text:
# Yerba mate
Yerba mate, herba mate, mate, także znany jako chimarrão (ʃimaˈʁɐ̃w̃), erva mate, indiańskie caá mati, caá mate – wysuszone, zmielone liście oraz patyczki ostrokrzewu paragwajskiego, niekiedy również świeże, przygotowane do robienia naparu popularnego głównie w krajach Ameryki Południowej (Argentynie, Paragwaju, Urugwaju, Brazylii), a także w niektórych krajach Bliskiego Wschodu, głównie w Syrii i Libanie. Zyskuje popularność także w Europie.
Nazwa yerba mate, wymyślona najprawdopodobniej przez jezuitów, pochodzi od przekształconego łacińskiego słowa herba – ziele i mati, co w języku keczua oznacza tykwę, w której parzy się ziele. Indiańska nazwa naparu to caá.
Yerba mate zawiera ksantyny: kofeinę, teobrominę i teofilinę. Ich zawartość jest zmienna w zależności od pory roku w której dokonano zbiorów.

## Historia
Historia popularności napoju sięga połowy XVII wieku, kiedy to w zamieszkane przez plemię Guarani dorzecza Parany dotarli misjonarze jezuiccy. Odkryli oni, że ulubioną używką miejscowych były liście pewnego gatunku wiecznie zielonego krzewu nazwanego później ostrokrzewem paragwajskim. Ich żucie likwidowało zmęczenie, rozjaśniało umysł i łagodziło uczucie głodu. Napary z ziela doprawiane były niekiedy poprzez dodawanie słodkich liści stewii.
Jezuici doceniwszy zalety napoju przyrządzonego ze sproszkowanych liści i pędów, rozpropagowali go w Europie jako alternatywę sprowadzanej z Azji herbaty. Założone przez nich plantacje były głównym źródłem dochodu redukcji misyjnych aż do kasaty Zakonu w 1773 roku. Po tym wydarzeniu plantacje odeszły w niepamięć, aż do roku 1892, kiedy to pierwszą swoją hodowlę założył w Paragwaju Frederico Neumann. Ponownie rozpowszechnił on yerba mate tak, że stała się ona narodowym napojem Paragwaju, Argentyny, Urugwaju i Brazylii.
Legenda głosi, że Boginie Księżyca i Chmury przybyły zwiedzić Ziemię. Znalazły tam jaguara, który chciał je zaatakować. Zostały jednak uratowane przez starca, który w podzięce dostał nowy rodzaj rośliny, z którego może przygotować „napar przyjaźni”.
W Polsce yerba mate długo pozostawała mało znana, jednak sami Polacy mają swój wkład w produkcję i popularyzację tego napoju. W XIX wieku polscy emigranci dotarli do Argentyny i Brazylii, gdzie większość z nich zajęła się plantacją właśnie ostrokrzewu paragwajskiego. Równie interesująca jest historia tego, jak popularne w Ameryce Łacińskiej ziele, trafiło do Polski. Pierwsza próba sprowadzenia yerby została podjęta w roku 1882. Był to okres zaborów. Jako pierwszy, na import yerby zdecydował się Teofil Rudzki przy współpracy z Edmundem Saporskim, pionierem polskiego osadnictwa w Brazylii. Kiedy napój zaczął zdobywać zainteresowanie wśród kupców i klientów, okazało się, że zauważyli to również kupcy rosyjscy, którzy zaczęli postrzegać yerbę jako zagrożenie dla herbaty, którą sprowadzali z Chin. Uruchomili swoje kontakty, aby zablokować możliwości sprowadzania suszu, nakłoniwszy władze do nałożenia wysokiego cła na ostrokrzew paragwajski, co uczyniło jego import nieopłacalnym. Decyzja ta ostatecznie zniechęciła Rudzkiego do wprowadzenia na rynek yerby.
Początek lat 90. XX w. w Polsce to moment olbrzymich zmian, rozwoju, jak również powrotów do Polski emigrantów z całego świata, którzy do wolnej Polski chcieli przynieść myśl techniczną i produkty, dotąd w Polsce nieobecne. Dzięki temu w kraju pojawiła się też yerba mate. Zapoczątkował to Leopoldo Buderacky, który postanowił wrócić do ojczyzny z wieloletniej emigracji w Ameryce Południowej. Leopold przywiózł ze sobą do kraju również zwyczaj picia swego ulubionego napoju, a jego firma o nazwie Argentyna Limited, założona w 1990 roku, stała się pierwszym przedsiębiorstwem sprowadzającym do Polski yerba mate. Na początku skromnie importowano małe ilości egzotycznego towaru. W kraju, w którym do niedawna brakowało nawet podstawowych produktów, ciężko było przekonać ludzi do kupowania nieznanych ziół, więc droga do popularności biegła przez grono przyjaciół zataczając coraz szersze kręgi.

## Sposób przygotowania i podania
Yerba jest podawana w naczynkach zwanych matero oraz guampa dla tereré. Matero może być wykonane z tykwy, ceramiki lub z drewna – np. palo santo. Guampa jest naczyniem zrobionym z rogu bawolego lub częściej krowiej racicy.
Tradycyjne naczynia przeznaczone do spożywania yerba mate należy wpierw odpowiednio przygotować (tzw. curado):.
Curado naczynia z tykwy, mające na celu usunięcie resztek miąższu oraz jego zapachu:
- wykorzystanie fusów po yerba mate,
- przełożenie fusów do tykwy tak, by zajmowały one 3/4 jej objętości,
- zalanie naczynia wodą o temperaturze 75 °C,
- zostawienie na minimum 12 godzin lub na całą noc,
- wypłukanie fusów zimną wodą,
- wyskrobanie z wnętrza naczynia fusów oraz rozmiękłych dzięki namaczaniu resztek miąższu owocu tykwy, najlepiej za pomocą łyżeczki do herbaty (pozostawienie w tykwie miąższu wpływa negatywnie na smak naparu),
- wsypanie yerba mate do tykwy tak, by wypełnić 3/4 jej objętości,
- zalanie suszu wodą o temperaturze 75 °C i odstawienie na 24 h, dzięki czemu nasiąknie ono esencją Yerba Mate,
- zgodnie z indywidualnymi oczekiwaniami, nasączanie z użyciem świeżego suszu można powtarzać nawet 3 lub 4 razy – wówczas fusy należy zostawić w naczyniu na noc i opróżniać tykwę dopiero przed jej ponownym wypełnieniem świeżym suszem.

Misy oraz inne akcesoria wykonane z algarrobo oraz drewna cytrynowego, wystarczy zalać ciepłą wodą i odstawić na kilka godzin. Należy pamiętać o przetrzymywaniu naczyń w wilgotnych warunkach.
Curado naczynia z drewna Palo Santo, mające na celu impregnację drewna i zapobieganie pęknięciu pod wpływem wilgoci:
- wypłukanie naczynia wodą,
- odstawienie Palo Santo do całkowitego wyschnięcia,
- wysmarowanie wnętrza naczynia tłuszczem – w tym celu sprawdza się masło oraz oliwa,
- pozostawienie tłuszczu we wnętrzu Palo Santo na dwie doby,
- wypłukanie naczynia i przyrządzenie w nim napoju yerba mate.

Susz wsypuje się w ilości od 1/4 do 3/4 objętości naczynia, a następnie wykonuje się szereg czynności mających na celu odpowiednie ułożenie zmielonych liści i łodyżek. W tym celu naczynie przykrywa się dłonią i odwraca do góry dnem, a następnie parę razy potrząsa. Ma to na celu przesunięcie najdrobniejszych listków oraz pyłu w stronę dłoni tak aby nie zatkał sitka w bombilli (czyt. bombija, bombiji). Kolejnym krokiem jest delikatne odwrócenie matero w pozycję wyjściową tak, aby susz zgrupował się po jednej stronie naczynka, tworząc skos. Po odpowiednim przygotowaniu naczynia można umieścić w nim rurkę bombillę – służącą do picia, często posrebrzaną lub pozłacaną metalową rurkę (słomkę) zakończoną filtrem (sitkiem lub sprężynką). Niewskazane jest mieszanie yerba mate za pomocą bombilli. Następuje zalanie wodą. Musi być to koniecznie woda ostudzona (65–84 °C, optymalna temperatura zależna jest od marki mate, stosowna informacja najczęściej znajduje się na opakowaniu). Aby otrzymać ostudzony wrzątek należy odczekać po zagotowaniu wody 4–10 minut w zależności od materiału, z którego wykonany jest pojemnik na wodę (np. szybciej ostygnie woda w metalowym rondelku niż kamionkowym kubku). Dobrym pomysłem jest zakup termometru do wody oferowanego w wielu sklepach posiadających yerba mate w asortymencie. Pierwsze zalanie wykonuje się małą ilością wody – aby cały susz ją wchłonął. Po pewnym czasie wodę dolewa się do pełna. Napar można uzupełniać od kilku do nawet kilkunastu razy (zależnie od jakości suszu), dopóki nie straci swojej mocy i smaku (kiedy yerba jest zużyta po zalaniu listki nie pływają, lecz opadają na dno, na powierzchni zostaje jedynie kilka patyczków). Są różne sposoby przygotowywania yerby np. argentyński i urugwajski – różnią się rodzajem użytego naczynka i bombilli oraz sposobem jej wsadzania w susz.
Popularnym sposobem przyrządzania mate jest tereré – popularny w Paragwaju. Różnica polega na tym, że od drugiego zalania zalewany jest bardzo zimną wodą (do 5 °C), zamiast gorącej; podawany często z cytryną lub innym owocem cytrusowym oraz miętą; dobrze orzeźwia. Równie dobrą metodą przyrządzenia tereré jest zasypanie suszu kostkami lodu, które topiąc się wsiąkają w susz, oddając aromat i smak.
Szczególnie interesujące jest przyrządzanie brazylijskiej mate, nazywanej chimarrão. Yerba ma postać drobno zmielonego suszu, którego 70% stanowią liście, a 30% łodyżki. Brazylijczycy określają też napar jako erva mate. Podobnie jak w przypadku argentyńskiego, paragwajskiego czy urugwajskiego sposobu przyrządzania yerba mate, w pierwszej kolejności naczynie należy zapełnić suszem do 2/3 wysokości. Konieczne jest także zakrycie wlotu tykwy za pomocą płaskiej podstawki, a następnie przesypanie mate na jedną stronę. Warto pamiętać, że do momentu wlania wody naczynie powinno być przechylone pod kątem ok. 45 stopni w stronę, po której znajduje się susz. Często praktykowaną metodą jest umieszczenie tykwy w drucianym koszyku. Zgodnie z tradycyjnymi sposobami przyrządzania naparu, wodę należy wlewać w wolną przestrzeń tykwy. Dopuszcza się użycie zarówno wody zimnej lub ciepłej, której temperatura wynosić powinna 75 °C. W celu uzyskania najlepszych walorów smakowych yerba mate, należy poczekać aż w pełni się zaparzy, najczęściej od 3 do 5 minut.
Wkładanie bombilli w przypadku brazylijskiej mate wymaga większej uwagi. Napar ma postać zielonego miału roślinnego z patyczkami, szczególnie więc istotne jest odpowiednie ułożenie bombilli, aby zapobiegać jej zatkaniu. W tym celu najłatwiej jest włożyć susz w wolne miejsce – często zdarza się, niektóre osoby przekręcają naczynie, dzięki czemu przechyla się ono bok, a liście mate dotykają częściowo sitka. Wskazane jest, by przed przekręceniem naczynia zatkać jego ustnik oraz by dolna strona sitka skierowana były w stronę „górki” suszu. Następnie wystarczy dolać ciepłej wody. Idealna temperatura wody, którą należy wlać przed umieszczeniem bomby, to 75 °C.
Inna odmiana yerba mate zwana jest mate russo, od pijących ją na początku XX wieku przybyszów z Rosji do Brazylii, którzy dolewali do niej duże ilości soku, np. pomarańczowego.
Picie mate jest swoistym rytuałem. W Ameryce Południowej wita się nią nawet nieznanego przybysza. Yerba mate pite jest podczas spotkań rodzinnych lub w gronie przyjaciół. Jedna z osób podejmuje się serwowania (cebador), napełnia matero i przekazuje ją kolejnej osobie. Ta wypija cały napar i oddaje gospodarzowi, żeby uzupełnił naczynie i podał dalej.
Indiańska tradycja nakazuje „oddać” pierwsze zalanie św. Tomaszowi (susz wciąga wodę, co wygląda jakby niewidzialny osobnik wypił pierwsze zalanie), a zużytą yerbę wysypać na ziemię lub spalić – „zwrócić” Pachamamie (inkaska bogini, dosłownie „Matka Ziemia”).

