
* ''*dʰúgh₂tēr'' (‘córka’)
* ''*suHnu-'', ''suHiu-'' (‘syn’)
* ''*suésōr'' (‘siostra’)
* ''*bʰréh₂t(ē)r'' (‘brat’)
}}
|-
!style="text-align:left" |technika
|{{Lista pozioma|
* ''*Hrot-h₂'', ''*kʷe-kʷl-os'' (‘koło’)
* ''*gʷiH-'' (‘łuk’)
* ''*h₂erh₃-trom'' (‘radło’)
* ''*peleḱu-'' (‘siekiera’)
* ''*gʷreh₂uōn'', ''*gʷ(e)rh₂n-'' (‘żarno’)
}}
|-
!style="text-align:left" |zwierzęta
|{{Lista pozioma|
* ''*teh₂uros'' (‘byk’)
* ''*h₁eḱu-(o-)'' (‘koń’)
* ''*gʷeh₃us'' (‘krowa’)
* ''*muHs'' (‘mysz’)
* ''*h₃euis'' (‘owca’)
* ''ḱuōn'' (‘pies’)
* ''*suHs-'' (‘świnia’)
}}
|}

Różne rekonstrukcje liczebników (w wersji Sihlera z możliwych opcji podano wyrazy w stopniu pełnym)<ref group="uwaga" name=":115" />:

{| class="wikitable"
|+
!Autor!!‘1’!!‘2’!!‘3’!!‘4’!!‘5’!!‘6’!!‘7’!!‘8’!!‘9’!!‘10’
|-
|A. Sihler (1995)<ref>
{{Cytuj |autor = Andrew Sihler |tytuł = New Comparative Grammar of Greek and Latin |archiwum = https://archive.org/details/sihler-andrew-new-comparative-grammar-of-greek-and-latin |miejsce = Nowy Jork–Oksford |wydawca = [[Oxford University Press]] |data = 1995 |s = 404-417 |isbn = 0-19-508345-8 |język = en}}
</ref>
|*Hoi-no-||*d(u)wo-||*trei-||*kʷetwor-||*penkʷe
|*s(w)/w~eḱs||*septm̥||*oḱtō||{{nowrap|*(h₁)newn̥}}||*deḱm̥(t)
|-
|R. Beekes (2011)<ref>
{{Beekes2011 |s = 238}}
</ref>
|*Hoi(H)nos||*duoh₁||*treies||*kʷetuōr||*penkʷe
|{{nowrap|*(s)uéks}}||*séptm||*h₃eḱteh₃||{{nowrap|*(h₁)néun}}||*déḱmt
|}

W 1868 r. [[August Schleicher]] napisał w hipotetycznym języku praindoeuropejskim (odtworzonym głównie na podstawie [[sanskryt]]u) krótkie opowiadanie „[[Owca i konie]]”<ref name=":116">

{{Beekes2011 |s = 287-288}}

</ref>. Jego tekst w późniejszych latach był wielokrotnie poprawiany i aktualizowany zgodnie z wizją prajęzyka poszczególnych badaczy<ref>

{{Mallory&Adams1997 |s = 501}}

</ref>. Poniżej przedstawione zostały oryginalna wersja Schleichera (jeszcze bez laryngałów), wersja Andrew Byrda z r. 2013 oraz dosłowne tłumaczenie na polski – wszystkie podzielono na odpowiadające sobie wersy w celu łatwego porównania form. Tekst Byrda został również nagrany przez niego samego i jest publicznie dostępny do odsłuchu<ref>

{{Cytuj |tytuł = Sheep And Horses |url = https://soundcloud.com/archaeologymag/sheep-and-horses |inni = *A.M. Byrd (wyk.) |opublikowany = [[SoundCloud]] |data = 2013-09-12 |data dostępu = 2025-05-01 |archiwum = https://web.archive.org/web/20200916193632/https://soundcloud.com/archaeologymag/sheep-and-horses |zarchiwizowano = 2020-09-16 |język = en |dostęp = o |kropka = ''nagranie dźwiękowe''}}

</ref>.

{{Tekst utworu
 |tytuł 1 = Avis akvāsas ka
 |opis 1 = ''wersja Schleichera (1868)''<ref name=":116" />
 |tekst 1 = Avis, jasmin
varnā na ā ast,
dadarka akvams,
tam, vāgham garum vaghantam,
tam, bhāram magham,
tam, manum āku bharantam.

Avis akvabhjams ā vavakat:
kard aghnutai mai
vidanti manum
akvams agantam.

Akvāsas ā vavakant:
krudhi avai,
kard aghnutai vividvant-svas:
manus patis
varnām avisāms karnauti
svabhjam gharmam vastram
avibhjams ka varnā na asti.

Tat kukruvants
avis agram ā bhugat.
 |tytuł 2 = H₂óu̯is h₁éḱu̯ōs-kʷe
 |opis 2 = ''wersja Byrda (2013)''<ref>
{{Cytuj |autor = Eric A. Powell |tytuł = Wolf Rites of Winter |url = https://archaeology.org/issues/september-october-2013/features/timber-grave-culture-krasnosamarskoe-bronze-age/ |praca = Archaeology |opublikowany = Archaeological Institute of America |data = 2013-09-17 |data dostępu = 2025-05-01 |archiwum = https://web.archive.org/web/20240620120910/https://archaeology.org/issues/september-october-2013/features/timber-grave-culture-krasnosamarskoe-bronze-age/ |zarchiwizowano = 2024-06-20 |język = en |dostęp = o |kropka = ''zob. w zwiniętej sekcji „Telling Tales in Proto-Indo-European”''}}
</ref><ref group="uwaga" name=":108" />
 |tekst 2 =h₂áu̯ei̯ h₁i̯osméi̯
h₂u̯l̥h₁náh₂ né h₁ést,
só h₁éḱu̯oms derḱt.
só gʷr̥hₓúm u̯óǵʰom u̯eǵʰed;
só méǵh₂m̥ bʰórom;
só dʰǵʰémonm̥ h₂ṓḱu bʰered.

h₂óu̯is h₁ékʷoi̯bʰi̯os u̯eu̯ked:
“dʰǵʰémonm̥ spéḱi̯oh₂<ref group="uwaga">
Byrd zmienił w tym miejscu szyk zdania – aby kolejne wersy odpowiadały wersji Schleichera oraz polskiemu tłumaczeniu, należy przed tą linijką umieścić wers, który znajduje się dwa rzędy niżej („ḱḗr moi̯…”).
</ref>
h₁éḱu̯oms-kʷe h₂áǵeti,
ḱḗr moi̯ agʰnutor”.

h₁éḱu̯ōs tu u̯eu̯kond:
“ḱludʰí, h₂ou̯ei̯!
tód spéḱi̯omes, n̥sméi̯ agʰnutór ḱḗr:
dʰǵʰémō, pótis,
sē h₂áu̯i̯es h₂u̯l̥h₁náh₂
gʷʰérmom u̯éstrom u̯ept,
h₂áu̯ibʰi̯os tu h₂u̯l̥h₁náh₂ né h₁esti”.

tód ḱeḱluu̯ṓs
h₂óu̯is h₂aǵróm bʰuged.
 |tytuł 3 = Owca i konie
 |opis 3 = ''tłumaczenie dosłowne''<ref>
{{Mallory&Adams1997 |s = 501-502}}
</ref>
 |tekst 3 = Owca, która
wełny nie miała,
zobaczyła konie;
jeden wóz ciężki ciągnął,
jeden ładunek wielki,
jeden człowieka szybko wiózł.

Owca do koni zawołała:
„Serce boli mnie,
widząc człowieka
konie poganiającego”.

Konie zawołały:
„Słuchaj, owco,
serce boli, ujrzawszy:
człowiek, pan,
wełnę owcom ścina
sobie na ciepłą odzież
i owce wełny nie mają”.

To usłyszawszy,
owca na pole pobiegła.
}}

Innym utworem tego typu jest opowiadanie „[[Król i bóg]]”. Pochodzi ono ze starego indyjskiego tekstu znanego jako ''Aitareya [[Brahmany|Brāhmana]]'' i zostało przetłumaczone z sanskrytu na praindoeuropejski przez kilku językoznawców w latach dziewięćdziesiątych XX w. (w niezależnych od siebie wersjach)<ref>

{{Mallory&Adams1997 |s = 502-503}}

</ref>.

Zrekonstruowany prajęzyk różni się jednak w swojej istocie od realnego – choć nieznanego – [[Język mówiony|mówionego]] praindoeuropejskiego. Ten drugi bowiem w naturalny sposób [[Ewolucja języka|ewoluował]] i na różnych etapach swojego rozwoju mógł przyjmować różne postaci<ref>

{{Cytuj |autor = James Clackson |tytuł = Indo-European Linguistics. An Introduction |url = https://caio.ueberalles.net/Indo-European-Linguistics-Introduction/Indo-European%20Linguistics%20-%20James%20Clackson.pdf |miejsce = Cambridge–Nowy Jork |wydawca = [[Cambridge University Press]] |data = 2007 |s = 16 |isbn = 978-0-511-36609-3 |język = en}}

</ref>. Oznacza to, że język odtworzony przez badaczy jest w praktyce sztucznym tworem i zawiera formy mogące pochodzić z różnych okresów języka realnego. Niektórzy próbują rekonstruować jedynie wczesny, środkowy lub późny praindoeuropejski – jest to jednak rozwiązanie problematyczne i trudne [[Metodologia|metodologicznie]]<ref>

{{Cytuj |autor = James Clackson |tytuł = Indo-European Linguistics. An Introduction |url = https://caio.ueberalles.net/Indo-European-Linguistics-Introduction/Indo-European%20Linguistics%20-%20James%20Clackson.pdf |miejsce = Cambridge–Nowy Jork |wydawca = [[Cambridge University Press]] |data = 2007 |s = 16-17 |isbn = 978-0-511-36609-3 |język = en}}

</ref>. Język ten prawdopodobnie był też zróżnicowany dialektalnie; odtworzone warianty pewnych form mogły być więc używane tylko w obrębie określonych dialektów, a być może nawet [[Płeć|płci]] lub [[Klasa społeczna|klas społecznych]] – nie wiadomo jednak, jak je interpretować. Ponadto mogły istnieć elementy prajęzyka, po których nie zachował się żaden ślad, zatem niemożliwa jest ich rekonstrukcja<ref>

{{Cytuj |autor = [[Mate Kapović]] |rozdział = Indo-European languages – introduction |redaktor = Mate Kapović |tytuł = The Indo-European Languages |archiwum = https://archive.org/details/MateKapoviTheIndoEuropeanLanguages |wydanie = 2 |miejsce = Londyn–Nowy Jork |wydawca = [[Routledge]] |data = 2017 |s = 5-6 |isbn = 978-1-315-67855-9 |język = en}}

</ref>.

== Ewolucja rodziny ==

Przejście od języka [[Język praindoeuropejski|praindoeuropejskiego]] do rodziny indoeuropejskiej w jej obecnym kształcie zaczęło się od narastającego zróżnicowania dialektalnego tego pierwszego; w późniejszym czasie z jego dialektów wykształciły się nowe, odrębne języki. Kilkanaście z nich w identyczny sposób samo następnie stało się [[prajęzyk]]ami pośrednimi kolejnych grup (np. z [[Język pragermański|pragermańskiego]]† rozwinęły się języki grupy [[Języki germańskie|germańskiej]], z [[Język prasłowiański|prasłowiańskiego]]† – [[Języki słowiańskie|słowiańskiej]] itd.)<ref name=":081" />. W praktyce ten trwający tysiąclecia proces był jednak dużo bardziej skomplikowany, wieloetapowy i nieregularny oraz wiązał się z licznymi [[Zmiana językowa|zmianami]] w całym indoeuropejskim systemie językowym<ref>

{{Cytuj |autor = Dariusz R. Piwowarczyk |tytuł = Rekonstrukcja praindoeuropejskiego systemu fonologicznego |miejsce = Kraków |wydawca = [[Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego]] |data = 2022 |s = 21-24 |isbn = 978-83-233-5112-2}}

</ref>.

=== Rozpad prajęzyka ===

[[Plik:IE expansion.png|thumb|300px
|alt=Mapa. Zachodnia Eurazja. Stepy czarnomorsko-kaspijskie w centrum. Różnokolorowe obszary. Kilkanaście czarnych strzałek wychodzących ze środka
|Hipotetyczna lokalizacja [[Urheimat|praojczyzny]] i możliwy schemat [[Ekspansja języków indoeuropejskich|ekspansji indoeuropejskiej]] według [[Teoria kurhanowa|teorii kurhanowej]]
 {{Legenda|#FF00A3|przybliżony zasięg prajęzyka ok. 4000 p.n.e.}}
 {{Legenda|#FF4C24|przybliżony zasięg dialektalny ok. 2500 p.n.e.}}
 {{Legenda|#FF8644|przybliżony zasięg rodziny ok. 1000 p.n.e.}}
]]
Według podręcznikowego modelu [[Tadeusz Milewski (językoznawca)|Tadeusza Milewskiego]] z drugiej połowy XX w. rozpad indoeuropejskiego prajęzyka, a tym samym początkowy rozwój rodziny, był zdeterminowany postępującą rozbudową praindoeuropejskiego systemu językowego oraz [[Ekspansja języków indoeuropejskich|ekspansją]] wczesnych społeczności indoeuropejskich<ref name=":117">

{{Milewski2004 |s = 133}}

</ref>. Obszary centralne, na których zachodził szereg językowych innowacji, traciły łączność z powiększającymi się wskutek owej ekspansji obszarami peryferyjnymi – do których zmiany te już nie docierały<ref name=":117" />. Proces ten miał przebiegać w następującej kolejności<ref>

{{Milewski2004 |s = 133-136}}

</ref>:

* oderwanie się dialektów peryferiów południowych ([[Języki anatolijskie|anatolijskich]]) i wschodnich ([[Języki tocharskie|tocharskich]]);
* utrata kontaktów językowych między dialektami peryferiów zachodnich ([[Języki italoceltyckie|italoceltyckich]]) a centrum indoeuropejskiego obszaru językowego;
* wyodrębnienie się dialektów peryferiów północnych (germańskich) oraz kolejnej grupy dialektów południowych ([[Języki helleńskie|helleńskich]]);
* ostateczny rozpad dialektów centralnych na gałęzie [[Języki bałtosłowiańskie|bałtosłowiańską]], [[Języki indoirańskie|indoirańską]], [[Języki tracko-ormiańskie|tracko-ormiańską]] oraz [[Języki albańskie|albańską]].

W ten sposób uformował się zasadniczy [[#Drzewo filogenetyczne|kształt rodziny]], stanowiący (z wyłączeniem porzuconej w XXI w. hipotezy tracko-ormiańskiej<ref name=":032" />) podstawę jej klasyfikacji filogenetycznej. Milewski szacował, że koniec wspólnoty praindoeuropejskiej nastąpił nie później niż 2000 lat p.n.e., a ugrupowanie indoeuropejskich dialektów wyglądało wówczas następująco<ref>

{{Milewski2004 |s = 135-136}}

</ref>:

{| class="wikitable"
|+
|style="text-align:center" |'''Podział
geograficzny'''
!południowe!!wschodnie!!zachodnie!!północne
|-
!style="text-align:left" |peryferyjne
|[[Języki anatolijskie|anatolijskie]];
[[Języki helleńskie|helleńskie]]
|[[Języki tocharskie|tocharskie]]
|[[Języki italoceltyckie|italoceltyckie]]
|[[Języki germańskie|germańskie]]
|-
!style="text-align:left" |centralne
|[[Języki tracko-ormiańskie|tracko-ormiańskie]]
|[[Języki indoirańskie|indoirańskie]]
|[[Języki albańskie|albańskie]]
|[[Języki bałtosłowiańskie|bałtosłowiańskie]]
|}

[[Plik:IndoeuropeanArtefacts.jpg|thumb|300px
|alt=Kolaż trzech grafik. Po lewej zdjęcie kopca i rysunek rydwanu. Po prawej zdjęcie figurki
|[[Artefakt (antropologia)|Artefakty]] charakterystyczne dla wczesnych społeczności indoeuropejskich:

(a) [[kurhan]] – mogiła w kształcie kopca (tu: kurhan z terenów późniejszej [[Kultura przeworska|kultury przeworskiej]]);

(b) [[rydwan]] – pojazd konny, istotny w ekspansji części grup (tu: [[Starożytny Egipt|egipska]] ilustracja rydwanu [[Hetyci|hetyckiego]]);

(c) [[Idol (wyobrażenie)|idol]] – figura [[Kult religijny|kultowa]] (tu: idol z III tysiąclecia p.n.e. z terenów [[Kultura grobów jamowych (IV/III tys. p.n.e.)|kultury grobów jamowych]])
]]
Nowszy model rozprzestrzeniania się języków indoeuropejskich autorstwa [[David W. Anthony|Davida Anthony’ego]] z początków XXI w. zakłada, że zasadnicza wspólnota językowa istniała na [[Step Pontyjski|Stepie Pontyjskim]] między 4000 a 3000 lat p.n.e., z ewentualną fazą wczesną, sięgającą 4500 p.n.e. oraz fazą późną, maksymalnie 2500 p.n.e.<ref name=":100" /> Według amerykańskiego antropologa kolejnymi ruchami ludności były<ref>

{{Anthony2007 |s = 100-101}}

</ref>:

* migracja praanatolijska (ok. 4200–3900 p.n.e.), posuwająca się pierwotnie – zanim dotarła do [[Anatolia|Anatolii]] – w kierunku zachodnim;
* migracja pratocharska (ok. 3700–3300 p.n.e.) w kierunku wschodnim;
* ekspansja w kierunku zachodnim – najpierw prawdopodobnie [[Pragermanie|ludności pragermańskiej]] (ok. 3300 lat p.n.e.), a następnie praitaloceltyckiej (ok. 3000 p.n.e.);
* ekspansja prabałtosłowiańska w kierunku północnym (ok. 2800 p.n.e.) oraz w tym samym czasie migracja ludności praormiańskiej;
* migracja ludności prahelleńskiej (ok. 2500 p.n.e.);
* ekspansja [[Ariowie|praindoirańska]] w kierunku wschodnim (ok. 2200 p.n.e.), a kilka stuleci później jej rozłam na praindoaryjską i prairańską (ok. 1800 p.n.e.).

Natomiast badania paleogenetyczne z drugiej i trzeciej dekady XXI w. sugerują, że inaczej niż w powyższym modelu mógł wyglądać początkowy etap rozpadu prajęzyka<ref name=":087" /><ref name=":090" />. Zgodnie z ich wynikami najwcześniejsza praindoeuropejska („praindoanatolijska”) [[Populacja (biologia)|populacja]] zamieszkiwała południową stronę [[Kaukaz (łańcuch górski)|Kaukazu]]. Stamtąd miała wyruszyć pierwsza fala migracji, posuwająca się ku Anatolii – czego konsekwencją było wykształcenie się odrębnego języka praanatolijskiego. Część zaś pozostałych Praindoeuropejczyków przemieściła się poprzez góry kaukaskie na północ, ostatecznie osiadając na terenach stepowych – tam też doszło do zainicjowania głównego procesu kształtowania się i ekspansji rodziny indoeuropejskiej<ref name=":087" /><ref name=":090" />.

Część badaczy utożsamia ludność niektórych starożytnych [[Kultura archeologiczna|kultur archeologicznych]] z użytkownikami różnych gałęzi języków indoeuropejskich we wczesnych okresach rozwojowych tych ostatnich<ref name=":118">

{{Cytuj |autor = Rasmus G. Bjørn |tytuł = Foreign elements in the Proto-Indo-European vocabulary |url = https://loanwords.prehistoricmap.com/wp-content/uploads/2017/06/Bjørn-2017-Foreign-elements-in-the-Proto-Indo-European-vocabulary.pdf |miejsce = Kopenhaga |wydawca = ''własnym sumptem'' |data = 2017 |s = 9 |język = en |dostęp = o |kropka = ''brak ISBN, praca magisterska''}}

</ref>. I tak tereny kultury [[Kultura afanasjewska|afanasjewskiej]] (3500–2500 p.n.e.) miały być zamieszkiwane przez przodków [[Tocharowie|Tocharów]], kultura [[Kultura Sintaszta-Pietrowka|Sintaszta]] (2100–1800 p.n.e.) często bywa przypisywana Indoirańczykom, a rozmaite [[kultury naddunajskie]] (z okresu 3100–2800 p.n.e.) kojarzone bywają z wczesnymi społecznościami północno-zachodnioindoeuropejskimi (germańsko-italsko-celtyckimi)<ref name=":118" />. Same [[Germanie|ludy germańskie]] wiązane są z kulturą [[Kultura jastorfska|jastorfską]] (600–300 p.n.e.), a [[Celtowie|celtyckie]] – z [[Kultura halsztacka|halsztacką]] (750–450 p.n.e.). Natomiast wspólnota bałtosłowiańska jest łączona z kulturą [[Kultura komarowska|komarowską]] (1500 p.n.e.), a późniejsze [[Słowianie|ludy słowiańskie]] – z [[Kultura czarnoleska|czarnoleską]] (725–200 p.n.e.)<ref>

{{Cytuj |autor = Dariusz R. Piwowarczyk |tytuł = Rekonstrukcja praindoeuropejskiego systemu fonologicznego |miejsce = Kraków |wydawca = [[Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego]] |data = 2022 |s = 24 |isbn = 978-83-233-5112-2}}

</ref>.

Ewolucja i rozpad praindoeuropejskiej mowy wiązały się z wieloma zmianami w jej strukturze. Możliwe, że dopiero w późniejszej fazie prajęzyka – po wyodrębnieniu się grupy anatolijskiej – powstał [[Rodzaj gramatyczny|rodzaj żeński]], w językach owej gałęzi nieobecny<ref name=":112" />. [[Deklinacja (językoznawstwo)|Deklinacja]] liczb [[Liczba podwójna|podwójnej]] i [[Liczba mnoga|mnogiej]], wcześniej dysponujących jedynie [[Mianownik (przypadek)|mianownikiem]], prawdopodobnie została ukończona po odejściu grupy tocharskiej. Natomiast po odłączeniu się gałęzi italoceltyckiej w pozostałych dialektach praindoeuropejskich rozbudowano odmianę [[Strona medialna|strony medialnej]]<ref name=":117" />. Ewoluował również pierwotny system [[Fonetyka|fonetyczny]] – m.in. zanikowi uległy głoski laryngalne<ref name=":104" />, szczątkowo zachowując się jedynie w gałęzi anatolijskiej<ref>

{{Cytuj |autor = Piotr Garbacz |tytuł = The Indo-European Family Tree and Its Split – A Report From The Workshop "The Indo-European Family Tree" |url = https://journals.akademicka.pl/lv/article/view/194/182 |czasopismo = [[LingVaria]] |wolumin = 1 |numer = 25 |data = 2018 |s = 15 |doi = 10.12797/LV.13.2017.25.01 |issn = 2392-1226 |język = en |dostęp = o}}

</ref>. Jednak przede wszystkim doszło do istotnych zmian w wymowie niektórych [[Spółgłoska|spółgłosek]], czego efektem było wykształcenie się dwóch typów języków: [[Języki kentum|kentum]] i [[Języki satem|satem]]<ref name=":119">

{{Cytuj |autor = Agnieszka Krygier-Łączkowska |tytuł = Europejczycy, Słowianie, Polacy. Na czym polega pokrewieństwo językowe? |archiwum = https://web.archive.org/web/20231103130239/https://logic.amu.edu.pl/images/0/0d/Krygier_2011_1.pdf |czasopismo = [[Kwartalnik Językoznawczy]] |wolumin = 1 |numer = 5 |data = 2011 |s = 102-103 |issn = 2081-5441 |dostęp = o}}

</ref>.

