text:
# Blastocyste
De blastocyste (Oudgrieks βλάστη blástē "spruit", "kiem"; κύστις kýstis "blaas"; "kiemblaas") is een ontwikkelingsstadium van de embryogenese bij de meeste zoogdieren (buideldieren en hogere zoogdieren).
Bij zoogdieren, waarbij innesteling in de baarmoeder moet plaats vinden, bevinden de cellen die het eigenlijke embryo zullen gaan vormen zich in de zogeheten embryoblast of binnenste celmassa (Inner Cell Mass), een klompje cellen dat zich excentrisch in de blastocyste bevindt en dat vanaf dan embryoblast heet. De rest van de blastocyste, trofoblast genaamd, vormt extra-embryonaal weefsel zoals de placenta (moederkoek) en het amnion (vruchtvlies), dat nodig is voor de implantatie. Deze laag omringt de embryoblast of binnenste celmassa en een met vloeistof gevulde holte die bekend staat als de blastocoel. In de late blastocyste staat het trofectoderm bekend als de trofoblast. Uit de trofoblast ontstaan het chorion en het amnion, de twee foetale membranen die het embryo omringen. De placenta is afgeleid van het embryonale chorion (het deel van het chorion dat villi ontwikkelt) en het onderliggende baarmoederweefsel van de moeder.
Bij mensen begint de vorming van de blastocyste ongeveer vijf dagen na de bevruchting, wanneer een met vloeistof gevulde holte zich opent in de morula, het vroege embryonale stadium is een bal van 16 cellen. De blastocyste heeft een diameter van ongeveer 0,1–0,2 mm en omvat 200–300 cellen (32 mitotische delingen) na snelle splitsing (celdeling). Ongeveer zeven dagen na de bevruchting ondergaat de blastocyste implantatie en nestelt zich in het baarmoederslijmvlies van de baarmoederwand, waar hij verdere ontwikkelingsprocessen zal ondergaan, waaronder gastrulatie. Voor het inbedden van de blastocyste in het baarmoederslijmvlies moet deze uit de zona pellucida komen, de mantel die verhindert dat het zich aan de eileider hecht terwijl het pre-embryo zijn weg naar de baarmoeder vindt.
Het gebruik van blastocysten bij in-vitrofertilisatie (IVF) omvat het kweken van een bevruchte eicel gedurende vijf dagen voordat deze in de baarmoeder wordt overgebracht. Het kan een meer haalbare methode voor vruchtbaarheidsbehandeling zijn dan traditionele IVF. De binnencelmassa van blastocysten is de bron van embryonale stamcellen. De conceptus is de blastocyste, die breed toepasbaar is in stamceltherapieën, waaronder celreparatie, vervanging en regeneratie. De blastocyste uit de zona pellucida halen, kan ook worden gebruikt bij IVF en andere vruchtbaarheidsbehandelingen.
De blastocyste ontwikkelt een pore aan een kant, genaamd blastoporus. Afhankelijk van het dier met twee openingen verloopt de ontwikkeling protostomaal of deuterostomaal. Andere dieren hebben óf één opening óf geen expliciet spijsverteringskanaal. Bij de protostome-ontwikkeling wordt de eerste opening in de ontwikkeling, de blastoporus, de mond van het dier. Bij deuterostome-ontwikkeling wordt de blastoporus de anus van het dier.

## Blastula
De blastula (van het oude Griekse βλαστός blastos “kiem, knop, scheut”) is een vroeg embryonaal stadium van meercellige dieren na het morula-stadium. In engere zin is de blastula slechts de ‘blaaskiem’ die bij veel dieren wordt aangetroffen en die een met vloeistof gevulde holte omsluit, de zogenaamde blastocoel. Alleen bij zoogdieren ontwikkelt de blastula zich eerst nog tot de blastocyste. Na de vorming van deze blastocyste volgt dan de gastrulatie. Bij de andere meercellige dieren vindt direct na de blastulatie de gastrulatie plaats.

## Ontwikkelingscyclus
Het blastocystestadium vindt plaats tussen 5 en 9 dagen na de bevruchting. Tijdens de embryonale ontwikkeling, na de bevruchting (ongeveer 5 à 6 dagen bij de mens), gaan de cellen van de morula differentieren en verandert de morula bij zoogdieren in de blastocyste. In de baarmoeder wordt de zona pellucida rondom de blastocyste afgebroken, waardoor deze zich in de baarmoederwand kan nestelen. Innesteling markeert het einde van het kiemstadium van de embryogenese en het begin van de gestatie (het begin van het embryonale en vervolgens het foetale stadium).

### Blastocystevorming
De zygote ontwikkelt zich door mitose, en wanneer deze zich heeft ontwikkeld tot een compacte bal van 8-16 cellen, wordt deze de morula genoemd. Tot dit ontwikkelingsstadium zijn alle cellen (blastomeren) totipotent en niet gespecificeerd voor een bepaalde functionele ontwikkeling in de toekomst. De morula transformeert vervolgens van een compacte 'bowlingbal' aan cellen naar een ruimtelijke 'voetbal' aan cellen (via cavitatie) en wordt zo een blastocyste, of bij veel andere dieren de blastula. Door cellulaire differentiatie worden de cellen van de morula vervolgens in twee typen ontwikkeld: trofoblastcellen die de blastocoel omringen en de embryoblast (binnenste celmassa). De embryoblast bestaat uit embryonale stamcellen. Het embryo is dan de blastocyste.
Voordat celdifferentiatie plaatsvindt, zijn er twee transcriptiefactoren, Oct-4 en nanog, die uniform tot expressie worden gebracht op alle cellen, maar beide transcriptiefactoren worden uitgeschakeld in de trofoblast zodra deze zich heeft gevormd. De kant van de blastocyste waar de embryoblast ontstaat, wordt de embryonale pool genoemd, en de andere kant is de ab-embryonale pool. De buitenste laag van trofoblastcellen, als gevolg van verdichting, pompt natriumionen in de blastocyste, waardoor water door osmose binnendringt en de interne met vloeistof gevulde blastocysteholte (blastocoel) gevormd wordt. De blastocoel, trofoblastcellen en embryoblast zijn kenmerken van de blastocyste.

### Innesteling
Innesteling is van cruciaal belang voor de overleving en ontwikkeling van het vroege menselijke embryo. Er wordt een verbinding tot stand gebracht tussen de moeder en het vroege embryo, die gedurende de rest van de zwangerschap zal voortduren. Innesteling wordt mogelijk gemaakt door structurele veranderingen in zowel de blastocyste als het baarmoederslijmvlies. De zona pellucida rond de blastocyste breekt. Hierdoor wordt de beperking op de fysieke grootte van de embryonale massa opgeheven en worden de buitenste cellen van de blastocyste blootgesteld aan het inwendige van de baarmoeder. Bovendien bereiden hormonale veranderingen bij de moeder, met name een piek in het luteïniserend hormoon (LH), het baarmoederslijmvlies voor op het ontvangen en omhullen van de blastocyste. Het immuunsysteem wordt ook gemoduleerd om de invasie van vreemde embryonale cellen mogelijk te maken. Eenmaal gebonden aan de extracellulaire matrix van het baarmoederslijmvlies scheiden trofoblastcellen enzymen en andere factoren uit om de blastocyste in de baarmoederwand in te bedden. De vrijkomende enzymen breken de baarmoederslijmvlieswand af, terwijl intracellulaire groeifactoren zoals humaan choriongonadotrofine (hCG) en insuline-achtige groeifactor (IGF) ervoor zorgen dat de blastocyste het baarmoederslijmvliesverder kan binnendringen.
Innesteling in de baarmoederwand maakt de volgende stap in de embryogenese mogelijk, gastrulatie, die de vorming van de placenta uit trofoblastcellen en differentiatie van de binnenste celmassa in het amnion en de epiblast omvat.

## Structuur
Er zijn twee soorten blastocystcellen:
- De binnenste celmassa, ook bekend als de embryoblast, geeft aanleiding tot de hypoblast en de epiblast.
  - De hypoblast ontwikkelt zich tot het amnion die de met vocht gevulde holte vormt waarin het embryo zich tijdens de zwangerschap bevindt.[11]
  - Uit de epiblast ontstaan de drie kiembladen van het zich ontwikkelende embryo tijdens de gastrulatie (endoderm, mesoderm en ectoderm).
- De trofoblast is een laag cellen die de buitenste laag van de blastocyste vormt en die samen met het baarmoederslijmvlies de placenta vormt. Trofoblastcellen scheiden ook stoffen uit voor het vormen van de blastocoel.[12]
  - Na implantatie is de cytotrofoblast de binnenste laag van de trofoblast, samengesteld uit stamcellen die aanleiding geven tot cellen die de chorionvilli, placenta en syncytiotrofoblast.
  - Na implantatie is de syncytiotrofoblast de buitenste laag van de trofoblast. Deze cellen scheiden proteolytische enzymen uit om de extracellulaire matrix van het endometrium af te breken, waardoor implantatie van de blastocyste in de baarmoederwand mogelijk wordt.[13]

De vloeistof in de blastocoel bevat aminozuren, groeifactoren en andere moleculen die nodig zijn voor celdifferentiatie.

### Celspecificatie
Meerdere processen controleren de specificatie van de cellijn in de blastocyste voor het vormen van de trofoblast, epiblast en de hypoblast. Deze processen omvatten genexpressie, celsignalering, cel-celcontact en positionele relaties, en epigenetica.
Zodra de binnenste celmassa in de blastocyste is gevestigd, bereidt deze zich voor op verdere specificatie in de epiblast en de hypoblast (primitiefendoderm). Dit specificatieproces wordt gedeeltelijk uitgevoerd door celsignalering van de fibroblastgroeifactor (FGF), die een MAP (mitogen-activated protein kinase)-kinaseroute genereert voor het veranderen van de genomen. Verdere segregatie van blastomeren in het trofectoderm en de binnenste celmassa worden gereguleerd door de homeobox, Cdx2. Deze transcriptiefactor onderdrukt de expressie van Oct4- en Nanog-transcriptiefactoren in de trofoblast. Deze genoomveranderingen maken de progressieve specificatie mogelijk van zowel de epiblast- als hypoblast-lijnen aan het einde van de blastocystfase van ontwikkeling voorafgaand aan gastrulatie. Veel van het onderzoek dat naar deze vroege embryonale stadia wordt uitgevoerd, vindt plaats op muizenembryo's, maar specifieke factoren kunnen per zoogdier verschillen.
Tijdens innesteling geeft de trofoblast aanleiding tot extra-embryonale membranen en celtypen die uiteindelijk het grootste deel van de foetale placenta zullen vormen. De specificatie van de trofoblast wordt bepaald door de combinatie van morfologische aanwijzingen die voortkomen uit celpolariteit met differentiële activiteit van signaalroutes zoals de Hippo-signaleringsroute en Notch-signaleringsroute, en de beperking tot buitenste cellen van afstammingsspecificaties zoals als CDX2 (Homeobox protein CDX-2).
In de muis worden de oerkiemcellen gevormd uit epiblastcellen, een proces dat gepaard gaat met uitgebreide genoom-brede epigenetische herprogrammering. Herprogrammering omvat globale DNA-demethylatie en chromatine reorganisatie resulterend in totipotentcellen. Het proces van genoom-brede demethylering omvat de base-excisiereparatie (BER)-route.
Trofoblasten brengen integrine tot expressie op hun celoppervlak, wat adhesie aan de extracellulaire matrix van de baarmoederwand mogelijk maakt. Deze interactie maakt innsteling mogelijk en veroorzaakt verdere celdifferentiatie in de drie verschillende celtypen, waardoor de blastocyste wordt voorbereid op gastrulatie.