## Wpływ na zdrowie
Yerba mate jest źródłem dużej ilości kofeiny.
Badania sfinansowane przez argentyński Narodowy Instytut Yerba Mate (INYM) dowodzą, że napar z yerba mate jest ważnym źródłem polifenoli (głównie kwasu chlorogenowego, którego zawiera przeciętnie 92mg na gram suszonych liści) które są substancjami o właściwościach przeciwutleniających (antyoksydanty), podobne wyniki przyniosły też polskie badania.
W 2008 r. opublikowano wyniki badania wpływu wodnych ekstraktów yerba mate na myszy, u których nie stwierdzono genotoksycznego wpływu yerba mate na wątrobę, nerki i pęcherz moczowy. Badanie wykazało, iż regularne przyjmowanie yerba mate poprawia odporność DNA na uszkodzenia wywołane nadtlenkiem wodoru oraz naprawę DNA po ekspozycji komórek wątroby na nadtlenek wodoru, niezależnie od dawki yerba mate.
Wykazano, iż yerba mate ma działanie obniżające poziom cholesterolu, ochronne wobec komórek wątroby, stymulujące ośrodkowy układ nerwowy, moczopędne i korzystne wobec układu krążenia. Stosowanie yerba mate sugeruje się w leczeniu otyłości. Yerba mate chroni DNA przed oksydacją i wywołaną in vitro lipoperoksydacją cząsteczek LDL oraz ma silne zdolności antyoksydacyjne. W badaniu na szczurach wykazano ochronny wpływ yerba mate przed otyłością indukowaną wysokotłuszczową dietą.
W badaniach przeprowadzanych w krajach o znacznie większej niż przeciętna konsumpcji napoju yerba mate przygotowywanego w tradycyjny sposób picie yerba mate zostało statystycznie powiązane ze zwiększoną zapadalnością na raka jamy ustnej, gardła, przełyku i pęcherza moczowego. Rozpoznano jednak również inne nałogi, takie jak palenie tytoniu i spożywanie alkoholu, które to nałogi są ściśle powiązane z kulturą tych regionów, jako czynniki mające znaczący wpływ na wyniki tych badań. Statystyczny związek spożycia yerba mate z podwyższonym ryzykiem raka płuc stwierdzono w badaniu na grupie urugwajskich mężczyzn, które wykazało zależność między wzrostem ryzyka zachorowania a dawką yerba mate z gruczolakorakiem płuc. Wiele z badań z Ameryki Południowej wykazało związek między wzrostem ryzyka zachorowania na nowotwory a ilością wypijanego napoju, między innymi udowodniono, że spożywanie więcej niż litr yerba mate dziennie może zwiększyć ryzyko nowotworów głowy i szyi od 3 do 5 razy. Badania te wykazały również, że picie mocnej, bardzo gorącej herbaty zwiększa ryzyko wystąpienia nowotworu ust, jak i fakt, że spożywanie gorących napojów – kawy, zielonej herbaty – również zwiększa to ryzyko od 2 do 4 razy. Należy zwrócić uwagę, że wiele z analizowanych populacji cechowało się jednoczesnym używaniem alkoholu i wyrobów tytoniowych, co komplikuje wpływ mate jako niezależnego czynnika ryzyka. W badaniach z Argentyny i Paragwaju wykazano związek między zwiększoną zapadalnością na raka przełyku u osób używających alkoholu, tytoniu i gorącej lub bardzo gorącej (ale nie zimnej) mate. Fakt ten może zostać wytłumaczony wpływem temperatury napoju na ułatwione wchłanianie czynników kancerogennych zawartych w dymie tytoniowym.
W badaniu wpływu wodnych roztworów yerba mate na komórki bakteryjne z 2000 r. wykazano efekt mutagenny i genotoksyczny określonych stężeń yerba mate wobec komórek bakteryjnych, a także wobec ludzkich limfocytów. Autorzy badania w konkluzji podkreślają, że duża ilość wypijanej yerba mate może być dodatkowym czynnikiem ryzyka jeżeli chodzi o nowotwory gardła środkowego i przełyku.
W związku z nowotworem pęcherza, badania naukowe przeprowadzone w Urugwaju wykazały występowanie związku mate z nowotworem pęcherza u osób palących i w pewnym stopniu także u osób niepalących, lecz mniej wyraźnego. W tych samych badaniach wykazano również, że osoby spożywające czarną herbatę i kawę miały zwiększone ryzyko nowotworu pęcherza. Badania epidemiologiczne przeprowadzone w Argentynie wykazały zwiększone ryzyko nowotworu pęcherza u pijących mate i palących, lecz nie u niepalących. Czy to zwiększone ryzyko jest spowodowane wyłącznie działaniem mate, tylko paleniem, czy kombinacją tych dwóch czynników, czy też zgoła innego czynnika, pozostaje niejasne. Powinno się także zwrócić uwagę, że badania wpływu mate na zwiększone ryzyko wystąpienia nowotworów uwzględniają osoby, które spożywają czarny tytoń i wino. De Stefani stwierdził (1988), że istnieje związek między zwiększonym ryzykiem nowotworów ust a osobami spożywającymi jednocześnie wino, mate i palącymi. Większe ryzyko zaobserwowano także u osób palących tytoń czarny niż u palących tytoń jasny. Znów nie jest jasne, który z tych czynników ma większy wpływ na zwiększenie ryzyka nowotworu. Z powodu tych dezorientujących czynników, mate nie musi być rakotwórcza sama w sobie, lecz z powodu wysokiej temperatury przy spożyciu może być przyczyną zwiększonego wchłaniania kancerogenów z dymu papierosowego oraz innych zanieczyszczeń ze środowiska będących kancerogenami lub promotorami raka.
W jednym z badań, którego wyniki opublikowano w 2008 r., wykazano, że w napoju yerba mate przyrządzanym w tradycyjny, południowoamerykański sposób i pitym w ilościach, które zwykle spożywa się w Ameryce Południowej, występuje dawka silnie rakotwórczych policyklicznych węglowodorów aromatycznych (PWA) porównywalna z dawką dostarczaną organizmowi przez osobę palącą paczkę papierosów dziennie. Tradycyjny sposób przyrządzania napoju wiąże się z zalewaniem wodą tej samej porcji liści kilkanaście razy i wypijaniem wszystkich otrzymanych porcji napoju. Nie wykazano, by okazjonalne wypicie filiżanki yerba mate przygotowanej z jednorazowo użytej porcji liści narażało konsumenta na większą ilość policyklicznych węglowodorów aromatycznych niż ilości znajdowane w produktach stosowanych w zwyczajnej diecie.
Badania wykazały powiązanie pomiędzy ilością spożytej yerba mate a zawartością policyklicznych węglowodorów aromatycznych w ludzkim ciele. Wiadomo jest, że PWA, w szczególności benzopireny, mają właściwości rakotwórcze; co najmniej 15 związków PWA zostało znalezionych w różnych odmianach yerba mate. Związki te zostały wyizolowane i zidentyfikowane za pomocą ekstrakcji sorpcyjnym mieszadełkiem magnetycznym (stir bar sorptive extraction – SBSE) oraz HPLC z detekcją fluorescencyjną (HPLC-FLD). Całkowita ilość PWA znalezionych w różnych próbkach brazylijskiej yerba mate wahała się między 600-2300 ng/l, przy czym najwięcej było naftalenu, acenaftenu i fenantrenu. Tabela 1 pokazuje związki PWA zidentyfikowane w yerba mate i ich średnią zawartość w próbkach yerba mate. Dla porównania, w badaniach przeprowadzonych na wielu odmianach kaw wykazano, że sumaryczna zawartość 19 PWA w kawie waha się pomiędzy 5,35 a 18,19 μg/kg, co daje średnio o jeden rząd wielkości więcej niż w yerba mate.
| Związek             | ng/l  |
| ------------------- | ----- |
| Acenaften           | 426,3 |
| Fenantren           | 347,5 |
| Naftalen            | 96,5  |
| Fluoranten          | 61,4  |
| Piren               | 59,1  |
| Antracen            | 50,9  |
| Fluoren             | 29,7  |
| Benzo(a)piren       | 12,2  |
| Benzo(b)fluoranten  | 11,4  |
| Chryzen             | 10,5  |
| Benzo(a)antracen    | 9,7   |
| Indeno(1,2,3)piren  | 9,5   |
| Benzo(g,h,i)perylen | 7,7   |
| Dibenz(a,h)antracen | 5,0   |
| Benzo(k)fluoranten  | 3,6   |

Narażenie na PWA poprzez dym tytoniowy oraz inne źródła może zwiększyć ryzyko raka kolczystokomórkowego przełyku (esophageal squamous cell carcinoma, ESCC). Fagundes przebadał 200 zdrowych konsumentów yerba mate, 100 mężczyzn i 100 kobiet, z czego połowę palących, drugą połowę niepalących, by określić zawartość glukuronidu 1-hydroksypirenu (1-OHPG), metabolitu PWA, którego obecność w moczu jest świadectwem ekspozycji na PWA. Badania te wykazały bezpośrednią, dodatnią korelację pomiędzy ilością spożywanej yerba mate a zawartością PWA w moczu.
| Spożycie Mate (ml/dzień) | 1-OHPG (pmol/ml) |
| ------------------------ | ---------------- |
| <100                     | 1,01             |
| >100                     | 1,97             |
| >500                     | 3,24             |
| >1000                    | 4,06             |

Jednakże poza zwiększonym spożyciem wyłącznie yerba mate, wyższe stężenie 1-OHPG może być również powiązane z kombinacją palenia tytoniu i picia yerba mate. Przy tej kombinacji stężenie 1-OHPG jest znacząco większe. W analizie diety populacji miasta Campinas w Brazylii i ich spożycia kawy i yerba mate, PWA wykryto we wszystkich przebadanych produktach, a ich poziom wahał się od 10,12 μg/kg dla kawy oraz 0,70 μg/kg dla yerba mate. Średnie dzienne spożycie yerba mate na jedną osobę w Brazylii wynosi ok. 70 g, co odpowiada spożyciu ok. 0,05 μg PWA.
Pomimo że nie dowiedziono powiązania spożywania ekstraktu yerba mate i powstawania nowotworów u szczurów, przyczyną zachorowań może być skażenie PWA (policyklicznymi węglowodorami aromatycznymi) yerba mate podczas jej obróbki, gdyż jest ona zazwyczaj suszona nad dymem z ogniska.
W badaniu z 2008 r. wykazano, że ekstrakt yerba mate przyspiesza angiogenezę. Zwiększona angiogeneza może sprzyjać rozwojowi nowotworów w organizmie, lecz także ma wpływ na gojenie się ran, regenerację endometrium u kobiet oraz reguluje metabolizm jonów.

## Wpływ na otyłość i kontrolę wagi
Otyłość staje się coraz większym problemem w wielu krajach, przez co przeprowadza się obecnie badania mające na celu powstrzymanie tej epidemii. W kwestii chudnięcia i kontroli wagi wykazano potencjalny efekt Mate, co poparły bieżące badania. Otyli mężczyźni i kobiety spożywający yerba mate wykazali obniżony współczynnik oddechowy (respiratory quotient, RQ), wskazując na zwiększenie poziomu utleniania tłuszczów. Ziołowy napar z yerba mate, guarany i damiany wykazał drastyczne spowolnienie opróżniania żołądka, jak i zmniejszenie czasu potrzebnego do osiągnięcia poczucia sytości. Po 45 dniach następowało znaczące obniżenie wagi u pacjentów z nadwagą. Yerba mate wykazała swój potencjał przy odchudzaniu i rozważa się jej użycie jako suplementu diety. Dodawanie składników takich, jak yerba mate, guarana i damiana do suplementów okazało się skuteczne w zmniejszaniu wagi.
W losowej, podwójnie ślepej próbie klinicznej z kontrolą placebo, yerba mate była podana w formie suplementu, który zawierał również zieloną herbatę, szparagi, czarną herbatę, guaranę i wyciąg z fasolki. Wyniki tych badań wykazały zmniejszenie tkanki tłuszczowej i zmianę w indeksie składu ciała. Stwierdzono, że wpływ na utratę wagi Mate zawdzięcza zawartości kofeiny, przyczyniającej się do aktywności lipolitycznej, bądź zawartości saponin, wpływających na metabolizm cholesterolu i opóźnienie wchłaniania tłuszczów spożywczych. Yerba mate może również wpływać na inne aspekty metabolizmu lipidów. Potrafi wstrzymać miażdżycę tętnic u królików karmionych dietą wysokotłuszczową i wodnym wyciągiem z yerba mate. Podawanie wyciągu z yerba mate szczurom karmionym dietą wysokocholesterolową skutkowało obniżeniem zawartości cholesterolu i triglicerydów. Mate okazała się mieć także potencjał jako pomoc w trawieniu ze względu na efekt cholesterolowy, zwiększając przepływ żółci. Jedno z badań wykazało również, że Mate potrafi rozluźnić naczynia łożysk tętniczych u szczurów. Tym samym może ona obniżyć ryzyko chorób serca, podobnie jak czerwone wino.

## Marki Yerba mate
Na rynku dostępnych jest wiele marek yerba mate, są to m.in.:
- Amanda – marka pochodząca z prowincji Misiones w Argentynie. Firma założona przez polskich imigrantów Szychowskich. Średniej mocy yerba, przeznaczona do codziennej konsumpcji.
- Aguantadora[38] – argentyńska yerba.
- Barão de Cotegipe
- Cachamate
- Campesino
- Canarias
- CBSe
- Colon
- Cruz de Malta – (CdM) – to naturalna, argentyńska yerba mate marki Cruz de Malta z gałązkami. Produkowana od 1874 r. według tej samej receptury. Rodzaj Despalada nie zawiera gałązek, lecz same listki, przez co ma mocniejsze działanie pobudzające. W smaku jest dość łagodna. Uważana jest za najmocniejszą w działaniu.
- FD
- Indega
- Kraus
- Kurupi – paragwajska marka produkująca yerba mate zawierającą liście oraz drobne łodygi ostrokrzewu paragwajskiego.
- La Hoja
- La Merced
- La Rubia Especial
- La Tranquera
- Laranjeiras
- Mate green – brazylijska, zielona, nieprzetworzona yerba mate. Składa się w 95% z zielonych listków górnej partii krzewów ilex paraguariensis i 5% drobnych łodyżek i jest suszona wyłącznie suchym powietrzem bez użycia dymu. Jest prawie pozbawiona pyłu. W smaku jest o wiele bardziej łagodna w porównaniu z klasycznymi gatunkami argentyńskimi i paragwajskimi.
- Meta Mate
- Nobleza Gaucha
- Pajarito
- Pipore
- Playadito
- Rei Verde
- Romance – argentyńska yerba mate z plantacji Gerula. Charakteryzuje się łagodnym smakiem, dobra dla osób nie przyzwyczajonych do ostrych smaków. Certyfikowana przez argentyńskie zrzeszenie plantatorów IRAM. Posiada wysoką zawartość witaminy B6, B1 oraz żelaza.
- Rosamonte
- Ruvicha
- Sara
- Selecta
- Tucangua
- Taragui
- Unión
- Yacuy[39]

Produkowana jest również mate cocido, czyli yerba w torebeczkach (podobnie jak herbata ekspresowa) bądź tzw. instant-rozpuszczalna.

title: Yerba mate

wikitext:
{{Inne znaczenia|napoju Yerba Mate|[[Ostrokrzew paragwajski|Yerba mate – gatunek drzewa]]}}
{{Dopracować|więcej przypisów=2016-06}}
[[Plik:Ilex paraguariensis - Yerba mate - desc-leaves.jpg|thumb|200px|Liście Yerba mate (''[[Ostrokrzew paragwajski|Ilex paraguariensis]]'')]]
[[Plik:Yerba Mate.jpg|thumb|200px|Dziko rosnący ostrokrzew paragwajski]]
[[Plik:Mate mit Stängeln.jpg|thumb|200px|Zmielone liście i łodyżki]]
[[Plik:Mate000000.JPG|thumb|200px|Tradycyjny zestaw do picia yerba mate: [[bombilla]], [[mate]] (naczynie wykonane z [[tykwa|tykwy]]) i [[termos]]]]
[[Plik:Yerba mate palo santo.jpg|thumb|200px|Yerba mate zaparzone w naczynku z ''[[Bursera graveolens|Palo Santo]]'']]
[[Plik:Guampa bombilla.jpg|thumb|200px|[[Guampa]]]]
[[Plik:Straw mate.jpg|thumb|200px|Bombilla ze srebra]]
'''Yerba mate''', '''herba mate''', '''mate''', także znany jako '''[[chimarrão]]''' ({{IPA|ʃimaˈʁɐ̃w̃}}), '''erva mate''', indiańskie '''caá mati''', '''caá mate''' – wysuszone, zmielone liście oraz patyczki [[ostrokrzew paragwajski|ostrokrzewu paragwajskiego]], niekiedy również świeże, przygotowane do robienia naparu popularnego głównie w krajach [[Ameryka Południowa|Ameryki Południowej]] ([[Argentyna|Argentynie]], [[Paragwaj]]u, [[Urugwaj]]u, [[Brazylia|Brazylii]]), a także w niektórych krajach [[Bliski Wschód|Bliskiego Wschodu]], głównie w [[Syria|Syrii]] i [[Liban]]ie. Zyskuje popularność także w Europie.

Nazwa yerba mate, wymyślona najprawdopodobniej przez [[jezuici|jezuitów]], pochodzi od przekształconego łacińskiego słowa ''herba'' – ziele i ''mati'', co w języku [[język keczua|keczua]] oznacza [[tykwa|tykwę]], w której parzy się ziele. Indiańska nazwa naparu to ''caá''.

Yerba mate zawiera ksantyny: [[Kofeina|kofeinę]], [[Teobromina|teobrominę]] i [[Teofilina|teofilinę]]<ref>{{Cytuj |autor = Claudia Oellig, Jacob Schunck, Wolfgang Schwack |tytuł = Determination of caffeine, theobromine and theophylline in Mate beer and Mate soft drinks by high-performance thin-layer chromatography |czasopismo = Journal of Chromatography A |data = 2018-01 |data dostępu = 2019-06-21 |wolumin = 1533 |s = 208–212 |doi = 10.1016/j.chroma.2017.12.019 |url = https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S002196731731779X |język = en}}</ref>. Ich zawartość jest zmienna w zależności od pory roku w której dokonano zbiorów.