=== Podział kentum–satem ===

{{Główny artykuł|Indoeuropejskie prawa głosowe}}

[[Plik:JęzykiKentumSatem500pne.png|thumb|300px
|alt=Mapa. Zachodnia Eurazja. Różnokolorowe obszary z podpisami
|Podział głównych gałęzi indoeuropejskich na kentum i satem oraz ich przybliżone rozmieszczenie w połowie I tysiąclecia p.n.e.
{{Układ wielokolumnowy |szerokość = 10em |liczba = 2 |
 {{Legenda|#B4E3EF|języki [[Języki kentum|kentum]]}}
 {{Legenda|#FFAEC9|języki [[Języki satem|satem]]}}
}}
]]
Charakterystycznymi dla rodziny indoeuropejskiej [[Proces fonetyczny|procesami fonetycznymi]] były zmiany [[Artykulacja (fonetyka)|artykulacji]] (sposobu wymowy) następujących szeregów głosek [[Spółgłoska tylnojęzykowa|tylnojęzykowych]] prajęzyka<ref name=":119" />:

* [[Palatalizacja|palatalnych]] (zmiękczonych) ''*ḱ — *ǵ — *ǵʰ'';
* [[Labializacja|labializowanych]] (zaokrąglonych) ''*kʷ — *gʷ — *gʷʰ''.

Ponadto istniał trzeci szereg: czystych (niezmiękczonych i niezaokrąglonych) ''*k — *g — *gʰ''<ref name=":119" />. W bliżej nieokreślonym czasie doszło do uproszczenia owego skomplikowanego systemu na całym indoeuropejskim obszarze językowym. Zmiany dokonały się na dwa różne sposoby<ref name=":119" /><ref name=":120">

{{Milewski2004 |s = 134-135}}

</ref>:

* w dialektach peryferyjnych zlały się ze sobą [[Głoska|głoski]] niezaokrąglone (czyste i zmiękczone) poprzez [[Depalatalizacja|depalatalizację]], czyli utratę zmiękczenia spółgłosek palatalnych (''*ḱ'' > ''*k''; ''*ǵ'' > ''*g''; ''*ǵʰ'' > ''*gʰ'')<ref group="uwaga" name=":082" />, natomiast szereg głosek zaokrąglonych (''*kʷ'', ''*gʷ'' i ''*gʷʰ'') został zachowany jako odrębny;
* w dialektach centralnych z kolei zlały się głoski niezmiękczone (czyste i zaokrąglone) poprzez [[Delabializacja|delabializację]], czyli utratę zaokrąglenia głosek labializowanych (''*kʷ'' > ''*k''; ''*gʷ'' > ''*g''; ''*gʷʰ'' > ''*gʰ''), miękkie ''*ḱ'' zaś zmieniło się w spółgłoskę [[Spółgłoska zwarto-szczelinowa|zwarto-szczelinową]] ''*č'' (o wymowie pośredniej między polskim /ć/ a /cz/), a następnie w ''*s'' (ewentualnie ''*š'' /sz/ w [[Języki bałtyckie|bałtyckich]] lub ''*ś'' w [[Języki indoaryjskie|indoaryjskich]]), analogicznie miękkie ''*ǵ'' i ''*ǵʰ'' przekształciły się w ''*z''.

Sytuację [[Fonologia|fonologiczną]] po utrwaleniu się owych innowacji przedstawia poniższa tabela<ref name=":119" />:

{| class="wikitable" style="text-align:center"
|+
!Zakres
językowy
!
!colspan=3 |Głoski
bezdźwięczne
!
!colspan=3 |Głoski
[[Dźwięczność|dźwięczne]]
!
!colspan=3 |Głoski dźw.
[[przydech]]owe
|-
|style="text-align:left" |język
[[Język praindoeuropejski|praindoeuropejski]]
|rowspan=3 |
|style="min-width:30px" |*ḱ
|style="min-width:30px" |*k
|style="min-width:30px" |*kʷ
|rowspan=3 |
|style="min-width:30px" |*ǵ
|style="min-width:30px" |*g
|style="min-width:30px" |*gʷ
|rowspan=3 |
|style="min-width:30px" |*ǵʰ
|style="min-width:30px" |*gʰ
|style="min-width:30px" |*gʷʰ
|-
|style="text-align:left" |dialekty peryferyjne
(„[[Języki kentum|kentum]]”)
|colspan=2 |*k
|*kʷ
|colspan=2 |*g
|*gʷ
|colspan=2 |*gʰ
|*gʷʰ
|-
|style="text-align:left" |dialekty centralne
(„[[Języki satem|satem]]”)
|*s
|colspan=2 |*k
|*z
|colspan=2 |*g
|*z
|colspan=2 |*gʰ
|}

Odmienna ewolucja głosek tylnojęzykowych stała się podstawą dawnego głównego podziału w wewnętrznej klasyfikacji rodziny<ref name=":023" />. Języki peryferyjne, w których nastąpiła depalatalizacja, nazwano językami kentum (od wymowy liczby „100” w [[Łacina|łacinie]]), a języki centralne, w których dokonał się drugi rodzaj innowacji – językami satem (analogicznie od wymowy w [[Język awestyjski|awestyjskim]])<ref name=":109" />. Sam proces zmiany wymowy głosek palatalnych ''*ḱ'' (''*ḱ'' > ''*č'' > ''*s''), ''*ǵ'' (''*ǵ'' > ''*z'') i ''*ǵʰ'' (''*ǵʰ'' > ''*z'') w centralnych dialektach indoeuropejskich zwany jest palatalizacją indoeuropejską<ref name=":119" />. Ostateczne fonologiczne ugrupowanie poszczególnych gałęzi rodziny (z zastrzeżeniami poniżej) ukształtowało się następująco<ref name=":120" />:

* języki kentum – anatolijskie, [[Języki celtyckie|celtyckie]], germańskie, helleńskie, [[Języki italskie|italskie]] i tocharskie;
* języki satem – [[Języki albańskie|albańskie]], bałtyckie, indoaryjskie, [[Języki irańskie|irańskie]], [[Języki nuristańskie|nuristańskie]], [[Języki ormiańskie|ormiańskie]] i słowiańskie.

Ponadto przypuszcza się, że satemowy charakter miały języki [[Język tracki|trackie]]<ref name=":121">

{{Cytuj |autor r = [[Irena Sawicka (bałkanistka)|Irena Sawicka]] |rozdział = Wprowadzenie |redaktor = Irena Sawicka; [[Jolanta Sujecka]] |tytuł = Wprowadzenie do bałkanologii. Etnosy – Języki – Areały – Konceptualizacje |url = https://ispan.waw.pl/ireteslaw/bitstream/handle/20.500.12528/25/I_Sawicka_J_Sujecka_-_Wprowadzenie_do_balkanologii.pdf |miejsce = Warszawa |wydawca = Slawistyczny Ośrodek Wydawniczy Instytutu Slawistyki PAN |data = 2015 |s = 34 |isbn = 978-83-64031-26-7 |dostęp = o}}

</ref>, a [[Języki ilirskie|ilirskie]]<ref name=":121" /> oraz [[Język frygijski|frygijski]]<ref>

{{Fortson2004 |s = 402}}

</ref> były językami kentumowymi. Sama satemizacja przebiegała w różnym stopniu: najmocniej w podrodzinie indoirańskiej, znacząco, lecz nieco słabiej w bałtosłowiańskiej (w której zauważalne są pewne pozostałości kentumowe<ref group="uwaga">

Np. polski wyraz „krowa”, pochodzący z praindoeuropejskiego ''*ḱorh₂-ueh₂'' (zob. {{odn|Garbacz|2018|loc=przypis na s. 16|ref=nie}}).

</ref>), a najsłabiej w gałęzi albańskiej<ref>

{{Bednarczuk1986 |autor = [[Leszek Bednarczuk]] |rozdział = Wprowadzenie |s = 38}}

</ref> – gdzie [[Język albański|albański]] zawiera znaczną liczbę form typu kentum<ref>

{{Fortson2004 |s = 393}}

</ref>. Zwracana jest uwaga na pewną odrębność tego ostatniego języka, w którym omawiane trzy szeregi głosek przekształciły się w dużej mierze na trzy odmienne sposoby; niezależny rozwój dokonał się również w [[Język luwijski|luwijskim]] z grupy anatolijskiej<ref>

{{Mallory&Adams1997 |s = 461}}

</ref>. Natomiast w gałęzi nuristańskiej palatalizacja indoeuropejska zatrzymała się na zmianie głosek tylnojęzykowych w zwarto-szczelinowe, bez dalszego przejścia w [[Spółgłoska szczelinowa|szczelinowe]] (jak w pozostałych językach indoirańskich)<ref name=":031" />.

W części grup lub poszczególnych języków nastąpiły później jeszcze dalsze przekształcenia<ref name=":122">

{{Mallory&Adams1997 |s = 460}}

</ref> – np. w pragermańskim doszło do serii [[Przesuwka spółgłoskowa|przesuwek spółgłoskowych]] ([[prawo Grimma]] – m.in. sekwencja ''*g⁽ʷ⁾ʰ'' > ''*g⁽ʷ⁾'' > ''*k⁽ʷ⁾'' > ''*x⁽ʷ⁾''<ref group="uwaga">

Według zaprezentowanego schematu każda z podanych głosek (z wyjątkiem ostatniej) uległa przesunięciu o jedno miejsce w prawo (zob. {{odn|Beekes|2011|s=130|ref=nie}}). Głoska ''*x'' jest tutaj odpowiednikiem polskiego /ch/.

</ref>), a podobnego typu proces, choć różniący się szczegółami, zaszedł w gałęzi ormiańskiej<ref name=":049" /> ([[Indoeuropejskie prawa głosowe#Przesuwki ormiańskie|przesuwki ormiańskie]]). Mylnie bywa czasem interpretowany stan współczesny: np. „sto” w języku [[Język francuski|francuskim]] to ''cent'' (wymawiane w przybliżeniu /są/), co w wymowie przypomina języki satemowe – jest to jednak efektem późniejszej ewolucji niektórych języków [[Języki romańskie|romańskich]] i odrębnej palatalizacji już po ich wyodrębnieniu się z kentumowej łaciny<ref>

{{Cytuj |autor = [[Michael Meier-Brügger]] |tytuł = Indo-European Linguistics |url = https://caio.ueberalles.net/Indo-European-Linguistics-Introduction/Indo-European_Linguistics%20-%20Michael%20Meier-Bru%CC%88gger.pdf |miejsce = Berlin–Nowy Jork |wydawca = [[Walter de Gruyter]] |data = 2003 |s = 129-130 |isbn = 3-11-017433-2 |język = en}}

</ref>. Zasadniczo jednak kentumowy lub satemowy charakter wielu indoeuropejskich języków współczesnych i dawnych słychać w wymowie, a co najmniej widać jego ślady w zapisie różnych wyrazów<ref name=":111" /><ref group="uwaga">

Pozycje w internetowej wersji słownika Pokorny’ego kolejno: 1099, 934, 567. W przykładach angielskich widać również działanie [[Prawo Grimma|prawa Grimma]].

</ref>:

{| class="wikitable"
|+
!rowspan=2 |Pierwotne
znaczenie
!rowspan=2 |[[Język praindoeuropejski|praindo-
europejski]]
!rowspan=2 style="min-width:30px" |
!style="min-width:110px" |[[Łacina|łaciński]]
!style="min-width:110px" |[[Język angielski|angielski]]
!style="min-width:110px" |[[Język polski|polski]]
!style="min-width:110px" |[[Język litewski|litewski]]
|- style="text-align:center"
|colspan=2 |''języki [[Języki kentum|kentum]]''
|colspan=2 |''języki [[Języki satem|satem]]''
|-
|‘kto’
|*'''kʷ'''o-
|rowspan=3 style="text-align:center" |'''>'''
|'''qu'''ī
|'''wh'''o
|'''k'''to
|'''k'''as
|-
|‘serce’
|*'''ḱ'''erd-
|'''c'''or(dis)<ref group="uwaga">
Forma ''cordis'' jest formą [[Dopełniacz (przypadek)|dopełniacza]].
</ref>
|'''h'''eart
|'''s'''erce
|'''š'''irdis
|-
|‘znać’
|*'''ǵ'''nō-
|'''g'''nōscō
''(‘znam’)''
|'''k'''now<ref group="uwaga">
Początkowa głoska ''k-'' zniknęła w wymowie i zachowała się jedynie w [[Ortografia angielska|angielskiej ortografii]].
</ref>
''(‘znać, wiedzieć’)''
|'''z'''nać
|'''ž'''inoti
''(‘wiedzieć’)''
|}

W trakcie rozwoju rodziny indoeuropejskiej doszło również do wielu innych zmian w artykulacji<ref name=":122" />. [[Indoeuropejskie prawa głosowe|Regularne odpowiedniości]] zachodzące między dźwiękami w jej różnych gałęziach językowych, będące efektem rozmaitych procesów fonetycznych, opisywane są jako poszczególne [[Prawo głosowe|prawa głosowe]]<ref>

{{Polański1999 |autor = [[Kazimierz Polański]] |tytuł = Prawo głosowe (fonetyczne) |s = 457}}

</ref>. Należą do nich m.in. wspomniane wyżej prawo Grimma i przesuwki ormiańskie, a ponadto takie jak: [[prawo Bartholomaego]], [[Indoeuropejskie prawa głosowe#Prawo Brugmanna|prawo Brugmanna]], [[Prawo Grassmanna (językoznawstwo)|prawo Grassmanna]], [[Indoeuropejskie prawa głosowe#Prawo Osthoffa|prawo Osthoffa]], [[prawo Vernera]], [[Indoeuropejskie prawa głosowe#Reguła ruki|reguła ''ruki'']], [[Indoeuropejskie prawa głosowe#Reguła Wintera|reguła Wintera]] i wiele innych<ref>

{{Beekes2011 |s = 129-144}}

</ref>.

=== Pierwsze poświadczone języki ===

Po wykształceniu się indoeuropejskich dialektów – stanowiących zalążki głównych gałęzi językowych rodziny – postępowało ich dalsze różnicowanie, związane z kolejnymi migracjami [[Indoeuropejczycy|Indoeuropejczyków]]<ref>

{{Milewski2004 |s = 136}}

</ref>. Ok. XX w. p.n.e. Anatolijczycy opanowali [[Azja Mniejsza|Azję Mniejszą]]<ref>

{{Milewski2004 |s = 137}}

</ref>, gdzie kilka wieków później nastąpił szczyt rozwoju języków anatolijskich, w tym najstarszych zaświadczonych w piśmie języków rodziny: [[Język hetycki|hetyckiego]], luwijskiego i [[Język palajski|palajskiego]]<ref>

{{Cytuj |autor = Dariusz R. Piwowarczyk |tytuł = Rekonstrukcja praindoeuropejskiego systemu fonologicznego |miejsce = Kraków |wydawca = [[Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego]] |data = 2022 |s = 16 |isbn = 978-83-233-5112-2}}

</ref>. W II tysiącleciu p.n.e. doszło również do ekspansji [[Indoariowie|Indoariów]] i [[Ludy irańskie|ludów irańskojęzycznych]] na [[Subkontynent indyjski|subkontynencie indyjskim]] i [[Wyżyna Irańska|Wyżynie Irańskiej]], ludów helleńskich na południu [[Półwysep Bałkański|Bałkanów]] oraz [[Italikowie|Italików]] na [[Półwysep Apeniński|Półwyspie Apenińskim]]<ref>

{{Milewski2004 |s = 136-139}}

</ref>; także te społeczności pozostawiły po sobie starożytne zabytki językowe<ref>

{{Cytuj |autor = Dariusz R. Piwowarczyk |tytuł = Rekonstrukcja praindoeuropejskiego systemu fonologicznego |miejsce = Kraków |wydawca = [[Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego]] |data = 2022 |s = 16-18 |isbn = 978-83-233-5112-2}}

</ref>.

[[Plik:NAMA Linear B tablet of Pylos.jpg|thumb|300px
|alt=Zdjęcie. Gliniana tabliczka w kilku kawałkach złączonych razem z wyrytym tekstem
|Gliniana tabliczka z [[Pylos]] z drugiej połowy II tysiąclecia p.n.e. w języku [[Język mykeński|mykeńskim]], zapisana [[Pismo linearne B|pismem linearnym B]]
]]
[[Plik:Fibula prenestina.jpg|thumb|300px
|alt=Zdjęcie. Złota zapinka z wyrytym napisem starołacińskim. Pod zdjęciem rysunek z odwzorowanym tekstem
|[[Łacina|Łacińska]] inskrypcja na [[Fibula z Praeneste|fibuli z Praeneste]] z VII w. p.n.e. (zapis od prawej do lewej)
----
''MANIOS:MED:FHE:FHAKED:NUMASIOI''

‘Maniusz wykonał mnie dla Numeriusza’
]]
Najstarsze zachowane ślady [[Piśmiennictwo|piśmiennictwa]] w językach indoeuropejskich pochodzą z XVII w. p.n.e.<ref name=":058" /> Do połowy I tysiąclecia p.n.e. istnieją zapiski w co najmniej kilkunastu językach rodziny – poniższą listę tych ostatnich uszeregowano według pierwszych znanych [[Epigraf|inskrypcji]] lub tekstów. Do najwcześniejszych indoeuropejskich zabytków pisma i ich języków należą więc:

* teksty na glinianych tabliczkach ze środkowej Anatolii w języku hetyckim, zapisane [[Pismo klinowe|pismem klinowym]] (od ok. 1650 p.n.e.)<ref>

{{Cytuj |autor r = Alwin Kloekhorst |rozdział = Anatolian |redaktor = Thomas Olander |tytuł = The Indo-European Language Family. A Phylogenetic Perspective |url = https://www.cambridge.org/core/books/indoeuropean-language-family/4B44B5ACF0D3BBA89B9408050F112A52 |miejsce = Cambridge–Nowy Jork |wydawca = [[Cambridge University Press]] |data = 2022 |s = 63-64 |isbn = 978-1-108-49979-8 |język = en |dostęp = o
}}

</ref>;
* [[Hetyckie pismo hieroglificzne|hieroglify]] na pieczęciach w języku luwijskim (ok. 1600 p.n.e.) i fragmenty luwijskich tekstów religijnych w piśmie klinowym, umieszczonych w tekstach hetyckich (od XVI w. p.n.e.)<ref name=":123">

{{Cytuj |autor r = Alwin Kloekhorst |rozdział = Anatolian |redaktor = Thomas Olander |tytuł = The Indo-European Language Family. A Phylogenetic Perspective |url = https://www.cambridge.org/core/books/indoeuropean-language-family/4B44B5ACF0D3BBA89B9408050F112A52 |miejsce = Cambridge–Nowy Jork |wydawca = [[Cambridge University Press]] |data = 2022 |s = 64 |isbn = 978-1-108-49979-8 |język = en |dostęp = o
}}

</ref>;

* fragmenty tekstów religijnych w języku palajskim w tekstach starohetyckich (od XVI w. p.n.e.)<ref name=":123" />;
* teksty na glinianych tabliczkach w języku [[Język mykeński|mykeńskim]], zapisane [[Pismo linearne B|pismem linearnym B]] (od 1400 p.n.e.)<ref name=":050" />;
* tekst na glinianej tabliczce z [[Hattusa|Hattusy]] w języku [[Język kalaszmaicki|kalaszmaickim]] w piśmie klinowym (XIII w. p.n.e.)<ref>

{{Cytuj |autor = Daniel Schwemer |tytuł = Keilschrifttexte aus Boghazköi |url = https://www.hethport.uni-wuerzburg.de/kbo/pdfs/Schwemer_KBo_71_1_7.pdf |wydanie = 7 |wolumin = 71 |miejsce = Mainz |wydawca = Akademie der Wissenschaften und der Literatur |data = 2024 |s = s. XIX |język = de |dostęp = o |kropka = ''brak ISBN''
}}

</ref>;
* teksty w języku frygijskim (od początku VIII w. p.n.e.)<ref>

{{Cytuj |autor r = Claude Brixhe |rozdział = Phrygian |redaktor = Roger D. Woodard |tytuł = The Ancient Languages of Asia Minor |url = https://www.cambridge.org/core/books/ancient-languages-of-asia-minor/38EAA1D2EECFB81F008426FDDCD0C005 |miejsce = Cambridge–Nowy Jork |wydawca = [[Cambridge University Press]] |data = 2008 |s = 71 |isbn = 978-0-511-39353-2 |język = en |dostęp = z}}

</ref>;
* inskrypcje na kamiennych [[stela]]ch i teksty w języku [[Język lidyjski|lidyjskim]], zapisane wariantem [[Alfabet grecki|alfabetu greckiego]] (od VIII w. p.n.e.)<ref name=":123" />;
* inskrypcja na [[Fibula z Praeneste|fibuli z Praeneste]] w języku łacińskim (ok. I połowy VII w. p.n.e.)<ref name=":055" />;
* inskrypcje grobowe z [[Egipt]]u w języku [[Język karyjski|karyjskim]] w piśmie typu greckiego (od VII w. p.n.e.)<ref>

{{Cytuj |autor r = Alwin Kloekhorst |rozdział = Anatolian |redaktor = Thomas Olander |tytuł = The Indo-European Language Family. A Phylogenetic Perspective |url = https://www.cambridge.org/core/books/indoeuropean-language-family/4B44B5ACF0D3BBA89B9408050F112A52 |miejsce = Cambridge–Nowy Jork |wydawca = [[Cambridge University Press]] |data = 2022 |s = 65 |isbn = 978-1-108-49979-8 |język = en |dostęp = o
}}

</ref>;
* inskrypcje w języku [[Język faliskijski|faliskijskim]] (od VII w. p.n.e.)<ref>

{{Fortson2004 |s = 262}}

</ref>;
* inskrypcje w języku [[Język umbryjski|umbryjskim]] (od VII w. p.n.e.)<ref name=":124">

{{Cytuj |autor r = Michael Weiss |rozdział = Italic |redaktor = Thomas Olander |tytuł = The Indo-European Language Family. A Phylogenetic Perspective |url = https://www.cambridge.org/core/books/indoeuropean-language-family/4B44B5ACF0D3BBA89B9408050F112A52 |miejsce = Cambridge–Nowy Jork |wydawca = [[Cambridge University Press]] |data = 2022 |s = 115 |isbn = 978-1-108-49979-8 |język = en |dostęp = o}}

</ref>;
* inskrypcje z [[Marche]] i [[Abruzja|Abruzji]] w języku południowopiceńskim† (od VI w. p.n.e.)<ref name=":124" />;
* inskrypcje z północno-wschodnich [[Włochy|Włoch]] w języku [[Język wenetyjski|wenetyjskim]] (od VI w. p.n.e.)<ref name=":124" />;
* inskrypcje z [[Iran|Persji]] w języku [[Język staroperski|staroperskim]] dynastii [[Achemenidzi|Achemenidów]] w piśmie klinowym (od ok. VI w. p.n.e.)<ref>

{{Cytuj |autor = Dariusz R. Piwowarczyk |tytuł = Rekonstrukcja praindoeuropejskiego systemu fonologicznego |miejsce = Kraków |wydawca = [[Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego]] |data = 2022 |s = 16-17 |isbn = 978-83-233-5112-2}}

</ref>;
* inskrypcje z północnych Włoch w języku [[Język lepontyjski|lepontyjskim]] (VI w. p.n.e.)<ref name=":045" />.