## Video's vorming blastocyste
- Simulatie van embryonale ontwikkeling voorafgaand aan blastocoelvorming. Let op de rotatie van de celmassa in elke fase als gevolg van interactie met de doorschijnende zona pelluda (doorschijnende zone). Klieving tot en met 32-celstadium.
- Simulatie van het ontstaan van blastocoel in de aanwezigheid van de zona pellucida (doorschijnende zone). De uitlijning van de tweecellige embryo- en embryonaal-abembryonische assen met de lange as van de zona pelluda is duidelijk.
- Simulatie van blastocoelontwikkeling met zona pellucida (doorschijnende zone). In dit geval staat de embryonale-abembryonische as bijna loodrecht op de tweecellige embryo-as.
- Simulatie van endodermvorming door alleen differentiële adhesie. GATA6 (blauwe) cellen hebben een lagere zelfadhesie dan NANOG (Homeobox protein NANOG)(rode) cellen en de kruisadhesie tussen beide celtypen is het laagst. GATA6-cellen scheiden zich van de celmassa af naar de buitenkant van de beschikbare ruimte, maar worden niet allemaal naast het blastocoeloppervlak (onder) geplaatst zoals vereist voor correcte endoderm-specificatie.
- Simulatie van endodermvorming in aanwezigheid van zowel differentiële adhesie als richtingssignaal richting blastocoel. De parameters die in de simulatie worden gebruikt, zijn dezelfde als in twee eerdere films. Alle GATA6-cellen (Transcription factor GATA-6) worden robuust naar het blastocoeloppervlak verplaatst.
- Simulatie van endodermvorming met alleen richtingssignaal richting blastocoel. Het naar beneden trekken van de GATA6-cellen is in dit geval niet voldoende om alle cellen naast de blastocoelgrens te verplaatsen.
- Een voorbeeld van een volledige simulatie van embryonale ontwikkeling van 1 tot 128 cellen. Simulatie omvat de vorming van trofectoderm in een "positiegebaseerd" model, blastocoelgroei en endodermvorming door differentiële adhesie en richtingssignaalmechanismen. Ontwikkeling vanaf 1,5 tot 4,5 dagen na de bevruchting.
- Menselijke embryo's, vier stadia

title: Blastocyste

wikitext:
[[Bestand:Blastocyst.png|thumb|Blastocyste. Een blastocyste bestaat uit minimaal 128 [[Blastomeer|blastomeren]].]]
[[Bestand:. Inhibition of p38 MAPK affects TJP1 localization after 12 h and 24h. Blastocysts.png|thumb|Blastocysten]]
De '''blastocyste''' (Oudgrieks βλάστη blástē "spruit", "kiem"; κύστις kýstis "blaas"; "kiemblaas") is een ontwikkelingsstadium van de [[embryogenese]] bij de meeste [[zoogdieren]] (buideldieren en hogere zoogdieren).

Bij [[zoogdieren]], waarbij [[innesteling]] in de [[baarmoeder]] moet plaats vinden, bevinden de cellen die het eigenlijke embryo zullen gaan vormen zich in de zogeheten [[embryoblast]] of binnenste celmassa (''Inner Cell Mass''), een klompje cellen dat zich excentrisch in de blastocyste bevindt en dat vanaf dan [[embryoblast]] heet.<ref name="langman">T.W. Sadler, hoofdstuk 3 in "Langman's Medical Embryology," 14de uitgave, Wolters-Kluwer 2018</ref> De rest van de blastocyste, [[trofoblast]] genaamd, vormt extra-embryonaal weefsel zoals de [[placenta]] (moederkoek) en het ''[[amnion]]'' (vruchtvlies), dat nodig is voor de implantatie. Deze laag omringt de [[embryoblast]] of binnenste celmassa en een met vloeistof gevulde holte die bekend staat als de [[blastocoel]]. In de late blastocyste staat het trofectoderm bekend als de [[trofoblast]]. Uit de trofoblast ontstaan het [[chorion]] en het [[amnion]], de twee foetale membranen die het embryo omringen. De [[placenta]] is afgeleid van het embryonale chorion (het deel van het chorion dat [[Chorionvilli|villi]] ontwikkelt) en het onderliggende [[baarmoeder]]weefsel van de moeder.

Bij mensen begint de vorming van de blastocyste ongeveer vijf dagen na de bevruchting, wanneer een met vloeistof gevulde holte zich opent in de [[morula]], het vroege embryonale stadium is een bal van 16 cellen. De blastocyste heeft een diameter van ongeveer 0,1–0,2 mm en omvat 200–300 cellen (32 mitotische delingen) na snelle splitsing (celdeling). Ongeveer zeven dagen na de bevruchting<ref name="VanPutte 2020">{{Citeer boek | last=VanPutte | first=Cinnamon | name-list-style=vanc | title=Seeley's Anatomy & Physiology | url=https://archive.org/details/seeleysanatomyph0000vanp_x4i0 | publisher=McGraw-Hill | location=New York | year=2020 | isbn=978-1-260-56596-6 | oclc=1099344977 | page=[https://archive.org/details/seeleysanatomyph0000vanp_x4i0/page/1092 1092]}}</ref> ondergaat de blastocyste implantatie en nestelt zich in het [[baarmoederslijmvlies]] van de baarmoederwand, waar hij verdere ontwikkelingsprocessen zal ondergaan, waaronder [[gastrulatie]]. Voor het inbedden van de blastocyste in het baarmoederslijmvlies moet deze uit de [[zona pellucida]] komen, de mantel die verhindert dat het zich aan de [[eileider]] hecht terwijl het pre-embryo zijn weg naar de baarmoeder vindt.

Het gebruik van blastocysten bij [[in-vitrofertilisatie]] (IVF) omvat het kweken van een bevruchte eicel gedurende vijf dagen voordat deze in de baarmoeder wordt overgebracht. Het kan een meer haalbare methode voor vruchtbaarheidsbehandeling zijn dan traditionele IVF. De binnencelmassa van blastocysten is de bron van [[embryonale stamcel]]len.<ref name="Molnar">{{Citeer web |last1=Molnar |first1=Charles |last2=Gair |first2=Jane |title=24.6. Fertilization and Early Embryonic Development |url=https://opentextbc.ca/biology/chapter/24-6-fertilization-and-early-embryonic-development/ |access-date=19 October 2022 |taal=en |date=14 May 2015}}</ref> De [[conceptus]] is de blastocyste,<ref>{{Citeer journal | author = Nissen SB, Perera M, Gonzalez JM, Morgani SM, Jensen MH, Sneppen K, Brickman JM, Trusina A | display-authors = 6 | title = Four simple rules that are sufficient to generate the mammalian blastocyst | journal = PLOS Biology | volume = 15 | issue = 7 | pages = e2000737 | date = July 2017 | pmid = 28700688 | pmc = 5507476 | doi = 10.1371/journal.pbio.2000737 | doi-access = free}}</ref> die breed toepasbaar is in [[Stamceltherapie|stamceltherapieën]], waaronder celreparatie, vervanging en regeneratie. De blastocyste uit de zona pellucida halen, kan ook worden gebruikt bij IVF en andere vruchtbaarheidsbehandelingen.
[[Bestand:Protovsdeuterostomes.svg|thumb|Blastoporus]]
De blastocyste ontwikkelt een pore aan een kant, genaamd '''[[blastoporus]]'''. Afhankelijk van het dier met twee openingen verloopt de ontwikkeling [[Protostomia|protostomaal]] of [[Deuterostomia|deuterostomaal]]. Andere dieren hebben óf één opening óf geen expliciet [[spijsverteringskanaal]]. Bij de protostome-ontwikkeling wordt de eerste opening in de ontwikkeling, de blastoporus, de mond van het dier. Bij deuterostome-ontwikkeling wordt de blastoporus de anus van het dier.

== Blastula ==
De '''[[blastula]]''' (van het oude Griekse βλαστός blastos “kiem, knop, scheut”) is een vroeg embryonaal stadium van meercellige dieren na het morula-stadium. In engere zin is de blastula slechts de ‘blaaskiem’ die bij veel dieren wordt aangetroffen en die een met vloeistof gevulde holte omsluit, de zogenaamde [[blastocoel]]. Alleen bij [[zoogdieren]] ontwikkelt de blastula zich eerst nog tot de blastocyste. Na de vorming van deze blastocyste volgt dan de [[gastrulatie]]. Bij de andere meercellige dieren vindt direct na de [[blastulatie]] de [[gastrulatie]] plaats.

== Ontwikkelingscyclus ==
Het blastocystestadium vindt plaats tussen 5 en 9 dagen na de bevruchting. Tijdens de embryonale ontwikkeling, na de bevruchting (ongeveer 5 à 6 dagen bij de mens), gaan de cellen van de [[morula]] [[celdifferentiatie|differentieren]] en verandert de [[morula]] bij zoogdieren in de blastocyste. In de baarmoeder wordt de [[zona pellucida]] rondom de blastocyste afgebroken, waardoor deze zich in de baarmoederwand kan nestelen. [[Innesteling]] markeert het einde van het kiemstadium van de [[embryogenese]] en het begin van de [[gestatie]] (het begin van het [[embryo]]nale en vervolgens het [[Foetus|foetale]] stadium).

=== Blastocystevorming===
[[Bestand:2904 Preembryonic Development-02.jpg|thumb|left|upright=1.6|Vroege ontwikkeling van het [[menselijk embryo]] vanaf [[ovulatie]] tot en met [[innesteling]]]]
[[Bestand:Embryonic development mouse.png|thumb|500px|Vroege ontwikkeling van het embryo van de muis vanaf [[ovulatie]] tot en met blastocyste vorming. E=leeftijd embryo in dagen.]]
De zygote ontwikkelt zich door [[mitose]], en wanneer deze zich heeft ontwikkeld tot een compacte bal van 8-16 cellen, wordt deze de [[morula]] genoemd. Tot dit ontwikkelingsstadium zijn alle cellen ([[Blastomeer|blastomeren]]) totipotent en niet gespecificeerd voor een bepaalde functionele ontwikkeling in de toekomst. De morula transformeert vervolgens van een compacte 'bowlingbal' aan cellen naar een ruimtelijke 'voetbal' aan cellen (via cavitatie) en wordt zo een blastocyste, of bij veel andere dieren de [[blastula]]. Door cellulaire differentiatie worden de cellen van de morula vervolgens in twee typen ontwikkeld: [[trofoblast]]cellen die de [[blastocoel]] omringen en de [[embryoblast]] (binnenste celmassa). De embryoblast bestaat uit [[embryonale stamcellen]].<ref name="Molnar">{{Citeer web |last1=Molnar |first1=Charles |last2=Gair |first2=Jane |title=24.6. Fertilization and Early Embryonic Development |url=https://opentextbc.ca/biology/chapter/24-6-fertilization-and-early-embryonic-development/ |access-date=19 October 2022 |taal=en |date=14 May 2015}}</ref> Het embryo is dan de blastocyste.<ref>{{Citeer journal | author = Nissen SB, Perera M, Gonzalez JM, Morgani SM, Jensen MH, Sneppen K, Brickman JM, Trusina A | title = Four simple rules that are sufficient to generate the mammalian blastocyst | journal = PLOS Biology | volume = 15 | issue = 7 | pages = e2000737 | date = July 2017 | pmid = 28700688 | pmc = 5507476 | doi = 10.1371/journal.pbio.2000737 | doi-access = free}}</ref>

Voordat celdifferentiatie plaatsvindt, zijn er twee [[transcriptiefactor]]en, Oct-4 en nanog, die uniform tot expressie worden gebracht op alle cellen, maar beide transcriptiefactoren worden uitgeschakeld in de trofoblast zodra deze zich heeft gevormd.<ref name="Larsen2">{{Citeer boek |last1=Schoenwolf |first1=Gary C. |title=Larsen's human embryology |url=https://archive.org/details/larsenshumanembr0000scho |date=2015 |location=Philadelphia, PA |isbn=9781455706846 |pages=[https://archive.org/details/larsenshumanembr0000scho/page/35 35]–37 |edition=Fifth}}</ref> De kant van de blastocyste waar de [[embryoblast]] ontstaat, wordt de embryonale pool genoemd, en de andere kant is de ab-embryonale pool. De buitenste laag van trofoblastcellen, als gevolg van verdichting, pompt natriumionen in de blastocyste, waardoor water door osmose binnendringt en de interne met vloeistof gevulde blastocysteholte ([[blastocoel]]) gevormd wordt. De blastocoel, trofoblastcellen en embryoblast zijn kenmerken van de blastocyste.<ref>{{Citeer boek | author = Gilbert SF | title = Developmental Biology | edition = 6th | location = Sunderland (MA) | publisher = Sinauer Associates | date = 2000 | chapter = Early Mammalian Development | chapter-url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK10052/}}</ref>