== Historia ==
Historia popularności napoju sięga połowy XVII wieku, kiedy to w zamieszkane przez plemię [[Guarani]] dorzecza [[Parana (rzeka)|Parany]] dotarli [[jezuici|misjonarze jezuiccy]]. Odkryli oni, że ulubioną używką miejscowych były liście pewnego gatunku wiecznie zielonego krzewu nazwanego później [[ostrokrzew paragwajski|ostrokrzewem paragwajskim]]. Ich żucie likwidowało zmęczenie, rozjaśniało umysł i łagodziło uczucie głodu. Napary z ziela doprawiane były niekiedy poprzez dodawanie słodkich liści [[Stevia rebaudiana|stewii]].

Jezuici doceniwszy zalety napoju przyrządzonego ze sproszkowanych liści i pędów, rozpropagowali go w Europie jako alternatywę sprowadzanej z [[Azja|Azji]] herbaty. Założone przez nich plantacje były głównym źródłem dochodu [[Redukcja misyjna|redukcji misyjnych]] aż do kasaty Zakonu w 1773 roku. Po tym wydarzeniu plantacje odeszły w niepamięć, aż do roku 1892, kiedy to pierwszą swoją hodowlę założył w Paragwaju [[Frederico Neumann]]. Ponownie rozpowszechnił on yerba mate tak, że stała się ona narodowym napojem Paragwaju, Argentyny, Urugwaju i Brazylii.

[[Legenda]] głosi, że Boginie Księżyca i Chmury przybyły zwiedzić [[Ziemia|Ziemię]]. Znalazły tam [[Jaguar amerykański|jaguara]], który chciał je zaatakować. Zostały jednak uratowane przez starca, który w podzięce dostał nowy rodzaj rośliny, z którego może przygotować „[[napar]] przyjaźni”.

W Polsce yerba mate długo pozostawała mało znana, jednak sami Polacy mają swój wkład w produkcję i popularyzację tego napoju. W XIX wieku polscy emigranci dotarli do Argentyny i Brazylii, gdzie większość z nich zajęła się plantacją właśnie ostrokrzewu paragwajskiego. Równie interesująca jest historia tego, jak popularne w Ameryce Łacińskiej ziele, trafiło do Polski. Pierwsza próba sprowadzenia yerby została podjęta w roku 1882. Był to okres [[Ziemie Rzeczypospolitej pod zaborami|zaborów]]. Jako pierwszy, na import yerby zdecydował się Teofil Rudzki przy współpracy z Edmundem Saporskim, pionierem polskiego osadnictwa w Brazylii. Kiedy napój zaczął zdobywać zainteresowanie wśród kupców i klientów, okazało się, że zauważyli to również kupcy rosyjscy, którzy zaczęli postrzegać yerbę jako zagrożenie dla herbaty, którą sprowadzali z Chin. Uruchomili swoje kontakty, aby zablokować możliwości sprowadzania suszu, nakłoniwszy władze do nałożenia wysokiego cła na ostrokrzew paragwajski, co uczyniło jego import nieopłacalnym. Decyzja ta ostatecznie zniechęciła Rudzkiego do wprowadzenia na rynek yerby.

Początek lat 90. XX w. w Polsce to moment olbrzymich zmian, rozwoju, jak również powrotów do Polski emigrantów z całego świata, którzy do wolnej Polski chcieli przynieść myśl techniczną i produkty, dotąd w Polsce nieobecne. Dzięki temu w kraju pojawiła się też yerba mate. Zapoczątkował to Leopoldo Buderacky, który postanowił wrócić do ojczyzny z wieloletniej emigracji w Ameryce Południowej. Leopold przywiózł ze sobą do kraju również zwyczaj picia swego ulubionego napoju, a jego firma o nazwie Argentyna Limited, założona w 1990 roku, stała się pierwszym przedsiębiorstwem sprowadzającym do Polski yerba mate. Na początku skromnie importowano małe ilości egzotycznego towaru. W kraju, w którym do niedawna brakowało nawet podstawowych produktów, ciężko było przekonać ludzi do kupowania nieznanych ziół, więc droga do popularności biegła przez grono przyjaciół zataczając coraz szersze kręgi.

== Sposób przygotowania i podania ==
Yerba jest podawana w naczynkach zwanych ''[[mate]]ro'' oraz ''[[guampa]]'' dla [[tereré]]. Matero może być wykonane z [[tykwa|tykwy]], [[ceramika|ceramiki]] lub z [[Drewno (technika)|drewna]] – np. [[Gwajakowiec lekarski|palo santo]]. Guampa jest naczyniem zrobionym z [[Róg (biologia)|rogu]] bawolego lub częściej krowiej [[Racica|racicy]].

Tradycyjne naczynia przeznaczone do spożywania yerba mate należy wpierw odpowiednio przygotować (tzw. [[curado]]):.

Curado naczynia z tykwy, mające na celu usunięcie resztek miąższu oraz jego zapachu:
* wykorzystanie fusów po yerba mate,
* przełożenie fusów do tykwy tak, by zajmowały one 3/4 jej objętości,
* zalanie naczynia wodą o temperaturze 75 °C,
* zostawienie na minimum 12 godzin lub na całą noc,
* wypłukanie fusów zimną wodą,
* wyskrobanie z wnętrza naczynia fusów oraz rozmiękłych dzięki namaczaniu resztek miąższu owocu tykwy, najlepiej za pomocą łyżeczki do herbaty (pozostawienie w tykwie miąższu wpływa negatywnie na smak naparu),
* wsypanie yerba mate do tykwy tak, by wypełnić 3/4 jej objętości,
* zalanie suszu wodą o temperaturze 75 °C i odstawienie na 24 h, dzięki czemu nasiąknie ono esencją Yerba Mate,
* zgodnie z indywidualnymi oczekiwaniami, nasączanie z użyciem świeżego suszu można powtarzać nawet 3 lub 4 razy – wówczas fusy należy zostawić w naczyniu na noc i opróżniać tykwę dopiero przed jej ponownym wypełnieniem świeżym suszem.

Misy oraz inne akcesoria wykonane z [[Algarrobo (gatunek drzewa)|algarrobo]] oraz drewna cytrynowego, wystarczy zalać ciepłą wodą i odstawić na kilka godzin. Należy pamiętać o przetrzymywaniu naczyń w wilgotnych warunkach.

[[Curado]] naczynia z drewna [[Gwajakowiec lekarski|Palo Santo]], mające na celu impregnację drewna i zapobieganie pęknięciu pod wpływem wilgoci:
* wypłukanie naczynia wodą,
* odstawienie Palo Santo do całkowitego wyschnięcia,
* wysmarowanie wnętrza naczynia tłuszczem – w tym celu sprawdza się [[masło]] oraz oliwa,
* pozostawienie tłuszczu we wnętrzu Palo Santo na dwie doby,
* wypłukanie naczynia i przyrządzenie w nim napoju yerba mate.

Susz wsypuje się w ilości od 1/4 do 3/4 objętości naczynia, a następnie wykonuje się szereg czynności mających na celu odpowiednie ułożenie zmielonych liści i łodyżek. W tym celu naczynie przykrywa się dłonią i odwraca do góry dnem, a następnie parę razy potrząsa. Ma to na celu przesunięcie najdrobniejszych listków oraz pyłu w stronę dłoni tak aby nie zatkał sitka w bombilli (czyt. bombija, bombiji). Kolejnym krokiem jest delikatne odwrócenie [[mate]]ro w pozycję wyjściową tak, aby susz zgrupował się po jednej stronie naczynka, tworząc skos. Po odpowiednim przygotowaniu naczynia można umieścić w nim rurkę bombillę – służącą do picia, często posrebrzaną lub pozłacaną metalową rurkę (słomkę) zakończoną filtrem (sitkiem lub sprężynką). Niewskazane jest mieszanie yerba mate za pomocą bombilli. Następuje zalanie wodą. Musi być to koniecznie woda ostudzona (65–84 °C, optymalna temperatura zależna jest od marki mate, stosowna informacja najczęściej znajduje się na opakowaniu). Aby otrzymać ostudzony wrzątek należy odczekać po zagotowaniu wody 4–10 minut w zależności od materiału, z którego wykonany jest pojemnik na wodę (np. szybciej ostygnie woda w metalowym rondelku niż kamionkowym kubku). Dobrym pomysłem jest zakup termometru do wody oferowanego w wielu sklepach posiadających yerba mate w asortymencie. Pierwsze zalanie wykonuje się małą ilością wody – aby cały susz ją wchłonął. Po pewnym czasie wodę dolewa się do pełna. Napar można uzupełniać od kilku do nawet kilkunastu razy (zależnie od jakości suszu), dopóki nie straci swojej mocy i smaku (kiedy yerba jest zużyta po zalaniu listki nie pływają, lecz opadają na dno, na powierzchni zostaje jedynie kilka patyczków). Są różne sposoby przygotowywania yerby np. argentyński i urugwajski – różnią się rodzajem użytego naczynka i bombilli oraz sposobem jej wsadzania w susz.

Popularnym sposobem przyrządzania mate jest [[tereré]] – popularny w Paragwaju. Różnica polega na tym, że od drugiego zalania zalewany jest bardzo zimną wodą (do 5 °C), zamiast gorącej; podawany często z cytryną lub innym owocem cytrusowym oraz miętą; dobrze orzeźwia. Równie dobrą metodą przyrządzenia tereré jest zasypanie suszu kostkami lodu, które topiąc się wsiąkają w susz, oddając aromat i smak.

Szczególnie interesujące jest przyrządzanie brazylijskiej mate, nazywanej [[chimarrão]]. Yerba ma postać drobno zmielonego suszu, którego 70% stanowią liście, a 30% łodyżki. Brazylijczycy określają też napar jako erva mate. Podobnie jak w przypadku argentyńskiego, paragwajskiego czy urugwajskiego sposobu przyrządzania yerba mate, w pierwszej kolejności naczynie należy zapełnić suszem do 2/3 wysokości. Konieczne jest także zakrycie wlotu tykwy za pomocą płaskiej podstawki, a następnie przesypanie mate na jedną stronę. Warto pamiętać, że do momentu wlania wody naczynie powinno być przechylone pod kątem ok. 45 stopni w stronę, po której znajduje się susz. Często praktykowaną metodą jest umieszczenie tykwy w drucianym koszyku. Zgodnie z tradycyjnymi sposobami przyrządzania naparu, wodę należy wlewać w wolną przestrzeń tykwy. Dopuszcza się użycie zarówno wody zimnej lub ciepłej, której temperatura wynosić powinna 75 °C. W celu uzyskania najlepszych walorów smakowych yerba mate, należy poczekać aż w pełni się zaparzy, najczęściej od 3 do 5 minut.

Wkładanie bombilli w przypadku brazylijskiej mate wymaga większej uwagi. Napar ma postać zielonego miału roślinnego z patyczkami, szczególnie więc istotne jest odpowiednie ułożenie bombilli, aby zapobiegać jej zatkaniu. W tym celu najłatwiej jest włożyć susz w wolne miejsce – często zdarza się, niektóre osoby przekręcają naczynie, dzięki czemu przechyla się ono bok, a liście mate dotykają częściowo sitka. Wskazane jest, by przed przekręceniem naczynia zatkać jego ustnik oraz by dolna strona sitka skierowana były w stronę „górki” suszu. Następnie wystarczy dolać ciepłej wody. Idealna temperatura wody, którą należy wlać przed umieszczeniem bomby, to 75 °C.

Inna odmiana yerba mate zwana jest [[mate russo]], od pijących ją na początku XX wieku przybyszów z [[Rosja|Rosji]] do [[Brazylia|Brazylii]], którzy dolewali do niej duże ilości soku, np. pomarańczowego.

Picie mate jest swoistym rytuałem. W Ameryce Południowej wita się nią nawet nieznanego przybysza. Yerba mate pite jest podczas spotkań rodzinnych lub w gronie przyjaciół. Jedna z osób podejmuje się serwowania (cebador), napełnia [[mate]]ro i przekazuje ją kolejnej osobie. Ta wypija cały napar i oddaje gospodarzowi, żeby uzupełnił naczynie i podał dalej.

Indiańska tradycja nakazuje „oddać” pierwsze zalanie [[Tomasz Apostoł|św. Tomaszowi]] (susz wciąga wodę, co wygląda jakby niewidzialny osobnik wypił pierwsze zalanie), a zużytą yerbę wysypać na ziemię lub spalić – „zwrócić” [[Pachamama|Pachamamie]] (inkaska bogini, dosłownie „Matka Ziemia”).

== Wpływ na zdrowie ==
Yerba mate jest źródłem dużej ilości kofeiny<ref>{{Cytuj |autor = Heck, C. I.; De Mejia, E. G. |tytuł = "Yerba Mate Tea: A Comprehensive Review on Chemistry, Health Implications, and Technological Considerations". Journal of Food Science. 72 (9): R138-51. doi:10.1111/j.1750-3841.2007.00535.x. |data = 2007-10-17}}</ref>.

Badania sfinansowane przez argentyński Narodowy Instytut Yerba Mate (INYM) dowodzą, że napar z yerba mate jest ważnym źródłem [[Polifenole|polifenoli]] (głównie kwasu chlorogenowego, którego zawiera przeciętnie 92mg na gram suszonych liści)<ref>{{Cytuj |autor = Heck, C. I.; De Mejia, E. G. |tytuł = "Polyphenols in green tea, black tea, and Mate tea". Journal of Food Science. 72 (9): R138–R151. doi:10.1111/j.1750-3841.2007.00535.x. |data = 2007-10-17}}</ref> które są substancjami o właściwościach przeciwutleniających ([[Przeciwutleniacze|antyoksydanty]])<ref>{{Cytuj |tytuł = Tańsza i lepsza alternatywa dla kawy? Kup yerbę i się przekonaj |data = 2022-08-16 |data dostępu = 2023-01-17 |opublikowany = Businessinsider |url = https://businessinsider.com.pl/technologie/tansza-i-lepsza-alternatywa-dla-kawy-kup-yerbe-i-sie-przekonaj/wbvtvc5 |język = pl}}</ref>, podobne wyniki przyniosły też polskie badania<ref>Rafał Wołosiak, Michał Rudny, Elżbieta Skrobek, Ewira Worobiej, Beata Drużyńska, ''[http://www.pttz.org/zyw/wyd/czas/2007,%203%2852%29/11_Wolosiak.pdf Charakterystyka aromatu i właściwości przeciwutleniających wybranych naparów, używek i ziół]'', magazyn „ŻYWNOŚĆ. Nauka. Technologia. Jakość”, 2007, 3 (52), s. 109–118.</ref>.

W 2008 r. opublikowano wyniki badania wpływu wodnych ekstraktów yerba mate na myszy, u których nie stwierdzono genotoksycznego wpływu yerba mate na wątrobę, nerki i pęcherz moczowy. Badanie wykazało, iż regularne przyjmowanie yerba mate poprawia odporność DNA na uszkodzenia wywołane [[nadtlenek wodoru|nadtlenkiem wodoru]] oraz [[naprawa DNA|naprawę DNA]] po ekspozycji komórek wątroby na nadtlenek wodoru, niezależnie od dawki yerba mate<ref>{{Cytuj pismo |nazwisko = Miranda |imię = D.D. |nazwisko2 = Arçari |imię2 = D.P. |nazwisko3 = Pedrazzoli |imię3 = J. |nazwisko4 = Carvalho |imię4 = Pde O. |nazwisko5 = Cerutti |imię5 = S.M. |tytuł = Protective effects of mate tea (Ilex paraguariensis) on H2O2-induced DNA damage and DNA repair in mice |czasopismo = Mutagenesis |wolumin = 23 |wydanie = 4 |strony = 261–265 |rok = 2008 |doi = 10.1093/mutage/gen011 |pmid = 18308716}}</ref>.