Wczesnymi, niematerialnymi zabytkami językowymi są też starożytne [[Indie|indyjskie]] oraz [[Iran|irańskie]] teksty religijne – fizycznie spisane wiele wieków później, ale na podstawie bardzo długiej [[Tradycja oralna|tradycji ustnej]]:

* [[Rygweda]] w [[Sanskryt wedyjski|sanskrycie wedyjskim]], której tekst pochodzi prawdopodobnie z okresu 1500–1300 p.n.e.<ref name=":052" />;
* [[Awesta]] w języku awestyjskim (nazwanym tak od tytułu dzieła), której najstarsze fragmenty powstały w przedziale 1000–800 p.n.e.<ref name=":054" />

=== Dalsza ekspansja historyczna ===

[[Plik:Celts in Europe2.png|thumb|300px
|alt=Mapa. Europa. Granice państw. Różnokolorowe obszary
|Zmiany zasięgu terytorialnego języków [[Języki celtyckie|celtyckich]] na przestrzeni dziejów
{{Legenda|#FFEF43|hipotetyczna praojczyzna – zasięg [[Kultura halsztacka|kultury halsztackiej]]}}
{{Legenda|#D2FFD2|języki dyskusyjne, potencjalnie celtyckie (np. [[Język luzytański|luzytański]])}}
{{Legenda|#97FFB6|maksymalny zasięg (ok. 270 r. p.n.e.)}}
{{Legenda|#27C600|zasięg w [[Średniowiecze|średniowieczu]]}}
{{Legenda|#1A8000|zasięg współczesny}}
]]
Kolejnymi etapami w starożytnych dziejach rodziny indoeuropejskiej były<ref>

{{Majewicz1989 |s = 136-140}}

</ref>:

* w I tysiącleciu p.n.e. – rozkwit [[Język grecki klasyczny|greki klasycznej]], a następnie ogólnej odmiany [[Język grecki|greckiego]] ([[koine]]†), w użyciu różne języki [[Języki paleobałkańskie|paleobałkańskie]] (m.in. [[Języki ilirskie|ilirski]] i [[Język mesapijski|mesapijski]]) oraz italskie, język [[Język awestyjski|awestyjski]] i [[Język staroperski|staroperski]] w [[Iran]]ie oraz [[sanskryt klasyczny]] w [[Indie|Indiach]], rozpad wspólnoty bałtosłowiańskiej na dwie grupy, masowa ekspansja [[Celtowie|ludności celtyckojęzycznej]] od [[Europa Zachodnia|zachodniej Europy]] po Azję Mniejszą, w tym pojawienie się dialektów [[Języki goidelskie|goidelskich]] w [[Wielka Brytania|Wielkiej Brytanii]], a później w [[Irlandia|Irlandii]];
* na przełomie er – wyparcie przez łacinę pozostałych języków italskich (m.in. [[Język faliskijski|faliskijskiego]]), ograniczenie zasięgu języków celtyckich niemal wyłącznie do obszaru [[Wyspy Brytyjskie|Wysp Brytyjskich]], wykształcenie się średnioindyjskich [[Prakryty|prakrytów]] i języka [[Język pali|pali]], zanik dialektów trackich, [[Język dacki|dackich]] oraz języka [[Język macedoński (helleński)|staromacedońskiego]], wymarcie ostatnich języków gałęzi anatolijskiej ([[Język licyjski|licyjskiego]] i [[Język milyjski|milyjskiego]]†);
* od początków n.e. do 500 r. – rozkwit łaciny w Europie Zachodniej i części [[Półwysep Bałkański|Bałkanów]], w użyciu język [[Język pranordyjski|pranordyjski]]† w [[Skandynawia|Skandynawii]] i [[Grabar|staroormiański]](†) w [[Armenia|Armenii]], szczyt rozwoju języków [[Języki północno-wschodnioirańskie|północno-wschodnioirańskich]] w [[Turkiestan]]ie, zanik języka frygijskiego, ekspansja ludności germańsko- (której wschodni odłam używał już języka [[Język gocki|gockiego]]) i słowiańskojęzycznej.

Dalszy rozwój trwał sukcesywnie przez całe średniowiecze<ref>

{{Majewicz1989 |s = 136, 139-141}}

</ref>:

* między 500 a 1000 r. – wykształcenie się najpierw dialektów, a potem języków romańskich, kontynuujących [[Łacina ludowa|łacinę ludową]], zróżnicowanie dialektalne słowiańszczyny, początki odrębnych języków [[Języki północnogermańskie|północno-]] i [[Języki zachodniogermańskie|zachodniogermańskich]], w użyciu dwa języki [[Języki tocharskie|tocharskie]] ([[Język tocharski A|A]] oraz [[Język tocharski B|B]]) w [[Turkiestan Chiński|Turkiestanie Chińskim]], a następnie ich wymarcie, pod koniec tysiąclecia pojawienie się języków [[Języki nowoindoaryjskie|nowoindyjskich]] i [[Język perski|nowoperskiego]], wykształconego z wcześniejszego [[Język pahlawi|pahlawi]];
* między 1000 a 1500 r. – początki różnicowania się języków [[Języki wschodniosłowiańskie|wschodniosłowiańskich]], silny wpływ języka francuskiego na dialekty [[Język staroangielski|anglosaskie]]†, z których wyewoluował język [[Język angielski|angielski]], wymarcie bałtyckiego języka [[Język jaćwiński|jaćwińskiego]]†.

W ten sposób do ok. XV w. uformował się zasadniczy kształt mapy językowej rodziny w [[Eurazja|Eurazji]], uwarunkowany ruchami etnicznymi głównie drogą lądową<ref name=":005" />. Kolejne zmiany zaszły już w erze nowożytnej – m.in. wykształciły się [[Język literacki|literackie odmiany]] języków albańskiego, [[Język bułgarski|bułgarskiego]], [[Język macedoński|macedońskiego]], [[Język litewski|litewskiego]] i [[Język łotewski|łotewskiego]]<ref>

{{Milewski2004 |s = 138, 140-141}}

</ref>. Z kolei wymarciu uległy [[Język pruski|pruski]] (a wraz z nim gałąź [[Języki zachodniobałtyckie|zachodniobałtycka]]), pozostałości gockiego na [[Półwysep Krymski|Krymie]] (a tym samym gałąź [[Języki wschodniogermańskie|wschodniogermańska]]†), słowiański język [[Język połabski|połabski]]† oraz romański język [[Język dalmatyński|dalmatyński]]†<ref>

{{Milewski2004 |s = 139-141}}

</ref>. Wskutek dalszej marginalizacji grupy celtyckiej ten sam los spotkał jej dwa języki: [[Język kornijski|kornijski]] i [[Język manx|manx]]<ref>

{{Milewski2004 |s = 139}}

</ref>. Udało się je jednak [[Rewitalizacja językowa|zrewitalizować]] – ten pierwszy, utracony w XVIII lub na początku XIX stulecia, odtworzono w początkach XX w.<ref>

{{Encyklopedia Britannica |autor = *Różni autorzy |tytuł = Cornish language |id = topic/Cornish-language |data = 2025-01-31 |data dostępu = 2025-05-01 |archiwum = https://archive.is/b8YSG |zarchiwizowano = 2025-05-01}}

</ref> Z kolei manx, którego [[Ned Maddrell|ostatni rodzimy użytkownik]] zmarł w 1974 r., ożywiono już w następnych dekadach<ref>

{{Cytuj |autor = Fiona McArdle; Robert Teare |tytuł = Manx Gaelic. The Manx Gaelic language in education in the Isle of Man |url = https://www.mercator-research.eu/fileadmin/mercator/documents/regional_dossiers/manx_in_the_isle_of_man_1st.pdf |miejsce = Leeuwarden |wydawca = Mercator European Research Centre on Multilingualism and Language Learning |data = 2016 |seria = Regional Dossier |s = 7-9 |issn = 1570-1239 |język = en |dostęp = o}}

</ref>.

[[Plik:Języki indoeuropejskie w Amerykach.png|thumb|300px
|alt=Mapa. Obie Ameryki obok siebie. Granice państw. Różnokolorowe obszary
|Rozmieszczenie języków indoeuropejskich w krajach obu [[Ameryka|Ameryk]] w XXI w.
{{Układ wielokolumnowy |szerokość = 10em |liczba = 2 |
 {{Legenda|#001E96|[[Język francuski|francuski]]}}
 {{Legenda|#3EBA00|[[Język hiszpański|hiszpański]]}}
 {{Legenda|#EA6500|[[Język portugalski|portugalski]]}}
 {{Legenda|#C60000|[[Język angielski|angielski]]}}
 {{Legenda|#FFD000|[[Język niderlandzki|niderlandzki]]}}
}}
]]
Zupełnie nowe formy przybrała natomiast zasadnicza część nowożytnej ekspansji indoeuropejskiej, która – począwszy od XVI w. – powodowała osiedlanie się, przede wszystkim drogą morską, niektórych języków rodziny na innych zamieszkałych [[kontynent]]ach. W jej konsekwencji najbardziej swój zasięg terytorialny powiększyły<ref name=":005" />:

* w [[Ameryka|Ameryce]] – języki romańskie ([[Język hiszpański|hiszpański]] i [[Język portugalski|portugalski]], w mniejszym stopniu francuski) oraz germańskie (angielski i w niewielkim stopniu [[Język niderlandzki|niderlandzki]]);
* w [[Afryka|Afryce]] – głównie francuski, a w [[Południowa Afryka|Południowej Afryce]] także niderlandzki, z którego powstał [[Język afrikaans|afrikaans]], pierwszy nowożytny rdzenny [[Języki afrykańskie|afrykański język]] indoeuropejski;
* w [[Australia i Oceania|Australii i Oceanii]] – angielski;
* w północnej części [[Azja|Azji]] – [[Język rosyjski|rosyjski]] z grupy słowiańskiej.

Liczba mówiących najbardziej ekspansywnymi językami szybko się zwiększała, aczkolwiek brakuje w literaturze szczegółowych danych na ten temat. [[Otto Jespersen]] następująco szacował wartości dotyczące sześciu dużych języków pod koniec XVI i na początku XX w.<ref>

{{Cytuj |autor = [[Leonard Bloomfield]] |tytuł = Language |url = https://philarchive.org/archive/BLOLAO |wydanie = 12 |miejsce = Londyn |wydawca = [[Allen & Unwin|George Allen & Unwin]] |data = 1973 |s = 43 |isbn = 0-04-400016-2 |język = en}}

</ref>:

{| class="wikitable"
|+
!Rok
![[Język angielski|angielski]]
![[Język francuski|francuski]]
![[Język hiszpański|hiszpański]]
![[Język niemiecki|niemiecki]]
![[Język rosyjski|rosyjski]]
![[Język włoski|włoski]]
|-
|1600
|{{L|6}}||{{L|14}}||{{L|8,5}}||{{L|10}}||{{L|3}}||{{L|9,5}}
|-
|1912
|{{L|150}}||{{L|47}}||{{L|52}}||{{L|90}}||{{L|106}}||{{L|37}}
|-
|colspan="7" |
----
|-
|2025<ref name=":053" />
|style="text-align:right" |~1500
|{{L|312}}||{{L|559}}||{{L|134}}||{{L|253}}||{{L|66}}
|-
!
!colspan=6 style="font-weight:normal" |{{Small|''(w milionach)''}}
|}

Samego angielskiego jako drugiego bądź kolejnego języka uczy się wiele osób na całym świecie – według instytucji [[British Council]] w jego naukę pod koniec XX stulecia zaangażowanych było ok. miliarda ludzi<ref>

{{Cytuj |autor r = [[David Crystal]] |rozdział = English worldwide |redaktor = David Denison; Richard M. Hogg |tytuł = A History of the English Language |url = https://www.davidcrystal.com/Files/BooksAndArticles/-4055.pdf |miejsce = Nowy Jork |wydawca = [[Cambridge University Press]] |data = 2006 |s = 425 |isbn = 978-0-511-16893-2 |język = en |dostęp = o}}

</ref>. Natomiast w odmiennej sytuacji znajduje się wiele małych języków indoeuropejskich, [[Język zagrożony wymarciem|zagrożonych wymarciem]]<ref name=":125">

{{Cytuj |redaktor = David M. Eberhard; Gary F. Simons; Charles D. Fennig |tytuł = How many languages are endangered? |url = https://www.ethnologue.com/insights/how-many-languages-endangered/ |praca = [[Ethnologue|Ethnologue: Languages of the World]] 28 |opublikowany = [[SIL International]] |data = 2025 |data dostępu = 2025-05-01 |archiwum = https://archive.is/badl3 |zarchiwizowano = 2025-03-22 |język = en |dostęp = o
}}

</ref>. Należą do nich m.in. liczne lokalne języki indoirańskie (jak [[Język baszkardi|baszkardi]], [[Język domari|domari]], [[Język gurani|gurani]], [[Język jagnobijski|jagnobijski]] czy [[Język sarikoli|sarikoli]]) i romańskie (np. [[Język aragoński|aragoński]], [[Język friulski|friulski]], [[Język piemoncki|piemoncki]], [[Język pikardyjski|pikardyjski]] czy [[Język waloński|waloński]]). Zagrożone są też niektóre etnolekty [[Języki albańskie|albańskie]] ([[Dialekt arbaryjski|arbaryjski]] i [[Dialekt arwanicki|arwanicki]]) oraz [[Język fryzyjski|fryzyjskie]], większość języków celtyckich oraz [[Języki zachodniosłowiańskie|zachodniosłowiańskie]] języki [[Języki łużyckie|łużyckie]] i [[Język kaszubski|kaszubski]]<ref name=":125" />.

Ewolucję rodziny dopełniały procesy konwergencyjne, zachodzące wskutek długotrwałego współistnienia oraz wzajemnego oddziaływania niektórych języków (niekoniecznie spokrewnionych) i powodujące wykształcanie się nowych, wspólnych cech<ref>

{{Cytuj |autor = [[Irena Sawicka (bałkanistka)|Irena Sawicka]] |rozdział = Wprowadzenie |redaktor = Irena Sawicka; [[Jolanta Sujecka]] |tytuł = Wprowadzenie do bałkanologii. Etnosy – Języki – Areały – Konceptualizacje |url = https://ispan.waw.pl/ireteslaw/bitstream/handle/20.500.12528/25/I_Sawicka_J_Sujecka_-_Wprowadzenie_do_balkanologii.pdf |miejsce = Warszawa |wydawca = Slawistyczny Ośrodek Wydawniczy Instytutu Slawistyki PAN |data = 2015 |s = 23-24 |isbn = 978-83-64031-26-7 |dostęp = o}}

</ref>. Języki te są grupowane w zespoły określane jako [[Liga językowa|ligi językowe]], spośród których jako przykład najczęściej podawana jest [[Bałkańska liga językowa|liga bałkańska]]<ref>

{{Majewicz1989 |s = 170}}

</ref>. Należą do niej przede wszystkim albański, grecki, bułgarski, macedoński, [[Język rumuński|rumuński]], [[Język arumuński|arumuński]] oraz południowe dialekty [[Dialekty sztokawskie|sztokawskie]] języka [[Język serbsko-chorwacki|serbsko-chorwackiego]]<ref name=":039" />; w następstwie wielowiekowych kontaktów wytworzyły one wspólne struktury gramatyczne<ref>

{{Cytuj |autor r = [[Irena Sawicka (bałkanistka)|Irena Sawicka]] |rozdział = Wprowadzenie |redaktor = Irena Sawicka; [[Jolanta Sujecka]] |tytuł = Wprowadzenie do bałkanologii. Etnosy – Języki – Areały – Konceptualizacje |url = https://ispan.waw.pl/ireteslaw/bitstream/handle/20.500.12528/25/I_Sawicka_J_Sujecka_-_Wprowadzenie_do_balkanologii.pdf |miejsce = Warszawa |wydawca = Slawistyczny Ośrodek Wydawniczy Instytutu Slawistyki PAN |data = 2015 |s = 30-33 |isbn = 978-83-64031-26-7 |dostęp = o}}

</ref><ref group="uwaga">

M.in. – w zróżnicowanym zasięgu – [[czas przyszły]] z [[Czasownik posiłkowy|czasownikiem posiłkowym]] „chcieć”, [[tryb nieświadka]] czy też [[rodzajnik]] określony w postaci [[Przyrostek|przyrostka]]. Ponadto następuje znaczące upraszczanie [[Deklinacja (językoznawstwo)|deklinacji]] i zanik [[bezokolicznik]]a (zob. {{odn|Sawicka|2015|s=113-116|ref=nie}}).

</ref>. Wśród innych proponowanych kategorii, obejmujących rozmaite języki indoeuropejskie, znajdują się np. [[Liga rokitnicka|liga rokytnicka]], liga wielkich języków Europy<ref>

{{Majewicz1989 |s = 170-175}}

</ref> czy też liga południowoazjatycka (w skład której wchodzą m.in. języki indoaryjskie)<ref>

{{Cytuj |autor r = Sarah G. Thomason |rozdział = Linguistic Areas And Language History |redaktor = Dicky Gilbers; John A. Nerbonne; Jos Schaeken |tytuł = Languages in Contact |url = http://www-personal.umich.edu/~thomason/papers/areas.pdf |miejsce = Amsterdam–Atlanta |wydawca = [[Brill (wydawnictwo)|Rodopi]] |data = 2000 |seria = Studies in Slavic and General Linguistics |s = s. 321-322 ''(w linku: 9-10)'' |isbn = 90-420-1322-2 |język = en |dostęp = o}}

</ref>.

== Struktura rodziny ==

Wielu badaczy przyjmuje, że strukturę rodziny indoeuropejskiej najlepiej przedstawia [[#Drzewo filogenetyczne|model drzewa]]<ref>

{{Cytuj |autor = [[Václav Blažek]] |tytuł = From August Schleicher to Sergei Starostin: On the development of the tree-diagram models of the Indo-European languages |url = https://www.academia.edu/38433001/IEclass_JIES2007_pdf |czasopismo = [[Journal of Indo-European Studies]] |wolumin = 1 & 2 |numer = 35 |data = 2007 |s = s. 82-109 ''(w linku: 1-28)'' |issn = 0092-2323 |język = en |dostęp = o}}

</ref> – wzorowany na znanym z [[Nauki przyrodnicze|nauk przyrodniczych]] schemacie [[Drzewo filogenetyczne|drzewa rodowego]], opartym na metodach [[Kladystyka|kladystycznych]]<ref name=":126">

{{Cytuj |autor = James Clackson |tytuł = Indo-European Linguistics. An Introduction |url = https://caio.ueberalles.net/Indo-European-Linguistics-Introduction/Indo-European%20Linguistics%20-%20James%20Clackson.pdf |miejsce = Cambridge–Nowy Jork |wydawca = [[Cambridge University Press]] |data = 2007 |s = 9-12 |isbn = 978-0-511-36609-3 |język = en}}

</ref>. Kolejne poziomy jego gałęzi reprezentują coraz dalsze stadia rozwojowe, grupy i podgrupy, aż do pojedynczych języków<ref name=":126" />. Natomiast poszczególne podziały symbolizują utratę kontaktów językowych między pierwotną społecznością a jej odłamami, czego skutkiem był odrębny rozwój mów poszczególnych zbiorowości<ref>

{{Cytuj |autor r = [[Alexandre François]] |rozdział = Trees, waves and linkages. Models of language diversification |redaktor = Claire Bowern; Bethwyn Evans |tytuł = The Routledge Handbook of Historical Linguistics |url = http://alex.francois.free.fr/data/AlexFrancois_2014_HHL_Trees-waves-linkages_Diversification.pdf |miejsce = Londyn–Nowy Jork |wydawca = [[Routledge]] |data = 2015 |s = 165 |isbn = 978-1-315-79401-3 |język = en |dostęp = o}}

</ref>. Problemy stwarzają niektóre cechy, których zasięgu występowania nie da się wytłumaczyć w ten sposób – wykorzystywany bywa wówczas [[#Model fali i cechy arealne|model fali]], przyrównujący rozprzestrzenianie się [[Zmiana językowa|zmian językowych]] do fal na wodzie<ref>

{{Cytuj |autor = [[Leonard Bloomfield]] |tytuł = Language |url = https://philarchive.org/archive/BLOLAO |wydanie = 12 |miejsce = Londyn |wydawca = [[Allen & Unwin|George Allen & Unwin]] |data = 1973 |s = 317 |isbn = 0-04-400016-2 |język = en}}

</ref>. W XXI w. zwracana jest uwaga na tego typu niekladystyczny charakter w szczególności grupy [[Języki germańskie|germańskiej]], której wiele właściwości prawdopodobnie zostało przejętych od sąsiadów językowych<ref>

{{Cytuj |autor = Luay Nakhleh; [[Donald Ringe]]; Tandy Warnow |tytuł = Perfect Phylogenetic Networks: A New Methodology for Reconstructing the Evolutionary History of Natural Languages |url = https://www.researchgate.net/publication/236826201_Perfect_Phylogenetic_Networks_A_New_Methodology_for_Reconstructing_the_Evolutionary_History_of_Natural_Languages |czasopismo = [[Language]] |wolumin = 2 |numer = 81 |data = 2005 |s = 383, 396 |doi = 10.1353/lan.2005.0078 |issn = 0097-8507 |język = en |dostęp = o}}

</ref>. Według [[William Labov|Williama Labova]] oba modele [[Ewolucja języka|ewolucji języków]] wzajemnie się uzupełniają<ref>

{{Cytuj |autor = [[William Labov]] |tytuł = Transmission and diffusion |url = https://www.ling.upenn.edu/~wlabov/Papers/TD.pdf |czasopismo = [[Language]] |wolumin = 2 |numer = 83 |data = 2007 |s = s. 345-346 ''(w linku: 1-2)'' |doi = 10.1353/lan.2007.0082 |issn = 0097-8507 |język = en |dostęp = o}}

</ref>.

=== Drzewo filogenetyczne ===

Mimo badań filogenetycznych rodziny indoeuropejskiej trwających od połowy XIX w., [[Konsensus naukowy|naukowy konsensus]] obejmuje jedynie ogólny podział jej języków na grupy, odrębny status gałęzi [[Języki anatolijskie|anatolijskiej]] oraz wyróżnianie kategorii wyższego rzędu: [[Języki indoirańskie|indoirańskiej]] i [[Języki bałtosłowiańskie|bałtosłowiańskiej]]. Wszystko pomiędzy – przebieg procesu różnicowania się [[Język praindoeuropejski|praindoeuropejskich]] dialektów oraz powstawania kolejnych gałęzi językowych, a co za tym idzie dokładny kształt indoeuropejskiego drzewa rodowego – w XXI w. wciąż jest przedmiotem spekulacji i rozważań badaczy<ref>

{{Cytuj |autor = Aleksiej S. Kassian; Michaił A. Żiwłow; [[Gieorgij Starostin]]; Artem A. Trofimow; Petr A. Kocharow; *(…) |tytuł = Rapid radiation of the inner Indo-European languages: an advanced approach to Indo-European lexicostatistics |url = https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/ling-2020-0060/html |czasopismo = Linguistics |wolumin = 4 |numer = 59 |data = 2021 |s = 950-951 |doi = 10.1515/ling-2020-0060 |issn = 1613-396X |język = en |dostęp = o}}

</ref>.