=== Innesteling ===
[[Bestand:Schematic representation of the morphological and molecular criteria used to improve the chances of successful embryo implantation.png|thumb|400px|left|Schematische weergave van de morfologische en moleculaire criteria die worden gebruikt om de kansen op succesvolle embryo-innesteling te vergroten]]
[[Bestand:Innesteling blastula.jpg|thumb|500px|Innesteling]]
[[Innesteling]] is van cruciaal belang voor de overleving en ontwikkeling van het vroege menselijke embryo. Er wordt een verbinding tot stand gebracht tussen de moeder en het vroege embryo, die gedurende de rest van de zwangerschap zal voortduren. Innesteling wordt mogelijk gemaakt door structurele veranderingen in zowel de blastocyste als het [[baarmoederslijmvlies]].<ref name="Shang2013">{{Citeer journal | author = Zhang S, Lin H, Kong S, Wang S, Wang H, Wang H, Armant DR | title = Physiological and molecular determinants of embryo implantation | journal = Molecular Aspects of Medicine | volume = 34 | issue = 5 | pages = 939–80 | date = October 2013 | pmid = 23290997 | pmc = 4278353 | doi = 10.1016/j.mam.2012.12.011}}</ref> De [[zona pellucida]] rond de blastocyste breekt. Hierdoor wordt de beperking op de fysieke grootte van de embryonale massa opgeheven en worden de buitenste cellen van de blastocyste blootgesteld aan het inwendige van de [[baarmoeder]]. Bovendien bereiden hormonale veranderingen bij de moeder, met name een piek in het [[luteïniserend hormoon]] (LH), het baarmoederslijmvlies voor op het ontvangen en omhullen van de blastocyste. Het immuunsysteem wordt ook gemoduleerd om de invasie van vreemde embryonale cellen mogelijk te maken. Eenmaal gebonden aan de [[extracellulaire matrix]] van het baarmoederslijmvlies scheiden trofoblastcellen enzymen en andere factoren uit om de blastocyste in de baarmoederwand in te bedden. De vrijkomende enzymen breken de baarmoederslijmvlieswand af, terwijl intracellulaire groeifactoren zoals [[humaan choriongonadotrofine]] (hCG) en [[insuline-achtige groeifactor]] (IGF) ervoor zorgen dat de blastocyste het baarmoederslijmvliesverder kan binnendringen.<ref name="pmid11750740">{{Citeer journal | author = Srisuparp S, Strakova Z, Fazleabas AT | title = The role of chorionic gonadotropin (CG) in blastocyst implantation | journal = Archives of Medical Research | volume = 32 | issue = 6 | pages = 627–34 | year = 2001 | pmid = 11750740 | doi = 10.1016/S0188-4409(01)00330-7}}</ref>

Innesteling in de baarmoederwand maakt de volgende stap in de embryogenese mogelijk, [[gastrulatie]], die de vorming van de [[placenta]] uit trofoblastcellen en differentiatie van de binnenste celmassa in het [[amnion]] en de [[epiblast]] omvat.

== Structuur ==
Er zijn twee soorten blastocystcellen:<ref name="Gilbert2013">{{Citeer boek| author = Gilbert SF |title=Developmental Biology |url=https://books.google.com/books?id=-e_bmgEACAAJ |date=15 July 2013 |publisher=Sinauer Associates, Incorporated |isbn=978-1-60535-173-5}}</ref>
* De binnenste celmassa, ook bekend als de [[embryoblast]], geeft aanleiding tot de [[hypoblast]] en de [[epiblast]].
** De hypoblast ontwikkelt zich tot het [[amnion]] die de met vocht gevulde holte vormt waarin het embryo zich tijdens de zwangerschap bevindt.<ref>{{Citeer boek | author = Schoenwolf GC, Larsen WJ | title = Larsen's Human Embryology | edition = 4th | location = Philadelphia | publisher = Churchill Livingstone/Elsevier | date = 2009}}</ref>
** Uit de [[epiblast]] ontstaan de drie [[kiemblad]]en van het zich ontwikkelende embryo tijdens de [[gastrulatie]] ([[endoderm]], [[mesoderm]] en [[ectoderm]]).
* De [[trofoblast]] is een laag cellen die de buitenste laag van de blastocyste vormt en die samen met het [[baarmoederslijmvlies]] de [[placenta]] vormt. Trofoblastcellen scheiden ook stoffen uit voor het vormen van de [[blastocoel]].<ref name="pmid15985635">{{Citeer journal | author = James JL, Stone PR, Chamley LW | title = Cytotrophoblast differentiation in the first trimester of pregnancy: evidence for separate progenitors of extravillous trophoblasts and syncytiotrophoblast | journal = Reproduction | volume = 130 | issue = 1 | pages = 95–103 | date = July 2005 | pmid = 15985635 | doi = 10.1530/rep.1.00723 | doi-access = free}}</ref>
** Na implantatie is de [[cytotrofoblast]] de binnenste laag van de trofoblast, samengesteld uit [[stamcel]]len die aanleiding geven tot cellen die de [[chorionvilli]], [[placenta]] en [[syncytiotrofoblast]].
** Na implantatie is de [[syncytiotrofoblast]] de buitenste laag van de trofoblast. Deze cellen scheiden [[Proteolytisch enzym|proteolytische enzymen]] uit om de extracellulaire matrix van het endometrium af te breken, waardoor [[implantatie]] van de blastocyste in de [[baarmoederwand]] mogelijk wordt.<ref name="pmid9124037">{{Citeer journal | author = Vićovac L, Aplin JD | title = Epithelial-mesenchymal transition during trophoblast differentiation | journal = Acta Anatomica | volume = 156 | issue = 3 | pages = 202–16 | year = 1996 | pmid = 9124037 | doi = 10.1159/000147847}}</ref>

De vloeistof in de blastocoel bevat [[aminozuren]], [[groeifactoren]] en andere moleculen die nodig zijn voor [[celdifferentiatie]].<ref>{{Citeer journal | author = Gasperowicz M, Natale DR | title = Establishing three blastocyst lineages--then what? | journal = Biology of Reproduction | volume = 84 | issue = 4 | pages = 621–30 | date = April 2011 | pmid = 21123814 | doi = 10.1095/biolreprod.110.085209 | doi-access = free}}</ref>

[[Bestand:Blastula.png|thumb|Gastrulatie vindt plaats als een blastula, bestaande uit één laag, zich naar binnen vouwt en groeit om een gastrula te vormen.<br>Kleurcode bij deze afbeelding: ectoderm, blauw; endoderm, groen; blastocoel (dooierzak), geel; en archenteron (darm), paars. (Afbeelding: Abigail Pyne)]]

=== Celspecificatie ===
Meerdere processen controleren de specificatie van de cellijn in de blastocyste voor het vormen van de [[trofoblast]], [[epiblast]] en de [[hypoblast]]. Deze processen omvatten [[genexpressie]], celsignalering, [[Celadhesie|cel-celcontact]] en positionele relaties, en [[epigenetica]].

Zodra de binnenste celmassa in de blastocyste is gevestigd, bereidt deze zich voor op verdere specificatie in de epiblast en de [[hypoblast]] (primitiefendoderm). Dit specificatieproces wordt gedeeltelijk uitgevoerd door celsignalering van de [[fibroblastgroeifactor]] (FGF), die een MAP (mitogen-activated protein kinase)-[[kinase]]route genereert voor het veranderen van de [[Genoom|genomen]].<ref>{{Citeer journal | author = Yamanaka Y, Lanner F, Rossant J | title = FGF signal-dependent segregation of primitive endoderm and epiblast in the mouse blastocyst | journal = Development | volume = 137 | issue = 5 | pages = 715–24 | date = March 2010 | pmid = 20147376 | doi = 10.1242/dev.043471 | s2cid = 28481311 | doi-access = }}</ref> Verdere segregatie van [[Blastomeer|blastomeren]] in het [[Trofoblast|trofectoderm]] en de binnenste celmassa worden gereguleerd door de [[homeobox]], [[Cdx2]]. Deze transcriptiefactor onderdrukt de expressie van [[Oct4]]- en [[Nanog]]-transcriptiefactoren in de trofoblast.<ref>{{Citeer journal | author = Strumpf D, Mao CA, Yamanaka Y, Ralston A, Chawengsaksophak K, Beck F, Rossant J | title = Cdx2 is required for correct cell fate specification and differentiation of trophectoderm in the mouse blastocyst | journal = Development | volume = 132 | issue = 9 | pages = 2093–102 | date = May 2005 | pmid = 15788452 | doi = 10.1242/dev.01801 | doi-access = free | hdl = 2381/1521 | hdl-access = free}}</ref> Deze genoomveranderingen maken de progressieve specificatie mogelijk van zowel de epiblast- als hypoblast-lijnen aan het einde van de blastocystfase van ontwikkeling voorafgaand aan [[gastrulatie]]. Veel van het onderzoek dat naar deze vroege embryonale stadia wordt uitgevoerd, vindt plaats op muizenembryo's, maar specifieke factoren kunnen per zoogdier verschillen.

Tijdens innesteling geeft de trofoblast aanleiding tot extra-embryonale membranen en [[celtype]]n die uiteindelijk het grootste deel van de foetale [[placenta]] zullen vormen.<ref>{{Citeer journal | author = Menchero S, Sainz de Aja J, Manzanares M | title = Our First Choice: Cellular and Genetic Underpinnings of Trophectoderm Identity and Differentiation in the Mammalian Embryo | journal = Current Topics in Developmental Biology | volume = 128 | pages = 59–80 | date = 2018 | pmid = 29477171 | doi = 10.1016/bs.ctdb.2017.10.009 | publisher = Elsevier | hdl = 20.500.12105/10490 | isbn = 978-0-12-804252-6 | hdl-access = free}}</ref> De specificatie van de trofoblast wordt bepaald door de combinatie van morfologische aanwijzingen die voortkomen uit [[celpolariteit]] met differentiële activiteit van signaalroutes zoals de [[Hippo-signaleringsroute]] en [[Notch-signalering|Notch-signaleringsroute]], en de beperking tot buitenste cellen van afstammingsspecificaties zoals als [[CDX2]] (Homeobox protein CDX-2).<ref>{{Citeer journal | author = Menchero S, Rollan I, Lopez-Izquierdo A, Andreu MJ, Sainz de Aja J, Kang M, Adan J, Benedito R, Rayon T, Hadjantonakis AK, Manzanares M | display-authors = 6 | title = Transitions in cell potency during early mouse development are driven by Notch | journal = eLife | volume = 8 | pages = e42930 | date = April 2019 | pmid = 30958266 | pmc = 6486152 | doi = 10.7554/eLife.42930 | doi-access = free}}</ref>

In de muis worden de [[oerkiemcel]]len gevormd uit [[epiblast]]cellen, een proces dat gepaard gaat met uitgebreide [[genoom]]-brede [[epigenetica|epigenetische]] herprogrammering.<ref name="pmid23223451">{{Citeer journal | author = Hackett JA, Sengupta R, Zylicz JJ, Murakami K, Lee C, Down TA, Surani MA | title = Germline DNA demethylation dynamics and imprint erasure through 5-hydroxymethylcytosine | journal = Science | volume = 339 | issue = 6118 | pages = 448–52 | date = January 2013 | pmid = 23223451 | pmc = 3847602 | doi = 10.1126/science.1229277 | bibcode = 2013Sci...339..448H}}</ref> Herprogrammering omvat globale DNA-[[demethylatie]] en [[chromatine]] reorganisatie resulterend in [[totipotent]]cellen.<ref name="pmid23223451" /> Het proces van [[genoom]]-brede demethylering omvat de [[DNA-schade#Schade aan een enkele streng|base-excisiereparatie (BER)-route]].<ref name="pmid20595612">{{Citeer journal | author = Hajkova P, Jeffries SJ, Lee C, Miller N, Jackson SP, Surani MA | title = Genoombrede herprogrammering in de kiemlijn van de muis omvat het basis-excisiehersteltraject | tijdschrift = Wetenschap | volume = 329 | uitgave = 5987 | pagina's = 78–82 | datum = juli 2010 | pmid = 20595612 | pmc = 3863715 | doi = 10.1126/wetenschap.1187945 | startnummer = 2010Sci...329...78H}}</ref>

Trofoblasten brengen [[integrine]] tot expressie op hun celoppervlak, wat adhesie aan de [[extracellulaire matrix]] van de [[baarmoeder]]wand mogelijk maakt. Deze interactie maakt innsteling mogelijk en veroorzaakt verdere [[celdifferentiatie]] in de drie verschillende celtypen, waardoor de blastocyste wordt voorbereid op gastrulatie.<ref name="pmid7529679">{{Citeer journal | author = Damsky CH, Librach C, Lim KH, Fitzgerald ML, McMaster MT, Janatpour M, Zhou Y, Logan SK, Fisher SJ | display-authors = 6 | title = Integrin switching regulates normal trophoblast invasion | journal = Development | volume = 120 | issue = 12 | pages = 3657–66 | date = December 1994 | doi = 10.1242/dev.120.12.3657 | pmid = 7529679 | url = http://dev.biologists.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=7529679 | access-date = 2013-12-10 | archive-date = 2020-05-27 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200527184814/https://dev.biologists.org/content/120/12/3657.long | url-status = dead}}</ref>