Wykazano, iż yerba mate ma działanie obniżające poziom [[cholesterol]]u, ochronne wobec komórek wątroby, stymulujące [[ośrodkowy układ nerwowy]], moczopędne i korzystne wobec układu krążenia. Stosowanie yerba mate sugeruje się w leczeniu otyłości. Yerba mate chroni DNA przed [[Utlenianie|oksydacją]] i wywołaną [[in vitro]] [[lipoperoksydacja|lipoperoksydacją]] [[cząsteczki LDL|cząsteczek LDL]] oraz ma silne zdolności antyoksydacyjne<ref>{{Cytuj pismo |nazwisko = Heck |imię = C.I. |nazwisko2 = de Mejia |imię2 = E.G. |tytuł = Yerba Mate Tea (Ilex paraguariensis): a comprehensive review on chemistry, health implications, and technological considerations |czasopismo = J Food Sci |wolumin = 72 |wydanie = 9 |strony = R138-51 |miesiąc = Nov |rok = 2007 |doi = 10.1111/j.1750-3841.2007.00535.x |pmid = 18034743}}</ref>. W badaniu na szczurach wykazano ochronny wpływ yerba mate przed otyłością indukowaną wysokotłuszczową dietą<ref>{{Cytuj pismo |nazwisko = Pang |imię = J. |nazwisko2 = Choi |imię2 = Y. |nazwisko3 = Park |imię3 = T. |tytuł = Ilex paraguariensis extract ameliorates obesity induced by high-fat diet: potential role of AMPK in the visceral adipose tissue |czasopismo = Arch Biochem Biophys |wolumin = 476 |wydanie = 2 |strony = 178–185 |rok = 2008 |doi = 10.1016/j.abb.2008.02.019 |pmid = 18314006}}</ref>.

W badaniach przeprowadzanych w krajach o znacznie większej niż przeciętna konsumpcji napoju yerba mate przygotowywanego w tradycyjny sposób picie yerba mate zostało statystycznie powiązane ze zwiększoną zapadalnością na [[rak jamy ustnej|raka jamy ustnej]], gardła, przełyku i pęcherza moczowego. Rozpoznano jednak również inne nałogi, takie jak palenie tytoniu i spożywanie alkoholu, które to nałogi są ściśle powiązane z kulturą tych regionów, jako czynniki mające znaczący wpływ na wyniki tych badań<ref>{{Cytuj pismo |nazwisko = Vassallo |imię = A. |nazwisko2 = Correa |imię2 = P. |nazwisko3 = De Stéfani |imię3 = E. |nazwisko4 = Cendán |imię4 = M. |nazwisko5 = Zavala |imię5 = D. |tytuł = Esophageal cancer in Uruguay: a case-control study |czasopismo = J Natl Cancer Inst |wolumin = 75 |wydanie = 6 |strony = 1005–1009 |rok = 1985 |pmid = 3865007}}</ref><ref name="five">{{Cytuj pismo |nazwisko = De Stefani |imię = E. |nazwisko2 = Correa |imię2 = P. |nazwisko3 = Fierro |imię3 = L. |nazwisko4 = Fontham |imię4 = E. |nazwisko5 = Chen |imię5 = V. |tytuł = Black tobacco, maté, and bladder cancer. A case-control study from Uruguay |czasopismo = Cancer |wolumin = 67 |wydanie = 2 |strony = 536–540 |rok = 1991 |pmid = 1985746}}</ref><ref>{{Cytuj pismo |nazwisko = Goldenberg |imię = D. |tytuł = Maté: a risk factor for oral and oropharyngeal cancer |czasopismo = Oral Oncol |wolumin = 38 |wydanie = 7 |strony = 646–649 |rok = 2002 |pmid = 12167417}}</ref><ref>{{Cytuj pismo |nazwisko = Sewram |imię = V. |nazwisko2 = De Stefani |imię2 = E. |nazwisko3 = Brennan |imię3 = P. |nazwisko4 = Boffetta |imię4 = P. |tytuł = Maté consumption and the risk of squamous cell esophageal cancer in Uruguay |czasopismo = Cancer Epidemiol Biomarkers Prev |wolumin = 12 |wydanie = 6 |strony = 508–513 |rok = 2003 |pmid = 12814995}}</ref>. Statystyczny związek spożycia yerba mate z podwyższonym ryzykiem raka płuc stwierdzono w badaniu na grupie urugwajskich mężczyzn, które wykazało zależność między wzrostem ryzyka zachorowania a dawką yerba mate z [[rak płuca|gruczolakorakiem płuc]]<ref>{{Cytuj pismo |nazwisko = De Stefani |imię = E. |nazwisko2 = Muñoz |imię2 = N. |nazwisko3 = Estève |imię3 = J. |nazwisko4 = Vasallo |imię4 = A. |nazwisko5 = Victora |imię5 = C.G. |tytuł = Mate drinking, alcohol, tobacco, diet, and esophageal cancer in Uruguay |czasopismo = Cancer Res |wolumin = 50 |wydanie = 2 |strony = 426–431 |rok = 1990 |pmid = 2295081}}</ref>. Wiele z badań z Ameryki Południowej wykazało związek między wzrostem ryzyka zachorowania na nowotwory a ilością wypijanego napoju, między innymi udowodniono, że spożywanie więcej niż litr yerba mate dziennie może zwiększyć ryzyko nowotworów głowy i szyi od 3 do 5 razy. Badania te wykazały również, że picie mocnej, bardzo gorącej [[herbata|herbaty]] zwiększa ryzyko wystąpienia nowotworu ust, jak i fakt, że spożywanie gorących napojów – [[kawa|kawy]], [[Herbata zielona|zielonej herbaty]] – również zwiększa to ryzyko od 2 do 4 razy. Należy zwrócić uwagę, że wiele z analizowanych populacji cechowało się jednoczesnym używaniem alkoholu i wyrobów tytoniowych, co komplikuje wpływ mate jako niezależnego czynnika ryzyka<ref>{{Cytuj pismo |nazwisko = Goldenberg |imię = D. |nazwisko2 = Golz |imię2 = A. |nazwisko3 = Joachims |imię3 = H.Z. |tytuł = The beverage maté: a risk factor for cancer of the head and neck |czasopismo = Head Neck |wolumin = 25 |wydanie = 7 |strony = 595–601 |rok = 2003 |doi = 10.1002/hed.10288 |pmid = 12808663}}</ref><ref name="ten">H{{Cytuj pismo |nazwisko = Goldenberg |imię = D. |nazwisko2 = Lee |imię2 = J. |nazwisko3 = Koch |imię3 = W.M. |nazwisko4 = Kim |imię4 = M.M. |nazwisko5 = Trink |imię5 = B. |tytuł = Habitual risk factors for head and neck cancer |czasopismo = Otolaryngol Head Neck Surg |wolumin = 131 |wydanie = 6 |strony = 986–993 |rok = 2004 |doi = 10.1016/j.otohns.2004.02.035 |pmid = 15577802}}</ref>. W badaniach z Argentyny i Paragwaju wykazano związek między zwiększoną zapadalnością na raka przełyku u osób używających alkoholu, tytoniu i gorącej lub bardzo gorącej (ale nie zimnej) mate<ref>{{Cytuj pismo |nazwisko = Castelletto |imię = R. |nazwisko2 = Castellsague |imię2 = X. |nazwisko3 = Muñoz |imię3 = N. |nazwisko4 = Iscovich |imię4 = J. |nazwisko5 = Chopita |imię5 = N. |tytuł = Alcohol, tobacco, diet, mate drinking, and esophageal cancer in Argentina |czasopismo = Cancer Epidemiol Biomarkers Prev |wolumin = 3 |wydanie = 7 |strony = 557–564 |rok = |pmid = 7827585}}</ref><ref>{{Cytuj pismo |nazwisko = Rolón |imię = P.A. |nazwisko2 = Castellsagué |imię2 = X. |nazwisko3 = Benz |imię3 = M. |nazwisko4 = Muñoz |imię4 = N. |tytuł = Hot and cold mate drinking and esophageal cancer in Paraguay |czasopismo = Cancer Epidemiol Biomarkers Prev |wolumin = 4 |wydanie = 6 |strony = 595–605 |rok = 1995 |pmid = 8547825}}</ref>. Fakt ten może zostać wytłumaczony wpływem temperatury napoju na ułatwione wchłanianie [[czynniki kancerogenne|czynników kancerogennych]] zawartych w [[dym tytoniowy|dymie tytoniowym]].

W badaniu wpływu wodnych roztworów yerba mate na komórki bakteryjne z 2000 r. wykazano efekt mutagenny i genotoksyczny określonych stężeń yerba mate wobec komórek bakteryjnych, a także wobec ludzkich [[Limfocyty|limfocytów]]. Autorzy badania w konkluzji podkreślają, że duża ilość wypijanej yerba mate może być dodatkowym czynnikiem ryzyka jeżeli chodzi o [[Nowotwór złośliwy krtani|nowotwory gardła]] środkowego i przełyku<ref>{{Cytuj pismo |nazwisko = Fonseca |imię = C.A. |nazwisko2 = Otto |imię2 = S.S. |nazwisko3 = Paumgartten |imię3 = F.J. |nazwisko4 = Leitão |imię4 = A.C. |tytuł = Nontoxic, mutagenic, and clastogenic activities of Mate-Chimarrão (Ilex paraguariensis) |czasopismo = J Environ Pathol Toxicol Oncol |wolumin = 19 |wydanie = 4 |strony = 333–346 |rok = 2000 |pmid = 11213015}}</ref>.

W związku z nowotworem pęcherza, badania naukowe<ref name="five" /> przeprowadzone w Urugwaju wykazały występowanie związku mate z nowotworem pęcherza u osób palących i w pewnym stopniu także u osób niepalących, lecz mniej wyraźnego. W tych samych badaniach wykazano również, że osoby spożywające czarną herbatę i kawę miały zwiększone ryzyko nowotworu pęcherza. Badania epidemiologiczne przeprowadzone w Argentynie wykazały zwiększone ryzyko nowotworu pęcherza u pijących mate i palących, lecz nie u niepalących<ref>{{Cytuj pismo |nazwisko = Bates |imię = M.N. |nazwisko2 = Hopenhayn |imię2 = C. |nazwisko3 = Rey |imię3 = O.A. |nazwisko4 = Moore |imię4 = L.E. |tytuł = Bladder cancer and mate consumption in Argentina: a case-control study |czasopismo = Cancer Lett |wolumin = 246 |wydanie = 1–2 |strony = 268–273 |rok = 2007 |doi = 10.1016/j.canlet.2006.03.005 |pmid = 16616809}}</ref>. Czy to zwiększone ryzyko jest spowodowane wyłącznie działaniem mate, tylko paleniem, czy kombinacją tych dwóch czynników, czy też zgoła innego czynnika, pozostaje niejasne. Powinno się także zwrócić uwagę, że badania wpływu mate na zwiększone ryzyko wystąpienia nowotworów uwzględniają osoby, które spożywają czarny tytoń i wino. De Stefani stwierdził<ref>{{Cytuj pismo |nazwisko = De Stefani |imię = E. |nazwisko2 = Correa |imię2 = P. |nazwisko3 = Oreggia |imię3 = F. |nazwisko4 = Deneo-Pellegrini |imię4 = H. |nazwisko5 = Fernandez |imię5 = G. |tytuł = Black tobacco, wine and mate in oropharyngeal cancer. A case-control study from Uruguay |czasopismo = Rev Epidemiol Sante Publique |wolumin = 36 |wydanie = 6 |strony = 389–394 |rok = 1988 |pmid = 3231843}}</ref> (1988), że istnieje związek między zwiększonym ryzykiem nowotworów ust a osobami spożywającymi jednocześnie wino, mate i palącymi. Większe ryzyko zaobserwowano także u osób palących tytoń czarny niż u palących tytoń jasny. Znów nie jest jasne, który z tych czynników ma większy wpływ na zwiększenie ryzyka nowotworu. Z powodu tych dezorientujących czynników, mate nie musi być rakotwórcza sama w sobie, lecz z powodu wysokiej temperatury przy spożyciu może być przyczyną zwiększonego wchłaniania kancerogenów z dymu papierosowego oraz innych zanieczyszczeń ze środowiska będących kancerogenami lub promotorami raka<ref name="ten" />.

W jednym z badań, którego wyniki opublikowano w 2008 r., wykazano, że w napoju yerba mate przyrządzanym w tradycyjny, południowoamerykański sposób i pitym w ilościach, które zwykle spożywa się w Ameryce Południowej, występuje dawka silnie rakotwórczych [[Wielopierścieniowe węglowodory aromatyczne|policyklicznych węglowodorów aromatycznych]] (PWA) porównywalna z dawką dostarczaną organizmowi przez osobę palącą paczkę papierosów dziennie<ref>{{Cytuj pismo |nazwisko = Kamangar |imię = F. |nazwisko2 = Schantz |imię2 = M.M. |nazwisko3 = Abnet |imię3 = C.C. |nazwisko4 = Fagundes |imię4 = R.B. |nazwisko5 = Dawsey |imię5 = S.M. |tytuł = High levels of carcinogenic polycyclic aromatic hydrocarbons in mate drinks |czasopismo = Cancer Epidemiol Biomarkers Prev |wolumin = 17 |wydanie = 5 |strony = 1262–1268 |rok = 2008 |doi = 10.1158/1055-9965.EPI-08-0025 |pmid = 18483349}}</ref><ref name="fifteen">{{Cytuj pismo |nazwisko = Fagundes |imię = R.B. |nazwisko2 = Abnet |imię2 = C.C. |nazwisko3 = Strickland |imię3 = P.T. |nazwisko4 = Kamangar |imię4 = F. |nazwisko5 = Roth |imię5 = M.J. |tytuł = Higher urine 1-hydroxy pyrene glucuronide (1-OHPG) is associated with tobacco smoke exposure and drinking maté in healthy subjects from Rio Grande do Sul, Brazil. |url = http://www.biomedcentral.com/content/pdf/1471-2407-6-139.pdf|czasopismo = BMC Cancer |wolumin = 6 |wydanie = |strony = 139 |rok = 2006 |doi = 10.1186/1471-2407-6-139 |pmid = 16729889}}</ref>. Tradycyjny sposób przyrządzania napoju wiąże się z zalewaniem wodą tej samej porcji liści kilkanaście razy i wypijaniem wszystkich otrzymanych porcji napoju. Nie wykazano, by okazjonalne wypicie filiżanki yerba mate przygotowanej z jednorazowo użytej porcji liści narażało konsumenta na większą ilość policyklicznych węglowodorów aromatycznych niż ilości znajdowane w produktach stosowanych w zwyczajnej diecie.