'''Ringe i in. (2002)'''

[[Plik:Filogeneza IE.png|thumb|300px
|alt=Drzewo rodowe. Rozgałęzienie z góry na dół. Pionowe i poziome linie. Podpisy
|Jedno z postulowanych drzew filogenetycznych indoeuropejskich grup językowych (na podstawie ''Ringe, Warnow i Taylor 2002'')
----
Wszystkie zaprezentowane w tej sekcji schematy mają uproszczony charakter – równe na ilustracjach odstępy czasowe między poszczególnymi podziałami gałęzi były w rzeczywistości różne
]]
[[Donald Ringe]], Tandy Warnow i Ann Taylor dokonali rekonstrukcji [[Drzewo binarne|drzewa binarnego]] rodziny, używając metod analizy matematycznej zapożyczonych z [[Biologia ewolucyjna|biologii ewolucyjnej]]<ref>

{{Cytuj |autor = [[Donald Ringe]]; Tandy Warnow; Ann Taylor |tytuł = Indo-European and computational cladistics |url = https://www.cs.rice.edu/~nakhleh/CPHL/RWT02.pdf |czasopismo = Transactions of the Philological Society |wolumin = 100.1 |data = 2002 |s = 59-70 |doi = 10.1111/1467-968X.00091 |issn = 1467-968X |język = en |dostęp = o}}

</ref>. W najlepszym stworzonym przez specjalne oprogramowanie schemacie, który uwzględniał wszystkie główne grupy językowe, badacze uzyskali następującą kolejność wydzielania się poszczególnych gałęzi: anatolijska, [[Języki tocharskie|tocharska]], [[Języki italoceltyckie|italoceltycka]], albano-germańska (z zastrzeżeniami), [[Języki helleno-ormiańskie|helleno-ormiańska]], na końcu zaś indoirańska i bałtosłowiańska<ref name=":127">

{{Cytuj |autor = [[Donald Ringe]]; Tandy Warnow; Ann Taylor |tytuł = Indo-European and computational cladistics |url = https://www.cs.rice.edu/~nakhleh/CPHL/RWT02.pdf |czasopismo = Transactions of the Philological Society |wolumin = 100.1 |data = 2002 |s = 87 |doi = 10.1111/1467-968X.00091 |issn = 1467-968X |język = en |dostęp = o}}

</ref>. Uwagę zwróciła zmieniająca się pozycja grupy [[Języki albańskie|albańskiej]], której różne cechy [[Fonologia|fonologiczne]] i [[Morfologia (językoznawstwo)|morfologiczne]] – w zależności od tego, które z owych cech brano pod uwagę – wykluczały ją z poszczególnych gałęzi wyższego rzędu (italoceltyckiej, helleno-ormiańskiej, indoirańskiej i bałtosłowiańskiej)<ref>

{{Cytuj |autor = [[Donald Ringe]]; Tandy Warnow; Ann Taylor |tytuł = Indo-European and computational cladistics |url = https://www.cs.rice.edu/~nakhleh/CPHL/RWT02.pdf |czasopismo = Transactions of the Philological Society |wolumin = 100.1 |data = 2002 |s = 94-95 |doi = 10.1111/1467-968X.00091 |issn = 1467-968X |język = en |dostęp = o}}

</ref>. Drugą problematyczną grupą okazała się germańska, która nie dała się w prosty sposób wkomponować w schemat drzewa. Według autorów mogła ją na wczesnych etapach rozwoju łączyć sieć powiązań z innymi gałęziami<ref>

{{Cytuj |autor = [[Donald Ringe]]; Tandy Warnow; Ann Taylor |tytuł = Indo-European and computational cladistics |url = https://www.cs.rice.edu/~nakhleh/CPHL/RWT02.pdf |czasopismo = Transactions of the Philological Society |wolumin = 100.1 |data = 2002 |s = 110-111 |doi = 10.1111/1467-968X.00091 |issn = 1467-968X |język = en |dostęp = o}}

</ref>.

'''Chang i in. (2015)'''

[[Plik:Filogeneza IE 3.png|thumb|300px
|alt=Drzewo rodowe. Rozgałęzienie z góry na dół. Pionowe i poziome linie. Podpisy
|Schemat pokrewieństwa według innej grupy badaczy (na podstawie ''Chang i in. 2015'')
]]
Z kolei grupa naukowców z [[Uniwersytet Kalifornijski w Berkeley|Uniwersytetu Kalifornijskiego]] przeprowadziła – również korzystając ze specjalistycznego oprogramowania, tym razem przeznaczonego do badań z wykorzystaniem [[Wnioskowanie bayesowskie|metod bayesowskich]]<ref name=":128">

{{Cytuj |autor = Will Chang; Chundra A. Cathcart; David Hall; Andrew Garrett |tytuł = Ancestry-constrained phylogenetic analysis supports the Indo-European steppe hypothesis |url = https://www.ling.upenn.edu/courses/Fall_2019/ling001/LanguageIE_Phylogeny2015.pdf |czasopismo = [[Language]] |wolumin = 1 |numer = 91 |data = 2015 |s = 217-218 |doi = 10.1353/lan.2015.0005 |issn = 0097-8507 |język = en |dostęp = o}}

</ref> – filogenetyczną analizę statystyczną języków indoeuropejskich. Zgodnie z jej wynikami jako pierwsza miała wykształcić się odrębna gałąź anatolijska, następna w kolejności zaś – tocharska, co potwierdzało dotychczasowe badania. Natomiast dalsze postulowane etapy ewolucji przyjęły już inne kształty<ref name=":129">

{{Cytuj |autor = Will Chang; Chundra A. Cathcart; David Hall; Andrew Garrett |tytuł = Ancestry-constrained phylogenetic analysis supports the Indo-European steppe hypothesis |url = https://www.ling.upenn.edu/courses/Fall_2019/ling001/LanguageIE_Phylogeny2015.pdf |czasopismo = [[Language]] |wolumin = 1 |numer = 91 |data = 2015 |s = 200 |doi = 10.1353/lan.2015.0005 |issn = 0097-8507 |język = en |dostęp = o}}

</ref>. Uzyskane rezultaty zasugerowały, że po wydzieleniu się grupy tocharskiej doszło do podziału głównego pnia rodziny na dwie odrębne [[Linia rozwojowa|linie rozwojowe]]: albano-helleno-ormiańską oraz drugą, obejmującą pozostałe późniejsze grupy. Pierwsza z nich rozpadła się następnie na albańską i helleno-ormiańską; z drugiej zaś odrywały się kolejno gałęzie: indoirańska, bałtosłowiańska, a na końcu nastąpił jej podział na germańską oraz italoceltycką<ref name=":129" />.

'''Kassian i in. (2021)'''

[[Plik:Filogeneza IE 4.png|thumb|300px
|alt=Drzewo rodowe. Rozgałęzienie z góry na dół. Pionowe i poziome linie. Podpisy
|Odmienna propozycja drzewa rodowego (na podstawie ''Kassian i in. 2021'')
]]
Natomiast zespół z udziałem m.in. Aleksieja Kassiana i [[Gieorgij Starostin|Gieorgija Starostina]] oparł swoje badania o [[Datowanie lingwistyczne|leksykostatystykę]], wykorzystując [[Lista Swadesha|listę Swadesha]]<ref>

{{Cytuj |autor = Aleksiej S. Kassian; Michaił A. Żiwłow; [[Gieorgij Starostin]]; Artem A. Trofimow; Petr A. Kocharow; *(…) |tytuł = Rapid radiation of the inner Indo-European languages: an advanced approach to Indo-European lexicostatistics |url = https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/ling-2020-0060/html |czasopismo = Linguistics |wolumin = 4 |numer = 59 |data = 2021 |s = 951-954 |doi = 10.1515/ling-2020-0060 |issn = 1613-396X |język = en |dostęp = o}}

</ref>. Rosjanie jako kolejni potwierdzili pierwszeństwo odłączenia się grupy anatolijskiej, a następnie tocharskiej. Później zaś miało dojść do równoczesnego ([[Politomia|politomicznego]]) wykształcenia się gałęzi: albańskiej, helleno-ormiańskiej, germano-italo-celtyckiej (podzielonej następnie – także jednocześnie – na poszczególne grupy) oraz bałtosłowiańsko-indoirańskiej (która potem rozpadła się na bałtosłowiańską i indoirańską)<ref name=":130">

{{Cytuj |autor = Aleksiej S. Kassian; Michaił A. Żiwłow; [[Gieorgij Starostin]]; Artem A. Trofimow; Petr A. Kocharow; *(…) |tytuł = Rapid radiation of the inner Indo-European languages: an advanced approach to Indo-European lexicostatistics |url = https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/ling-2020-0060/html |czasopismo = Linguistics |wolumin = 4 |numer = 59 |data = 2021 |s = 955-956 |doi = 10.1515/ling-2020-0060 |issn = 1613-396X |język = en |dostęp = o}}

</ref>. Ekipa Kassiana wskazała, że ów politomiczny charakter niektórych węzłów drzewa rodziny może świadczyć o serii pojedynczych, szybko następujących po sobie rozłamów w bardzo krótkich historycznie przedziałach czasu (być może nawet w ciągu jednego ludzkiego pokolenia). Dokładna kolejność takich podziałów byłaby wówczas niemożliwa do odtworzenia – co według autorów prowadzi do uzyskiwania różnych wyników i odzwierciedla mnogość propozycji jego kształtu<ref name=":131">

{{Cytuj |autor = Aleksiej S. Kassian; Michaił A. Żiwłow; [[Gieorgij Starostin]]; Artem A. Trofimow; Petr A. Kocharow; *(…) |tytuł = Rapid radiation of the inner Indo-European languages: an advanced approach to Indo-European lexicostatistics |url = https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/ling-2020-0060/html |czasopismo = Linguistics |wolumin = 4 |numer = 59 |data = 2021 |s = 949-950, 970-971 |doi = 10.1515/ling-2020-0060 |issn = 1613-396X |język = en |dostęp = o}}

</ref>.

Zaprezentowane badania potwierdzają, że jako pierwsza od prajęzyka rodziny odłączyła się gałąź anatolijska. Przemawia za tym m.in. [[Deklinacja (językoznawstwo)|deklinacja]] języka [[Język hetycki|hetyckiego]], który w liczbie [[Liczba podwójna|podwójnej]] i [[Liczba mnoga|mnogiej]] odziedziczył jedynie praindoeuropejskie formy [[Mianownik (przypadek)|mianownika]] – co może dowodzić, że [[Przypadek zależny|przypadki zależne]] (a więc inne niż mianownik) form mnogich i podwójnych zaczęły się wykształcać w prajęzyku dopiero po odejściu dialektów praanatolijskich<ref name=":117" />. O wczesnym charakterze tej, a także – drugiej w kolejności rozwoju – grupy tocharskiej mają świadczyć również następujące argumenty<ref>

{{Cytuj |autor = Piotr Garbacz |tytuł = The Indo-European Family Tree and Its Split – A Report From The Workshop "The Indo-European Family Tree" |url = https://journals.akademicka.pl/lv/article/view/194/182 |czasopismo = [[LingVaria]] |wolumin = 1 |numer = 25 |data = 2018 |s = 15-16 |doi = 10.12797/LV.13.2017.25.01 |issn = 2392-1226 |język = en |dostęp = o}}

</ref>:

* anatolijskie archaizmy [[Fonetyka|fonetyczne]] – zachowane w hetyckim i [[Język luwijski|luwijskim]] dwie praindoeuropejskie spółgłoski [[Spółgłoska faryngalna|laryngalne]], ''*h₂'' i ''*h₃'';
* brak w językach anatolijskich niektórych kategorii gramatycznych, obecnych w pozostałych gałęziach rodziny;
* brak w grupach anatolijskiej i tocharskiej odziedziczonego spójnego systemu [[czasownik]]owego, obecnego w pozostałych;
* brak w grupie tocharskiej indoeuropejskiego tzw. s-[[aoryst]]u;
* w językach tocharskich odziedziczone z praindoeuropejskiego formy jedynie czterech [[Przypadek|przypadków]].

Część propozycji sugeruje, że jako kolejna wyodrębniła się gałąź italoceltycka<ref name=":020" />. Dowodzić tego mają m.in. nieobecne w językach [[Języki celtyckie|celtyckich]] oraz [[Języki italskie|italskich]] następujące nowe formy indoeuropejskie, które wykształciły się prawdopodobnie w późniejszym okresie rozwoju prajęzyka (nieistniejące więc również w gałęziach anatolijskiej i tocharskiej)<ref>

{{Milewski2004 |s = 133-134}}

</ref>:

* druga seria końcówek [[Strona medialna|strony medialnej]], używana w odmianie jej [[Czas teraźniejszy|czasu teraźniejszego]] – zachowała się jedynie pojedyncza seria, używana we wszystkich formach, tak jak we wczesnym praindoeuropejskim;
* końcówka ''-s(y)o'' w [[Dopełniacz (przypadek)|dopełniaczu]] liczby pojedynczej [[rzeczownik]]ów o [[Temat wyrazu|temacie wyrazowym]] zakończonym na ''-o-'' (czyli ''-o-s(y)o'').

Dalsza rekonstrukcja drzewa rodziny sprawia już większe trudności. Problematyczna jest gałąź albańska – w zależności od metody badań jej pozycja w obrębie „wewnętrznych” (czyli z wyłączeniem anatolijskich i tocharskich<ref name=":021" />) języków indoeuropejskich skrajnie się różni: od najbardziej odrębnej grupy (a więc oddzielonej jeszcze przed italoceltyckimi) aż do wspólnego pokrewieństwa z bałtosłowiańskimi i indoirańskimi<ref>

{{Cytuj |autor = Aleksiej S. Kassian; Michaił A. Żiwłow; [[Gieorgij Starostin]]; Artem A. Trofimow; Petr A. Kocharow; *(…) |tytuł = Rapid radiation of the inner Indo-European languages: an advanced approach to Indo-European lexicostatistics |url = https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/ling-2020-0060/html |czasopismo = Linguistics |wolumin = 4 |numer = 59 |data = 2021 |s = 949-950, 971 |doi = 10.1515/ling-2020-0060 |issn = 1613-396X |język = en |dostęp = o}}

</ref>. Rezultaty jeszcze innych analiz wiążą albańskie z helleno-ormiańskimi<ref name=":129" /> lub germańskimi<ref name=":127" />. Niepewne jest również miejsce tych ostatnich – dawniej grupa germańska bywała łączona z bałtosłowiańskimi<ref>

{{Cytuj |autor = [[Václav Blažek]] |tytuł = From August Schleicher to Sergei Starostin: On the development of the tree-diagram models of the Indo-European languages |url = https://www.academia.edu/38433001/IEclass_JIES2007_pdf |czasopismo = [[Journal of Indo-European Studies]] |wolumin = 1 & 2 |numer = 35 |data = 2007 |s = s. 82-83 ''(w linku: 1-2)'' |issn = 0092-2323 |język = en |dostęp = o}}

</ref>, w XXI w. zaś zauważalna jest tendencja do bliższego wiązania jej z italoceltyckimi<ref name=":129" /><ref name=":130" />. [[Leszek Bednarczuk]] twierdzi, że wykształciła się ona na tym samym obszarze dialektalnym co gałąź bałtosłowiańska, natomiast w późniejszym okresie utworzyła wspólny areał rozwojowy z italoceltycką<ref name=":132">

{{Bednarczuk1986 |autor = [[Leszek Bednarczuk]] |rozdział = Wprowadzenie |s = 39-41}}

</ref>. Z kolei Ringe zwrócił uwagę na możliwość istnienia łańcucha wzajemnie przenikających się dialektów germańskich, bałtosłowiańskich i indoirańskich w ich początkowych fazach rozwoju<ref>

{{Cytuj |autor = Piotr Garbacz |tytuł = The Indo-European Family Tree and Its Split – A Report From The Workshop "The Indo-European Family Tree" |url = https://journals.akademicka.pl/lv/article/view/194/182 |czasopismo = [[LingVaria]] |wolumin = 1 |numer = 25 |data = 2018 |s = 14-15 |doi = 10.12797/LV.13.2017.25.01 |issn = 2392-1226 |język = en |dostęp = o}}

</ref>.

Zgodnie więc z aktualnym stanem wiedzy szczegółowe stosunki i dokładne pokrewieństwo filogenetyczne między gałęziami: albańską, bałtosłowiańską, germańską, helleno-ormiańską, indoirańską oraz italoceltycką nie zostały dotychczas jednoznacznie ustalone<ref name=":131" /><ref>

{{Cytuj |autor = Piotr Garbacz |tytuł = The Indo-European Family Tree and Its Split – A Report From The Workshop "The Indo-European Family Tree" |url = https://journals.akademicka.pl/lv/article/view/194/182 |czasopismo = [[LingVaria]] |wolumin = 1 |numer = 25 |data = 2018 |s = 16-18 |doi = 10.12797/LV.13.2017.25.01 |issn = 2392-1226 |język = en |dostęp = o}}

</ref>.

=== Model fali i cechy arealne ===

W latach 70. XIX w. [[Johannes Schmidt]] zauważył, że w dwóch dowolnych grupach rodziny indoeuropejskiej, niezależnie od ich stopnia pokrewieństwa, zawsze występują jakieś identyczne innowacje językowe – tym liczniejsze, im bliżej geograficznie dane gałęzie się znajdują. Ponadto zmiany takie na różnych areałach rodziny nakładają się na siebie – co nie przystaje do modelu drzewa filogenetycznego<ref name=":133">

{{Cytuj |autor = [[Leonard Bloomfield]] |tytuł = Language |url = https://philarchive.org/archive/BLOLAO |wydanie = 12 |miejsce = Londyn |wydawca = [[Allen & Unwin|George Allen & Unwin]] |data = 1973 |s = 316-317 |isbn = 0-04-400016-2 |język = en}}

</ref>. Na podstawie owych obserwacji rozwinięta została [[teoria falowa]], według której każda zmiana w języku rozchodzi się z miejsca swojego powstania w różnych kierunkach, obejmując – tak jak fale na wodzie – coraz większy obszar<ref>

{{Milewski2004 |s = 105}}

</ref>. Model falowy jest przedstawiany na mapach językowych w postaci serii [[Izoglosa|izoglos]] – linii wyznaczających granice poszczególnych cech<ref>

{{Cytuj |autor r = [[Alexandre François]] |rozdział = Trees, waves and linkages. Models of language diversification |redaktor = Claire Bowern; Bethwyn Evans |tytuł = The Routledge Handbook of Historical Linguistics |url = http://alex.francois.free.fr/data/AlexFrancois_2014_HHL_Trees-waves-linkages_Diversification.pdf |miejsce = Londyn–Nowy Jork |wydawca = [[Routledge]] |data = 2015 |s = 167, 169 |isbn = 978-1-315-79401-3 |język = en |dostęp = o}}

</ref>.

[[Plik:Indo-European isoglosses PL.png|thumb|300px
|alt=Mapa. Zachodnia Eurazja. Różne obszary z napisami, ograniczone kolorowymi liniami. Niektóre nachodzą na siebie
|Wybrane [[Izoglosa|izoglosy]] obejmujące różne gałęzie języków indoeuropejskich ok. 500 lat p.n.e.
{{Układ wielokolumnowy |szerokość = 10em |liczba = 2 |
 {{Legenda|#9FC7F3|języki [[Języki kentum|kentum]]}}
 {{Legenda|#EF7A6E|języki [[Języki satem|satem]]}}
 {{Legenda|#A1F091|zmiana ''*-tt-'' > ''*-ss-''}}
 {{Legenda|#F6D3AB|zmiana ''*-tt-'' > ''*-st-''}}
 {{Legenda|#F6A20F|występowanie [[augment]]u}}
 {{Legenda|#FDD1D1|zmiana ''*-bʰ-'' > ''*-m-'' w [[narzędnik]]u, [[Celownik (przypadek)|celowniku]] i [[ablatyw]]ie l.mn.}}
}}
]]
Innowacjami, których rozprzestrzenienie się w różnych gałęziach indoeuropejskich może być tłumaczone za pomocą modelu falowego są np.<ref name=":133" />:

* zmiana niektórych głosek [[Spółgłoska tylnojęzykowa|tylnojęzykowych]] w [[Spółgłoska szczelinowa|szczelinowe]] w językach bałtosłowiańskich, indoirańskich, albańskich i [[Języki ormiańskie|ormiańskich]] (czyli w językach typu [[Języki satem|satemowego]]);
* dodatkowa [[samogłoska]] na początku form [[Czas przeszły|czasów przeszłych]] (tzw. [[augment]]) w językach indoirańskich, helleńskich i ormiańskich;
* zmiana [[Formant (morfologia)|formantu]] ''*-bʰ-'' > ''*-m-'' w [[Celownik (przypadek)|celowniku]], [[narzędnik]]u i [[ablatyw]]ie liczby mnogiej w językach bałtosłowiańskich i germańskich;
* [[perfectum]] jako czas przeszły ogólnego zastosowania w językach germańskich oraz italskich;
* rzeczowniki [[Rodzaj gramatyczny|rodzaju]] żeńskiego używane z męskimi [[Przyrostek|przyrostkami]] w językach italskich oraz helleńskich.

[[Plik:Indo-European areals PL.png|thumb|300px
|alt=Schemat. Różnokolorowe figury z napisami. Niektóre nachodzą na siebie
|Schemat wczesnych indoeuropejskich areałów dialektalnych z regionalnymi innowacjami językowymi według [[Leszek Bednarczuk|Bednarczuka]]
{{Układ wielokolumnowy |szerokość = 10em |liczba = 2 |
 {{Legenda|#EFE4B0|areał północny
(↓ {{=}} ruch gałęzi [[Języki albańskie|albańskiej]])}}
 {{Legenda|#99D9EA|areał południowy}}
 {{Legenda|#22B14C|subareał płn.-zach.}}
 {{Legenda|#7092BE|subareał płn.-wsch.}}
 {{Legenda|#ED1C24|subareał płd.-wsch.}}
}}
]]
Do innych zmian, obejmujących różne areały rodziny, należą m.in.<ref name=":134">

{{Bednarczuk1986 |autor = [[Leszek Bednarczuk]] |rozdział = Wprowadzenie |s = 40-41}}

</ref>:

* częste przejście zbitki spółgłoskowej ''sr'' > ''str'' w językach bałtosłowiańskich, celtyckich, germańskich, albańskim i [[Języki paleobałkańskie|paleobałkańskich]];
* częste przejście początkowej spółgłoski ''s-'' > ''h-'' w językach [[Języki irańskie|irańskich]], [[Język albański|albańskim]], [[Język mesapijski|mesapijskim]], [[Język grecki|greckim]], [[Język macedoński (helleński)|staromacedońskim]] i [[Język ormiański|ormiańskim]];
* występowanie formantu ''-t-'' w czasie przeszłym języków celtyckich, germańskich i [[Języki słowiańskie|słowiańskich]];
* [[morfem]] negacji ''o(u)-'' w języku albańskim, greckim i ormiańskim;
* bezokolicznik z końcówką ''-ti'' lub ''-tei̯'' odpowiednio w językach bałtosłowiańskich i tocharskich;
* stopniowanie [[przymiotnik]]ów za pomocą podobnych morfemów oraz [[reduplikacja]] czasownika w językach indoirańskich oraz grece.