== Video's vorming blastocyste ==
<gallery widths="300px" heights="300px">
Simulating-the-Mammalian-Blastocyst---Molecular-and-Mechanical-Interactions-Pattern-the-Embryo-pcbi.1001128.s013.ogv|Simulatie van embryonale ontwikkeling voorafgaand aan blastocoelvorming. Let op de rotatie van de celmassa in elke fase als gevolg van interactie met de doorschijnende zona pelluda (doorschijnende zone). [[Klieving (embryo)|Klieving]] tot en met 32-celstadium.
Simulating-the-Mammalian-Blastocyst---Molecular-and-Mechanical-Interactions-Pattern-the-Embryo-pcbi.1001128.s014.ogv|Simulatie van het ontstaan van blastocoel in de aanwezigheid van de zona pellucida (doorschijnende zone). De uitlijning van de tweecellige embryo- en embryonaal-abembryonische assen met de lange as van de zona pelluda is duidelijk.
Simulating-the-Mammalian-Blastocyst---Molecular-and-Mechanical-Interactions-Pattern-the-Embryo-pcbi.1001128.s015.ogv|Simulatie van blastocoelontwikkeling met zona pellucida (doorschijnende zone). In dit geval staat de embryonale-abembryonische as bijna loodrecht op de tweecellige embryo-as.
Simulating-the-Mammalian-Blastocyst---Molecular-and-Mechanical-Interactions-Pattern-the-Embryo-pcbi.1001128.s016.ogv|Simulatie van endodermvorming door alleen differentiële adhesie. GATA6 (blauwe) cellen hebben een lagere zelfadhesie dan NANOG ([[Homeobox]] protein NANOG)(rode) cellen en de kruisadhesie tussen beide celtypen is het laagst. GATA6-cellen scheiden zich van de celmassa af naar de buitenkant van de beschikbare ruimte, maar worden niet allemaal naast het blastocoeloppervlak (onder) geplaatst zoals vereist voor correcte endoderm-specificatie.
Simulating-the-Mammalian-Blastocyst---Molecular-and-Mechanical-Interactions-Pattern-the-Embryo-pcbi.1001128.s017.ogv|Simulatie van endodermvorming in aanwezigheid van zowel differentiële adhesie als richtingssignaal richting [[blastocoel]]. De parameters die in de simulatie worden gebruikt, zijn dezelfde als in twee eerdere films. Alle GATA6-cellen (Transcription factor GATA-6) worden robuust naar het blastocoeloppervlak verplaatst.
Simulating-the-Mammalian-Blastocyst---Molecular-and-Mechanical-Interactions-Pattern-the-Embryo-pcbi.1001128.s018.ogv|Simulatie van endodermvorming met alleen richtingssignaal richting blastocoel. Het naar beneden trekken van de GATA6-cellen is in dit geval niet voldoende om alle cellen naast de blastocoelgrens te verplaatsen.
Simulating-the-Mammalian-Blastocyst---Molecular-and-Mechanical-Interactions-Pattern-the-Embryo-pcbi.1001128.s019.ogv|Een voorbeeld van een volledige simulatie van embryonale ontwikkeling van 1 tot 128 cellen. Simulatie omvat de vorming van [[Trofoblast|trofectoderm]] in een "positiegebaseerd" model, blastocoelgroei en endodermvorming door differentiële adhesie en richtingssignaalmechanismen. Ontwikkeling vanaf 1,5 tot 4,5 dagen na de bevruchting.
Four diagrams showing hypothetical stages of early human embryos.jpg|Menselijke embryo's, vier stadia
</gallery>

{{Appendix}}
{{Navigatie embryogenese}}
{{Commonscat|Blastocyst}}

[[Categorie:Celbiologie]]
[[Categorie:Dierlijke ontwikkeling]]
[[Categorie:Ontwikkelingsbiologie]]


text:
# 450
Het jaar 450 is het 50e jaar in de 5e eeuw volgens de christelijke jaartelling.

## Gebeurtenissen

### Klein-Azië
- Iusta Grata Honoria, oudste zuster van keizer Valentinianus III, stuurt een brief met haar zegelring naar Attila de Hun. Zij is in ongenade gevallen bij haar broer en wordt gedwongen tot een huwelijk met een rijke Romeinse senator. Attila eist de hand van Honoria alsmede een bruidsschat; hij claimt ook de helft van het West-Romeinse Rijk. Valentinianus weigert dit voorstel en Attila verklaart hem de oorlog.
- 28 juli - Keizer Theodosius II valt van zijn paard tijdens de jacht en overlijdt later aan zijn verwondingen. Hij heeft sinds 408 het Oost-Romeinse Rijk geregeerd, meestal begeleid onder persoonlijk advies van zijn dominante zuster Pulcheria.
- 25 augustus - Aspar, Romeins generaal (magister militum), regelt in Constantinopel een schijnhuwelijk tussen Pulcheria en de 58-jarige Marcianus. Hierdoor wordt de troonopvolging veilig gesteld en geeft de Senaat en het Oost-Romeinse leger hun volledige steun.
- Marcianus laat Chrysaphius, keizerlijk adviseur, in het openbaar executeren. Tevens beëindigt hij de afspraak om schatting te betalen aan de Hunnen.

### Brittannië
- De Angelen, Friezen, Juten en Saksen uit Denemarken en Noord-Duitsland vallen Engeland binnen. De Britten worden naar het zuidwesten verdreven. Zij vestigen zich in Cornwall, Wales of Schotland. Sommigen steken Het Kanaal over en stichten een zelfstandig koninkrijk in Bretagne (huidige Frankrijk).

### Armenië
- De Armeense adel onder leiding van Vardan Mamikonian doen tevergeefs een beroep op het Oost-Romeinse Rijk. Koning Yazdagird II probeert de christelijke Armeniërs te bekeren tot het zoroastrisme.
- Marcianus weigert Romeinse hulptroepen te sturen naar Armenië. Yazdagird II mobiliseert in Ctesiphon een strafexpeditie om de opstand te onderdrukken.

### Italië
- De bevolking van Rome loopt, volgens schattingen, terug van circa 500.000 in dit jaar naar 50.000 inwoners in 550.

## Geboren
- Gunthamund, koning van de Vandalen (overleden 496)
- Justinus I, keizer van het Byzantijnse Rijk (overleden 527)
- Sigebert de Lamme, Frankische koning (waarschijnlijke datum)
- Thrasamund, koning van de Vandalen (overleden 523)

## Overleden
- Chrysaphius, hofeunuch en eerste minister
- Galla Placidia, keizerin en dochter van Theodosius I
- Petrus Chrysologus, aartsbisschop van Ravenna
- Sozomenus, Byzantijns historicus (waarschijnlijke datum)
- 28 juli - Theodosius II (49), keizer van het Oost-Romeinse Rijk

wikiname: nlwiki

title: 450

in_language: nl

wikitext:
{{Zijbalk jaar}}
[[Bestand:Solidus Marcian RIC 0509.jpg|thumb|[[Solidus (munt)|Solidus]] van keizer [[Marcianus (keizer)|Marcianus]] (r. 450-457)]]
Het jaar '''450''' is het 50e jaar in de [[5e eeuw]] volgens de [[christelijke jaartelling]].

== Gebeurtenissen ==
=== Klein-Azië ===
* [[Iusta Grata Honoria]], oudste zuster van keizer [[Valentinianus III]], stuurt een brief met haar [[zegelring]] naar [[Attila de Hun]]. Zij is in ongenade gevallen bij haar broer en wordt gedwongen tot een [[huwelijk]] met een rijke Romeinse [[Senaat (Rome)|senator]]. Attila eist de hand van Honoria alsmede een [[bruidsschat]]; hij claimt ook de helft van het [[West-Romeinse Rijk]]. Valentinianus weigert dit voorstel en Attila verklaart hem de oorlog.
* [[28 juli]] - Keizer [[Theodosius II van Byzantium|Theodosius II]] valt van zijn paard tijdens de [[Jacht (activiteit)|jacht]] en overlijdt later aan zijn verwondingen. Hij heeft sinds [[408]] het [[Byzantijnse Rijk|Oost-Romeinse Rijk]] geregeerd, meestal begeleid onder persoonlijk advies van zijn dominante zuster [[Aelia Pulcheria|Pulcheria]].
* [[25 augustus]] - [[Aspar]], Romeins generaal (''[[magister militum]]''), regelt in [[Constantinopel]] een [[schijnhuwelijk]] tussen Pulcheria en de 58-jarige [[Marcianus (keizer)|Marcianus]]. Hierdoor wordt de [[Erfopvolging|troonopvolging]] veilig gesteld en geeft de Senaat en het [[Oost-Romeinse leger]] hun volledige steun.
* Marcianus laat [[Chrysaphius]], keizerlijk adviseur, in het openbaar executeren. Tevens beëindigt hij de afspraak om schatting te betalen aan de [[Hunnen]].

=== Brittannië ===
* De [[Angelen]], [[Friezen]], [[Juten (volk)|Juten]] en [[Saksen (volk)|Saksen]] uit Denemarken en Noord-Duitsland vallen Engeland binnen. De [[Britten (volk)|Britten]] worden naar het zuidwesten verdreven. Zij vestigen zich in [[Cornwall]], [[Wales]] of [[Schotland]]. Sommigen steken [[Het Kanaal]] over en stichten een zelfstandig koninkrijk in [[Bretagne (koninkrijk)|Bretagne]] (huidige Frankrijk).

=== Armenië ===
* De Armeense [[adel]] onder leiding van [[Mamikonian|Vardan Mamikonian]] doen tevergeefs een beroep op het Oost-Romeinse Rijk. Koning [[Yazdagird II]] probeert de christelijke [[Armeniërs]] te bekeren tot het [[zoroastrisme]].
* Marcianus weigert Romeinse [[auxilia|hulptroepen]] te sturen naar [[Koninkrijk Armenië|Armenië]]. Yazdagird II mobiliseert in [[Ctesiphon]] een strafexpeditie om de opstand te onderdrukken.

=== Italië ===
* De bevolking van [[Rome (stad)|Rome]] loopt, volgens schattingen, terug van circa 500.000 in dit jaar naar 50.000 inwoners in [[550]].

== Geboren ==
* [[Gunthamund]], koning van de [[Vandalen]] (overleden [[496]])
* [[Justinus I]], keizer van het [[Byzantijnse Rijk]] (overleden [[527]])
* [[Sigebert de Lamme]], Frankische koning (waarschijnlijke datum)
* [[Thrasamund]], koning van de Vandalen (overleden [[523]])

== Overleden ==
* [[Chrysaphius]], [[eunuch|hofeunuch]] en [[eerste minister]]
* [[Galla Placidia]], keizerin en dochter van [[Theodosius I]]
* [[Petrus Chrysologus]], [[aartsbisschop]] van [[Ravenna (stad)|Ravenna]]
* [[Sozomenus]], Byzantijns [[historicus]] (waarschijnlijke datum)
* [[28 juli]] - [[Theodosius II van Byzantium|Theodosius II]] (49), keizer van het [[Byzantijnse Rijk|Oost-Romeinse Rijk]]

{{Commonscat|450}}

[[Categorie:Jaar|000]]
[[Categorie:450-459| 450]]

Eeuwen: 4e eeuw · 5e eeuw · 6e eeuw

Ab urbe condita: 1203 MCCIII

Christelijke jaartelling: 450 CDL


text:
# Apteropeoedes pygmaeus
Apteropeoedes pygmaeus is een rechtvleugelig insect uit de familie Euschmidtiidae. De wetenschappelijke naam van deze soort is voor het eerst geldig gepubliceerd in 1964 door Descamps.

title: Apteropeoedes pygmaeus

wikitext:
{{Taxobox insect
| naam = ''Apteropeoedes pygmaeus''
| titelweergave = cursief
| afbeelding =
| afbeeldingtekst =
| orde = [[Rechtvleugeligen|Orthoptera]] (Rechtvleugeligen)
| familie = [[Euschmidtiidae]]
| geslacht = ''[[Apteropeoedes]]''
| w-naam = ''Apteropeoedes pygmaeus''
| auteur = Descamps
| datum = 1964
| haakjes =
| species =
| commons =
}}
'''''Apteropeoedes pygmaeus''''' is een [[rechtvleugeligen|rechtvleugelig insect]] uit de familie [[Euschmidtiidae]]. De wetenschappelijke naam van deze soort is voor het eerst geldig gepubliceerd in 1964 door Descamps.