Badania wykazały powiązanie pomiędzy ilością spożytej yerba mate a zawartością policyklicznych węglowodorów aromatycznych w ludzkim ciele<ref name="fifteen" />. Wiadomo jest, że PWA, w szczególności [[benzopireny]], mają właściwości rakotwórcze; co najmniej 15 związków PWA zostało znalezionych w różnych odmianach yerba mate. Związki te zostały wyizolowane i zidentyfikowane za pomocą ekstrakcji sorpcyjnym mieszadełkiem magnetycznym (''stir bar sorptive extraction'' – SBSE) oraz [[Wysokosprawna chromatografia cieczowa|HPLC]] z detekcją fluorescencyjną (HPLC-FLD)<ref name="Zuin">{{cytuj pismo |autor = Zuin VG, Montero L, Bauer C, Popp P |tytuł = Stir bar sorptive extraction and high-performance liquid chromatography–fluorescence detection for the determination of polycyclic aromatic hydrocarbons in Mate teas |czasopismo = J Chromatogr A |wydanie = 1–2 |wolumin = 1091 |strony = 2–10 |data = 2005 |doi = 10.1016/j.chroma.2005.07.057}}</ref>. Całkowita ilość PWA znalezionych w różnych próbkach brazylijskiej yerba mate wahała się między 600-2300 ng/l, przy czym najwięcej było [[naftalen]]u, [[acenaften]]u i [[fenantren]]u. Tabela 1 pokazuje związki PWA zidentyfikowane w yerba mate i ich średnią zawartość w próbkach yerba mate. Dla porównania, w badaniach przeprowadzonych na wielu odmianach kaw wykazano, że sumaryczna zawartość 19 PWA w kawie waha się pomiędzy 5,35 a 18,19 μg/kg, co daje średnio o jeden rząd wielkości więcej niż w yerba mate<ref name="Ciecierska">{{cytuj pismo |autor = Marta Ciecierska, Mieczysław Obiedziński |tytuł = Oznaczenie zawartości wielopierścieniowych węglowodorów aromatycznych metodą GC-MS w kawach naturalnych palonych |url = http://www.ptfarm.pl/pub/File/bromatologia_2009/bromatologia_3_2009/BR3%20s.%200548-0552.pdf|czasopismo = Bromat. Chem. Toksykol. |wydanie = 3 |wolumin = XLII |strony = 548–552 |data = 2009}}</ref>.
{| class="wikitable"
|+ Tabela 1 – Średnia zawartość policyklicznych węglowodorów aromatycznych w próbkach brazylijskiej mate.

! Związek
! ng/l
|-
| [[Acenaften]]
| 426,3
|-
| [[Fenantren]]
| 347,5
|-
| [[Naftalen]]
| 96,5
|-
| {{link-interwiki|Fluoranten|Q=Q423462}}
| 61,4
|-
| [[Piren]]
| 59,1
|-
| [[Antracen]]
| 50,9
|-
| [[Fluoren]]
| 29,7
|-
| [[Benzopireny|Benzo(a)piren]]
| 12,2
|-
| {{link-interwiki|Benzofluoranten|tekst=Benzo(b)fluoranten|Q=Q2380192}}
| 11,4
|-
| [[Chryzen]]
| 10,5
|-
| {{link-interwiki|Benzoantracen|tekst=Benzo(a)antracen|Q=Q2442512}}
| 9,7
|-
| {{link-interwiki|Indenopiren|tekst=Indeno(1,2,3)piren|Q=Q1838431}}
| 9,5
|-
| {{link-interwiki|Benzoperylen|tekst=Benzo(g,h,i)perylen|Q=Q2275328}}
| 7,7
|-
| {{link-interwiki|Dibenzantracen|tekst=Dibenz(a,h)antracen|Q=Q4140494}}
| 5,0
|-
| {{link-interwiki|Benzofluoranten|tekst=Benzo(k)fluoranten|Q=Q550039}}
| 3,6
|}
Narażenie na PWA poprzez dym tytoniowy oraz inne źródła może zwiększyć ryzyko [[Rak kolczystokomórkowy skóry|raka kolczystokomórkowego przełyku]] (''esophageal squamous cell carcinoma'', ESCC). Fagundes przebadał 200 zdrowych konsumentów yerba mate, 100 mężczyzn i 100 kobiet, z czego połowę palących, drugą połowę niepalących, by określić zawartość [[Glukuronidy|glukuronidu]] {{link-interwiki|1-Hydroksypiren|tekst=1-hydroksypirenu|Q=Q21099650}} (1-OHPG), [[metabolit]]u PWA, którego obecność w moczu jest świadectwem ekspozycji na PWA. Badania te wykazały bezpośrednią, dodatnią korelację pomiędzy ilością spożywanej yerba mate a zawartością PWA w moczu<ref name="fifteen" />.

{| class="wikitable"
|+ Tabela 2 – Zawartość 1-OHPG w ludzkim moczu

! Spożycie Mate (ml/dzień)
! 1-OHPG (pmol/ml)
|-
| <100
| 1,01
|-
|>100
| 1,97
|-
| >500
| 3,24
|-
| >1000
| 4,06
|}
Jednakże poza zwiększonym spożyciem wyłącznie yerba mate, wyższe stężenie 1-OHPG może być również powiązane z kombinacją palenia tytoniu i picia yerba mate. Przy tej kombinacji stężenie 1-OHPG jest znacząco większe<ref name="fifteen" />. W analizie diety populacji miasta [[Campinas]] w Brazylii i ich spożycia kawy i yerba mate, PWA wykryto we wszystkich przebadanych produktach, a ich poziom wahał się od 10,12 μg/kg dla kawy oraz 0,70 μg/kg dla yerba mate<ref name="rojo">{{cytuj pismo |autor = Rojo de Camargo, CM, Toledo MCF |tytuł = Coffee and Mate tea as a dietary source of polycyclic aromatic hydrocarbon (PAHs) in Campinas |url = http://www.scielo.br/pdf/cta/v22n1/a09v22n1.pdf |czasopismo = Cięnc. Tecnol. Aliment. |wydanie = 1 |wolumin = 22 |strony = 49–53 |język = pt |data = 2002 |doi = 10.1590/S0101-20612002000100009}}</ref>. Średnie dzienne spożycie yerba mate na jedną osobę w Brazylii wynosi ok. 70 g, co odpowiada spożyciu ok. 0,05 μg PWA<ref name="rojo" />.

Pomimo że nie dowiedziono powiązania spożywania ekstraktu yerba mate i powstawania nowotworów u szczurów<ref name="Pereira">{{cytuj pismo |autor = Jotz GP, Menezes HS, Zettler CG, Alves RJV, Chacur R, Buzzatti C, et al |tytuł = Mate (Ilex Paraguariensis) as an Etiological Agent of Neoplasia in the Aerodigestive Tract. An Experimental Study |url = http://www.arquivosdeorl.org.br/conteudo/acervo_eng.asp?id=394|czasopismo = Arq. Int. Otorrinolaringol. |wydanie = 4 |wolumin = 10 |strony = 306–311 |język = en |data = 2006}}</ref>, przyczyną zachorowań może być skażenie PWA (policyklicznymi węglowodorami aromatycznymi) yerba mate podczas jej obróbki, gdyż jest ona zazwyczaj suszona nad dymem z ogniska.

W badaniu z 2008 r. wykazano, że ekstrakt yerba mate przyspiesza [[angiogeneza|angiogenezę]]<ref>{{Cytuj pismo |nazwisko = Strassmann |imię = B.B. |nazwisko2 = Vieira |imię2 = A.R. |nazwisko3 = Pedrotti |imię3 = E.L. |nazwisko4 = Morais |imię4 = H.N. |nazwisko5 = Dias |imię5 = P.F. |tytuł = Quantitation of methylxanthinic alkaloids and phenolic compounds in mate (Ilex paraguariensis) and their effects on blood vessel formation in chick embryos |czasopismo = J Agric Food Chem |wolumin = 56 |wydanie = 18 |strony = 8348–8353 |rok = 2008 |doi = 10.1021/jf801041f |pmid = 18729465}}</ref>. Zwiększona angiogeneza może sprzyjać rozwojowi nowotworów w organizmie<ref>{{Cytuj pismo |nazwisko = Kobayashi |imię = H. |nazwisko2 = Lin |imię2 = P.C. |tytuł = Angiogenesis links chronic inflammation with cancer |czasopismo = Methods Mol Biol |wolumin = 511 |wydanie = |strony = 185–191 |rok = 2009 |doi = 10.1007/978-1-59745-447-6_8 |pmid = 19347298}}</ref>, lecz także ma wpływ na gojenie się ran, regenerację endometrium u kobiet oraz reguluje [[metabolizm]] jonów.

== Wpływ na otyłość i kontrolę wagi ==
[[Otyłość]] staje się coraz większym problemem w wielu krajach, przez co przeprowadza się obecnie badania mające na celu powstrzymanie tej epidemii. W kwestii chudnięcia i kontroli wagi wykazano potencjalny efekt Mate, co poparły bieżące badania. Otyli mężczyźni i kobiety spożywający yerba mate wykazali obniżony [[współczynnik oddechowy]] (''respiratory quotient'', RQ), wskazując na zwiększenie poziomu utleniania tłuszczów<ref>{{Cytuj pismo |nazwisko = Martinet |imię = A. |nazwisko2 = Hostettmann |imię2 = K. |nazwisko3 = Schutz |imię3 = Y. |tytuł = Thermogenic effects of commercially available plant preparations aimed at treating human obesity |czasopismo = Phytomedicine |wolumin = 6 |wydanie = 4 |strony = 231–238 |rok = 1999 |pmid = 10589441}}</ref>. Ziołowy napar z yerba mate, [[Paulinia guarana|guarany]] i damiany wykazał drastyczne spowolnienie opróżniania żołądka, jak i zmniejszenie czasu potrzebnego do osiągnięcia poczucia sytości. Po 45 dniach następowało znaczące obniżenie wagi u pacjentów z [[nadwaga|nadwagą]]<ref>{{Cytuj pismo |nazwisko = Andersen |imię = T. |nazwisko2 = Fogh |imię2 = J. |tytuł = Weight loss and delayed gastric emptying following a South American herbal preparation in overweight patients |czasopismo = J Hum Nutr Diet |wolumin = 14 |wydanie = 3 |strony = 243–250 |rok = 2001 |pmid = 11424516}}</ref>. Yerba mate wykazała swój potencjał przy odchudzaniu i rozważa się jej użycie jako suplementu diety. Dodawanie składników takich, jak yerba mate, guarana i damiana do suplementów okazało się skuteczne w zmniejszaniu wagi<ref>{{Cytuj pismo |nazwisko = Pittler |imię = M.H. |nazwisko2 = Ernst |imię2 = E. |tytuł = Dietary supplements for body-weight reduction: a systematic review |czasopismo = Am J Clin Nutr |wolumin = 79 |wydanie = 4 |strony = 529–536 |rok = 2004 |pmid = 15051593}}</ref>.
W losowej, podwójnie ślepej próbie klinicznej z kontrolą placebo, yerba mate była podana w formie suplementu, który zawierał również zieloną herbatę, szparagi, czarną herbatę, guaranę i wyciąg z fasolki. Wyniki tych badań wykazały zmniejszenie [[Tkanka tłuszczowa|tkanki tłuszczowej]] i zmianę w indeksie składu ciała<ref>{{Cytuj pismo |nazwisko = Opala |imię = T. |nazwisko2 = Rzymski |imię2 = P. |nazwisko3 = Pischel |imię3 = I. |nazwisko4 = Wilczak |imię4 = M. |nazwisko5 = Wozniak |imię5 = J. |tytuł = Efficacy of 12 weeks supplementation of a botanical extract-based weight loss formula on body weight, body composition and blood chemistry in healthy, overweight subjects--a randomised double-blind placebo-controlled clinical trial |czasopismo = Eur J Med Res |wolumin = 11 |wydanie = 8 |strony = 343–350 |miesiąc = Aug |rok = 2006 |pmid = 17052970}}</ref>. Stwierdzono, że wpływ na utratę wagi Mate zawdzięcza zawartości kofeiny, przyczyniającej się do aktywności lipolitycznej, bądź zawartości saponin, wpływających na metabolizm cholesterolu i opóźnienie wchłaniania tłuszczów spożywczych<ref>{{Cytuj pismo |nazwisko = Dickel |imię = M.L. |nazwisko2 = Rates |imię2 = S.M. |nazwisko3 = Ritter |imię3 = M.R. |tytuł = Plants popularly used for loosing weight purposes in Porto Alegre, South Brazil |czasopismo = J Ethnopharmacol |wolumin = 109 |wydanie = 1 |strony = 60–71 |rok = 2007 |doi = 10.1016/j.jep.2006.07.003 |pmid = 16963210}}</ref>. Yerba mate może również wpływać na inne aspekty metabolizmu lipidów. Potrafi wstrzymać miażdżycę tętnic u królików karmionych dietą wysokotłuszczową i wodnym wyciągiem z yerba mate<ref>{{Cytuj pismo |nazwisko = Mosimann |imię = A.L. |nazwisko2 = Wilhelm-Filho |imię2 = D. |nazwisko3 = da Silva |imię3 = E.L. |tytuł = Aqueous extract of Ilex paraguariensis attenuates the progression of atherosclerosis in cholesterol-fed rabbits |czasopismo = Biofactors |wolumin = 26 |wydanie = 1 |strony = 59–70 |rok = 2006 |pmid = 16614483}}</ref>. Podawanie wyciągu z yerba mate szczurom karmionym dietą wysokocholesterolową skutkowało obniżeniem zawartości cholesterolu i triglicerydów<ref>{{Cytuj pismo |nazwisko = Paganini Stein |imię = F.L. |nazwisko2 = Schmidt |imię2 = B. |nazwisko3 = Furlong |imię3 = E.B. |nazwisko4 = Souza-Soares |imię4 = L.A. |nazwisko5 = Soares |imię5 = M.C. |tytuł = Vascular responses to extractable fractions of Ilex paraguariensis in rats fed standard and high-cholesterol diets |czasopismo = Biol Res Nurs |wolumin = 7 |wydanie = 2 |strony = 146–156 |rok = 2005 |doi = 10.1177/1099800405280521 |pmid = 16267376}}</ref>. Mate okazała się mieć także potencjał jako pomoc w trawieniu ze względu na efekt cholesterolowy, zwiększając przepływ żółci<ref>{{Cytuj pismo |nazwisko = Gorzalczany |imię = S. |nazwisko2 = Filip |imię2 = R. |nazwisko3 = Alonso |imię3 = M.R. |nazwisko4 = Miño |imię4 = J. |nazwisko5 = Ferraro |imię5 = G.E. |tytuł = Choleretic effect and intestinal propulsion of ‘mate’ (Ilex paraguariensis) and its substitutes or adulterants |czasopismo = J Ethnopharmacol |wolumin = 75 |wydanie = 2–3 |strony = 291–294 |rok = 2001 |pmid = 11297866}}</ref>. Jedno z badań wykazało również, że Mate potrafi rozluźnić naczynia łożysk tętniczych u szczurów. Tym samym może ona obniżyć ryzyko chorób serca, podobnie jak czerwone wino<ref>{{Cytuj pismo |nazwisko = Muccillo Baisch |imię = A.L. |nazwisko2 = Johnston |imię2 = K.B. |nazwisko3 = Paganini Stein |imię3 = F.L. |tytuł = Endothelium-dependent vasorelaxing activity of aqueous extracts of Ilex paraguariensis on mesenteric arterial bed of rats |czasopismo = J Ethnopharmacol |wolumin = 60 |wydanie = 2 |strony = 133–139 |rok = 1998 |pmid = 9582003}}</ref>.