Według Bednarczuka zaprezentowane wyżej zbieżności świadczą o tym, że na praindoeuropejskim obszarze początkowo uformowały się dwa areały dialektalne, będące centrami odrębnych innowacji językowych<ref name=":132" />:

* północny (germańsko-bałtosłowiański, a w początkowej fazie prawdopodobnie obejmujący też protodialekty gałęzi albańskiej);
* południowy (pozostałe protogałęzie – w tym celtycka, wykazująca pewne cechy pośrednie z dialektami areału północnego – a później prawdopodobnie również albańska).

W późniejszym czasie zaś – po przesunięciu się centrów innowacji – miały się wykształcić nowe subareały<ref name=":134" />:

* północno-zachodni (germańsko-italoceltycki) – charakteryzujący się występowaniem znaczącej liczby wspólnego słownictwa;
* północno-wschodni (bałtosłowiańsko-tocharski) – wykazujący się podobnym [[Słowotwórstwo|słowotwórstwem]] odczasownikowym i pewnymi aspektami [[Typologia języków|typologicznymi]] (np. bogactwem konstrukcji [[Imiesłów|imiesłowowych]]);
* południowo-wschodni (indoirańsko-ormiańsko-bałkańsko-grecki).

Istotną dla modelu falowego przyczyną są kontakty graniczne, gdy dochodzi do wymiany pewnych cech pomiędzy sąsiadującymi językami wskutek ich wzajemnego oddziaływania – zmiany utrwalają się następnie na większym obszarze<ref>

{{Cytuj |autor = [[William Labov]] |tytuł = Transmission and diffusion |url = https://www.ling.upenn.edu/~wlabov/Papers/TD.pdf |czasopismo = [[Language]] |wolumin = 2 |numer = 83 |data = 2007 |s = s. 348 ''(w linku: 4)'' |doi = 10.1353/lan.2007.0082 |issn = 0097-8507 |język = en |dostęp = o}}

</ref>. Część językoznawców wskazuje, że do tego typu kontaktów dochodziło we wczesnych fazach rozwoju niektórych gałęzi indoeuropejskich. Ślady tego zjawiska można odnaleźć w językach potomnych – według grupy badaczy miało ono miejsce w trzech przypadkach: gałęzi [[Języki bałtyckie|bałtyckiej]] i germańskiej, germańskiej i italskiej oraz italskiej i helleno-ormiańskiej<ref>

{{Cytuj |autor = Luay Nakhleh; [[Donald Ringe]]; Tandy Warnow |tytuł = Perfect Phylogenetic Networks: A New Methodology for Reconstructing the Evolutionary History of Natural Languages |url = https://www.researchgate.net/publication/236826201_Perfect_Phylogenetic_Networks_A_New_Methodology_for_Reconstructing_the_Evolutionary_History_of_Natural_Languages |czasopismo = [[Language]] |wolumin = 2 |numer = 81 |data = 2005 |s = 403-404, 407 |doi = 10.1353/lan.2005.0078 |issn = 0097-8507 |język = en |dostęp = o}}

</ref>. Zwracana jest też uwaga na zbieżności w ramach języków satemowych: ormiańsko-albańskie, albańsko-bałtosłowiańskie, bałtosłowiańsko-indoirańskie, a wśród tych ostatnich przede wszystkim słowiańsko-irańskie (m.in. pewien zasób dawnego słownictwa irańskiego w językach słowiańskich)<ref>

{{Bednarczuk1986 |autor = [[Leszek Bednarczuk]] |rozdział = Wprowadzenie |s = 38-39}}

</ref>.

[[Tamaz Gamkrelidze]] i Wiaczesław Iwanow sugerowali, że istniały kontakty językowe grupy tocharskiej z postulowaną przez nich gałęzią germano-bałtosłowiańską, a tej ostatniej – z helleno-ormiano-indoirańską. Po wyodrębnieniu się germańskich i helleńskich miało dojść z kolei do zbliżenia gałęzi bałtosłowiańskiej z ormiano-indoirańską<ref>

{{Cytuj |autor = [[Tamaz Gamkrelidze|Tamaz W. Gamkrelidze]]; Wiaczesław I. Iwanow |tytuł = Индоевропейский язык и индоевропейцы: Реконструкция и историко-типологический анализ праязыка и протокультуры |url = http://nevmenandr.net/scientia/ielang.pdf |miejsce = Tbilisi |wydawca = [[Tbiliski Uniwersytet Państwowy]] |data = 1984 |s = 415 |isbn = 5-80157-130-2 |język = ru}}

</ref>. Natomiast [[David W. Anthony|David Anthony]] twierdzi, że we wczesnych stadiach rozwoju rodziny następowały rzadkie, ale istotne wzajemne pożyczki germańsko-celtyckie, germańsko-słowiańskie, indoirańsko-bałtyckie, indoirańsko-helleńskie oraz indoirańsko-ormiańskie<ref name=":135">

{{Anthony2007 |s = 100}}

</ref>. Według Anthony’ego doszło również do wtórnego upodobnienia się języków bałtosłowiańskich – wskutek częstych zapożyczeń już po rozpadzie na odrębne grupy bałtycką i słowiańską. Na mniejszą skalę zjawisko to miałoby też zajść pomiędzy grupą italską a celtycką<ref name=":135" />.

== Indoeuropeistyka ==

{{Osobny artykuł|Indoeuropeistyka}}

Języki indoeuropejskie są przedmiotem badań nauki zwanej [[Indoeuropeistyka|indoeuropeistyką]], która jest specjalistycznym obszarem [[Językoznawstwo|językoznawstwa]]. Zajmuje się ona badaniem rozwoju języków rodziny, [[Zmiana językowa|zmian językowych]] w czasie i formułowaniem związanych z tym [[Prawo głosowe|reguł]], odtwarzaniem wymowy [[Język martwy|języków martwych]], opracowywaniem [[Klasyfikacja języków#Klasyfikacja genetyczna|klasyfikacji genetycznej]] języków indoeuropejskich, a przede wszystkim rekonstrukcją ich przodka – języka [[Język praindoeuropejski|praindoeuropejskiego]]<ref>

{{Fortson2004 |s = 3-13}}

</ref>. Rodzina indoeuropejska znajduje się również w sferze zainteresowań [[Kulturoznawstwo|kulturoznawstwa]], [[Archeologia|archeologii]] oraz [[Genetyka|genetyki]], dla których odtworzony w znacznym stopniu prajęzyk jest narzędziem służącym poznaniu hipotetycznej kultury praindoeuropejskiej i jej [[Urheimat|praojczyzny]]<ref>

{{Fortson2004 |s = 16-17}}

</ref> oraz genetycznego pochodzenia [[Indoeuropejczycy|jej ludności]]<ref>

{{Cytuj |autor = Rasmus G. Bjørn |tytuł = Foreign elements in the Proto-Indo-European vocabulary |url = https://loanwords.prehistoricmap.com/wp-content/uploads/2017/06/Bjørn-2017-Foreign-elements-in-the-Proto-Indo-European-vocabulary.pdf |miejsce = Kopenhaga |wydawca = ''własnym sumptem'' |data = 2017 |s = 20-21 |język = en |dostęp = o |kropka = ''brak ISBN, praca magisterska''}}

</ref>. Językoznawstwo indoeuropejskie w ścisłym znaczeniu powstało na początku XIX w.<ref name=":136">

{{Cytuj |autor = [[Michael Meier-Brügger]] |tytuł = Indo-European Linguistics |url = https://caio.ueberalles.net/Indo-European-Linguistics-Introduction/Indo-European_Linguistics%20-%20Michael%20Meier-Bru%CC%88gger.pdf |miejsce = Berlin–Nowy Jork |wydawca = [[Walter de Gruyter]] |data = 2003 |s = 12 |isbn = 3-11-017433-2 |język = en}}

</ref> Jego pierwotnym stadium było niewiele starsze [[językoznawstwo historyczno-porównawcze]], z którym w wielu aspektach wciąż się pokrywa<ref>

{{Beekes2011 |s = 3-5, 11}}

</ref>.

=== Rys historyczny ===

[[Plik:Tocharian.JPG|thumb|300px
|alt=Zdjęcie. Brązowa, drewniana tabliczka z tekstem
|Tabliczka z VI lub VII w. n.e. w języku [[Język tocharski B|tocharskim B]] (pismo [[brahmi]]), odkryta na początku XX w.
]]
Już w starożytności zauważono podobieństwa między językiem [[Język grecki|greckim]] a [[łacina|łacińskim]] (np. ''héks'' : ''sex'' ‘sześć’, ''heptá'' : ''septem'' ‘siedem’), świadomie wskazywano nawet na pewne regularności – jak greckie ''h-'' na początku wyrazu odpowiadające łacińskiemu ''s-''. Tłumaczono to tym, że łacina pochodzi jakoby od greki. Kwestia związków między językami nie zwracała jednak większej uwagi badaczy aż do czasów nowożytnych<ref>

{{Fortson2004 |s = 8}}

</ref>. Natomiast jeszcze ok. V w. p.n.e. powstała pierwsza w dziejach [[gramatyka opisowa]] języka z rodziny indoeuropejskiej (i jakiegokolwiek w ogóle) – indyjski gramatyk [[Panini (gramatyk)|Pāṇini]] skodyfikował kilka tysięcy reguł [[sanskryt]]u<ref>

{{Polański1999 |autor = [[Andrzej Maria Lewicki|Andrzej M. Lewicki]] |tytuł = Pāṇini |s = 419}}

</ref>.

[[Plik:Odszyfrowanie hetyckiego 2.jpg|thumb|300px
|alt=Ilustracja. Pismo klinowe z podpisami
|Pierwszy rozszyfrowany przez [[Bedřich Hrozný|Bedřicha Hroznego]] zapis w języku [[Język hetycki|hetyckim]] ([[pismo klinowe]])
----
''nu NINDA-an e-iz-za-at-te-ni''
‘Teraz chleb będziecie jeść’

''wa-d-da-ar-ma e-ku-ut-te-ni''
‘Wodę potem będziecie pić’
]]
W XVI w. przybywający na [[subkontynent indyjski]] Europejczycy zaczęli dostrzegać podobieństwa między [[Języki w Europie|językami Europy]] a [[Języki Indii|językami Indii]]. W 1583 r. Thomas Stephens, [[Jezuici|jezuicki]] misjonarz, w liście do brata podzielił się swoimi spostrzeżeniami na temat takich podobieństw języków [[Języki indoaryjskie|indyjskich]] z greckim i łacińskim<ref name=":137">

{{Cytuj |autor r = Rosane Rocher |rozdział = The knowledge of Sanskrit in Europe until 1800 |redaktor = Sylvain Auroux; Ernst F.K. Koerner; Hans-Josef Niederehe; Cornelis H.M. Versteegh |tytuł = History of the language sciences |url = https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/9783110167351.2/html |wolumin = 2 |miejsce = Berlin–Nowy Jork |wydawca = [[Walter de Gruyter]] |data = 2001 |s = 1156 |isbn = 3-11-016735-2 |język = en |dostęp = z}}

</ref>. Dwa lata później (w 1585) Filippo Sassetti, kupiec z [[Florencja|Florencji]], zauważył zbieżności pomiędzy sanskrytem a językiem [[Język włoski|włoskim]] (szczególnie w [[liczebnik]]ach od sześciu do dziewięciu oraz w [[rzeczownik]]ach „bóg” i „wąż”). Obserwacje te nie wzbudziły jednak zainteresowania ówczesnych językoznawców<ref name=":137" />.

W świecie naukowym pokrewieństwo niektórych języków dostrzegł w r. 1647 holenderski badacz [[Marcus Zuerius van Boxhorn]]. Zestawił on ze sobą łacinę, grecki, [[Język perski|perski]], sanskryt, [[Języki germańskie|germańskie]], [[Języki słowiańskie|słowiańskie]] oraz [[Języki bałtyckie|bałtyckie]] i przypisał im tego samego językowego przodka, którego nazwał „scytyjskim”<ref>

{{Beekes2011 |s = 12}}

</ref>. Jego hipoteza wywarła późniejszy wpływ na [[Gottfried Wilhelm Leibniz|Gottfrieda Leibniza]], który był świadomy bliskości „celto-scytyjskich”. Leibniz w swoich rozważaniach (1710) stwierdził, że wraz z „[[Języki afroazjatyckie|aramejskimi]]” wywodziły się one ze wspólnego języka całej [[Eurazja|Eurazji]]<ref>

{{Cytuj |autor r = Pierre Swiggers |rozdział = Intuition, exploration, and assertion of the Indo-European language relationship |redaktor = Jared S. Klein; Brian D. Joseph; Matthias A. Fritz |tytuł = Handbook of Comparative and Historical Indo-European Linguistics |url = https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/9783110261288/html |wolumin = 1 |miejsce = Berlin–Boston |wydawca = [[Walter de Gruyter|De Gruyter Mouton]] |data = 2017 |s = 154-155 |isbn = 978-3-11-026128-8 |język = en |dostęp = z}}

</ref>. Natomiast w drugiej połowie XVIII w. (1767) Gaston Coeurdoux zauważył podobieństwa nie tylko sanskryckich, łacińskich i greckich wyrazów, lecz także gramatyk owych języków. Ale i jego badania nie zostały od razu docenione i doczekały się publikacji dopiero na początku następnego stulecia<ref>

{{Beekes2011 |s = 14}}

</ref>.

Ideę językowego pokrewieństwa rozpowszechnił dopiero [[William Jones (językoznawca)|William Jones]], sędzia i filolog brytyjski, który w wykładzie wygłoszonym w lutym 1786 r. w [[Kolkata|Kalkucie]] zwrócił uwagę na zbieżności w zakresie słownictwa oraz struktury gramatycznej pomiędzy sanskrytem, łaciną i greką. Zasugerował w nim, że muszą one pochodzić ze wspólnego, prawdopodobnie nieistniejącego już źródła<ref>

{{Cytuj |autor r = Pierre Swiggers |rozdział = Intuition, exploration, and assertion of the Indo-European language relationship |redaktor = Jared S. Klein; Brian D. Joseph; Matthias A. Fritz |tytuł = Handbook of Comparative and Historical Indo-European Linguistics |url = https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/9783110261288/html |wolumin = 1 |miejsce = Berlin–Boston |wydawca = [[Walter de Gruyter|De Gruyter Mouton]] |data = 2017 |s = 158-159 |isbn = 978-3-11-026128-8 |język = en |dostęp = z}}

</ref>. Nowo rozpoznana [[Rodzina językowa|rodzina języków]] nie miała jeszcze wówczas powszechnie stosowanej nazwy. W r. 1810 geograf Conrad Malte-Brun zaproponował termin „języki indogermańskie” (używany w literaturze niemieckojęzycznej do dziś), a trzy lata później (w 1813) [[Thomas Young]] po raz pierwszy użył określenia „języki indoeuropejskie”, które w czasach współczesnych znajduje się w powszechnym użyciu<ref name=":138">

{{Cytuj |autor = Rudolf Wachter |tytuł = Indogermanisch oder Indoeuropäisch? |url = https://daw.philhist.unibas.ch/fileadmin/user_upload/daw/Fachbereiche/hvs/Archiv_Dokumente/Idg-oder-ie.pdf |opublikowany = [[Uniwersytet w Bazylei|Universität Basel]] |data = 1997-08-15 |s = 1 |data dostępu = 2025-05-01 |archiwum = https://web.archive.org/web/20231229132709/https://daw.philhist.unibas.ch/fileadmin/user_upload/daw/Fachbereiche/hvs/Archiv_Dokumente/Idg-oder-ie.pdf |zarchiwizowano = 2023-12-29 |język = de |dostęp = o}}

</ref>. Za początek indoeuropeistyki jako właściwej dziedziny naukowej uznawany jest r. 1816, w którym [[Franz Bopp]] udowodnił pokrewieństwo języków rodziny oraz opublikował przedmowę do swojego fundamentalnego dzieła ''Über das Conjugationssystem der Sanskritsprache in Vergleichung mit jenem der griechischen, lateinischen, persischen und germanischen Sprache''<ref name=":136" />.

W późniejszych latach Bopp dowiódł indoeuropejskiego charakteru języków [[Języki celtyckie|celtyckich]], a także [[Język albański|albańskiego]] (jako osobnej gałęzi) i [[Język ormiański|ormiańskiego]]<ref>

{{Cytuj |autor = [[Merritt Ruhlen]] |tytuł = A Guide to the World's Languages |archiwum = https://archive.org/details/ruhlen-a-guide-to-the-worlds-languages-vol.-1-classification-1991 |wydanie = 2 |wolumin = 1 |miejsce = Stanford |wydawca = [[Stanford University Press]] |data = 1991 |s = 44 |isbn = 0-804-71894-6 |język = en}}

</ref>. Schemat języków rodziny w postaci [[Drzewo filogenetyczne|drzewa rodowego]] jako pierwszy przedstawił z kolei [[August Schleicher]] w swoim ''Compendium der vergleichenden Grammatik der indogermanischen Sprachen'' (1861/62). Natomiast w latach 70. XIX w. w [[Lipsk]]u powstała [[szkoła naukowa]] młodych badaczy (tzw. [[Młodogramatycy|młodogramatyków]]), której liderzy – [[Friedrich Karl Brugmann|Karl Brugmann]] i Hermann Osthoff – sformułowali zasadę bezwyjątkowości [[Prawo głosowe|praw głosowych]]<ref>

{{Cytuj |autor r = Pierre Swiggers |rozdział = Indo-European linguistics in the 19th and 20th centuries |redaktor = Jared S. Klein; Brian D. Joseph; Matthias A. Fritz |tytuł = Handbook of Comparative and Historical Indo-European Linguistics |url = https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/9783110261288/html |wolumin = 1 |miejsce = Berlin–Boston |wydawca = [[Walter de Gruyter|De Gruyter Mouton]] |data = 2017 |s = 181-186 |isbn = 978-3-11-026128-8 |język = en |dostęp = z}}

</ref>. W 1878 r. [[Ferdinand de Saussure]] wysunął hipotezę istnienia w prajęzyku „koeficjentów sonantycznych” (nazwanych później laryngałami – głoskami o [[Artykulacja (fonetyka)|artykulacji]] gardłowej lub [[Spółgłoska krtaniowa|krtaniowej]])<ref name=":101" /> jako wyjaśnienie pewnych anomalii fonetycznych, obserwowanych w [[Język grecki klasyczny|starożytnej grece]]<ref name=":102" />. Powszechnie został też zaakceptowany pierwszy główny podział w klasyfikacji rodziny, oparty na różnicach [[Fonologia|fonologicznych]] – na języki [[Języki kentum|kentum]] i [[Języki satem|satem]], obowiązujący jako standard jeszcze w pierwszych dekadach XX w.<ref name=":023" />

Na przełomie XIX i XX stulecia odkryto teksty w nieznanych dotąd językach, które wkrótce potem zostały zidentyfikowane jako indoeuropejskie – lecz przynależące do nowych gałęzi, określanych dzisiaj jako [[Języki anatolijskie|anatolijska]] i [[Języki tocharskie|tocharska]]<ref>

{{Fortson2004 |s = 154, 351}}

</ref>. W wyniku odczytania owych tekstów indoeuropeistyka dokonała znaczącego postępu – w r. 1927 [[Jerzy Kuryłowicz]] zauważył, że głoska ''ḫ'' w anatolijskim języku [[Język hetycki|hetyckim]] jest jedną z głosek laryngalnych<ref name=":103" />, co potwierdzało tezę de Saussure’a sprzed kilkudziesięciu lat. Rozwinięta na jej podstawie [[teoria laryngalna]] wniosła istotny wkład w badania nad językami indoeuropejskimi, a same laryngały bywają uważane za najważniejsze odkrycie w dziejach dyscypliny<ref name=":101" />. W 1935 r. [[Émile Benveniste]] zaproponował, w ''Origines de la formation des noms en indo-européen'', strukturę [[Rdzeń (językoznawstwo)|rdzenia]] i zasady jego formacji w prajęzyku. Natomiast w latach powojennych dwa dzieła na temat [[Akcent wyrazowy|akcentu]] i [[przegłos]]u indoeuropejskiego, kolejno ''L'accentuation des langues indo-européennes'' (1952) oraz ''L’apophonie en indo-européen'' (1956) opublikował wspomniany już Kuryłowicz<ref>

{{Cytuj |autor r = Pierre Swiggers |rozdział = Indo-European linguistics in the 19th and 20th centuries |redaktor = Jared S. Klein; Brian D. Joseph; Matthias A. Fritz |tytuł = Handbook of Comparative and Historical Indo-European Linguistics |url = https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/9783110261288/html |wolumin = 1 |miejsce = Berlin–Boston |wydawca = [[Walter de Gruyter|De Gruyter Mouton]] |data = 2017 |s = 191-192 |isbn = 978-3-11-026128-8 |język = en |dostęp = z}}

</ref>.

W 1959 r. Austriak [[Julius Pokorny]] udostępnił ''Indogermanisches etymologisches Wörterbuch'' – słownik [[Etymologia|etymologiczny]] zrekonstruowanych rdzeni prajęzyka wraz z ich zaświadczonymi formami potomnymi<ref name=":111" />. Z kolei od lat 70. XX w. zauważalne jest zwiększone zainteresowanie badaczy [[Syntaktyka (językoznawstwo)|syntaktyką]] praindoeuropejskiego i starszych języków rodziny<ref>

{{Cytuj |autor r = Pierre Swiggers |rozdział = Indo-European linguistics in the 19th and 20th centuries |redaktor = Jared S. Klein; Brian D. Joseph; Matthias A. Fritz |tytuł = Handbook of Comparative and Historical Indo-European Linguistics |url = https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/9783110261288/html |wolumin = 1 |miejsce = Berlin–Boston |wydawca = [[Walter de Gruyter|De Gruyter Mouton]] |data = 2017 |s = 195-196 |isbn = 978-3-11-026128-8 |język = en |dostęp = z}}

</ref>. Pod koniec stulecia – pod redakcją niemieckiego językoznawcy [[Helmut Rix|Helmuta Rixa]] – zmodernizowany i dostosowany do ówczesnego stanu wiedzy został słownik Pokorny’ego, wydany jako ''Lexikon der indogermanischen Verben'' (oznaczany skrótowo jako ''LIV'', 1998). Już w XXI w. zostały opublikowane leksykon [[Imię (gramatyka)|nominalnych części mowy]] kilku autorów (''Nomina im Indogermanischen Lexikon'' – ''NIL'', 2008) oraz leksykon [[Partykuła|partykuł]] i [[Zaimek|zaimków]] George’a Dunkela (''Lexikon der indogermanischen Partikeln und Pronominalstämme'' – ''LIPP'', 2014)<ref>

{{Cytuj |autor r = Jean-Claude Muller |rozdział = Encyclopedic works on Indo-European linguistics |redaktor = Jared S. Klein; Brian D. Joseph; Matthias A. Fritz |tytuł = Handbook of Comparative and Historical Indo-European Linguistics |url = https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/9783110261288/html |wolumin = 1 |miejsce = Berlin–Boston |wydawca = [[Walter de Gruyter|De Gruyter Mouton]] |data = 2017 |s = s. 216-217 ''(opis)'', 218-219 ''(dane bibliograficzne)'' |isbn = 978-3-11-026128-8 |język = en |dostęp = z}}

</ref>. Ukazują się również czasopisma indoeuropeistyczne, m.in. ''[[Journal of Indo-European Studies]]'' czy ''[[Indogermanische Forschungen]]''.