{{Appendix|2=
* {{Brontabel|9999-Orthoptera}} [bezocht 15 april 2013]
}}
{{Beginnetje|biologie|2013|04|18}}

[[Categorie:Euschmidtiidae]]

title: Apteropeoedes pygmaeus

Rijk: Animalia (Dieren)

Stam: Arthropoda (Geleedpotigen)

Klasse: Insecta (Insecten)

Orde: Orthoptera (Rechtvleugeligen)

Familie: Euschmidtiidae

Geslacht: Apteropeoedes

title: Soort

Portaal: Biologie · Insecten


text:
# Corbula arcaeformis
Corbula arcaeformis is een tweekleppigensoort uit de familie van de Corbulidae. De wetenschappelijke naam van de soort is voor het eerst geldig gepubliceerd in 1909 door Lynge.

title: Corbula arcaeformis

wikitext:
{{Taxobox
| titelweergave = cursief
| naam = ''Corbula arcaeformis''
| afbeelding =
| rijk = [[Dieren (biologie)|Animalia]] (Dieren)
| stam = [[Weekdieren|Mollusca]] (Weekdieren)
| klasse = [[Tweekleppigen|Bivalvia]] (Tweekleppigen)
| orde = [[Myida]]
| familie = [[Corbulidae]]
| geslacht = ''[[Corbula]]''
| w-naam = ''Corbula arcaeformis''
| auteur = Lynge
| datum = 1909
| haakjes =
| worms = 505871
}}
'''''Corbula arcaeformis''''' is een [[tweekleppigen|tweekleppigensoort]] uit de familie van de [[Corbulidae]].<ref>Huber, M. (2012). <i>Corbula arcaeformis</i> Lynge, 1909. Geraadpleegd via:  World Register of Marine Species op http://www.marinespecies.org/aphia.php?p=taxdetails&id=505871</ref> De wetenschappelijke naam van de soort is voor het eerst geldig gepubliceerd in 1909 door Lynge.

{{Appendix}}
{{beginnetje|biologie|2013|03|09}}

[[Categorie:Corbulidae]]

title: Corbula arcaeformis

Stam: Mollusca (Weekdieren)

Klasse: Bivalvia (Tweekleppigen)

Orde: Myida

Familie: Corbulidae

Geslacht: Corbula

title: Soort

Portaal: Biologie


text:
# Utusan Borneo
Utusan Borneo is een Maleistalig dagblad, dat verschijnt op Borneo. De krant wordt verspreid in Brunei en in de staten Sarawak en Sabah in Maleisië. Utusan Borneo was aanvankelijk een bijvoegsel in de Borneo Post, maar werd in januari 2008 een zelfstandige krant, de eerste volledig Maleistalige op Sabah. Het blad wil 'politiek neutraal' zijn. Het hoofdkantoor is in Kuching. De uitgever is See Hua Marketing, tevens de eigenaar van Borneo Post.

title: Utusan Borneo

wikitext:
'''Utusan Borneo''' is een [[Maleis]]talig [[dagblad]], dat verschijnt op [[Borneo]]. De krant wordt verspreid in [[Brunei]] en in de staten [[Sarawak (staat)|Sarawak]] en [[Sabah]] in [[Maleisië]]. Utusan Borneo was aanvankelijk een bijvoegsel in de [[Borneo Post]], maar werd in januari 2008 een zelfstandige krant, de eerste volledig Maleistalige op Sabah. Het blad wil 'politiek neutraal' zijn. Het hoofdkantoor is in [[Kuching (stad)|Kuching]]. De uitgever is See Hua Marketing, tevens de eigenaar van Borneo Post.

==Externe link==
* [http://www.theborneopost.com/news/utusan-borneo/ Website Utusan Borneo]

[[Categorie:Maleisische krant]]


text:
# Metallapoderus rubicundus
Metallapoderus rubicundus is een keversoort uit de familie bladrolkevers (Attelabidae). De wetenschappelijke naam van de soort werd in 1927 gepubliceerd door Eduard Voss.

title: Metallapoderus rubicundus

wikitext:
{{Taxobox insect
| naam = ''Metallapoderus rubicundus''
| titelweergave = cursief
| afbeelding =
| afbeeldingtekst =
| orde = [[Kevers|Coleoptera]] (Kevers)
| familie = [[Bladrolkevers|Attelabidae]] (Bladrolkevers)
| geslacht = ''[[Metallapoderus]]''
| w-naam = ''Metallapoderus rubicundus''
| auteur = [[Eduard Voss|Voss]]
| datum = 1927
| haakjes = ja
| origineel =
}}

'''''Metallapoderus rubicundus''''' is een [[kevers|keversoort]] uit de familie [[bladrolkevers]] (Attelabidae). De wetenschappelijke naam van de soort werd in 1927 gepubliceerd door [[Eduard Voss]].<ref>{{Brontabel|2010-Hallan}}</ref>

{{Appendix}}
{{beginnetje|biologie|2011|12|07}}

[[Categorie:Bladrolkevers]]

title: Metallapoderus rubicundus

Orde: Coleoptera (Kevers)

Familie: Attelabidae (Bladrolkevers)

Geslacht: Metallapoderus

title: Soort


text:
# Nogoraji
Nogoraji is een bestuurslaag in het regentschap Kebumen van de provincie Midden-Java, Indonesië. Nogoraji telt 4191 inwoners (volkstelling 2010).

title: Nogoraji

wikitext:
{{Infobox plaats in Indonesië
| soort          = Dorp
| naam           = Nogoraji
| inwoners       = 4191
| datum inwoners = 2010
| provincie      = [[Midden-Java]]
| regentschap    = [[Kebumen (regentschap)|Kebumen]]
| onderdistrict  = [[Buayan (onderdistrict)|Buayan]]
| eiland         =
| tijdzone       =
| code desa      = 3305020015
| mapname        =
| lat_deg        =
| lat_min        =
| lat_sec        =
| lon_deg        =
| lon_min        =
| lon_sec        =
| image          =
| caption        =
}}
'''Nogoraji''' is een bestuurslaag in het [[Regentschap (Indonesië)|regentschap]] [[Kebumen (regentschap)|Kebumen]] van de [[Provincies van Indonesië|provincie]] [[Midden-Java]], [[Indonesië]]. Nogoraji telt 4191 inwoners (volkstelling 2010).

{{Appendix|2=
* Resultaten van de volkstelling (2010), Badan Pusat Statistik, [https://web.archive.org/web/20121202090212/http://bps.go.id/eng/download_file/Population_of_Indonesia_by_Village_2010.pdf Population_of_Indonesia_by_Village]
}}
{{Beginnetje|landen & Volken|land=Indonesië|2=2013|3=06|4=18}}

[[Categorie:Plaats in Midden-Java]]

title: Situering

Provincie: Midden-Java

Regentschap of · stadsgemeente: Kebumen

Onderdistrict: Buayan

title: Algemeen

title: Overig

Portaal: Indonesië


text:
# Lijst van rijksmonumenten in Heerewaarden
De plaats Heerewaarden telt 10 inschrijvingen in het rijksmonumentenregister. Hieronder een overzicht.
| Object                                                                         | Oorspronkelijke functie?  | Bouwjaar                                | Architect   | Locatie                    | Coördinaten?                  | Nr.?   | Afbeelding               |
| ------------------------------------------------------------------------------ | ------------------------- | --------------------------------------- | ----------- | -------------------------- | ----------------------------- | ------ | ------------------------ |
| Nederlands Hervormde kerk                                                      | Vanwege onderdelen kerk   | 1849                                    |             | Hogestraat 20              | 51° 49' 3" NB, 5° 23' 41" OL  | 21200  | Meer afbeeldingen        |
| Nieuw Fort St. Andries                                                         | Fort, vesting en -onderdl | 1815-1816                               |             | Sluis Sint Andries 1 (bij) | 51° 47' 59" NB, 5° 21' 27" OL | 21201  | Meer afbeeldingen        |
| Dwarshuis met verdieping op T-vormige plattegrond                              | Boerderij                 | eerste helft 19e eeuw                   |             | Hogestraat 13              | 51° 49' 5" NB, 5° 23' 43" OL  | 21202  | Meer afbeeldingen        |
| Boerderij op T-vormige plattegrond. Vensters met luiken en zesruitsschuiframen | Boerderij                 | eerste helft 19e eeuw                   |             | Hogestraat 14              | 51° 49' 5" NB, 5° 23' 39" OL  | 21203  | Meer afbeeldingen        |
| T-Boerderij met voorhuis                                                       | Boerderij                 | 1889 (voorhuis)                         |             | Voorne 13                  | 51° 49' 30" NB, 5° 24' 27" OL | 523784 | T-Boerderij met voorhuis |
| Personeelswoning met stal                                                      | Dienstwoning              | tweede helft 19e eeuw (met oudere kern) |             | Voorne 13                  | 51° 49' 30" NB, 5° 24' 27" OL | 523785 | Upload foto              |
| Erfafscheiding bestaande uit een bakstenen muur en toegangshek                 | Tuin, park en plantsoen   | 1900                                    |             | Voorne 13                  | 51° 49' 33" NB, 5° 24' 29" OL | 523786 | Upload foto              |
| "Het Uilennest" met hekwerk                                                    | Woonhuis                  | 1905                                    |             | Hogestraat 15              | 51° 49' 5" NB, 5° 23' 43" OL  | 523792 | Meer afbeeldingen        |
| Transformaterhuisje                                                            | Nutsbedrijf               | 1921                                    | G. Versteeg | Hogestraat 22              | 51° 49' 3" NB, 5° 23' 41" OL  | 523793 | Transformaterhuisje      |
| Tuinhuisje                                                                     | Tuin, park en plantsoen   | ca. 1900                                |             | Voorne bij 13              | 51° 49' 33" NB, 5° 24' 29" OL | 526019 | Upload foto              |