== Marki Yerba mate ==
Na rynku dostępnych jest wiele marek yerba mate, są to m.in.:
* Amanda – marka pochodząca z prowincji [[Misiones]] w [[Argentyna|Argentynie]]. Firma założona przez polskich imigrantów [[Jan Szychowski|Szychowskich]]. Średniej mocy yerba, przeznaczona do codziennej konsumpcji.
* Aguantadora<ref>{{Cytuj |tytuł = Yerba Mate Aguantadora |data dostępu = 2018-11-03 |opublikowany = www.aguantadora.com.ar |url = http://www.aguantadora.com.ar/ |język = es}}</ref> – argentyńska yerba.
* [[Barão de Cotegipe (br.erva-mate = yerba mate)|Barão de Cotegipe]]
* [[Cachamate (yerba mate)|Cachamate]]
* [[Campesino (yerba mate)|Campesino]]
* [[Canarias (yerba mate)|Canarias]]
* [[CBSe (yerba mate)|CBSe]]
* [[Colon (yerba mate)|Colon]]
* [[Cruz de Malta (yerba mate)|Cruz de Malta]] – (CdM) – to naturalna, argentyńska yerba mate marki Cruz de Malta z gałązkami. Produkowana od 1874 r. według tej samej receptury. Rodzaj Despalada nie zawiera gałązek, lecz same listki, przez co ma mocniejsze działanie pobudzające. W smaku jest dość łagodna. Uważana jest za najmocniejszą w działaniu.
* FD
* Indega
* Kraus
* Kurupi – paragwajska marka produkująca yerba mate zawierającą liście oraz drobne łodygi ostrokrzewu paragwajskiego.
* [[La Hoja (yerba mate)|La Hoja]]
* [[La Merced (yerba mate)|La Merced]]
* [[La Rubia Especial (yerba mate)|La Rubia Especial]]
* [[La Tranquera (yerba mate)|La Tranquera]]
* Laranjeiras
* [[Mate green]] – brazylijska, zielona, nieprzetworzona yerba mate. Składa się w 95% z zielonych listków górnej partii krzewów ilex paraguariensis i 5% drobnych łodyżek i jest suszona wyłącznie suchym powietrzem bez użycia dymu. Jest prawie pozbawiona pyłu. W smaku jest o wiele bardziej łagodna w porównaniu z klasycznymi gatunkami argentyńskimi i paragwajskimi.
* Meta Mate
* [[Nobleza Gaucha (yerba mate)|Nobleza Gaucha]]
* [[Pajarito (yerba mate)|Pajarito]]
* [[Pipore (yerba mate)|Pipore]]
* Playadito
* Rei Verde
* Romance – argentyńska yerba mate z plantacji Gerula. Charakteryzuje się łagodnym smakiem, dobra dla osób nie przyzwyczajonych do ostrych smaków. Certyfikowana przez argentyńskie zrzeszenie plantatorów IRAM. Posiada wysoką zawartość [[Witamina B6|witaminy B6]], [[Witamina B1|B1]] oraz [[żelazo|żelaza]].
* [[Rosamonte (yerba mate)|Rosamonte]]
* Ruvicha
* Sara
* [[Selecta (yerba mate)|Selecta]]
* Tucangua
* [[Taragui (yerba mate)|Taragui]]
* [[Unión (yerba mate)|Unión]]
* Yacuy<ref><nowiki>https://www.yacuy.com.br/</nowiki>.</ref>

Produkowana jest również ''[[mate cocido]]'', czyli yerba w torebeczkach (podobnie jak herbata ekspresowa) bądź tzw. instant-rozpuszczalna.

== Przypisy ==
{{Wikisłownik|yerba mate}}
{{clear}}
{{Przypisy}}

{{Kontrola autorytatywna}}

[[Kategoria:Yerba mate| ]]
[[Kategoria:Kuchnia południowoamerykańska]]


text:
# Wezwanie (polskie postępowanie administracyjne)
Wezwanie – zgodnie z kodeksem postępowania administracyjnego uprawnienie organu administracji publicznej polegające na możliwości zażądania stawiennictwa się określonych osób w wyznaczonym miejscu i czasie. Wezwanie jest ważnym elementem, od którego może zależeć przebieg całego postępowania.

## Ogólne zasady
Organowi administracji publicznej przysługuje możliwość wezwania osoby, do udziału w podejmowanych przez niego czynnościach. Jednostka jest zobligowana do złożenia wyjaśnień i zeznań w różnych formach – osobiście, na piśmie. Danej osobie przysługuje prawo powołania w tym celu pełnomocnika. Wezwanym nie jest tylko strona biorąca udział w postępowaniu. Żądanie stawiennictwa może być skierowane zarówno do osoby fizycznej, osoby prawnej lub jednostki organizacyjnej, nieposiadającej osobowości prawnej. Kodeks postępowania administracyjnego uzasadnia wezwanie podmiotu jako konieczną przesłankę rozstrzygnięcia danej sprawy albo podjęcia czynności urzędowych. Zawiera uregulowania dotyczące problemów wynikających z zastosowania tej instytucji. Organ jest zobowiązany, do dołożenia starań aby zadośćuczynienie wezwaniu nie było uciążliwe. Wyróżnione zostały szczególne przypadki, w których osoba nie może stawić się w wyznaczone miejsce (zwłaszcza problemy zdrowotne – z powodu choroby, kalectwa albo innej przeszkody). Organ w tej sytuacji może dokonać wymienionych wyżej czynności w miejscu pobytu danej osoby, jeżeli pozwalają na to okoliczności. Podmiot musi stawić się osobiście, w obszarze gminy lub miasta, w którym aktualnie zamieszkuje albo przebywa, a także na terenie sąsiedniej gminy lub miasta. Jeżeli zachodzą inne przypadki, organ ma możliwość zwrócenia się do właściwego miejscowo odpowiednika, o przeprowadzenie czynności, zaznaczając równocześnie co ma być przedmiotem jego działalności.
Występują sytuacje, w których ze względu na charakter prawny sprawy lub czynności, wymagane jest dokonanie wyjaśnień, złożenie zeznań albo przeprowadzenie czynności, tylko przed organem prowadzącym postępowanie.

## Elementy wezwania
Wezwanie powinno przyjmować formę pisemną. Dostarczane jest poprzez przesłanie pisma do osób, których stawiennictwo jest niezbędne w celu rozstrzygnięcia postępowania administracyjnego.
Obligatoryjne elementy wezwania:
1. nazwę i adres organu wzywającego,
2. imię i nazwisko wzywanego,
3. w jakiej sprawie oraz w jakim charakterze i w jakim celu zostaje wezwany,
4. czy wezwany powinien się stawić osobiście lub przez pełnomocnika, czy też może złożyć wyjaśnienie lub zeznanie na piśmie lub w formie dokumentu elektronicznego,
5. termin, do którego żądanie powinno być spełnione, albo dzień, godzinę i miejsce stawienia się wezwanego lub jego pełnomocnika,
6. skutki prawne niezastosowania się do wezwania.

Pismo powinno zawierać podpis pracownika organu wzywającego, a jeżeli jest dokonane na piśmie utrwalonym w postaci elektronicznej, powinno być opatrzone kwalifikowanym podpisem elektronicznym. Jeżeli w wezwaniu nie zostało zastrzeżone osobiste stawiennictwo, domniemywa się, że zachodzi możliwość złożenia wyjaśnień przez pełnomocnika. Ustawa wyróżnia także szczególną formę wezwania – którą stosuje się wyłącznie w sprawach nie cierpiących zwłoki. W takich sytuacjach organ administracji publicznej może wezwać osobę w specjalny sposób – telegraficznie lub telefonicznie, a także przy użyciu innych środków łączności, zachowując jednak wszystkie obligatoryjne elementy wezwania. Taka forma powiadomienia wywołuje skutki prawne wyłącznie w sytuacji, kiedy nie ma wątpliwości, że informacje zostały przekazane adresatowi we właściwej treści i w odpowiednim terminie.

## Skutki niestawienia się na wezwanie
Jeżeli wezwanie jest sporządzone w odpowiedni sposób – wywołuje skutki prawne. Kodeks postępowania administracyjnego przewiduje sytuację, w której obowiązany, mimo prawidłowego wezwania oraz bez uzasadnionej przyczyny, nie stawia się albo odmawia dokonania koniecznych czynności. Wezwanie zawiera pouczenie o skutkach braku stawienia się w wyznaczonym miejscu oraz czasie. W takiej sytuacji wezwany może zostać ukarany grzywną do 50 zł, a gdy ponownie nie stosuje się do wezwania – grzywną 200 zł. Danej osobie na postanowienie o ukaraniu grzywną przysługuje zażalenie. Ukarany może złożyć w ciągu 7 dni, od dnia otrzymania zawiadomienia o nałożeniu grzywny, wniosek z wyjaśnieniem. Organ może uznać nieobecność jak i odmowę dokonania czynności za usprawiedliwioną i znieść nałożoną karę grzywny. Jednakże gdy organ postanowi inaczej, osobie przysługuje możliwość złożenia zażalenia. Wobec osoby, która nie chce współpracować z organem administracji publicznej, a na którą nałożono już karę grzywny, zachodzi możliwość zastosowania środków przymusu, które są przewidziane w przepisach szczególnych.

## Zwrot kosztów podróży i innych należności
Kodeks postępowania administracyjnego normując ten aspekt stanowi, że osobie stawiającej się na wysłane przez organ administracyjny wezwanie, zwraca się koszty podróży i inne należności. Dotyczy to zarówno kosztów osobistego stawiennictwa w sytuacji gdy:
- postępowanie wszczęto z urzędu,
- gdy strona została błędnie wezwana do stawiennictwa, bez własnej winy[11].

Kodeks postępowania administracyjnego nie reguluje wprost sposobu ustalenia kosztów i należności za osobiste stawiennictwo się na wezwanie. Normy odsyłają do przepisów ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych. Żądanie przyznania należności zgłosza się organowi administracji publicznej, przed którym toczy się postępowanie. W przeciwnym razie traci się to roszczenie.

wikiname: plwiki

in_language: pl

wikitext:
'''Wezwanie'''<ref>Rozdział 9. Wezwanie. [https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU19600300168 Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego]., Art. 50 – 56 KPA, prawo.sejm.gov.pl.</ref> – zgodnie z [[Kodeks postępowania administracyjnego|kodeksem postępowania administracyjnego]] uprawnienie [[organ administracji publicznej|organu administracji publicznej]] polegające na możliwości zażądania stawiennictwa się określonych osób w wyznaczonym miejscu i czasie. Wezwanie jest ważnym elementem, od którego może zależeć przebieg całego [[Postępowanie administracyjne|postępowania]]<ref>Rozdział 9. Wezwanie [https://www.arslege.pl/wzywanie-osob-przez-organ/k3/a682/ Art. 50 KPA, Wezwanie – w postępowaniu administracyjnym – Kodeks postępowania administracyjnego].</ref>.

== Ogólne zasady ==
Organowi administracji publicznej przysługuje możliwość wezwania osoby, do udziału w podejmowanych przez niego czynnościach. Jednostka jest zobligowana do złożenia wyjaśnień i zeznań w różnych formach – osobiście, na piśmie. Danej osobie przysługuje prawo powołania w tym celu [[Pełnomocnictwo|pełnomocnika]]. Wezwanym nie jest tylko strona biorąca udział w postępowaniu. Żądanie stawiennictwa może być skierowane zarówno do [[Osoba fizyczna|osoby fizycznej]], [[Osoba prawna|osoby prawnej]] lub [[Jednostka organizacyjna nieposiadająca osobowości prawnej|jednostki organizacyjnej, nieposiadającej osobowości prawnej]]. Kodeks postępowania administracyjnego uzasadnia wezwanie podmiotu jako konieczną przesłankę rozstrzygnięcia danej sprawy albo podjęcia czynności urzędowych. Zawiera uregulowania dotyczące problemów wynikających z zastosowania tej instytucji. Organ jest zobowiązany, do dołożenia starań aby zadośćuczynienie wezwaniu nie było uciążliwe. Wyróżnione zostały szczególne przypadki, w których osoba nie może stawić się w wyznaczone miejsce (zwłaszcza problemy zdrowotne – z powodu choroby, kalectwa albo innej przeszkody). Organ w tej sytuacji może dokonać wymienionych wyżej czynności w miejscu pobytu danej osoby, jeżeli pozwalają na to okoliczności<ref>Rozdział 9. Wezwanie [https://www.arslege.pl/wzywanie-osob-przez-organ/k3/a682/ Art. 50 KPA, Wezwanie osoby przez organ – Kodeks postępowania administracyjnego.]</ref>. Podmiot musi stawić się osobiście, w obszarze gminy lub miasta, w którym aktualnie zamieszkuje albo przebywa, a także na terenie sąsiedniej gminy lub miasta<ref>Rozdział 9. Wezwanie. [https://www.arslege.pl/obowiazek-osobistego-stawiennictwa-wezwanego/k3/a683/ Art. 51 KPA. Obowiązek osobistego stawiennictwa wezwanego – Kodeks postępowania administracyjnego.]</ref>. Jeżeli zachodzą inne przypadki, organ ma możliwość zwrócenia się do [[Właściwość (prawo)|właściwego miejscowo]] odpowiednika, o przeprowadzenie czynności, zaznaczając równocześnie co ma być przedmiotem jego działalności<ref>Rozdział 9. Wezwanie [https://www.arslege.pl/pomoc-prawna-organow/k3/a684/ Art. 52 KPA. Pomoc prawna organów – Kodeks postępowania administracyjnego.]</ref>.

Występują sytuacje, w których ze względu na charakter prawny sprawy lub czynności, wymagane jest dokonanie wyjaśnień, złożenie zeznań albo przeprowadzenie czynności, tylko przed organem prowadzącym postępowanie<ref>Rozdział 9. Wezwanie [https://www.arslege.pl/wylaczenie-stosowania-przepisow-o-osobistym-stawiennictwie-i-pomocy-prawnej/k3/a685/ Art. 53 KPA. Wyłączenie stosowania przepisów o osobistym stawiennictwie – Kodeks postępowania administracyjnego.]</ref>.

== Elementy wezwania ==
Wezwanie powinno przyjmować formę pisemną. Dostarczane jest poprzez przesłanie pisma do osób, których stawiennictwo jest niezbędne w celu rozstrzygnięcia postępowania administracyjnego<ref>Rozdział 2. [https://www.arslege.pl/zasada-pisemnosci-zalatwiania-spraw/k3/a644/ Art. 14 KPA. Zasada pisemności, załatwiania spraw – Kodeks postępowania administracyjnego.]</ref>.

Obligatoryjne elementy wezwania:
# nazwę i adres organu wzywającego,
# imię i nazwisko wzywanego,
# w jakiej sprawie oraz w jakim charakterze i w jakim celu zostaje wezwany,
# czy wezwany powinien się stawić osobiście lub przez pełnomocnika, czy też może złożyć wyjaśnienie lub zeznanie na piśmie lub w formie dokumentu elektronicznego,
# termin, do którego żądanie powinno być spełnione, albo dzień, godzinę i miejsce stawienia się wezwanego lub jego pełnomocnika,
# skutki prawne niezastosowania się do wezwania.