W międzynarodowym, [[Biblioteka|bibliotecznym]] systemie [[Uniwersalna klasyfikacja dziesiętna|uniwersalnej klasyfikacji dziesiętnej]] pozycjom z dziedziny językoznawstwa indoeuropejskiego przyporządkowano klasę o numerze 811.1/.2<ref>

{{Cytuj |tytuł = UDC Summary |url = https://udcsummary.info/php/index.php?id=67277&lang=pl |praca = [[Uniwersalna klasyfikacja dziesiętna|UDC]] Summary |opublikowany = UDC Consortium |data dostępu = 2025-05-01 |archiwum = https://web.archive.org/web/20230312173853/https://udcsummary.info/php/index.php?id=67277&lang=pl |zarchiwizowano = 2023-03-12 |dostęp = o |kropka = ''dane w zakładce „81 Językoznawstwo. Języki”''}}

</ref>. Niektóre języki rodziny posłużyły za podstawę wybranych [[Język sztuczny|języków sztucznych]]. Prawdopodobnie najbardziej znanym i rozpowszechnionym na świecie sztucznym międzynarodowym [[Język pomocniczy|językiem pomocniczym]] jest [[esperanto]], stworzone przez [[Ludwik Zamenhof|Ludwika Zamenhofa]] w 1887 r., które zostało oparte głównie na językach [[Języki romańskie|romańskich]]<ref>

{{Encyklopedia Britannica |autor = *Różni autorzy |tytuł = Esperanto |id = topic/Esperanto |data = 2025-04-10 |data dostępu = 2025-05-01 |archiwum = https://archive.is/PaFak |zarchiwizowano = 2025-05-01}}

</ref>.

=== Badacze, metody, kontrowersje ===

Badaniami indoeuropeistycznymi zajmowali się m.in.<ref>

{{Cytuj |autor = *Różni autorzy |tytuł = Visuotinė lietuvių enciklopedija |url = https://www.vle.lt |praca = [[Visuotinė lietuvių enciklopedija]] |opublikowany = [[Mokslo ir enciklopedijų leidybos centras]] |data = 2025-05-01 |data dostępu = 2025-05-01 |archiwum = https://archive.is/hBCLq |zarchiwizowano = 2025-05-01 |język = lt |dostęp = o}}

</ref><ref>

{{Cytuj |autor = [[Jost Gippert]]; Javier Martínez Garcia; Agnes Korn |tytuł = TITUS-Galeria |url = https://titus.uni-frankfurt.de/personal/galeria/galeria2.htm |praca = Thesaurus Indogermanischer Text- und Sprachmaterialien. TITUS |opublikowany = [[Uniwersytet Johanna Wolfganga Goethego we Frankfurcie nad Menem|Goethe-Universität]] |data = 2019-03-18 |data dostępu = 2025-05-01 |archiwum = https://web.archive.org/web/20210626123111/https://titus.uni-frankfurt.de/personal/galeria/galeria2.htm |zarchiwizowano = 2021-06-26 |język = de |dostęp = o}}

</ref>:

{{Układ wielokolumnowy |szerokość = 21em |liczba = 3 |skurcz = 1 |
* [[Leszek Bednarczuk]] (ur. 1936);
* Émile Benveniste (1902–1976);
* Franz Bopp (1791–1867);
* Friedrich Karl Brugmann (1849–1919);
* [[Georges Dumézil]] (1898–1986);
* [[Marija Gimbutas]] (1921–1994);
* [[Joseph Greenberg]] (1915–2001);
* [[Jacob Ludwig Karl Grimm|Jacob Grimm]] (1785–1863);
* [[Bedřich Hrozný]] (1879–1952);
* [[Frederik Kortlandt]] (ur. 1946);
* Jerzy Kuryłowicz (1895–1978);
* [[August Leskien]] (1840–1916);
* [[Antoine Meillet]] (1866–1936);
* [[Tadeusz Milewski (językoznawca)|Tadeusz Milewski]] (1906–1966);
* [[Max Müller]] (1823–1900);
* [[Holger Pedersen]] (1867–1953);
* Julius Pokorny (1887–1970);
* [[Rasmus Rask]] (1787–1832);
* Helmut Rix (1926–2004);
* Ferdinand de Saussure (1857–1913);
* [[Friedrich Schlegel]] (1772–1829);
* August Schleicher (1821–1868);
* [[Siergiej Starostin]] (1953–2005);
* [[Oswald Szemerényi]] (1913–1996).
}}

{| class="wikitable" style="text-align:center"
|-
|<gallery style="margin:1em 4em 0; max-width:920px">
Plik:Franz Bopp - Imagines philologorum.jpg|alt=Portret czarno-biały. Popiersie mężczyzny. Lewy półprofil|Franz Bopp
Plik:Karl Brugmann.png|alt=Zdjęcie czarno-białe. Mężczyzna z brodą, wąsami i w okularach. Siedzi na fotelu|F. Karl Brugmann
Plik:Marija Gimbutas (cropped).jpg|alt=Zdjęcie kolorowe. Kobieta z krótkimi włosami i w okularach. Stoi przy kamiennym murze|Marija Gimbutas
Plik:Frederik Kortlandt.jpg|alt=Zdjęcie kolorowe. Mężczyzna w okularach. Stoi wewnątrz budynku obok schodów|Frederik Kortlandt
Plik:August Leskien.png|alt=Zdjęcie czarno-białe. Popiersie mężczyzny z siwą brodą i w okularach. Prawy profil|August Leskien
Plik:Max Muller.jpg|alt=Portret czarno-biały. Popiersie mężczyzny|Max Müller
Plik:Rasmus Rask2.jpg|alt=Portret czarno-biały. Popiersie mężczyzny|Rasmus Rask
Plik:Ferdinand de Saussure by Jullien.png|alt=Zdjęcie czarno-białe. Popiersie mężczyzny. Lewy profil|Ferdinand de Saussure
Plik:August Schleicher.jpg|alt=Portret czarno-biały. Popiersie mężczyzny z brodą, wąsami i w okularach. Lewy półprofil|August Schleicher
Plik:Starostin-2jun2005.jpg|alt=Zdjęcie kolorowe. Mężczyzna z brodą, wąsami i w okularach. Opiera się przodem o barierkę|Siergiej Starostin
</gallery>
|}

Główną [[Metoda naukowa|metodą naukową]] stosowaną w badaniach nad rodziną indoeuropejską jest [[Metoda porównawcza (językoznawstwo)|metoda porównawcza]], która opiera się na poszukiwaniu analogii w strukturze [[Fonetyka|fonetycznej]] i [[Morfologia (językoznawstwo)|morfologicznej]] odpowiadających sobie w różnych językach [[wyraz]]ów, a następnie odtwarzaniu ich form pierwotnych w prajęzyku<ref name=":099" />. Dzięki niej został zrekonstruowany duży zasób słownictwa i gramatyki praindoeuropejskiej<ref>

{{Cytuj |autor = [[Michael Meier-Brügger]] |tytuł = Indo-European Linguistics |url = https://caio.ueberalles.net/Indo-European-Linguistics-Introduction/Indo-European_Linguistics%20-%20Michael%20Meier-Bru%CC%88gger.pdf |miejsce = Berlin–Nowy Jork |wydawca = [[Walter de Gruyter]] |data = 2003 |s = 41-56 |isbn = 3-11-017433-2 |język = en}}

</ref>. Innym często wykorzystywanym w pracy badawczej narzędziem jest [[rekonstrukcja wewnętrzna]], polegająca na poszukiwaniu [[Alternacja (językoznawstwo)|oboczności]] na wybranym etapie rozwojowym danej mowy w celu ustalenia, które z odpowiadających sobie elementów są starsze. W ten sposób odwzorowywane są dawniejsze fazy poszczególnych języków<ref>

{{Milewski2004 |s = 107-108}}

</ref>. W praktyce odtwarzanie pramowy polega na przechodzeniu z metody porównawczej do rekonstrukcji wewnętrznej i z powrotem, co pozwala uniknąć wielu potencjalnych błędów<ref name=":101" />.

Indoeuropeistyka korzysta również z warsztatu [[Geografia językowa|lingwistyki arealnej]], badającej geograficzny zasięg poszczególnych cech językowych, a także – w szczególności w czasach współczesnych – z [[Lingwistyka matematyczna|lingwistyki matematycznej]]<ref>

{{Bednarczuk1986 |autor = [[Leszek Bednarczuk]] |rozdział = Wprowadzenie |s = 19-21}}

</ref>. W ramach tej drugiej jest wykorzystywane m.in. [[wnioskowanie bayesowskie]]<ref name=":128" />. Rzadziej natomiast stosowana bywa kontrowersyjna – odrzucana przez wielu językoznawców – [[masowa komparacja leksykalna]], porównująca słownictwo wielu języków jednocześnie i służąca poszukiwaniom powiązań filogenetycznych całej rodziny z innymi<ref>

{{Cytuj |autor r = [[Lyle Campbell|Lyle R. Campbell]] |rozdział = Beyond the Comparative Method? |redaktor = Barry J. Blake, [[Kate Burridge|Kathryn Burridge]], Jo Taylor |tytuł = Historical Linguistics 2001 |url = https://benjamins.com/catalog/cilt.237 |miejsce = Amsterdam–Filadelfia |wydawca = [[John Benjamins Publishing Company]] |data = 2003 |s = 35-39 |isbn = 90-272-4749-8 |język = en |dostęp = z}}

</ref>. Metody wypracowane przez językoznawstwo indoeuropejskie znacząco przyczyniły się do postępu w badaniach nad pozostałymi rodzinami językowymi<ref name=":084" />.

Nie są znane żadne [[źródła historyczne]] praindoeuropejskiego<ref name=":001" />, nie wiadomo zatem, jak mówiąca nim ludność nazywała (o ile w ogóle miało to miejsce) siebie i swój język. Pojawiały się więc różne sugestie, jakim przymiotnikiem określić pochodzącą od niego rodzinę. Proponowano następujące nazwy<ref name=":138" />:

* ''indogermańska'' (Conrad Malte-Brun, 1810);
* ''indoeuropejska'' (Thomas Young, 1813);
* ''jafetycka'' (Rasmus Rask, 1815);
* ''indyjsko-teutońska'' (Friedrich Schmitthenner, 1826);
* ''sanskrytycka'' ([[Wilhelm von Humboldt]], 1827);
* ''indoceltycka'' (August Pott, 1840);
* ''arioeuropejska'' (Graziadio Ascoli, 1854);
* ''aryjska'' (Max Müller, 1861).

Przed [[II wojna światowa|II wojną światową]] konkurowały ze sobą określenia „języki indoeuropejskie” oraz „języki indogermańskie”. To drugie w pewnym okresie zaczęło być jednak wykorzystywane m.in. w ideologii [[Nazizm|nazistowskiej]], fałszywie utożsamiającej [[Niemcy (naród)|Niemców]] z [[Aryjczyk]]ami<ref>

{{Cytuj |autor = Rudolf Wachter |tytuł = Indogermanisch oder Indoeuropäisch? |url = https://daw.philhist.unibas.ch/fileadmin/user_upload/daw/Fachbereiche/hvs/Archiv_Dokumente/Idg-oder-ie.pdf |opublikowany = [[Uniwersytet w Bazylei|Universität Basel]] |data = 1997-08-15 |s = 3 |data dostępu = 2025-05-01 |archiwum = https://web.archive.org/web/20231229132709/https://daw.philhist.unibas.ch/fileadmin/user_upload/daw/Fachbereiche/hvs/Archiv_Dokumente/Idg-oder-ie.pdf |zarchiwizowano = 2023-12-29 |język = de |dostęp = o}}

</ref>. Współcześnie występuje ono już prawie wyłącznie w literaturze niemieckojęzycznej<ref name=":138" />. Spotykane są też nazwy „języki indo-anatolijskie”<ref name=":022" /> oraz „języki indo-hetyckie”<ref name=":057" />, używane przez niektórych specjalistów podkreślających [[Klad bazalny|bazalny]] charakter gałęzi anatolijskiej w stosunku do pozostałych linii rozwojowych rodziny indoeuropejskiej<ref>

{{Cytuj |autor = Iosif Lazaridis; David E. Reich; Songül Alpaslan-Roodenberg; Ayşe Acar; Ayşen Açıkkol; *(…) |tytuł = The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe |url = https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge.pdf |czasopismo = [[Science]] |wolumin = 377 |numer = 6609 |data = 2022 |s = s. 939 ''(w linku: 1/1)'', eabm4247:11 ''(w linku: 11/13)'' |doi = 10.1126/science.abm4247 |issn = 0036-8075 |język = en |dostęp = o}}

</ref>. Związane z tym ostatnim aspektem bardziej radykalne podejście, którego prekursorem był Edgar Sturtevant, zakłada, że języki anatolijskie nie wykształciły się z systemu praindoeuropejskiego, lecz ze stanu jeszcze wcześniejszego<ref>

{{Cytuj |autor = Dariusz R. Piwowarczyk |tytuł = Rekonstrukcja praindoeuropejskiego systemu fonologicznego |miejsce = Kraków |wydawca = [[Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego]] |data = 2022 |s = 21 |isbn = 978-83-233-5112-2}}

</ref>. W takim ujęciu nie są one zaliczane do indoeuropejskich, lecz stanowią ich rodzinę siostrzaną, z których obie wywodzą się z pra-prajęzyka zwanego „praindoanatolijskim”<ref name=":087" />.

Całkowitym sceptykiem zaś wobec idei filogenetycznego pokrewieństwa języków indoeuropejskich był [[Nikołaj Trubieckoj]]. Według rosyjskiego badacza podobieństwa między nimi wynikają wyłącznie z wzajemnych [[Kontakt językowy|kontaktów językowych]]<ref>

{{Cytuj |autor = Dariusz R. Piwowarczyk |tytuł = Rekonstrukcja praindoeuropejskiego systemu fonologicznego |miejsce = Kraków |wydawca = [[Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego]] |data = 2022 |s = 15 |isbn = 978-83-233-5112-2}}

</ref>. Trubieckoj twierdził, że niemożliwe jest wyodrębnienie wspólnych, indoeuropejskich elementów morfologiczno-słownikowych niewystępujących nigdzie indziej – zamiast tego powinny być brane pod uwagę wyłącznie cechy [[Strukturalizm (językoznawstwo)|strukturalne]]. W latach 30. XX w. zaproponował on sześć następujących kryteriów, których spełnienie klasyfikowałoby daną mowę jako indoeuropejską<ref>

{{Cytuj |autor = James Clackson |tytuł = Indo-European Linguistics. An Introduction |url = https://caio.ueberalles.net/Indo-European-Linguistics-Introduction/Indo-European%20Linguistics%20-%20James%20Clackson.pdf |miejsce = Cambridge–Nowy Jork |wydawca = [[Cambridge University Press]] |data = 2007 |s = 25 |isbn = 978-0-511-36609-3 |język = en}}

</ref>:

* brak [[Harmonia samogłosek|harmonii wokalicznej]];
* brak ograniczeń w występowaniu [[Spółgłoska|spółgłosek]] na początku wyrazu;
* możliwość tworzenia nowych słów przy użyciu [[Przedrostek|przedrostków]];
* możliwość [[Alternacja (językoznawstwo)|alternacji]] w obrębie rdzenia wyrazowego;
* możliwość zmiany spółgłosek w [[Fleksja|odmianie wyrazów]];
* [[Podmiot (językoznawstwo)|podmiot]] czasowników [[Czasownik przechodni|przechodnich]] i [[Czasownik nieprzechodni|nieprzechodnich]] występujący w identycznej formie.

== Zobacz też ==

{{Literatura}}

{{Projekt siostrzany
 |projekt = commons
 |tekst   = '''[[Media:Zeszyt Języki indoeuropejskie.pdf|Zobacz szkolny zeszyt tematyczny: ''Języki indoeuropejskie'']]''' [[:Plik:Zeszyt Języki indoeuropejskie.pdf|ⓘ]]
}}
{{Commons}}
{{Siostrzane projekty
 |commons   = Category:Indo-European languages
 |cytaty    = Języki indoeuropejskie
 |news      = Kategoria:Języki indoeuropejskie
 |podróże   = Rozmówki w językach indoeuropejskich
 |books     = Kategoria:Języki indoeuropejskie
 |słownik   = Kategoria:Języki indoeuropejskie
 |wikiwerek = Category:Indo-European languages
}}

'''Alfabetyczny indeks haseł związanych z indoeuropeistyką'''

* [[Wikipedia:Skarbnica Wikipedii/Glosariusz indoeuropeistyczny|glosariusz indoeuropeistyczny]]

'''Artykuły dotyczące języków indoeuropejskich zbiorczo'''

* [[klasyfikacja języków indoeuropejskich]]
* [[lista języków indoeuropejskich]]

'''Artykuły związane z językoznawstwem indoeuropejskim'''

* [[rodzina językowa]]
* [[indoeuropeistyka]]
* [[język praindoeuropejski]]
* [[indoeuropejskie prawa głosowe]]
* [[ekspansja języków indoeuropejskich]]

'''Artykuły z zakresu geografii językowej'''

* [[języki świata]]
* [[języki w Europie]]
* [[języki Indii]]
* [[języki urzędowe państw świata]]
* [[lista najczęściej używanych języków świata]]