wikitext:
{{GeoGroup}}
De plaats '''[[Heerewaarden]]''' telt 10 inschrijvingen in het '''[[rijksmonument]]enregister'''. Hieronder een overzicht.
{{Tabelkop rijksmonumenten|intro=|prov-iso=NL-GE}}
<!---->
{{Tabelrij rijksmonument|woonplaats=Heerewaarden|objectnaam=[[Hervormde kerk (Heerewaarden)|Nederlands Hervormde kerk]]|type_obj=G|oorspr_functie=Vanwege onderdelen kerk|cbs_tekst=Kerk-onderdl./object|bouwjaar=1849|architect=|adres=Hogestraat 20|lat=51.81761|lon=5.39475|objrijksnr=21200|wd_item=Q17400352|image=Heerewaarden - Hogestraat 20 - Hervormde kerk.JPG|commonscat=Hervormde Kerk, Heerewaarden}}
<!---->
{{Tabelrij rijksmonument|woonplaats=Heerewaarden|objectnaam=[[Nieuw Fort St. Andries]]|type_obj=G|oorspr_functie=Fort, vesting en -onderdl|cbs_tekst=Verdedigingswerken|bouwjaar=1815-1816|architect=|adres=Sluis Sint Andries 1 (bij)|lat=51.799722222|lon=5.3575|objrijksnr=21201|wd_item=Q2794863|image=Heerewaarden (NL), 2010-06-27 14.20, Restanten Nieuw Fort St. Andries.jpg|commonscat=Nieuw Fort St. Andries (Heerewaarden)}}
<!---->
{{Tabelrij rijksmonument|woonplaats=Heerewaarden|objectnaam=Dwarshuis met verdieping op T-vormige plattegrond|type_obj=G|oorspr_functie=Boerderij|cbs_tekst=Agrarische gebouwen|bouwjaar={{Sorteer|1800|eerste helft 19e eeuw}}|architect=|adres=Hogestraat 13|lat=51.81817|lon=5.39519|objrijksnr=21202|wd_item=Q17400354|image=Heerewaarden Hogestraat 13.jpg|commonscat=Hogestraat 13, Heerewaarden}}
<!---->
{{Tabelrij rijksmonument|woonplaats=Heerewaarden|objectnaam=Boerderij op T-vormige plattegrond. Vensters met luiken en zesruitsschuiframen|type_obj=G|oorspr_functie=Boerderij|cbs_tekst=Agrarische gebouwen|bouwjaar={{Sorteer|1800|eerste helft 19e eeuw}}|architect=|adres=Hogestraat 14|lat=51.81797|lon=5.39409|objrijksnr=21203|wd_item=Q17400355|image=Heerewaarden Hogestraat 14.jpg|commonscat=Hogestraat 14, Heerewaarden}}
<!---->
{{Tabelrij rijksmonument|woonplaats=Heerewaarden|objectnaam=T-Boerderij met voorhuis|type_obj=G|oorspr_functie=Boerderij|cbs_tekst=Agrarische gebouwen|bouwjaar=1889 (voorhuis)|architect=|adres=Voorne 13|lat=51.82490|lon=5.40743|objrijksnr=523784|wd_item=Q17601572|image=RM-T-Boerderij Heerewaarden 2023-08-12 met-voorhuis.jpg}}
<!---->
{{Tabelrij rijksmonument|woonplaats=Heerewaarden|objectnaam=Personeelswoning met stal|type_obj=G|oorspr_functie=Dienstwoning|cbs_tekst=Gebouwen, woonhuizen|bouwjaar=tweede helft 19e eeuw (met oudere kern)|architect=|adres=Voorne 13|lat=51.82490|lon=5.40743|objrijksnr=523785|wd_item=Q17601574|image=}}
<!---->
{{Tabelrij rijksmonument|woonplaats=Heerewaarden|objectnaam=Erfafscheiding bestaande uit een bakstenen muur en toegangshek|type_obj=G|oorspr_functie=Tuin, park en plantsoen|cbs_tekst=Losse objecten, ed.|bouwjaar=1900|architect=|adres=Voorne 13|lat=51.82588|lon=5.40814|objrijksnr=523786|wd_item=Q17601577|image=}}
<!---->
{{Tabelrij rijksmonument|woonplaats=Heerewaarden|objectnaam="Het Uilennest" met hekwerk|type_obj=G|oorspr_functie=Woonhuis|cbs_tekst=Gebouwen, woonhuizen|bouwjaar=1905|architect=|adres=Hogestraat 15|lat=51.81799|lon=5.39525|objrijksnr=523792|wd_item=Q17601594|image=Heerenwaarden Hogestraat 15.jpg|commonscat=Hogestraat 15, Heerewaarden}}
<!---->
{{Tabelrij rijksmonument|woonplaats=Heerewaarden |objectnaam=Transformaterhuisje|type_obj=G|oorspr_functie=Nutsbedrijf|cbs_tekst=Gebouwen, woonhuizen|bouwjaar=1921|architect=G. Versteeg|adres=Hogestraat 22|lat=51.81750|lon=5.39468|objrijksnr=523793|wd_item=Q17601596|image=Transformaterhuisje_Heerewaarden_2023-08-12.jpg}}
<!---->
{{Tabelrij rijksmonument|woonplaats=Heerewaarden|objectnaam=Tuinhuisje|type_obj=G|oorspr_functie=Tuin, park en plantsoen|cbs_tekst=Losse objecten, ed.|bouwjaar={{Sorteer|1900|ca. 1900}}|architect=|adres=Voorne bij 13|lat=51.82588|lon=5.40814|objrijksnr=526019|wd_item=Q17604541|image=}}
|}

== Zie ook ==
* [[Lijst van rijksmonumenten in Maasdriel]] voor andere plaatsen in de gemeente.
* [[Lijst van gemeentelijke monumenten in Heerewaarden]]
{{Commonscat|Rijksmonumenten in Heerewaarden}}
{{Appendix|2=
* [https://www.cultureelerfgoed.nl/node/2198 Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed Rijksmonumenten Dataset]
}}

[[Categorie:Rijksmonument in Maasdriel| Heerewaarden]]
[[Categorie:Lijsten van rijksmonumenten in Gelderland|Heerewaarden]]


text:
# Kai Nielsen (componist)
Kai Verner Nielsen (?, 14 september 1899 – ?, 8 mei 1961) was een Deens componist en militaire kapelmeester.
Nielsen is een bekende Deense componist en dirigent. In 1946 werd hij opvolger van Georg August Madsen als dirigent van Den Kongelige Livgardes Musikkorps in Kopenhagen. In deze functie bleef hij tot zijn dood in 1961. Hij schreef een aantal marsen voor zijn muziekkorps waarvan de bekendste de Dronning Ingrids Honnørmarch en vooral de Kong Frederik d. IX's Honnørmarch zijn.

## Composities

### Werken voor harmonieorkest
- 1935 Dronning Ingrids Honnørmarch
- 1947 Kong Frederik d. IX's Honnørmarch
- Den Kongelige Marines Honnørmarch
- Gustav Adolfs VI Honnørmarch

title: Kai Nielsen (componist)

wikitext:
'''Kai Verner Nielsen''' (?, [[14 september]] [[1899]] – ?, [[8 mei]] [[1961]]) was een [[Denemarken|Deens]] [[componist]] en militaire [[kapelmeester]].

Nielsen is een bekende Deense componist en dirigent. In 1946 werd hij opvolger van Georg August Madsen als dirigent van ''Den Kongelige Livgardes Musikkorps'' in [[Kopenhagen]]. In deze functie bleef hij tot zijn dood in 1961. Hij schreef een aantal marsen voor zijn muziekkorps waarvan de bekendste de ''Dronning Ingrids Honnørmarch'' en vooral de ''Kong Frederik d. IX's Honnørmarch'' zijn.

== Composities ==
=== Werken voor harmonieorkest ===
* [[1935]] ''Dronning Ingrids Honnørmarch''
* [[1947]] ''Kong Frederik d. IX's Honnørmarch''
* ''Den Kongelige Marines Honnørmarch''
* ''Gustav Adolfs VI Honnørmarch''

== Bibliografie ==
* Gösta Morin, Carl-Allan Moberg, Einar Sundström: ''Sohlmans musiklexikon''. 2., revid. och utvidgade uppl., 5 vol., Stockholm : Sohlman, 1975-1979
* Kenneth Walter Berger: ''Band encyclopedia'', Kent, Ohio: Band Associates, 1960, 604 p.
* Ejnar Jacobsen: ''Musikkens mestre : danske komponister'', Copenhagen: Jul. Gjellerups Förlag, 1947.

== Externe link ==
* {{no}} [https://web.archive.org/web/20150402170449/https://snl.no/Kai_Verner_Nielsen Korte biografie op de internetpagina "Store Norske Leksikon"]

{{DEFAULTSORT:Nielsen, Kai Verner}}
[[Categorie:20e-eeuws componist]]
[[Categorie:Deens componist]]
[[Categorie:Deens dirigent]]


text:
# Macrocneme verdivittata
Macrocneme verdivittata is een beervlinder uit de familie van de spinneruilen (Erebidae). De wetenschappelijke naam van de soort is voor het eerst geldig gepubliceerd in 1906 door Klages.

title: Macrocneme verdivittata

wikitext:
{{Taxobox vlinder
| titelweergave = cursief
| naam = ''Macrocneme verdivittata''
| afbeelding =
| familie = [[Spinneruilen|Erebidae]] (Spinneruilen)
| onderfamilie = [[Beervlinders|Arctiinae]] (Beervlinders)
| tribus =
| geslacht = ''[[Macrocneme]]''
| w-naam = ''Macrocneme verdivittata''
| auteur = Klages
| datum = 1906
| haakjes =
| commons =
| species =
}}
'''''Macrocneme verdivittata''''' is een [[Beervlinders|beervlinder]] uit de familie van de [[Spinneruilen|spinneruilen (Erebidae)]].<ref>{{Brontabel|9999-Lepindex}}</ref> De wetenschappelijke naam van de soort is voor het eerst geldig gepubliceerd in 1906 door Klages.

{{Appendix}}
{{beginnetje|biologie|2013|04|07}}

[[Categorie:Macrocneme]]

title: Macrocneme verdivittata

Orde: Lepidoptera (Vlinders)

Familie: Erebidae (Spinneruilen)

Onderfamilie: Arctiinae (Beervlinders)

Geslacht: Macrocneme

title: Soort


text:
# Apoplania chilensis
Apoplania chilensis is een vlinder uit de familie van de Neopseustidae. De wetenschappelijke naam van de soort is voor het eerst geldig gepubliceerd in 1975 door Davis.

title: Apoplania chilensis

wikitext:
{{Taxobox vlinder
| titelweergave = cursief
| naam = ''Apoplania chilensis''
| afbeelding =
| familie = [[Neopseustidae]]
| onderfamilie =
| geslacht = ''[[Apoplania]]''
| w-naam = ''Apoplania chilensis''
| auteur = Davis
| datum = 1975
| haakjes =
| commons =
| species =
}}
'''''Apoplania chilensis''''' is een [[vlinders|vlinder]] uit de familie van de [[Neopseustidae]].<ref>{{Brontabel|9999-Lepindex}}</ref> De wetenschappelijke naam van de soort is voor het eerst geldig gepubliceerd in 1975 door Davis.

{{Appendix}}
{{beginnetje|biologie|2013|04|08}}

[[Categorie:Neopseustidae]]

title: Apoplania chilensis

Familie: Neopseustidae

Geslacht: Apoplania

title: Soort


text:
# Chrysso octomaculata
Chrysso octomaculata is een spinnensoort in de taxonomische indeling van de kogelspinnen (Theridiidae).
Het dier behoort tot het geslacht Chrysso. De wetenschappelijke naam van de soort werd voor het eerst geldig gepubliceerd in 1906 door Friedrich Wilhelm Bösenberg & Embrik Strand.

title: Chrysso octomaculata

wikitext:
{{Taxobox spin
| naam              = ''Chrysso octomaculata''
| titelweergave     = cursief
| afbeelding        =
| afbeeldingtekst   =
| familie           = [[Kogelspinnen|Theridiidae]] (Kogelspinnen)
| geslacht          = ''[[Chrysso]]''
| auteur            = [[Friedrich Wilhelm Bösenberg]] & [[Embrik Strand]]
| datum             = 1906
| haakjes           = ja
}}
'''''Chrysso octomaculata''''' is een [[spinnen (dieren)|spinnen]][[soort]] in de taxonomische indeling van de [[Kogelspinnen|kogelspinnen (Theridiidae)]].<ref>{{aut|Platnick, Norman I.}} (2010): [http://research.amnh.org/entomology/spiders/catalog/ The world spider catalog], version 10.5. ''American Museum of Natural History''. [https://web.archive.org/web/20090312050907/http://research.amnh.org:80/entomology/spiders/catalog/ Gearchiveerd] op 12 maart 2009.</ref>

Het dier behoort tot het geslacht ''[[Chrysso]]''. De wetenschappelijke naam van de soort werd voor het eerst geldig gepubliceerd in 1906 door [[Friedrich Wilhelm Bösenberg]] & [[Embrik Strand]].

{{Appendix}}
{{beginnetje|biologie|2011|10|21}}

[[Categorie:Chrysso|octomaculata]]

title: Chrysso octomaculata

Klasse: Arachnida (Spinachtigen)

Orde: Araneae (Spinnen)

Familie: Theridiidae (Kogelspinnen)

Geslacht: Chrysso

title: Soort


text:
# Gryllacris pumila
Gryllacris pumila is een rechtvleugelig insect uit de familie Gryllacrididae. De wetenschappelijke naam van deze soort is voor het eerst geldig gepubliceerd in 1925 door Karny.

title: Gryllacris pumila

wikitext:
{{Taxobox insect
| naam = ''Gryllacris pumila''
| titelweergave = cursief
| afbeelding =
| afbeeldingtekst =
| orde = [[Rechtvleugeligen|Orthoptera]] (Rechtvleugeligen)
| familie = [[Gryllacrididae]]
| geslacht = ''[[Gryllacris]]''
| w-naam = ''Gryllacris pumila''
| auteur = Karny
| datum = 1925
| haakjes =
| species =
| commons =
}}
'''''Gryllacris pumila''''' is een [[rechtvleugeligen|rechtvleugelig insect]] uit de familie [[Gryllacrididae]]. De wetenschappelijke naam van deze soort is voor het eerst geldig gepubliceerd in 1925 door Karny.