Pismo powinno zawierać podpis pracownika organu wzywającego, a jeżeli jest dokonane na piśmie utrwalonym w postaci elektronicznej, powinno być opatrzone [[Podpis kwalifikowany|kwalifikowanym podpisem elektronicznym]]<ref>Rozdział 9. Wezwanie. [https://prawo.money.pl/kodeks/postepowania-administracyjnego/dzial-i-przepisy-ogolne/rozdzial-9-wezwania/art-54 Art. 54. Elementy wezwania – Kodeks postępowania administracyjnego.]</ref>. Jeżeli w wezwaniu nie zostało zastrzeżone osobiste stawiennictwo, domniemywa się, że zachodzi możliwość złożenia wyjaśnień przez pełnomocnika. Ustawa wyróżnia także szczególną formę wezwania – którą stosuje się wyłącznie w sprawach nie cierpiących zwłoki. W takich sytuacjach organ administracji publicznej może wezwać osobę w specjalny sposób – telegraficznie lub telefonicznie, a także przy użyciu innych [[Środki łączności|środków łączności]], zachowując jednak wszystkie obligatoryjne elementy wezwania. Taka forma powiadomienia wywołuje skutki prawne wyłącznie w sytuacji, kiedy nie ma wątpliwości, że informacje zostały przekazane adresatowi we właściwej treści i w odpowiednim terminie<ref>Rozdział 9. Wezwanie. [https://www.arslege.pl/wezwania-w-sprawach-niecierpiacych-zwloki/k3/a687/ Art. 55. Wezwania w sprawach niecierpiących zwłoki – Kodeks postępowania administracyjnego.]</ref>.

== Skutki niestawienia się na wezwanie ==
Jeżeli wezwanie jest sporządzone w odpowiedni sposób – wywołuje skutki prawne. Kodeks postępowania administracyjnego przewiduje sytuację, w której obowiązany, mimo prawidłowego wezwania oraz bez uzasadnionej przyczyny, nie stawia się albo odmawia dokonania koniecznych czynności. Wezwanie zawiera pouczenie o skutkach braku stawienia się w wyznaczonym miejscu oraz czasie. W takiej sytuacji wezwany może zostać ukarany grzywną do 50 zł, a gdy ponownie nie stosuje się do wezwania – grzywną 200 zł. Danej osobie na postanowienie o ukaraniu grzywną przysługuje [[zażalenie]]. Ukarany może złożyć w ciągu 7 dni, od dnia otrzymania zawiadomienia o nałożeniu [[Grzywna (prawo)|grzywny]], wniosek z wyjaśnieniem. Organ może uznać nieobecność jak i odmowę dokonania czynności za usprawiedliwioną i znieść nałożoną karę grzywny. Jednakże gdy organ postanowi inaczej, osobie przysługuje możliwość złożenia zażalenia. Wobec osoby, która nie chce współpracować z organem administracji publicznej, a na którą nałożono już karę grzywny, zachodzi możliwość zastosowania środków przymusu, które są przewidziane w przepisach szczególnych<ref>Rozdział 4. Dowody. [https://www.arslege.pl/grzywna/k3/a721/ Art. 88 KPA. Grzywna – Kodeks postępowania administracyjnego.]</ref>.

== Zwrot kosztów podróży i innych należności ==
Kodeks postępowania administracyjnego normując ten aspekt stanowi, że osobie stawiającej się na wysłane przez organ administracyjny wezwanie, zwraca się koszty podróży i inne należności. Dotyczy to zarówno kosztów osobistego stawiennictwa w sytuacji gdy:
* postępowanie wszczęto z urzędu,
* gdy strona została błędnie wezwana do stawiennictwa, bez własnej winy<ref>Rozdział 9. Wezwanie. [https://www.arslege.pl/zwrot-kosztow-stawiennictwa/k3/a688/. Art. 56 KPA. Zwrot kosztów stawiennictwa – Kodeks postępowania administracyjnego.]</ref>.

Kodeks postępowania administracyjnego nie reguluje wprost sposobu ustalenia kosztów i należności za osobiste stawiennictwo się na wezwanie. Normy odsyłają do przepisów ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych<ref>{{Dziennik Ustaw|2024|959}}</ref>. Żądanie przyznania należności zgłosza się organowi administracji publicznej, przed którym toczy się postępowanie. W przeciwnym razie traci się to roszczenie.

== Przypisy ==
{{Przypisy}}

[[Kategoria:Postępowanie administracyjne]]


text:
# Pinta (1441)
Pinta – najszybszy z trzech statków podczas pierwszej wyprawy Krzysztofa Kolumba przez Ocean Atlantycki w 1492 roku. Pierwszym człowiekiem, który zobaczył Nowy Świat był marynarz z „Pinty” Rodrigo de Triana 12 października 1492.
„Pinta” była karawelą, ważącą w przybliżeniu 60 ton o długości 20 metrów i szerokości 7 metrów. Prawdopodobnie niosła dwa prostokątne żagle na rejach i jeden trójkątny żagiel łaciński, o łącznej powierzchni obliczanej na 186 m². Nazwa (hiszp. pintar = malować) związana była zapewne z jaskrawymi barwami, na jakie były pomalowane jej nadbudówki. Załoga składała się z 26 ludzi. Była mniejsza od flagowego statku wyprawy „Santa María”. Kapitanem „Pinty” był Martín Alonso Pinzón.
W drodze powrotnej Pinzón osiągnął na "Pincie" brzegi Europy w porcie Baiona 1 marca 1493 r., na trzy dni przed Kolumbem, który (po utracie „Santa Maríii”) na „Niñi” zawinął do Lizbony.
Od tego momentu ślady „Pinty” się urywają - nie wiadomo, jak potoczyły się jej dalsze losy.
Od 1992 roku replika karaweli, zbudowana na pięćsetną rocznicę odkrycia Ameryki, jest zacumowana dla odwiedzających nabrzeże portowe Baiony.

title: Pinta (1441)

wikitext:
[[Plik:LaPinta.jpg|mały|Reprodukcja Pinty w [[Palos de la Frontera]]]]
'''Pinta''' – najszybszy z trzech statków podczas pierwszej wyprawy [[Krzysztof Kolumb|Krzysztofa Kolumba]] przez [[Ocean Atlantycki]] w 1492 roku. Pierwszym człowiekiem, który zobaczył Nowy Świat był marynarz z „Pinty” [[Rodrigo de Triana]] 12 października 1492.

„Pinta” była [[karawela|karawelą]], ważącą w przybliżeniu 60 ton o długości 20 metrów i szerokości 7 metrów. Prawdopodobnie niosła dwa prostokątne [[Ożaglowanie rejowe|żagle na rejach]] i jeden trójkątny [[Ożaglowanie łacińskie|żagiel łaciński]], o łącznej powierzchni obliczanej na 186 m². Nazwa (hiszp. ''pintar'' = malować) związana była zapewne z jaskrawymi barwami, na jakie były pomalowane jej nadbudówki. Załoga składała się z 26 ludzi. Była mniejsza od flagowego statku wyprawy „Santa María”. Kapitanem „Pinty” był [[Martín Alonso Pinzón]].

W drodze powrotnej Pinzón osiągnął na "Pincie" brzegi Europy w porcie [[Baiona]] 1 marca 1493 r., na trzy dni przed Kolumbem, który (po utracie „[[Santa María (statek)|Santa Maríii]]”) na „[[Niña|Niñi]]” zawinął do [[Lizbona|Lizbony]].

Od tego momentu ślady „Pinty” się urywają - nie wiadomo, jak potoczyły się jej dalsze losy<ref>(ed): ''Losy karawel Kolumba'' [w:] "[[Poznaj Świat]]" R. IV, nr 4, kwiecień 1956, s. 41</ref>.

Od 1992 roku replika karaweli, zbudowana na pięćsetną rocznicę odkrycia Ameryki, jest zacumowana dla odwiedzających nabrzeże portowe Baiony.

== Przypisy ==
{{Przypisy}}

== Zobacz też ==
* „[[Santa María (statek)|Santa María]]”
* „[[Niña]]”

== Linki zewnętrzne ==
* [http://www.flmnh.ufl.edu/caribarch/columbus.htm Załoga statku Pinta] flmnh.ufl.edu

{{Kontrola autorytatywna}}

[[Kategoria:Karawele]]
[[Kategoria:Krzysztof Kolumb]]
[[Kategoria:Statki z XV wieku]]
[[Kategoria:Hiszpańskie jachty i żaglowce]]


text:
# Lefty Frizzell
Lefty Frizzell (ur. 31 marca 1928, zm. 19 lipca 1975) – amerykański piosenkarz country.

## Wyróżnienia
Posiada swoją gwiazdę na Hollywoodzkiej Alei Gwiazd.

title: Lefty Frizzell

wikitext:
{{Artysta muzyczny infobox
 |nazwa                 = Lefty Frizzell
 |nazwa oryginalna      =
 |zdjęcie               = Lefty Frizzell Columbia publicity - cropped.jpg
 |opis zdjęcia          = Lefty Frizzell (1951)
 |alt zdjęcia           =
 |imię i nazwisko       = '''William Orville Frizzell'''
 |pseudonim             =
 |data urodzenia        = [[31 marca]] [[1928]]
 |miejsce urodzenia     = [[Corsicana (Teksas)|Corsicana]], [[Teksas]], [[Stany Zjednoczone]]
 |data śmierci          = [[19 lipca]] [[1975]]
 |miejsce śmierci       =
 |instrument            =
 |typ głosu             =
 |gatunek               = [[country]]
 |zawód                 = [[piosenkarz]]
 |aktywność             =
 |wydawnictwo           =
 |powiązania            =
 |współpracownicy       =
 |wyróżniony instrument =
 |zespół                =
 |odznaczenia           =
 |faksymile             =
 |opis faksymile        =
 |commons               =
 |www                   =
}}
'''Lefty Frizzell''' (ur. 31 marca 1928, zm. 19 lipca 1975) – [[Stany Zjednoczone|amerykański]] [[piosenkarz]] [[muzyka country|country]].

== Wyróżnienia ==
Posiada swoją gwiazdę na [[Aleja Gwiazd w Los Angeles|Hollywoodzkiej Alei Gwiazd]].

== Bibliografia ==
* {{IMDb|osoba|0296134|Lefty Frizzell}}
* [https://projects.latimes.com/hollywood/star-walk/lefty-frizzell/ projects.latimes.com]

{{Kontrola autorytatywna}}

{{DEFAULTSORT:Frizzell, Lefty}}
[[Kategoria:Amerykańscy wokaliści country]]
[[Kategoria:Urodzeni w 1928]]
[[Kategoria:Zmarli w 1975]]

title: Lefty Frizzell

Imię i nazwisko: William Orville Frizzell

Data i miejsce urodzenia: 31 marca 1928 · Corsicana, Teksas, Stany Zjednoczone

Gatunki: country

Zawód: piosenkarz


text:
# Synton
Synton – jednostka strukturalna w cząsteczce, którą można wytworzyć lub ułożyć w wyniku znanych lub możliwych do wyobrażenia syntez. Pojęcie to jest stosowane w analizie retrosyntetycznej. Inna definicja głosi, że jest to fragment „docelowej” cząsteczki, zawierający część atomów, wiązań i informacji stereochemicznej potrzebnych do otrzymania docelowej cząsteczki.

title: Synton

wikitext:
'''Synton''' – jednostka strukturalna w [[cząsteczka|cząsteczce]], którą można wytworzyć lub ułożyć w wyniku znanych lub możliwych do wyobrażenia [[Synteza organiczna|syntez]]. Pojęcie to jest stosowane w analizie [[retrosynteza|retrosyntetycznej]]. Inna definicja głosi, że jest to fragment „docelowej” cząsteczki, zawierający część [[atom]]ów, [[wiązanie chemiczne|wiązań]] i informacji [[stereochemia|stereochemicznej]] potrzebnych do otrzymania docelowej cząsteczki.

{{Kontrola autorytatywna}}

[[Kategoria:Reakcje chemiczne]]


text:
# Sokol Wyszehrad (szachy)
Sokol Wyszehrad – czeski klub szachowy z siedzibą w Pradze, siedmiokrotny mistrz Czechosłowacji.

## Historia
Klub został założony w 1953 roku z inicjatywy Antonína Kubáta, później funkcjonował pod nazwą Slavoj. W 1960 roku klub zdobył po raz pierwszy mistrzostwo Czechosłowacji, w latach 60. dokonano tego jeszcze w latach 1961–1962, 1964 i 1966. Następnie klub zdobył wicemistrzostwo w sezonie 1967, trzecie miejsce rok później i w 1971 roku, ponownie wicemistrzostwo w sezonie 1971/1972, trzecią pozycję w 1973 roku i drugą dwa lata później, W sezonie 1977/1978 klub zdobył szósty tytuł mistrzowski, a rok później – wicemistrzowski. W 1980 roku Slavoj zajął trzecie miejsce w lidze. W sezonie 1989/1990 klub zdobył ostatni tytuł mistrza Czechosłowacji.
Po rozpadzie Czechosłowacji klub przystąpił w 1992 roku do inauguracyjnego sezonu Extraligi pod nazwą ŠK Vyšehrad. Uzyskano wówczas szóste miejsce w lidze. Rok później nastąpiła zmiana nazwy na ŠK Sokol. W 1995 roku zespół uzyskał piąte miejsce w Extralidze. W sezonie 1997/1998 Sokol zajął czwartą pozycję w lidze. W 2002 roku klub zdobył wicemistrzostwo Czech, ulegając jedynie Hagemannowi Opawa. W składzie drużyny znajdowali się wówczas m.in. Eduard Meduna, Leonid Wołoszyn, Jurij Zezulkin, Lubomyr Mychałec i Ladislav Salai. W sezonie 2002/2003 zespół był trzeci w lidze. W 2005 roku klub zajął piąte miejsce w Extralidze. W 2007 roku Sokol spadł z ligi. W 2022 roku nastąpił spadek klubu do 2. Ligi (trzeci poziom). Rok później klub powrócił do 1. Ligi.

## Arcymistrzowie w historii klubu
- Miroslav Filip[1]
- Ildar Ibragimow[14]
- Lubomir Kavalek[1]
- Jiří Lechtýnský[15]
- Andrij Maksymenko[16]
- Eduard Meduna[17]
- Lubomyr Mychałec[8]
- Luděk Pachman[18]
- Vojtěch Plát[19]
- Radosław Wojtaszek[20]
- Leonid Wołoszyn[16]
- Jurij Zezulkin[21]

title: Sokol Wyszehrad (szachy)

wikitext:
{{Klub sportowy infobox
 |nazwa                 = Sokol Wyszehrad
 |nazwa oryginalna      =
 |dyscyplina            = szachy
 |grafika               =
 |opis grafiki          =
 |alt grafiki           =
 |pełna nazwa           = Šachový klub Sokol Vyšehrad
 |kod                   =
 |przydomek             =
 |maskotka              =
 |barwy                 =
 |data założenia        = 1953
 |debiut w ekstraklasie =
 |data rozwiązania      =
 |liga                  =
 |liczba seniorów       =
 |liczba juniorów       =
 |państwo               = Czechy
 |siedziba              =
 |adres                 = Rašínovo nábřeží 65/24, 120 00 Praha 2 – Vyšehrad
 |obiekt sportowy       =
 |sponsor techniczny    =
 |właściciel            =
 |prezes                =
 |menedżer              =
 |menedżer generalny    =
 |komandor              =
 |trener                =
 |asystent trenera      =
 |commons               =
 |wikicytaty            =
 |wikinews              =
 |www                   = https://skvysehrad.cz/
}}
'''Sokol Wyszehrad''' – czeski klub szachowy z siedzibą w [[Praga|Pradze]], siedmiokrotny mistrz Czechosłowacji.