== Uwagi ==

{{Uwagi}}

== Przypisy ==

{{Przypisy}}

== Bibliografia ==

=== Publikacje zwarte i ciągłe ===

* {{Cytuj |autor = [[David W. Anthony]] |tytuł = Archaeology, Genetics, and Language in the Steppes: A Comment on Bomhard |url = https://www.academia.edu/39985565/Archaeology_Genetics_and_Language_in_the_Steppes_A_Comment_on_Bomhard |czasopismo = [[Journal of Indo-European Studies]] |wolumin = 1 & 2 |numer = 47 |data = 2019 |s = 175-197 |issn = 0092-2323 |język = en |dostęp = o
}}
* {{Anthony2007 |odn = tak
}}
* {{Cytuj |autor = Philip Baldi |tytuł = The Foundations of Latin |url = https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/9783110807110/html |miejsce = Berlin–Nowy Jork |wydawca = [[Walter de Gruyter|Mouton de Gruyter]] |data = 2002 |isbn = 3-11-017208-9 |język = en |dostęp = z
}}
* {{Bednarczuk1986 |odn = tak
}}
* {{Beekes2011 |odn = tak
}}
* {{Cytuj |autor = Rasmus G. Bjørn |tytuł = Foreign elements in the Proto-Indo-European vocabulary |url = https://loanwords.prehistoricmap.com/wp-content/uploads/2017/06/Bjørn-2017-Foreign-elements-in-the-Proto-Indo-European-vocabulary.pdf |miejsce = Kopenhaga |wydawca = ''własnym sumptem'' |data = 2017 |język = en |dostęp = o |kropka = ''brak ISBN, praca magisterska''
}}
* {{Cytuj |autor = [[Václav Blažek]] |tytuł = From August Schleicher to Sergei Starostin: On the development of the tree-diagram models of the Indo-European languages |url = https://www.academia.edu/38433001/IEclass_JIES2007_pdf |czasopismo = [[Journal of Indo-European Studies]] |wolumin = 1 & 2 |numer = 35 |data = 2007 |s = 82-109 |issn = 0092-2323 |język = en |dostęp = o
}}
* {{Cytuj |autor = [[Václav Blažek]] |tytuł = Paleo-Balkanian Languages I: Hellenic Languages |url = https://digilib.phil.muni.cz/_flysystem/fedora/pdf/113980.pdf |czasopismo = [[Linguistica Brunensia|Sborník prací Filozofické fakulty brněnské univerzity]] |wolumin = 10 |numer = 54 |data = 2005 |s = 15-33 |issn = 0231-7710 |język = en |dostęp = o
}}
* {{Cytuj |autor = [[Leonard Bloomfield]] |tytuł = Language |url = https://philarchive.org/archive/BLOLAO |wydanie = 12 |miejsce = Londyn |wydawca = [[Allen & Unwin|George Allen & Unwin]] |data = 1973 |isbn = 0-04-400016-2 |język = en
}}
* {{Cytuj |redaktor = [[Keith Brown]]; Sarah Ogilvie |tytuł = Concise Encyclopedia of Languages of the World |archiwum = https://archive.org/details/concise-encyclopedia-of-languages-of-the-world |miejsce = Oksford |wydawca = [[Elsevier]] |data = 2009 |isbn = 978-0-08-087774-7 |język = en
}}
* {{Cytuj |autor r = [[Lyle Campbell|Lyle R. Campbell]] |rozdział = Beyond the Comparative Method? |redaktor = Barry J. Blake; [[Kate Burridge|Kathryn Burridge]]; Jo Taylor |tytuł = Historical Linguistics 2001 |url = https://benjamins.com/catalog/cilt.237 |miejsce = Amsterdam–Filadelfia |wydawca = [[John Benjamins Publishing Company]] |data = 2003 |s = 33-57 |isbn = 90-272-4749-8 |język = en |dostęp = z
}}
* {{Cytuj |redaktor = Gerd Carling |tytuł = Mouton Atlas of Languages and Cultures |url = https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/9783110367416/html |wolumin = 1 |miejsce = Berlin–Boston |wydawca = [[Walter de Gruyter|De Gruyter Mouton]] |data = 2019 |isbn = 978-3-11-036741-6 |język = en |dostęp = z
}}
* {{Cytuj |autor = [[Jack Chambers|Jack K. Chambers]]; [[Peter Trudgill]] |tytuł = Dialectology |url = https://assets.cambridge.org/97805215/93786/sample/9780521593786wsc00.pdf |wydanie = 2 |miejsce = Cambridge |wydawca = [[Cambridge University Press]] |data = 1998 |s = 3-12 |isbn = 0-521-59646-7 |język = en |dostęp = o |odn = tak
}}
* {{Cytuj |autor = Will Chang; Chundra A. Cathcart; David Hall; Andrew Garrett |tytuł = Ancestry-constrained phylogenetic analysis supports the Indo-European steppe hypothesis |url = https://www.ling.upenn.edu/courses/Fall_2019/ling001/LanguageIE_Phylogeny2015.pdf |czasopismo = [[Language]] |wolumin = 1 |numer = 91 |data = 2015 |s = 194-244 |doi = 10.1353/lan.2015.0005 |issn = 0097-8507 |język = en |dostęp = o
}}
* {{Cytuj |autor = Jacques Chiaroni; Peter A. Underhill; [[Luigi Luca Cavalli-Sforza|Luigi L. Cavalli-Sforza]] |tytuł = Y chromosome diversity, human expansion, drift, and cultural evolution |url = https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.0910803106 |czasopismo = [[Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America]] |wolumin = 48 |numer = 106 |data = 2009 |s = 20174-20179 |doi = 10.1073/pnas.0910803106 |issn = 0027-8424 |język = en |dostęp = o
}}
* {{Cytuj |autor = James Clackson |tytuł = Indo-European Linguistics. An Introduction |url = https://caio.ueberalles.net/Indo-European-Linguistics-Introduction/Indo-European%20Linguistics%20-%20James%20Clackson.pdf |miejsce = Cambridge–Nowy Jork |wydawca = [[Cambridge University Press]] |data = 2007 |isbn = 978-0-511-36609-3 |język = en |odn = tak
}}
* {{Cytuj |autor r = [[David Crystal]] |rozdział = English worldwide |redaktor = David Denison; Richard M. Hogg |tytuł = A History of the English Language |url = https://www.davidcrystal.com/Files/BooksAndArticles/-4055.pdf |miejsce = Nowy Jork |wydawca = [[Cambridge University Press]] |data = 2006 |s = 420-439 |isbn = 978-0-511-16893-2 |język = en |dostęp = o
}}
* {{Cytuj |autor = [[Magdalena Danielewicz]]owa |tytuł = Myśl de Saussure’a w polskim przekazie lingwistycznym. Promotorzy i oponenci |url = https://apcz.umk.pl/LinCop/article/view/LinCop.2013.019/5302 |czasopismo = Linguistica Copernicana |wolumin = 2 |numer = 10 |data = 2013 |s = 29-50 |doi = 10.12775/LinCop.2013.019 |issn = 2391-7768 |dostęp = o
}}
* {{Cytuj |autor = Aidan Doyle; [[Edmund Gussmann]] |tytuł = An Ghaeilge. Podręcznik języka irlandzkiego |wydanie = 2 |miejsce = Lublin |wydawca = Wydawnictwo Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego |data = 2005 |isbn = 83-7363-275-1
}}
* {{Cytuj |autor r = James Fife |rozdział = Typological Aspects of the Celtic languages |redaktor = Martin J. Ball; Nicole Müller |tytuł = The Celtic Languages |archiwum = https://archive.org/details/the-celtic-languages |wydanie = 2 |miejsce = Londyn–Nowy Jork |wydawca = [[Routledge]] |data = 2009 |s = 1-21 |isbn = 978-0-203-88248-1 |język = en |odn = tak
}}
* {{Cytuj |autor = Harold C. Fleming |tytuł = A New Taxonomic Hypothesis: Borean / Boralean |archiwum = https://archive.org/details/MotherTongue10April1990/Mother%20Tongue%2014%20%28August%201991%29 |czasopismo = [[Mother Tongue|Mother Tongue. Newsletter]] |wolumin = 14 |data = 1991 |s = 51-65 |język = en |kropka = ''brak ISSN''
}}
* {{Fortson2004 |odn = tak
}}
* {{Cytuj |autor = Arnaud Fournet; [[Allan R. Bomhard]] |tytuł = The Indo-European Elements in Hurrian |url = https://www.academia.edu/7637643/Arnaud_Fournet_and_Allan_R_Bomhard_The_Indo_European_Elements_in_Hurrian_2010_corrected_31_January_2023_ |miejsce = La Garenne Colombes–Charleston |wydawca = ''własnym sumptem'' |data = 2010 |język = en |dostęp = o |kropka = ''brak ISBN''
}}
* {{Cytuj |autor r = [[Alexandre François]] |rozdział = Trees, waves and linkages. Models of language diversification |redaktor = Claire Bowern; Bethwyn Evans |tytuł = The Routledge Handbook of Historical Linguistics |url = http://alex.francois.free.fr/data/AlexFrancois_2014_HHL_Trees-waves-linkages_Diversification.pdf |miejsce = Londyn–Nowy Jork |wydawca = [[Routledge]] |data = 2015 |s = 161-189 |isbn = 978-1-315-79401-3 |język = en |dostęp = o
}}
* {{Cytuj |autor = [[Tamaz Gamkrelidze|Tamaz W. Gamkrelidze]]; Wiaczesław I. Iwanow |tytuł = Индоевропейский язык и индоевропейцы: Реконструкция и историко-типологический анализ праязыка и протокультуры |url = http://nevmenandr.net/scientia/ielang.pdf |miejsce = Tbilisi |wydawca = [[Tbiliski Uniwersytet Państwowy]] |data = 1984 |isbn = 5-80157-130-2 |język = ru
}}
* {{Cytuj |autor = Piotr Garbacz |tytuł = The Indo-European Family Tree and Its Split – A Report From The Workshop "The Indo-European Family Tree" |url = https://journals.akademicka.pl/lv/article/view/194/182 |czasopismo = [[LingVaria]] |wolumin = 1 |numer = 25 |data = 2018 |s = 9-20 |doi = 10.12797/LV.13.2017.25.01 |issn = 2392-1226 |dostęp = o |język = en |odn = tak
}}
* {{Cytuj |autor r = Peter Giles |rozdział = Indo-European Languages |redaktor = Hugh Chisholm |tytuł = Encyclopædia Britannica |archiwum = https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Indo-European_Languages |wydanie = 11 |wolumin = 14 |wydawca = [[Cambridge University Press]] |data = 1911 |s = 495-500 |język = en |kropka = ''brak ISBN''
}}
* {{Cytuj |autor = [[Marija Gimbutas]] |tytuł = Primary and Secondary Homeland of the Indo-Europeans: comments on Gamkrelidze–Ivanov articles |czasopismo = [[Journal of Indo-European Studies]] |wolumin = 1 & 2 |numer = 13 |data = 1985 |s = 185-202 |issn = 0092-2323 |język = en
}}
* {{Cytuj |autor = [[Marija Gimbutas]] |tytuł = The Kurgan culture and the Indo-Europeanization of Europe |archiwum = https://archive.org/details/gimbutas-kurgan-culture-and-indo-europeanization-of-europe-1997 |redaktor = Miriam R. Dexter; Karlene Jones-Blay |miejsce = Waszyngton |wydawca = Institute for the Study of Man |data = 1997 |isbn = 0-941694-56-9 |język = en
}}
* {{Cytuj |autor = Russell D. Gray; Quentin D. Atkinson |tytuł = Language-tree divergence times support the Anatolian theory of Indo-European origin |url = https://www.researchgate.net/publication/8984201_Language-Tree_Divergence_Times_Support_the_Anatolian_Theory_of_Indo-European_Origin |czasopismo = [[Nature]] |wolumin = 426 |numer = 6965 |data = 2003 |s = 435-439 |doi = 10.1038/nature02029 |issn = 0028-0836 |język = en |dostęp = o
}}
* {{Cytuj |autor = [[Joseph Greenberg|Joseph H. Greenberg]] |tytuł = Indo-European and Its Closest Relatives. The Eurasiatic Language Family |archiwum = https://archive.org/details/greenbergindoeuropeananditsclosestrelativestheeurasiaticlanguagefamilyvol.1grammar2000 |wolumin = 1 |miejsce = Stanford |wydawca = [[Stanford University Press]] |data = 2000 |isbn = 0-8047-3812-2 |język = en |odn = tak
}}
* {{Cytuj |autor = Wolfgang Haak; Iosif Lazaridis; Nick Patterson; Nadin Rohland; Swapan Mallick; *(…) |tytuł = Massive migration from the steppe was a source for Indo-European languages in Europe |url = https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/25731166/ |czasopismo = [[Nature]] |wolumin = 522 |numer = 7555 |data = 2015 |s = 207-211 |doi = 10.1038/nature14317 |issn = 0028-0836 |język = en |dostęp = o
}}
* {{Cytuj |autor r = John A. Hawkins |rozdział = Germanic Languages |redaktor = [[Bernard Comrie|Bernard S. Comrie]] |tytuł = The Major Languages of Western Europe |archiwum = https://archive.org/details/majorlanguagesof0000unse_x3e3 |miejsce = Londyn |wydawca = [[Routledge]] |data = 1990 |s = 58-66 |isbn = 0-415-04738-2 |język = en
}}
* {{Cytuj |autor r = John Hewson |rozdział = Tense |redaktor = Robert I. Binnick |tytuł = The Oxford Handbook of Tense and Aspect |url = https://academic.oup.com/edited-volume/38635 |miejsce = Nowy Jork–Oksford |wydawca = [[Oxford University Press]] |data = 2012 |s = 507-535 |isbn = 978-0-19-538197-9 |język = en |dostęp = z
}}
* {{Cytuj |autor = [[Tomasz Jasiński (historyk)|Tomasz Jasiński]] |tytuł = Rozważania o praojczyźnie Słowian |url = https://cejsh.icm.edu.pl/cejsh/element/bwmeta1.element.ojs-doi-10_15804_hso200201 |czasopismo = [[Historia Slavorum Occidentis]] |wolumin = 2 |numer = 25 |data = 2020 |s = 11-90 |issn = 2084-1213 |dostęp = o
}}
* {{Cytuj |rozdział = Języki rodzime |redaktor = Zofia Cukierska |tytuł = Geograficzny atlas świata |wydanie = 4 |miejsce = Warszawa–Wrocław |wydawca = [[Polskie Przedsiębiorstwo Wydawnictw Kartograficznych|Państwowe Przedsiębiorstwo Wydawnictw Kartograficznych]] |data = 1994 |s = 22 |isbn = 83-7000-077-0 |odn = tak
}}
* {{Cytuj |autor r = Brian D. Joseph |rozdział = Ancient Greek |redaktor = Jane Garry; Carl R.G. Rubino |tytuł = Facts About the World's Languages: An Encyclopedia of the World's Major Languages, Past and Present |url = https://bpb-us-w2.wpmucdn.com/u.osu.edu/dist/4/105142/files/2022/07/118in%C2%A74-AGrk.pdf |miejsce = Nowy Jork–Dublin |wydawca = H.W. Wilson Company |data = 2001 |s = 256-262 |isbn = 0-8242-0970-2 |język = en |dostęp = o |odn = tak
}}
* {{Cytuj |redaktor = [[Mate Kapović]] |tytuł = The Indo-European Languages |archiwum = https://archive.org/details/MateKapoviTheIndoEuropeanLanguages |wydanie = 2 |miejsce = Londyn–Nowy Jork |wydawca = [[Routledge]] |data = 2017 |isbn = 978-1-315-67855-9 |język = en
}}
* {{Cytuj |autor = Aleksiej S. Kassian; Michaił A. Żiwłow; [[Gieorgij Starostin|Gieorgij S. Starostin]]; Artem A. Trofimow; Petr A. Kocharow; *(…) |tytuł = Rapid radiation of the inner Indo-European languages: an advanced approach to Indo-European lexicostatistics |url = https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/ling-2020-0060/html |czasopismo = Linguistics |wolumin = 4 |numer = 59 |data = 2021 |s = 949-979 |doi = 10.1515/ling-2020-0060 |issn = 1613-396X |język = en |dostęp = o |odn = tak
}}
* {{Cytuj |autor = [[Radoslav Katičić]] |tytuł = Ancient Languages of the Balkans |archiwum = https://archive.org/details/AncientLanguagesOfTheBalkans |miejsce = Haga–Paryż |wydawca = [[Walter de Gruyter|Mouton]] |data = 1976 |isbn = 3-11-119733-6 |język = en |odn = tak
}}
* {{Cytuj |redaktor = Jared S. Klein; Brian D. Joseph; Matthias A. Fritz |tytuł = Handbook of Comparative and Historical Indo-European Linguistics |url = https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/9783110261288/html |wolumin = 1 |miejsce = Berlin–Boston |wydawca = [[Walter de Gruyter|De Gruyter Mouton]] |data = 2017 |isbn = 978-3-11-026128-8 |język = en |dostęp = z
}}
* {{Cytuj |redaktor = Jared S. Klein; Brian D. Joseph; Matthias A. Fritz |tytuł = Handbook of Comparative and Historical Indo-European Linguistics |url = https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/9783110542431/html |wolumin = 3 |miejsce = Berlin–Boston |wydawca = [[Walter de Gruyter|De Gruyter Mouton]] |data = 2018 |isbn = 978-3-11-054243-1 |język = en |dostęp = z
}}
* {{Cytuj |autor r = Mateusz Kłagisz |rozdział = Języki a geny |redaktor = [[Kazimierz Korus]] |tytuł = Źródła humanistyki europejskiej |url = https://ruj.uj.edu.pl/xmlui/bitstream/handle/item/21062/klagisz_jezyki_a_geny_2009.pdf |wolumin = 2 |miejsce = Kraków |wydawca = [[Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego]] |data = 2009 |s = 209-233 |isbn = 978-83-233-2946-6 |dostęp = o
}}
* {{Cytuj |autor = Anton I. Kogan |tytuł = Genealogical classification of New Indo-Aryan languages and lexicostatistics |url = https://www.jolr.ru/files/(190)jlr2016-14-3-4(227-258).pdf |czasopismo = Journal of Language Relationship |wolumin = 3–4 |numer = 14 |data = 2016 |s = 227-258 |doi = 10.31826/jlr-2017-143-411 |issn = 2219-4029 |język = en |dostęp = o
}}
* {{Cytuj |autor r = [[Frederik Kortlandt]] |rozdział = The Indo-Uralic Verb |redaktor = Rogier Blokland; Cornelius Hasselblatt |tytuł = Finno-Ugrians and Indo-Europeans: Linguistic and Literary Contacts. Proceedings of the Symposium at the University of Groningen, November 22–24, 2001 |url = https://www.kortlandt.nl/publications/art203e.pdf |miejsce = Maastricht |wydawca = Shaker Publishing |data = 2002 |s = 217-227 |isbn = 90-423-0214-3 |język = en |dostęp = o
}}
* {{Cytuj |autor = Aleksander G. Kozincew |tytuł = Proto-Indo-Europeans: The Prologue |url = https://pure.spbu.ru/ws/files/53198823/Proto_Indo_Europeans_The_prologue_2019_.pdf |czasopismo = [[Journal of Indo-European Studies]] |wolumin = 3 & 4 |numer = 47 |data = 2019 |s = 293-380 |issn = 0092-2323 |język = en |dostęp = o
}}
* {{Cytuj |autor = Agnieszka Krygier-Łączkowska |tytuł = Europejczycy, Słowianie, Polacy. Na czym polega pokrewieństwo językowe? |archiwum = https://web.archive.org/web/20231103130239/https://logic.amu.edu.pl/images/0/0d/Krygier_2011_1.pdf |czasopismo = [[Kwartalnik Językoznawczy]] |wolumin = 1 |numer = 5 |data = 2011 |s = 88-120 |issn = 2081-5441 |dostęp = o |odn = tak
}}
* {{Cytuj |autor = Martin Kuckenburg |tytuł = Pierwsze słowo. Narodziny mowy i pisma |miejsce = Warszawa |wydawca = [[Państwowy Instytut Wydawniczy]] |data = 2006 |isbn = 83-06-02980-1
}}
* {{Cytuj |autor = [[William Labov]] |tytuł = Transmission and diffusion |url = https://www.ling.upenn.edu/~wlabov/Papers/TD.pdf |czasopismo = [[Language]] |wolumin = 2 |numer = 83 |data = 2007 |s = 344-387 |doi = 10.1353/lan.2007.0082 |issn = 0097-8507 |język = en |dostęp = o
}}
* {{Cytuj |autor = Iosif Lazaridis; David E. Reich; Songül Alpaslan-Roodenberg; Ayşe Acar; Ayşen Açıkkol; *(…) |tytuł = The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe |url = https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge.pdf |czasopismo = [[Science]] |wolumin = 377 |numer = 6609 |data = 2022 |s = s. 939, eabm4247:1-13 |doi = 10.1126/science.abm4247 |issn = 0036-8075 |język = en |dostęp = o
}}
* {{Cytuj |autor = Pablo Librado; Naveed Khan; Antoine Fages; Mariya A. Kusliy; Tomasz Suchan; *(…) |tytuł = The origins and spread of domestic horses from the Western Eurasian steppes |url = https://www.nature.com/articles/s41586-021-04018-9 |czasopismo = [[Nature]] |wolumin = 598 |numer = 7882 |data = 2021 |s = 634-640 |doi = 10.1038/s41586-021-04018-9 |issn = 0028-0836 |język = en |dostęp = o
}}
* {{Majewicz1989 |odn = tak
}}
* {{Mallory&Adams1997 |odn = tak
}}
* {{Cytuj |autor r = Simona Marchesini |rozdział = The Elymian Language |redaktor = Olga Tribulato |tytuł = Language and Linguistic Contact in Ancient Sicily |url = https://www.academia.edu/2437653/The_Elymian_Language |miejsce = Cambridge–Nowy Jork |wydawca = [[Cambridge University Press]] |data = 2012 |s = 95-114 |isbn = 978-1-107-02931-6 |język = en |dostęp = o
}}
* {{Cytuj |autor = [[Ranko Matasović]] |tytuł = Poredbenopovijesna gramatika hrvatskoga jezika |archiwum = https://archive.org/details/ranko-matasovic-poredbenopovijesna-gramatika-hrvatskoga-jezika-matica-hrvatska-2008 |miejsce = Zagrzeb |wydawca = [[Matica hrvatska]] |data = 2008 |isbn = 978-953-150-840-7 |język = hr |odn = tak
}}
* {{Cytuj |autor = Fiona McArdle; Robert Teare |tytuł = Manx Gaelic. The Manx Gaelic language in education in the Isle of Man |url = https://www.mercator-research.eu/fileadmin/mercator/documents/regional_dossiers/manx_in_the_isle_of_man_1st.pdf |miejsce = Leeuwarden |wydawca = Mercator European Research Centre on Multilingualism and Language Learning |data = 2016 |seria = Regional Dossier |issn = 1570-1239 |język = en |dostęp = o
}}
* {{Cytuj |autor = [[Michael Meier-Brügger]] |tytuł = Indo-European Linguistics |url = https://caio.ueberalles.net/Indo-European-Linguistics-Introduction/Indo-European_Linguistics%20-%20Michael%20Meier-Bru%CC%88gger.pdf |miejsce = Berlin–Nowy Jork |wydawca = [[Walter de Gruyter]] |data = 2003 |isbn = 3-11-017433-2 |język = en
}}
* {{Milewski2004 |odn = tak
}}
* {{Cytuj |autor = Luay Nakhleh; [[Donald Ringe]]; Tandy Warnow |tytuł = Perfect Phylogenetic Networks: A New Methodology for Reconstructing the Evolutionary History of Natural Languages |url = https://www.researchgate.net/publication/236826201_Perfect_Phylogenetic_Networks_A_New_Methodology_for_Reconstructing_the_Evolutionary_History_of_Natural_Languages |czasopismo = [[Language]] |wolumin = 2 |numer = 81 |data = 2005 |s = 382-420 |doi = 10.1353/lan.2005.0078 |issn = 0097-8507 |język = en |dostęp = o
}}
* {{Cytuj |redaktor = Thomas Olander |tytuł = The Indo-European Language Family. A Phylogenetic Perspective |url = https://www.cambridge.org/core/books/indoeuropean-language-family/4B44B5ACF0D3BBA89B9408050F112A52 |miejsce = Cambridge–Nowy Jork |wydawca = [[Cambridge University Press]] |data = 2022 |isbn = 978-1-108-49979-8 |język = en |dostęp = o |odn = tak
}}
* {{Cytuj |autor r = Michaël Peyrot |rozdział = Indo-Uralic, Indo-Anatolian, Indo-Tocharian |redaktor = Alwin Kloekhorst; Tijmen Pronk |tytuł = The Precursors of Proto-Indo-European |url = https://www.researchgate.net/publication/336335707_Indo-Uralic_Indo-Anatolian_Indo-Tocharian |miejsce = Boston |wydawca = [[Brill (wydawnictwo)|Brill Publishers]] |data = 2019 |s = 186-202 |isbn = 978-90-04-40935-4 |język = en |dostęp = o
}}
* {{Cytuj |autor = [[Oskar Perlin]] |tytuł = Język hiszpański |wydanie = 10 |miejsce = Warszawa |wydawca = Wydawnictwo Philip Wilson |data = 1999 |isbn = 83-7236-037-5 |odn = tak
}}
* {{Cytuj |autor = Dariusz R. Piwowarczyk |tytuł = Językoznawstwo historyczno-porównawcze indoeuropejskie a współczesne gramatyki historyczne języka polskiego |url = https://polonica.ijp.pan.pl/index.php/polonica/article/view/129/76 |czasopismo = Polonica |wolumin = 1 |numer = 38 |data = 2018 |s = 125-134 |doi = 10.17651/POLON.38.14 |issn = 0137-9712 |dostęp = o |odn = tak
}}
* {{Cytuj |autor = Dariusz R. Piwowarczyk |tytuł = Rekonstrukcja praindoeuropejskiego systemu fonologicznego |miejsce = Kraków |wydawca = [[Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego]] |data = 2022 |isbn = 978-83-233-5112-2 |odn = tak
}}
* {{Polański1999 |odn = tak
}}
* {{Cytuj |autor = [[Colin Renfrew]] |tytuł = Archeologia i język. Łamigłówka pochodzenia Indoeuropejczyków |miejsce = Poznań–Warszawa |wydawca = [[Wydawnictwo Naukowe PWN]] |data = 2001 |isbn = 83-01-13644-8
}}
* {{Cytuj |autor = [[Donald Ringe]] |tytuł = From Proto-Indo-European to Proto-Germanic |url = https://academic.oup.com/book/42131 |wydanie = 2 |miejsce = Oksford |wydawca = [[Oxford University Press]] |data = 2017 |isbn = 978-0-19-879258-1 |język = en |dostęp = z
}}
* {{Cytuj |autor = [[Donald Ringe]]; Tandy Warnow; Ann Taylor |tytuł = Indo-European and computational cladistics |url = https://www.cs.rice.edu/~nakhleh/CPHL/RWT02.pdf |czasopismo = Transactions of the Philological Society |wolumin = 100.1 |data = 2002 |s = 59-129 |doi = 10.1111/1467-968X.00091 |issn = 1467-968X |język = en |dostęp = o
}}
* {{Cytuj |autor r = Rosane Rocher |rozdział = The knowledge of Sanskrit in Europe until 1800 |redaktor = Sylvain Auroux; Ernst F.K. Koerner; Hans-Josef Niederehe; Cornelis H.M. Versteegh |tytuł = History of the language sciences |url = https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/9783110167351.2/html |wolumin = 2 |miejsce = Berlin–Nowy Jork |wydawca = [[Walter de Gruyter]] |data = 2001 |s = 1156-1163 |isbn = 3-11-016735-2 |język = en |dostęp = z
}}
* {{Cytuj |autor = [[Merritt Ruhlen]] |tytuł = A Guide to the World's Languages |archiwum = https://archive.org/details/ruhlen-a-guide-to-the-worlds-languages-vol.-1-classification-1991 |wydanie = 2 |wolumin = 1 |miejsce = Stanford |wydawca = [[Stanford University Press]] |data = 1991 |isbn = 0-804-71894-6 |język = en |odn = tak
}}
* {{Cytuj |autor = [[Irena Sawicka (bałkanistka)|Irena Sawicka]]; [[Jolanta Sujecka]] |tytuł = Wprowadzenie do bałkanologii. Etnosy – Języki – Areały – Konceptualizacje |url = https://ispan.waw.pl/ireteslaw/bitstream/handle/20.500.12528/25/I_Sawicka_J_Sujecka_-_Wprowadzenie_do_balkanologii.pdf |miejsce = Warszawa |wydawca = Slawistyczny Ośrodek Wydawniczy Instytutu Slawistyki PAN |data = 2015 |isbn = 978-83-64031-26-7 |dostęp = o
}}
* {{Cytuj |autor = Daniel Schwemer |tytuł = Keilschrifttexte aus Boghazköi |url = https://www.hethport.uni-wuerzburg.de/kbo/pdfs/Schwemer_KBo_71_1_7.pdf |wydanie = 7 |wolumin = 71 |miejsce = Mainz |wydawca = Akademie der Wissenschaften und der Literatur |data = 2024 |język = de |dostęp = o |kropka = ''brak ISBN''
}}
* {{Cytuj |autor = Kenneth Shields |tytuł = Indo-European s-mobile and Indo-European morphology |url = https://emerita.revistas.csic.es/index.php/emerita/article/view/227/228 |czasopismo = Emerita |wolumin = LXIV.2 |data = 1996 |s = 249-254 |doi = 10.3989/emerita.1996.v64.i2.227 |issn = 0013-6662 |język = en |dostęp = o
}}
* {{Cytuj |autor = Kenneth Shields |tytuł = Some comments about the Indo-European dative singular |url = http://cejsh.icm.edu.pl/cejsh/element/bwmeta1.element.ojs-nameId-49b94d03-b5da-3b30-b733-c85e11ddfcc0-year-2005-volume-10-issue-1-article-1122 |czasopismo = [[Studia Etymologica Cracoviensia]] |wolumin = 10 |data = 2005 |s = 157-163 |issn = 1427-8219 |język = en |dostęp = o
}}
* {{Cytuj |autor = Andrew Sihler |tytuł = New Comparative Grammar of Greek and Latin |archiwum = https://archive.org/details/sihler-andrew-new-comparative-grammar-of-greek-and-latin |miejsce = Nowy Jork–Oksford |wydawca = [[Oxford University Press]] |data = 1995 |isbn = 0-19-508345-8 |język = en
}}
* {{Cytuj |autor = [[Piotr Stalmaszczyk]] |tytuł = Stanowisko języka kumbryjskiego i piktyjskiego w podgrupie brytańskiej języków celtyckich |url = https://mbc.malopolska.pl/pl/podglad/biuletyn-polskiego-towarzystwa-jezykoznawczego-zeszyt-53-kazimierz-polanski-82559/ |czasopismo = [[Biuletyn Polskiego Towarzystwa Językoznawczego]] |wolumin = LIII |data = 1997 |s = 81-93 |issn = 0032-3802 |dostęp = o
}}
* {{Cytuj |autor = Habibullah Tegey; Barbara Robson |tytuł = A Reference Grammar of Pashto |url = https://files.eric.ed.gov/fulltext/ED399825.pdf |data = 1996 |miejsce = Waszyngton |wydawca = Center for Applied Linguistics |język = en |dostęp = o |kropka = ''brak ISBN'' |odn = tak
}}
* {{Cytuj |autor r = Sarah G. Thomason |rozdział = Linguistic Areas And Language History |redaktor = Dicky Gilbers; John A. Nerbonne; Jos Schaeken |tytuł = Languages in Contact |url = http://www-personal.umich.edu/~thomason/papers/areas.pdf |miejsce = Amsterdam–Atlanta |wydawca = [[Brill (wydawnictwo)|Rodopi]] |data = 2000 |seria = Studies in Slavic and General Linguistics |s = 311-327 |isbn = 90-420-1322-2 |język = en |dostęp = o
}}
* {{Cytuj |autor = [[Larry Trask|Robert L. Trask]] |tytuł = Dictionary of Historical and Comparative Linguistics |archiwum = https://archive.org/details/dictionaryofhist0000tras |miejsce = Chicago–Londyn |wydawca = [[Routledge|Fitzroy Dearborn Publishers]] |data = 2000 |isbn = 1-57958-218-4 |język = en
}}
* {{Cytuj |autor = Peter A. Underhill; G. David Poznik; Siiri Rootsi; Mari Järve; Alice A. Lin; *(…) |tytuł = The phylogenetic and geographic structure of Y-chromosome haplogroup R1a |url = https://www.nature.com/articles/ejhg201450 |czasopismo = European Journal of Human Genetics |wolumin = 12 |numer = 23 |data = 2015 |s = 124-131 |doi = 10.1038/ejhg.2014.50 |issn = 1476-5438 |język = en |dostęp = o
}}
* {{Cytuj |tytuł = Urzędowy wykaz nazw państw i terytoriów niesamodzielnych |url = https://www.gov.pl/web/ksng/Urzedowy-wykaz-nazw-panstw-i-terytoriow-niesamodzielnych |inni = Andrzej Czerny; Maciej Zych (oprac.) |wydanie = 7 |miejsce = Warszawa |wydawca = [[Główny Urząd Geodezji i Kartografii]] |data = 2023 |isbn = 978-83-254-2594-4 |dostęp = o
}}
* {{Cytuj |autor = José M. Vallejo |tytuł = Glosario básico de lingüística indoeuropea |url = https://web-argitalpena.adm.ehu.es/pdf/UHPDF164856.pdf |miejsce = Bilbao |wydawca = [[Uniwersytet Kraju Basków|Universidad del País Vasco]] |data = 2016 |isbn = 978-84-9082-485-6 |język = es |dostęp = o |odn = tak
}}
* {{Cytuj |autor r = [[Krzysztof Tomasz Witczak|Krzysztof T. Witczak]]; [[Andrzej Piotr Kowalski|Andrzej P. Kowalski]] |rozdział = Nostratyka. Wspólnota językowa indoeuropejska |redaktor = [[Stanisław Tabaczyński]]; [[Arkadiusz Marciniak]]; Dorota Cyngot; Anna Zalewska |tytuł = Przeszłość społeczna. Próba konceptualizacji |url = http://e-archaeology.org/wp-content/uploads/2016/06/Witczak-Kowalski.pdf |miejsce = Poznań |wydawca = [[Wydawnictwo Poznańskie]] |data = 2012 |s = 826-837 |isbn = 978-83-7177-791-2 |dostęp = o
}}
* {{Cytuj |autor = Michael E.J. Witzel |tytuł = Autochthonous Aryans? The Evidence from Old Indian and Iranian Texts |url = https://hasp.ub.uni-heidelberg.de/journals/ejvs/article/view/830/808 |czasopismo = Electronic Journal of Vedic Studies |wolumin = 3 |numer = 7 |data = 2001 |doi = 10.11588/ejvs.2001.3.830 |issn = 1084-7561 |język = en |dostęp = o
}}
* {{Cytuj |redaktor = Roger D. Woodard |tytuł = The Ancient Languages of Asia Minor |url = https://www.cambridge.org/core/books/ancient-languages-of-asia-minor/38EAA1D2EECFB81F008426FDDCD0C005 |miejsce = Cambridge–Nowy Jork |wydawca = [[Cambridge University Press]] |data = 2008 |isbn = 978-0-511-39353-2 |język = en |dostęp = z
}}