{{Appendix|2=
* {{Brontabel|9999-Orthoptera}} [bezocht 15 april 2013]
}}
{{Beginnetje|biologie|2013|04|19}}

[[Categorie:Gryllacris|pumila]]

title: Gryllacris pumila

Familie: Gryllacrididae

Geslacht: Gryllacris

title: Soort


text:
# Helmschoorsteentje
Het helmschoorsteentje (Anthostomella lugubris) is een schimmel behorend tot de familie Xylariaceae. Hij komt voor in de zeeduinen op bladeren van Ammophila.

## Determinatie
De verzonken peritheciën staan verspreid en in een zwart geblakerde epidermis. De peritheciën zijn 250–331 µm hoog. Het peridium is 25 µm breed.
De asci zijn cillindrisch met afgeronde topen en meten 126–161 × 11–14 µm. De ascosporen zijn ovaal tot ellipsvormig met taps toelopende uiteinden, liggen eenzijdig- of gedeeltelijk tweezijdig gerangschikt in de ascus als ze jong zijn en meten 18–22 (24) × 8–11 µm. De spleet over de lengte van 10–12 µm is niet goed zichtbaar.

## Verspreiding
In Nederland komt het uiterst zeldzaam voor.

title: Helmschoorsteentje

wikitext:
{{Taxobox schimmel
| afbeelding =
| afbeeldingtekst =
| stam = ''[[Ascomycota]]''
| onderstam = ''[[Pezizomycotina]]''
| klasse = ''[[Sordariomycetes]]''
| onderklasse = ''[[Xylariomycetidae]]''
| orde = ''[[Xylariales]]''
| familie = ''[[Xylariaceae]]''
| geslacht = ''[[Anthostomella]]''
| w-naam = ''Anthostomella lugubris''
| auteur =  (Roberge ex Desm.) Sacc.
| datum = 1882
}}

Het '''helmschoorsteentje''' (''Anthostomella lugubris'') is een [[Schimmels|schimmel]] behorend tot de familie [[Xylariaceae]]. Hij komt voor in de zeeduinen op bladeren van ''[[Ammophila (grassenfamilie)|Ammophila]]''.

== Determinatie ==
De verzonken [[Perithecium|peritheciën]] staan verspreid en in een zwart geblakerde [[epidermis]]. De peritheciën zijn 250–331 µm hoog. Het [[peridium]] is 25 µm breed.

De [[Sporenzakje|asci]] zijn cillindrisch met afgeronde topen en meten 126–161 × 11–14 µm. De [[ascospore]]n zijn ovaal tot ellipsvormig met taps toelopende uiteinden, liggen eenzijdig- of gedeeltelijk tweezijdig gerangschikt in de ascus als ze jong zijn en meten 18–22 (24) × 8–11 µm. De spleet over de lengte van 10–12 µm is niet goed zichtbaar.

== Verspreiding ==
In Nederland komt het uiterst zeldzaam voor.

{{appendix|2=
* [https://www.verspreidingsatlas.nl/0844090# NMV Verspreidingsatlas Paddenstoelen]
* {{en}} [https://indexfungorum.org/Names/NamesRecord.asp?RecordID=227817 Index Fungorum]
* {{en}} [http://www.ascofrance.com/uploads/forum_file/1975-n139-Francis-0001.pdf ANTHOSTOMELLA (1975) door Sheila M. Francis]
}}

[[Categorie:Schimmelsoort]]
[[Categorie:Xylariaceae]]

title: Helmschoorsteentje

Rijk: Fungi (Schimmels)

Stam: Ascomycota

Onderstam: Pezizomycotina

Klasse: Sordariomycetes

Onderklasse: Xylariomycetidae

Orde: Xylariales

Familie: Xylariaceae

Geslacht: Anthostomella

title: Soort

Portaal: Biologie · Schimmels


text:
# Paleotrema
Paleotrema is een geslacht van zee-egels uit de familie Palaeotropidae.

## Soorten
- Paleotrema loveni (A. Agassiz, 1879)
- Paleotrema ovatum (Koehler, 1914)

title: Paleotrema

wikitext:
{{Taxobox
| naam = ''Paleotrema''
| titelweergave = cursief
| afbeelding =
| afbeeldingtekst =
| rijk = [[Dieren (biologie)|Animalia]] (Dieren)
| stam = [[Stekelhuidigen|Echinodermata]] (Stekelhuidigen)
| klasse = [[Zee-egels|Echinoidea]] (Zee-egels)
| infraklasse = [[Irregularia]]
| orde = [[Spatangoida]]
| familie = [[Palaeotropidae]]
| taxon = [[Geslacht (biologie)|Geslacht]]
| w-naam = ''Paleotrema''
| auteur = Koehler
| datum = 1914
| commons =
| species =
| worms = 512859
}}

'''''Paleotrema''''' is een [[Geslacht (biologie)|geslacht]] van [[zee-egels]] uit de [[Familie (biologie)|familie]] [[Palaeotropidae]].

== Soorten ==
* ''[[Paleotrema loveni]]'' ({{aut|A. Agassiz}}, 1879)
* ''[[Paleotrema ovatum]]'' ({{aut|Koehler}}, 1914)

[[Categorie:Irregularia]]

title: Paleotrema

Stam: Echinodermata (Stekelhuidigen)

Klasse: Echinoidea (Zee-egels)

Infraklasse: Irregularia

Orde: Spatangoida

Familie: Palaeotropidae

title: Geslacht


text:
# Josefus (slak)
Josefus is een geslacht van weekdieren uit de klasse van de Gastropoda (slakken).

## Soort
- Josefus aitanicus Arconada & Ramos, 2006

title: Josefus (slak)

wikitext:
{{Taxobox
| titelweergave = cursief
| naam = ''Josefus''
| afbeelding =
| afbeeldingtekst =
| rijk = [[Dieren (biologie)|Animalia]] (Dieren)
| stam = [[Weekdieren|Mollusca]] (Weekdieren)
| klasse = [[Slakken|Gastropoda]] (Slakken)
| onderklasse = [[Caenogastropoda]]
| orde = [[Littorinimorpha]]
| superfamilie = [[Truncatelloidea]]
| familie = [[Hydrobiidae]]
| taxon = [[geslacht (biologie)|Geslacht]]
| w-naam = ''Josefus''
| auteur = Arconada & Ramos
| datum = 2006
| commons =
| species =
| worms = 845683
}}
'''''Josefus''''' is een [[geslacht (biologie)|geslacht]] van [[weekdieren]] uit de [[klasse (biologie)|klasse]] van de [[Slakken|Gastropoda]] (slakken).

== Soort ==
* ''[[Josefus aitanicus]]'' <small>Arconada & Ramos, 2006</small>

[[Categorie:Hydrobiidae]]

title: Josefus

Klasse: Gastropoda (Slakken)

Onderklasse: Caenogastropoda

Orde: Littorinimorpha

Superfamilie: Truncatelloidea

Familie: Hydrobiidae

title: Geslacht


text:
# Le Plessis-aux-Bois
Le Plessis-aux-Bois is een gemeente in het Franse departement Seine-et-Marne (regio Île-de-France) en telt 228 inwoners (2004). De plaats maakt deel uit van het arrondissement Meaux.
- Kerk in Le Plessis-aux-Bois
- Gemeentehuis

## Geografie
De oppervlakte van Le Plessis-aux-Bois bedraagt 3,4 km², de bevolkingsdichtheid is 67,1 inwoners per km².
De onderstaande kaart toont de ligging van Le Plessis-aux-Bois met de belangrijkste infrastructuur en aangrenzende gemeenten.

## Demografie
Onderstaande figuur toont het verloop van het inwonertal (bron: INSEE-tellingen).

title: Le Plessis-aux-Bois

wikitext:
{{Infobox gemeente Frankrijk
| plaatsnaam = Le Plessis-aux-Bois
| wapen =
| kaart =
| regio = [[Île-de-France]]
| departement = [[Seine-et-Marne]] (77)
| depnr = 77
| arrondissement = [[Arrondissement Meaux|Meaux]]
| kanton = [[Kanton Claye-Souilly|Claye-Souilly]]
| jaar = 2004
| inwoners = 228
| dichtheid = 67,1
| oppervlakte = 3,4
| water =
| latitudeGraden = 49
| latitudeMinuten = 0
| latitudeSeconden = 0
| longitudeGraden = 2
| longitudeMinuten = 46
| longitudeSeconden = 0
| E of W = E
| ol of wl = O.L.
| code = 77364
| postcode = 77165
| netnummer =
| hoogteligging = 98 - 136
| aangrenzende gemeenten =
| burgemeester =
| website =
}}
'''Le Plessis-aux-Bois''' is een gemeente in het [[Frankrijk|Franse]] departement [[Seine-et-Marne]] (regio [[Île-de-France]]) en telt 228 inwoners (2004). De plaats maakt deel uit van het arrondissement [[Arrondissement Meaux|Meaux]].

<gallery>
Le_Plessis-aux-Bois_église.jpg|Kerk in Le Plessis-aux-Bois
Le_Plessis-aux-Bois_mairie.jpg|Gemeentehuis
</gallery>

==Geografie==
De oppervlakte van Le Plessis-aux-Bois bedraagt 3,4 km², de bevolkingsdichtheid is 67,1 inwoners per km².

{{Detailkaart Franse gemeente|id=77364}}

==Demografie==
Onderstaande figuur toont het verloop van het inwonertal (bron: [[Institut national de la statistique et des études économiques/Definities|INSEE-tellingen]]).<br />
{{Grafiek inwonertal gemeente Frankrijk|id=77364}}
<!-- Bron: Frans bureau voor statistiek. Cijfers inwoneraantal volgens de definitie "population sans doubles comptes" -->

==Externe links==
* {{Link INSEE|id=77364}}

{{Coor title dms|49|0|0|N|2|46|0|E|type:adm2nd_scale:25000_region:FR}}
{{DEFAULTSORT:Plessis-aux-Bois, Le}}
[[Categorie:Gemeente in Seine-et-Marne]]

title: Situering

Regio: Île-de-France

Departement: Seine-et-Marne (77)

Arrondissement: Meaux

Kanton: Claye-Souilly

Coördinaten: 49° 0′ NB, 2° 46′ OL

title: Algemeen

Burgemeester: Cyril Proffit · (28 maart 2014)

title: Overig

Website: Officiële website

title: Detailkaart

Detailkaart: · Locatie in Frankrijk Seine-et-Marne

Portaal: Frankrijk


text:
# Armadillidium littorale
Armadillidium littorale is een pissebed uit de familie Armadillidiidae. De wetenschappelijke naam van de soort is voor het eerst geldig gepubliceerd in 1996 door Taiti & Ferrara.

title: Armadillidium littorale

wikitext:
{{Taxobox
| titelweergave = cursief
| naam = ''Armadillidium littorale''
| afbeelding =
| afbeeldingtekst =
| rijk=[[Dieren (biologie)|Animalia]] (Dieren)
| familie = [[Armadillidiidae]]
| klasse=[[Malacostraca]]
| orde=[[Pissebedden|Isopoda]] (Pissebedden)
| geslacht = ''[[Armadillidium]]''
| w-naam = ''Armadillidium littorale''
| auteur = Taiti & Ferrara
| datum = 1996
| haakjes =
| species =
| commons =
}}
'''''Armadillidium littorale''''' is een [[pissebedden|pissebed]] uit de familie [[Armadillidiidae]]. De wetenschappelijke naam van de soort is voor het eerst geldig gepubliceerd in 1996 door Taiti & Ferrara.<ref>Schotte, M. (2010). ''Armadillidium littorale'' Taiti & Ferrara, 1996. In: Schotte, M., Boyko, C.B, Bruce, N.L., Poore, G.C.B., Taiti, S., Wilson, G.D.F. (Eds) (2010). World Marine, Freshwater and Terrestrial Isopod Crustaceans database. Gebaseerd op informatie uit het [[World Register of Marine Species]], te vinden op http://www.marinespecies.org/aphia.php?p=taxdetails&id=257733</ref>
{{Appendix}}
{{beginnetje|biologie|2011|12|15}}

[[Categorie:Rolpissebedden]]

title: Armadillidium littorale

Klasse: Malacostraca

Orde: Isopoda (Pissebedden)

Familie: Armadillidiidae

Geslacht: Armadillidium

title: Soort


text:
# Stenodera caucasica
Stenodera caucasica is een keversoort uit de familie van oliekevers (Meloidae). De wetenschappelijke naam van de soort is voor het eerst geldig gepubliceerd in 1781 door Pallas.