== Historia ==
Klub został założony w 1953 roku z inicjatywy Antonína Kubáta, później funkcjonował pod nazwą Slavoj<ref name="hist">{{Cytuj |url = https://skvysehrad.cz/historie-klubu/ |tytuł = Historie klubu |opublikowany = ŠK Sokol Vyšehrad |data dostępu = 2025-01-05}}</ref>. W 1960 roku klub zdobył po raz pierwszy mistrzostwo Czechosłowacji, w latach 60. dokonano tego jeszcze w latach 1961–1962, 1964 i 1966. Następnie klub zdobył wicemistrzostwo w sezonie 1967, trzecie miejsce rok później i w 1971 roku, ponownie wicemistrzostwo w sezonie 1971/1972, trzecią pozycję w 1973 roku i drugą dwa lata później, W sezonie 1977/1978 klub zdobył szósty tytuł mistrzowski, a rok później – wicemistrzowski. W 1980 roku Slavoj zajął trzecie miejsce w lidze. W sezonie 1989/1990 klub zdobył ostatni tytuł mistrza Czechosłowacji<ref>{{Cytuj |url = http://www.olimpbase.org/leagueCZ/csr1947-1992.html |tytuł = Czechoslovak Team Championship (1947 – 1992) |opublikowany = OlimpBase |data dostępu = 2025-01-05 |archiwum = https://web.archive.org/web/20211203063752/http://www.olimpbase.org/leagueCZ/csr1947-1992.html |zarchiwizowano=2021-12-03}}</ref>.

Po [[rozpad Czechosłowacji|rozpadzie Czechosłowacji]] klub przystąpił w 1992 roku do inauguracyjnego sezonu [[Extraliga czeska w szachach|Extraligi]] pod nazwą ŠK Vyšehrad. Uzyskano wówczas szóste miejsce w lidze<ref>{{Cytuj |url = http://www.olimpbase.org/1993cz/1993fa.html |tytuł = Czech Chess Extraliga :: 1992/1993 |opublikowany = OlimpBase |data dostępu = 2025-01-05 |archiwum = https://web.archive.org/web/20231202184225/http://www.olimpbase.org/1993cz/1993fa.html |zarchiwizowano = 2023-12-02}}</ref>. Rok później nastąpiła zmiana nazwy na ŠK Sokol<ref>{{Cytuj |url = http://www.olimpbase.org/1994cz/1994fa.html |tytuł = Czech Chess Extraliga :: 1993/1994 |opublikowany = OlimpBase |data dostępu = 2025-01-05 |archiwum = https://web.archive.org/web/20230923235120/http://www.olimpbase.org/1994cz/1994fa.html |zarchiwizowano = 2023-09-23}}</ref>. W 1995 roku zespół uzyskał piąte miejsce w Extralidze<ref>{{Cytuj |url = http://www.olimpbase.org/1995cz/1995fa.html |tytuł = Czech Chess Extraliga :: 1994/1995 |opublikowany = OlimpBase |data dostępu = 2025-01-05 |archiwum = https://web.archive.org/web/20231204103835/http://www.olimpbase.org/1995cz/1995fa.html |zarchiwizowano = 2023-12-04}}</ref>. W sezonie 1997/1998 Sokol zajął czwartą pozycję w lidze<ref>{{Cytuj |url = http://www.olimpbase.org/1998cz/1998fa.html |tytuł = Czech Chess Extraliga :: 1997/1998 |opublikowany = OlimpBase |data dostępu = 2025-01-05 |archiwum = https://web.archive.org/web/20211208161204/http://www.olimpbase.org/1998cz/1998fa.html |zarchiwizowano = 2021-12-08}}</ref>. W 2002 roku klub zdobył wicemistrzostwo Czech, ulegając jedynie [[ŠK Slezan Opawa|Hagemannowi Opawa]]<ref>{{Cytuj |url = http://www.olimpbase.org/2002cz/2002fa.html |tytuł = Czech Chess Extraliga :: 2001/2002 |opublikowany = OlimpBase |data dostępu = 2025-01-05 |archiwum = https://web.archive.org/web/20211208122223/http://www.olimpbase.org/2002cz/2002fa.html |zarchiwizowano = 2021-12-08}}</ref>. W składzie drużyny znajdowali się wówczas m.in. [[Eduard Meduna]], [[Leonid Wołoszyn (szachista)|Leonid Wołoszyn]], [[Jurij Zezulkin]], [[Lubomyr Mychałec]] i [[Ladislav Salai]]<ref name="cze02">{{Cytuj |url = http://www.olimpbase.org/2002cz/2002vspr.html |tytuł = Czech Chess Extraliga :: 2001/2002 – ŠK Sokol Vyšehrad - VISUS |opublikowany = OlimpBase |data dostępu = 2025-01-05 |archiwum = https://web.archive.org/web/20210815161438/http://www.olimpbase.org/2002cz/2002vspr.html |zarchiwizowano = 2021-08-15}}</ref>. W sezonie 2002/2003 zespół był trzeci w lidze<ref>{{Cytuj |url = http://www.olimpbase.org/2003cz/2003fa.html |tytuł = Czech Chess Extraliga :: 2002/2003 |opublikowany = OlimpBase |data dostępu = 2025-01-05 |archiwum = https://web.archive.org/web/20211128031053/http://www.olimpbase.org/2003cz/2003fa.html |zarchiwizowano = 2021-11-12}}</ref>. W 2005 roku klub zajął piąte miejsce w Extralidze<ref>{{Cytuj |url = http://www.olimpbase.org/2005cz/2005fa.html |tytuł = Czech Chess Extraliga :: 2004/2005 |opublikowany = OlimpBase |data dostępu = 2025-01-05 |archiwum = https://web.archive.org/web/20211206225246/http://www.olimpbase.org/2005cz/2005fa.html |zarchiwizowano = 2021-11-20}}</ref>. W 2007 roku Sokol spadł z ligi<ref>{{Cytuj |url = http://www.olimpbase.org/2007cz/2007fa.html |tytuł = Czech Chess Extraliga :: 2006/2007 |opublikowany = OlimpBase |data dostępu = 2025-01-05 |archiwum = https://web.archive.org/web/20211206232035/http://www.olimpbase.org/2007cz/2007fa.html |zarchiwizowano = 2021-11-20}}</ref>. W 2022 roku nastąpił spadek klubu do [[2. Liga czeska w szachach|2. Ligi]] (trzeci poziom)<ref>{{Cytuj |url = https://chess-results.com/tnr572597.aspx?lan=3 |tytuł = 1. liga - zapad 2021/2022 |opublikowany = Chess-Results.com |data dostępu = 2025-01-05}}</ref>. Rok później klub powrócił do [[1. Liga czeska w szachach|1. Ligi]]<ref>{{Cytuj |url = https://chess-results.com/tnr670907.aspx?lan=3 |tytuł = 2. liga C 2022/2023 |opublikowany = Chess-Results.com |data dostępu = 2025-01-05}}</ref>.

== Arcymistrzowie w historii klubu ==
* {{flaga|CSK}} [[Miroslav Filip]]<ref name="hist"/>
* {{flaga|RUS}} [[Ildar Ibragimow]]<ref>{{Cytuj |url = http://www.olimpbase.org/2000cz/2000vspr.html |tytuł = Czech Chess Extraliga :: 1999/2000 – ŠK Sokol Vyšehrad |opublikowany = OlimpBase |data dostępu = 2025-01-05 |archiwum = https://web.archive.org/web/20150706224428/http://www.olimpbase.org/2000cz/2000vspr.html |zarchiwizowano = 2015-07-06}}</ref>
* {{flaga|CSK}} [[Lubomir Kavalek]]<ref name="hist"/>
* {{flaga|CZE}} [[Jiří Lechtýnský]]<ref>{{Cytuj |url = http://www.olimpbase.org/1998cz/1998vspr.html |tytuł = Czech Chess Extraliga :: 1997/1998 – ŠK Sokol Vyšehrad |opublikowany = OlimpBase |data dostępu = 2025-01-05 |archiwum = https://web.archive.org/web/20220525134143/http://www.olimpbase.org/1998cz/1998vspr.html |zarchiwizowano = 2022-05-25}}</ref>
* {{flaga|UKR}} [[Andrij Maksymenko]]<ref name="cze04">{{Cytuj |url = http://www.olimpbase.org/2004cz/2004vspr.html |tytuł = Czech Chess Extraliga :: 2003/2004 – ŠK Sokol Vyšehrad - VISUS |opublikowany = OlimpBase |data dostępu = 2025-01-05 |archiwum = https://web.archive.org/web/20210815161432/http://www.olimpbase.org/2004cz/2004vspr.html |zarchiwizowano = 2021-08-15}}</ref>
* {{flaga|CZE}} [[Eduard Meduna]]<ref>{{Cytuj |url = http://www.olimpbase.org/1997cz/1997vspr.html |tytuł = Czech Chess Extraliga :: 1996/1997 – ŠK Sokol Vyšehrad |opublikowany = OlimpBase |data dostępu = 2025-01-05 |archiwum = https://web.archive.org/web/20210715163504/http://www.olimpbase.org/1997cz/1997vspr.html |zarchiwizowano = 2021-07-15}}</ref>
* {{flaga|UKR}} [[Lubomyr Mychałec]]<ref name="cze02"/>
* {{flaga|CZE}} [[Luděk Pachman]]<ref>{{Cytuj |url = http://www.olimpbase.org/1993cz/1993vspr.html |tytuł = Czech Chess Extraliga :: 1992/1993 – ŠK Vyšehrad |opublikowany = OlimpBase |data dostępu = 2025-01-05 |archiwum = https://web.archive.org/web/20231023002738/http://www.olimpbase.org/1993cz/1993vspr.html |zarchiwizowano = 2023-12-02}}</ref>
* {{flaga|CZE}} [[Vojtěch Plát]]<ref>{{Cytuj |url = https://chess-results.com/tnr368541.aspx?lan=3&art=8 |tytuł = 1. liga - zapad 2018/2019 – Składy drużyn bez wyników |opublikowany = Chess-Results.com |data dostępu = 2025-01-05}}</ref>
* {{flaga|POL}} [[Radosław Wojtaszek]]<ref>{{Cytuj |url = http://www.olimpbase.org/2006cz/2006vspr.html |tytuł = Czech Chess Extraliga :: 2005/2006 – ŠK Sokol Vyšehrad |opublikowany = OlimpBase |data dostępu = 2025-01-05 |archiwum = https://web.archive.org/web/20221201102400/http://www.olimpbase.org/2006cz/2006vspr.html |zarchiwizowano = 2022-12-01}}</ref>
* {{flaga|CZE}} [[Leonid Wołoszyn (szachista)|Leonid Wołoszyn]]<ref name="cze04"/>
* {{flaga|BLR}} [[Jurij Zezulkin]]<ref>{{Cytuj |url = http://www.olimpbase.org/2001cz/2001vspr.html |tytuł = Czech Chess Extraliga :: 2000/2001 – ŠK Sokol Vyšehrad - VISUS |opublikowany = OlimpBase |data dostępu = 2025-01-05 |archiwum = https://web.archive.org/web/20210815161511/http://www.olimpbase.org/2001cz/2001vspr.html |zarchiwizowano = 2021-08-15}}</ref>

== Przypisy ==
{{Przypisy}}

[[Kategoria:Kluby szachowe założone w 1953]]
[[Kategoria:Kluby szachowe w Pradze]]

title: · Sokol Wyszehrad

Pełna nazwa: Šachový klub Sokol Vyšehrad

Państwo: Czechy


text:
# Vampyrella
Vampyrella – rodzaj eukariotów należący do supergrupy Sar.
Przedstawiciele tego rodzaju poruszają się ruchem ślizgowym. Zmieniają wówczas kształt, który zasadniczo przypomina spłaszczoną kulę o przekroju od prawie idealnie kołowego po mniej więcej eliptyczny. Mają nibynóżki i cytoplazmę podzieloną na ektoplazmę i endoplazmę. Odżywiają się nitkowatymi glonami, przy czym V. lateritia wyłącznie z rodziny zrostnicowatych, a V. pendula wyłącznie z rodzaju uwikło. Sposób pobierania pokarmu jest złożony, obejmując m.in. tworzenie otworu w ścianie komórkowej ofiary i wchłanianie jej protoplastu w sposób przypominający wysysanie.
Należą tutaj następujące gatunki:
- Vampyrella pendula Cienkowski, 1865[3]
- Vampyrella lateritia (Fresenius, 1856) Leidy, 1879[3]

title: Vampyrella

wikitext:
{{Takson infobox
 |nazwa                = Vampyrella
 |grafika              = Vampyrella lateritia.jpg
 |opis grafiki         = ''[[Vampyrella lateritia]]''
 |alt grafiki          =
 |systematyka ref      =
 |domena               = [[eukarionty]]
 |supergrupa           = [[Sar (supergrupa)|Sar]]
 |klad1                = [[Rhizaria]]
 |klad2                = [[Cercozoa]]
 |rząd                 = [[Vampyrellida]]
 |rodzina              = [[Vampyrellidae]]
 |rodzaj               = ''Vampyrella''
 |nazwa łacińska       = Vampyrella
 |autor                =
 |cytat                =
 |synonimy             =
 |wikispecies          =
 |commons              = Category:Vampyrella
}}
'''Vampyrella''' – [[rodzaj (biologia)|rodzaj]] [[eukarionty|eukariotów]] należący do [[supergrupa (biologia)|supergrupy]] [[Sar (supergrupa)|Sar]]{{r|adl2}}.

Przedstawiciele tego rodzaju poruszają się [[Ruch ślizgowy|ruchem ślizgowym]]. Zmieniają wówczas kształt, który zasadniczo przypomina spłaszczoną kulę o przekroju od prawie idealnie kołowego po mniej więcej eliptyczny. Mają [[nibynóżki]] i cytoplazmę podzieloną na [[Ektoplazma (biologia komórki)|ektoplazmę]] i endoplazmę{{r|new}}. Odżywiają się nitkowatymi glonami, przy czym ''V. lateritia'' wyłącznie z rodziny [[zrostnicowate|zrostnicowatych]], a ''V. pendula'' wyłącznie z rodzaju [[uwikło]]{{r|hess}}. Sposób pobierania pokarmu jest złożony, obejmując m.in. tworzenie otworu w ścianie komórkowej ofiary i wchłanianie jej [[protoplast]]u w sposób przypominający wysysanie{{r|new}}.

Należą tutaj następujące gatunki:

* ''[[Vampyrella pendula]]'' Cienkowski, 1865{{r|hess}}
* ''[[Vampyrella lateritia]]'' (Fresenius, 1856) Leidy, 1879{{r|hess}}

== Przypisy ==
{{Przypisy|
<ref name="adl2">{{cytuj pismo | autor = Sina M. Adl, Alastair G. B. Simpson, Christopher E. Lane i inni | tytuł = The Revised Classification of Eukaryotes | czasopismo = J. Eukaryot. Microbiol. | wolumin = 59(5) | strony = 429-493 | data = 2012}}</ref>
<ref name="hess">{{cytuj pismo | autor = Hess S, Sausen N, Melkonian M | tytuł = Shedding Light on Vampires: The Phylogeny of Vampyrellid Amoebae Revisited. | czasopismo = PLoS ONE | wolumin = 7 (2) | data = 2012 | doi = 10.1371/journal.pone.0031165}}</ref>
<ref name="new">{{cytuj pismo | autor = H. R. Hoogenraad, A. A. de Groot | tytuł = New observations on the feeding of Vampyrella lateritia (Fres.) Leidy | czasopismo = Proc. Ned. Akad. Wetensch | wolumin = 45 | strony = 97–104 | język = en | data = 1942 | url = http://www.dwc.knaw.nl/DL/publications/PU00017705.pdf}}
</ref>
}}

{{Kontrola autorytatywna}}

[[Kategoria:Rhizaria]]

title: Vampyrella

Domena: eukarionty

Supergrupa: Sar

Klad: Rhizaria Cercozoa

Rząd: Vampyrellida

Rodzina: Vampyrellidae

Rodzaj: Vampyrella