=== Publikacje internetowe ===

Wszystkie wykorzystane w artykule źródła internetowe zostały zarchiwizowane w [[Wayback Machine]] lub [[archive.today]]. Linki do poszczególnych podstron i ich archiwów umieszczono w odpowiednich przypisach.

* {{Cytuj |autor = Kiriłł W. Babajew |tytuł = Structural Variability of Indo-European Morphology |url = https://tied.verbix.com/archive/sinus.html |praca = The Indo-European Database |opublikowany = Verbix |data = 2024-10-05 |data dostępu = 2025-05-01 |archiwum = https://archive.is/SOR8i |zarchiwizowano = 2024-10-28 |język = en |dostęp = o |kropka = ''treść datowana przez autora na czerwiec 2000''
}}
* {{Cytuj |autor = Eugene Chan |tytuł = Numeral Systems of the World's Languages |url = https://lingweb.eva.mpg.de/channumerals/ |opublikowany = [[Towarzystwo Maxa Plancka|Max-Planck-Gesellschaft]] |data = 2024-04-09 |data dostępu = 2025-05-01 |archiwum = https://archive.is/2DGyF |zarchiwizowano = 2024-10-28 |język = en |dostęp = o |kropka = ''treść datowana przez autora na 18 lutego 2024''
}}
* {{Cytuj |redaktor = [[Matthew S. Dryer]]; [[Martin Haspelmath]] |tytuł = World Atlas of Language Structures |url = https://wals.info |praca = [[World Atlas of Language Structures]] v2020.4 |opublikowany = [[Instytut Antropologii Ewolucyjnej im. Maxa Plancka|Max Planck Institute for Evolutionary Anthropology]] |data = 2024-10-18 |data dostępu = 2025-05-01 |archiwum = https://archive.is/lQNUk |zarchiwizowano = 2025-03-23 |język = en |dostęp = o
}}
* {{Cytuj |redaktor = David M. Eberhard; Gary F. Simons; Charles D. Fennig |tytuł = Ethnologue |url = https://www.ethnologue.com/ |praca = [[Ethnologue|Ethnologue: Languages of the World]] 28 |opublikowany = [[SIL International]] |data = 2025 |data dostępu = 2025-05-01 |archiwum = https://archive.is/wSJsR |zarchiwizowano = 2025-03-22 |język = en |dostęp = c |odn = {{odn/id|Eberhard i in.|2025}}
}}
* {{Cytuj |redaktor = [[Jost Gippert]]; Javier Martínez; Agnes Korn; Roland Mittmann |tytuł = TITUS |url = https://titus.uni-frankfurt.de/indexe.htm |praca = Thesaurus Indogermanischer Text- und Sprachmaterialien. TITUS |opublikowany = [[Uniwersytet Johanna Wolfganga Goethego we Frankfurcie nad Menem|Goethe-Universität]] |data dostępu = 2025-05-01 |archiwum = https://web.archive.org/web/20220813190225/https://titus.uni-frankfurt.de/indexe.htm |zarchiwizowano = 2022-08-13 |język = en de fr es |dostęp = o
}}
* {{Cytuj |redaktor = [[Harald Hammarström]]; Robert Forkel; [[Martin Haspelmath]]; Sebastian Bank |tytuł = Glottolog |url = https://glottolog.org/ |praca = [[Glottolog]] 5.1 |opublikowany = [[Instytut Antropologii Ewolucyjnej im. Maxa Plancka|Max Planck Institute for Evolutionary Anthropology]] |data = 2024-10-29 |data dostępu = 2025-05-01 |archiwum = https://archive.is/yBufU |zarchiwizowano = 2024-11-08 |język = en |dostęp = o |odn = {{odn/id|Hammarström i in.|2024}}
}}
* {{Cytuj |tytuł = ISO 639-3 |url = https://iso639-3.sil.org/ |praca = [[ISO 639-3]] |opublikowany = [[SIL International]] |data = 2025-05-01 |data dostępu = 2025-05-01 |archiwum = https://web.archive.org/web/20250501115648/https://iso639-3.sil.org/ |zarchiwizowano = 2025-05-01 |język = en |dostęp = o
}}
* {{Cytuj |tytuł = Języki |url = https://www.unic.un.org.pl/poznaj_onz/jezyki.php |opublikowany = Ośrodek informacji ONZ w Warszawie |data = 2013-08 |data dostępu = 2025-05-01 |archiwum = https://web.archive.org/web/20210912201453/https://www.unic.un.org.pl/poznaj_onz/jezyki.php |zarchiwizowano = 2021-09-12 |dostęp = o
}}
* {{Cytuj |tytuł = Języki |url = https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/languages_pl |praca = Portal Unii Europejskiej |opublikowany = [[Unia Europejska]] |data dostępu = 2025-05-01 |archiwum = https://web.archive.org/web/20231231161216/https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/languages_pl |zarchiwizowano = 2023-12-31 |dostęp = o
}}
* {{Cytuj |autor = [[Petr Karlík]]; [[Radoslav Večerka]] |tytuł = ČÍSLO |url = https://www.czechency.org/slovnik/%C4%8C%C3%8DSLO |praca = [[Nový encyklopedický slovník češtiny]] |opublikowany = [[Uniwersytet Masaryka|Masarykova univerzita]] |data = 2017 |data dostępu = 2025-05-01 |archiwum = https://web.archive.org/web/20210710131200/https://www.czechency.org/slovnik/%C4%8C%C3%8DSLO |zarchiwizowano = 2021-07-10 |język = cs |dostęp = o
}}
* {{Cytuj |autor = Ernst G. Kausen |tytuł = Indogermanisch. Vollständige Klassifikation mit Sprecherzahlen |url = https://homepages.thm.de/kausen/klassifikationen/Indogermanisch.doc |opublikowany = [[Technische Hochschule Mittelhessen]] |data = 2010 |data dostępu = 2025-05-01 |archiwum = https://web.archive.org/web/20220525014721/https://homepages.thm.de/kausen/klassifikationen/Indogermanisch.doc |zarchiwizowano = 2022-05-25 |język = de |dostęp = o |kropka = ''plik DOC''
}}
* {{Cytuj |autor = Jonathan T. Manker |tytuł = Morphological Typology |url = https://linguistics.berkeley.edu/~jtmanker/Morphological%20Typology%20-%20Spring%202016%20-%20Ling%20100%20Guest%20Lecture.pdf |opublikowany = [[Uniwersytet Kalifornijski w Berkeley|University of California, Berkeley]] |data = 2016-02-26 |data dostępu = 2022-08-31 |archiwum = https://web.archive.org/web/20220602170053/https://linguistics.berkeley.edu/~jtmanker/Morphological%20Typology%20-%20Spring%202016%20-%20Ling%20100%20Guest%20Lecture.pdf |zarchiwizowano = 2022-06-02 |język = en |dostęp = o |kropka = ''oryginalny adres wygasł''
}}
* {{Cytuj |autor = [[Ranko Matasović]] |tytuł = A Grammatical Sketch of Albanian for Students of Indo-European |url = http://mudrac.ffzg.unizg.hr/~rmatasov/Albanian.pdf |opublikowany = [[Uniwersytet w Zagrzebiu|Sveučilište u Zagrebu]] |data = 2024-08-22 |data dostępu = 2025-05-01 |archiwum = http://web.archive.org/web/20240908192205/https://mudrac.ffzg.hr/~rmatasov/Albanian.pdf |zarchiwizowano = 2024-09-08 |język = en |dostęp = o
}}
* {{Cytuj |autor = [[Julius Pokorny]] |redaktor = Andries E. Brouwer; Aleksander M. Lubocki |tytuł = Indogermanisches etymologisches Wörterbuch |url = https://www.win.tue.nl/~aeb/natlang/ie/pokorny.html |opublikowany = [[Uniwersytet Techniczny w Eindhoven|Eindhoven University of Technology]] |data = 2015-03-31 |data dostępu = 2025-05-01 |archiwum = https://web.archive.org/web/20200806212825/https://www.win.tue.nl/~aeb/natlang/ie/pokorny.html |zarchiwizowano = 2020-08-06 |język = en de |dostęp = o |kropka = ''publikacja oparta na wydaniu z 1959''
}}
* {{Cytuj |autor = Eric A. Powell |tytuł = Wolf Rites of Winter |url = https://archaeology.org/issues/september-october-2013/features/timber-grave-culture-krasnosamarskoe-bronze-age/ |praca = Archaeology |opublikowany = Archaeological Institute of America |data = 2013-09-17 |data dostępu = 2025-05-01 |archiwum = https://web.archive.org/web/20240620120910/https://archaeology.org/issues/september-october-2013/features/timber-grave-culture-krasnosamarskoe-bronze-age/ |zarchiwizowano = 2024-06-20 |język = en |dostęp = o |kropka = ''zob. w zwiniętej sekcji „Telling Tales in Proto-Indo-European”''
}}
* {{Cytuj |autor = *Różni autorzy |tytuł = Encyclopedia Britannica |url = https://www.britannica.com |praca = [[Encyklopedia Britannica|Encyclopædia Britannica]] |data = 2025-05-01 |data dostępu = 2025-05-01 |archiwum = https://web.archive.org/web/20250501114755/https://www.britannica.com/ |zarchiwizowano = 2025-05-01 |język = en |dostęp = o |odn = {{odn/id|Encyclopædia Britannica|2025}}
}}
* {{Cytuj |autor = *Różni autorzy |tytuł = Visuotinė lietuvių enciklopedija |url = https://www.vle.lt |praca = [[Visuotinė lietuvių enciklopedija]] |opublikowany = [[Mokslo ir enciklopedijų leidybos centras]] |data = 2025-05-01 |data dostępu = 2025-05-01 |archiwum = https://archive.is/hBCLq |zarchiwizowano = 2025-05-01 |język = lt |dostęp = o
}}
* {{Cytuj |tytuł = Sheep And Horses |url = https://soundcloud.com/archaeologymag/sheep-and-horses |inni = *A.M. Byrd (wyk.) |opublikowany = [[SoundCloud]] |data = 2013-09-12 |data dostępu = 2025-05-01 |archiwum = https://web.archive.org/web/20200916193632/https://soundcloud.com/archaeologymag/sheep-and-horses |zarchiwizowano = 2020-09-16 |język = en |dostęp = o |kropka = ''nagranie dźwiękowe''
}}
* {{Cytuj |autor = Prods O. Skjærvø |tytuł = IRAN vi. IRANIAN LANGUAGES AND SCRIPTS (3) Writing Systems |url = https://www.iranicaonline.org/articles/iran-vi3-writing-systems/ |praca = [[Encyclopædia Iranica]] |opublikowany = Encyclopædia Iranica Foundation |data = 2018-05-01 |data dostępu = 2025-05-01 |archiwum = https://web.archive.org/web/20250501025835/https://www.iranicaonline.org/articles/iran-vi3-writing-systems/ |zarchiwizowano = 2025-05-01 |język = en |dostęp = o
}}
* {{Cytuj |tytuł = UDC Summary |url = https://udcsummary.info/php/index.php?id=67277&lang=pl |praca = [[Uniwersalna klasyfikacja dziesiętna|UDC]] Summary |opublikowany = UDC Consortium |data dostępu = 2025-05-01 |archiwum = https://web.archive.org/web/20230312173853/https://udcsummary.info/php/index.php?id=67277&lang=pl |zarchiwizowano = 2023-03-12 |dostęp = o |kropka = ''dane w zakładce „81 Językoznawstwo. Języki”''
}}
* {{Cytuj |autor = Rudolf Wachter |tytuł = Indogermanisch oder Indoeuropäisch? |url = https://daw.philhist.unibas.ch/fileadmin/user_upload/daw/Fachbereiche/hvs/Archiv_Dokumente/Idg-oder-ie.pdf |opublikowany = [[Uniwersytet w Bazylei|Universität Basel]] |data = 1997-08-15 |data dostępu = 2025-05-01 |archiwum = https://web.archive.org/web/20231229132709/https://daw.philhist.unibas.ch/fileadmin/user_upload/daw/Fachbereiche/hvs/Archiv_Dokumente/Idg-oder-ie.pdf |zarchiwizowano = 2023-12-29 |język = de |dostęp = o
}}

== Linki zewnętrzne ==

'''Czasopisma w otwartym dostępie'''

* [https://brill.com/view/journals/ieul/ieul-overview.xml ''Indo-European Linguistics''] – wolny dostęp na stronie wydawnictwa [[Brill (wydawnictwo)|Brill]] {{Lang|en}}.
* [https://www.jolr.ru/ ''Journal of Language Relationship''] – wolny dostęp na stronie publikacji {{Lang|en|ru|de|fr}}.

'''Katalogi i słowniki'''

* [https://www.lexilogos.com/english/index.htm ''Lexilogos''] – katalog materiałów językoznawczych oraz słowników m.in. wielu języków indoeuropejskich {{Lang|en|fr}}.
* [https://www.ahdictionary.com/word/indoeurop.html ''Indo-European Roots Appendix''] – słownik rdzeni praindoeuropejskich na stronie ''The American Heritage Dictionary of the English Language'' {{Lang|en}}.

'''Kursy i projekty'''

* [https://spw.uni-goettingen.de/projects/aig/index.html ''Glottothèque''] – wykłady multimedialne wprowadzające do dawnych języków indoeuropejskich na stronie [[Uniwersytet w Getyndze|Uniwersytetu w Getyndze]] {{Lang|en}}.
* [https://iecor.clld.org/ ''IE-CoR''] – baza indoeuropejskich [[Wyrazy pokrewne|wyrazów pokrewnych]] opracowywana przez [[Instytut Antropologii Ewolucyjnej im. Maxa Plancka]] {{Lang|en}}.
* [https://liberalarts.utexas.edu/lrc/ ''Linguistic Research Center''] – zbiór materiałów indoeuropeistycznych na stronie [[Uniwersytet Teksański w Austin|Uniwersytetu Teksańskiego]] {{Lang|en}}.
* [https://lingvo.info/?hl=pl ''Lingvo.info''] – wielojęzyczna strona o językach w Europie {{Lang|pl|en|de|it|es|fr}} (i inne).

'''Materiały archiwalne'''

* [https://web.archive.org/web/20120331201002/http://www.ling.hawaii.edu/faculty/stampe/Linguistics/Ruhlen/ruhlen.html Pełna klasyfikacja filogenetyczna języków świata] autorstwa [[Merritt Ruhlen|Merritta Ruhlena]] w archiwum dawnej strony [[Uniwersytet Hawajski|Uniwersytetu Hawajskiego]] {{Lang|en}}.
* [https://web.archive.org/web/20200325000618/https://www.indogermanistik.uni-freiburg.de/seminar/pers/kuemmel/lehre/vesy.pdf Podstawy europejskich systemów czasownikowych] autorstwa Martina Kümmela w archiwum dawnej strony [[Uniwersytet Albrechta i Ludwika we Fryburgu|Uniwersytetu we Fryburgu]] {{Lang|de}}.

'''Inne'''

* [[Wikipedia:Skarbnica Wikipedii/Glosariusz indoeuropeistyczny#Linki zewnętrzne|Katalog linków związanych z indoeuropeistyką]]

{{Lista rodzin językowych}}
{{Kontrola autorytatywna}}

[[Kategoria:Języki indoeuropejskie| ]]

title: Języki indoeuropejskie

Obszar: (▾) cały świat

Liczba mówiących: (▾) ok. 3,4 mld · jako jęz. ojczystymi

Klasyfikacja genetyczna: (▾) jedna z głównych rodzin językowych

Prajęzyk: (▾) praindoeuropejski

Podział: (▾) 13 grup językowych

title: Kody rodziny językowej

ISO 639-5: ine

Kody rodziny językowej: · Zasięg geograficzny rodziny indoeuropejskiej

Kody rodziny językowej: Ta strona zawiera symbole fonetyczne MAF. Bez właściwego wsparcia renderowania wyświetlane mogą być puste prostokąty lub inne symbole zamiast znaków Unicode.