title: Stenodera caucasica

wikitext:
{{Taxobox insect
| titelweergave = cursief
| naam = ''Stenodera caucasica''
| afbeelding =
| afbeeldingtekst =
| orde = [[Kevers|Coleoptera]] (Kevers)
| familie = [[Oliekevers|Meloidae]] (Oliekevers)
| geslacht = ''[[Stenodera]]''
| w-naam = ''Stenodera caucasica''
| auteur = [[Peter Simon Pallas|Pallas]]
| datum = 1781
| haakjes = ja
| species = Stenodera caucasica
| commons =
}}
'''''Stenodera caucasica''''' is een [[kevers]]oort uit de familie van [[oliekevers]] (Meloidae). De wetenschappelijke naam van de soort is voor het eerst geldig gepubliceerd in 1781 door Pallas.<ref>[http://insects.tamu.edu/research/collection/hallan/test/Arthropoda/Insects/Coleoptera/Family/Meloidae.txt Meloidae] in [http://insects.tamu.edu/research/collection/hallan/test/Arthropoda/Insects/Coleoptera/Family/Coleoptera1.htm Synopsis of the described Coleoptera of the World 6 juni 2010]. [https://web.archive.org/web/20131105215146/https://insects.tamu.edu/research/collection/hallan/test/Arthropoda/Insects/Coleoptera/Family/Meloidae.txt Gearchiveerd] op 5 november 2013.</ref>
{{Appendix}}
{{beginnetje|biologie|2011|11|18}}

[[Categorie:Oliekevers]]

title: Stenodera caucasica

Familie: Meloidae (Oliekevers)

Geslacht: Stenodera

title: Soort


text:
# Seren (Gebang)
Seren is een bestuurslaag in het regentschap Purworejo van de provincie Midden-Java, Indonesië. Seren telt 3189 inwoners (volkstelling 2010).

title: Seren (Gebang)

wikitext:
{{Infobox plaats in Indonesië
| soort          = Dorp
| naam           = Seren
| inwoners       = 3189
| datum inwoners = 2010
| provincie      = [[Midden-Java]]
| regentschap    = [[Purworejo (regentschap)|Purworejo]]
| onderdistrict  = [[Gebang (onderdistrict van Purworejo)|Gebang]]
| eiland         =
| tijdzone       =
| code desa      = 3306140002
| mapname        =
| lat_deg        =
| lat_min        =
| lat_sec        =
| lon_deg        =
| lon_min        =
| lon_sec        =
| image          =
| caption        =
}}
'''Seren''' is een bestuurslaag in het [[Regentschap (Indonesië)|regentschap]] [[Purworejo (regentschap)|Purworejo]] van de [[Provincies van Indonesië|provincie]] [[Midden-Java]], [[Indonesië]]. Seren telt 3189 inwoners (volkstelling 2010).

{{Appendix|2=
* Resultaten van de volkstelling (2010), Badan Pusat Statistik, [https://web.archive.org/web/20121202090212/http://bps.go.id/eng/download_file/Population_of_Indonesia_by_Village_2010.pdf Population_of_Indonesia_by_Village]
}}
{{Beginnetje|landen & Volken|land=Indonesië|2=2013|3=06|4=19}}

[[Categorie:Plaats in Midden-Java]]

title: Situering

Regentschap of · stadsgemeente: Purworejo

Onderdistrict: Gebang

title: Algemeen

title: Overig


text:
# Indianentent
Een indianentent is de tent, die van oudsher door de indianen, de oorspronkelijke bewoners van Noord-Amerika als huis wordt gebruikt. Doordat de indianen sinds de 20e eeuw hun manier van leven hebben moeten veranderen, zijn zij ook van tenten in gewone huizen gaan wonen.
Er zijn verschillende soorten indianententen:
- wigwam: een koepelvormige of kegelvormige 'hut', bedekt met rietmatten of boombast, meestal met berkenbast
- tipi: een kegelvormige tent, vervaardigd van bizonhuiden of canvas op houten statief

Wigwam wordt vaak gebruikt om ieder type indianentent mee aan te duiden, maar dit klopt niet helemaal: de wigwam is een specifiek type woning.

## Wigwam
Het woord wigwam is afkomstig uit het Algonkin, een Noord-Amerikaanse indianentaal. Het is een Angelsaksische verbastering van wiigiwaam. Dat is weer van het Algonkische Ojibwe-woord voor wiigwaas afgeleid, dat berkenbast betekent. Wigwams worden van oudsher door Algonkisch sprekende volkeren in het oosten van de Verenigde Staten en Canada gebruikt, zoals de Algonkin, Mi'kmaq en Ojibweg. Een wigwam is meestal koepelvormig en biedt plaats aan één familie. Hij doet het meeste aan een hut denken en is niet veel hoger dan 2 à 3 m. De koepelvorm ontstaat door een frame van buigzame stokken te maken. De constructie is vast en niet verplaatsbaar.

## Tipi
Een tipi, het woord is afkomstig uit de taal van Lakota, is een kegelvormige tent die, in tegenstelling tot een wigwam, niet met boomschors maar met dierenhuiden of canvas is bedekt en snel kan worden afgebroken en opgezet. Het geheel is daarom makkelijk te paard te vervoeren. Dit type indianentent werd van oudsher door de nomadische prairie-indianen op de Great Plains gebruikt, een grote prairie in de Verenigde Staten en Canada. Een tipi bestaat uit een frame van rechte stokken van ceder- of vurenhout, een bedekking van canvas of dierenhuiden, een binnenvoering en een deur van canvas of huid. Bovenin zat een rookgat dat met lijnen open en dicht kon worden gemaakt.

## Toerisme
Mede vanwege de karakteristieke vorm worden wigwams en tipi's tegenwoordig gebruikt als toeristische accommodatie. Indianententen die voor dit doel worden gebruikt zijn meestal gemaakt van canvas, zeildoek of zelfs hout, en zijn vaak luxueuzer ingericht dan originele indianententen. Soms zijn recreatie-indianententen echter juist sober ingericht, om een avontuurlijk gevoel op te roepen. In sommige recreatieparken staan vele tientallen indianententen bij elkaar, zodat een soort "reservaat" ontstaat.

## Afbeeldingen
- Ojibweg-wigwam en twee Dakota-tipi's
- Wickiup van de Apachen, ca. 1903; koepelvormig als de wigwam, maar de aanduiding voor tenten gebruikt in andere Noord-Amerikaanse streken
- Amerikaanse tipi, 1891
- Blackfoot-tipi's, E.S. Curtis, 1900

title: Indianentent

wikitext:
Een '''indianentent''' is de [[tent]], die van oudsher door de [[indianen]], de oorspronkelijke bewoners van Noord-Amerika als [[Huis (woning)|huis]] wordt gebruikt. Doordat de indianen sinds de [[20e eeuw]] hun manier van leven hebben moeten veranderen, zijn zij ook van tenten in gewone huizen gaan wonen.

Er zijn verschillende soorten indianententen:
* wigwam: een koepelvormige of kegelvormige 'hut', bedekt met rietmatten of boombast, meestal met [[berk]]enbast
* tipi: een kegelvormige tent, vervaardigd van [[Amerikaanse bizon|bizonhuiden]] of [[Canvas (materiaal)|canvas]] op houten statief

Wigwam wordt vaak gebruikt om ieder type indianentent mee aan te duiden, maar dit klopt niet helemaal: de wigwam is een specifiek type woning.

== Wigwam ==
Het woord wigwam is afkomstig uit het [[Algonkische talen|Algonkin]], een Noord-Amerikaanse indianentaal. Het is een Angelsaksische verbastering van ''wiigiwaam''. Dat is weer van het Algonkische [[Ojibweg|Ojibwe]]-woord voor ''wiigwaas'' afgeleid, dat berkenbast betekent. Wigwams worden van oudsher door Algonkisch sprekende volkeren in het oosten van de Verenigde Staten en Canada gebruikt, zoals de [[Algonkin (volk)|Algonkin]], [[Mi'kmaq]] en [[Ojibweg]].<ref>In Noord-Amerika maakt men onderscheid tussen een wigwam en een ''wickiup''. Wigwams zijn vooral de onderkomens van de stammen in het noordoosten en ''wickiup'' voor de stammen uit het zuidwesten.</ref> Een wigwam is meestal koepelvormig en biedt plaats aan één familie. Hij doet het meeste aan een hut denken en is niet veel hoger dan 2 à 3 m. De koepelvorm ontstaat door een frame van buigzame stokken te maken. De constructie is vast en niet verplaatsbaar.

== Tipi ==
Een tipi, het woord is afkomstig uit de taal van [[Lakota (volk)|Lakota]], is een kegelvormige tent die, in tegenstelling tot een wigwam, niet met boomschors maar met dierenhuiden of canvas is bedekt en snel kan worden afgebroken en opgezet. Het geheel is daarom makkelijk te paard te vervoeren. Dit type indianentent werd van oudsher door de nomadische prairie-indianen op de [[Great Plains]] gebruikt, een grote [[prairie]] in de Verenigde Staten en Canada. Een tipi bestaat uit een frame van rechte stokken van ceder- of vurenhout, een bedekking van canvas of dierenhuiden, een binnenvoering en een deur van canvas of huid. Bovenin zat een rookgat dat met lijnen open en dicht kon worden gemaakt.

== Toerisme ==
Mede vanwege de karakteristieke vorm worden wigwams en tipi's tegenwoordig gebruikt als toeristische accommodatie. Indianententen die voor dit doel worden gebruikt zijn meestal gemaakt van canvas, zeildoek of zelfs hout, en zijn vaak luxueuzer ingericht dan originele indianententen. Soms zijn recreatie-indianententen echter juist sober ingericht, om een avontuurlijk gevoel op te roepen. In sommige recreatieparken staan vele tientallen indianententen bij elkaar, zodat een soort "reservaat" ontstaat.

== Afbeeldingen ==
<gallery heights="140px" widths="170px">
Bestand:Ojibwe wiigiwaam and Dakota-style tipis, White Earth 1928.jpg|Ojibweg-wigwam en twee Dakota-tipi's
Bestand:Apache Wickiup, Edward Curtis, 1903.jpg|Wickiup van de [[Apachen]], ca. 1903; koepelvormig als de wigwam, maar de aanduiding voor tenten gebruikt in andere Noord-Amerikaanse streken
Bestand:Oglala girl in front of a tipi2.jpg|Amerikaanse tipi, 1891
Bestand:Genova-Castello d'Albertis-teepees.jpg|Blackfoot-tipi's, [[Edward Sheriff Curtis|E.S. Curtis]], 1900
</gallery>

{{Appendix}}
{{Commonscat}}

[[Categorie:Woning]]
[[Categorie:Tent]]
[[Categorie:Indianen]]


text:
# Het pelsken
Het pelsken of Portret van Hélène Fourment met een bontmantel is een schilderij waarop Peter Paul Rubens zijn tweede vrouw Hélène Fourment afbeeldde. Het werk, in het Kunsthistorisches Museum van Wenen, wordt beschouwd als een portrait historié dat Fourment associeert met de liefdesgodin Venus.

## Voorstelling
Het schilderij toont een rechtopstaande, ruim levensgrote Hélène Fourment die haar blik recht naar de kijker wendt. Rond haar blote lijf houdt ze een bontmantel, terwijl ze met de rechterarm haar borsten omhoog duwt. Haar gladde witte huid vormt een tactiel contrast met het donkere bont. Het ronde gezicht, de Griekse neus en de kleine mond zijn herkenbaar van andere portretten. Haar krulhaar is in een modieuze froufrou gesneden. De haarlinten geven een huiselijke touch, al neigt het stuk textiel rond haar hoofd meer naar een fantasie-attribuut. Onder de kostbare, met bont en goud afgezette mantel is een witlinnen hemd zichtbaar. Voorts draagt het model een paarlen oorbel.
Het blozen van Fourment komt terug in de rode kleur van de vloermat en het kussen. Deze attributen suggereren dat de donkere achtergrond een interieur moet zijn, misschien een badkamer, maar moderne beeldvormingstechnieken hebben aangetoond dat de oorspronkelijke setting in open lucht was. Rechts naast Fourment had Rubens eerst een grote stenen fontein geschilderd, die water spoot op twee niveaus: onderaan uit een leeuwenkop en bovenaan door een plassend jongetje (puer mingens). In twee fasen heeft hij dit overschilderd, maar de leeuwenkop is er weer door gaan schemeren.

## Benaming
Het pelsken is geen latere bijnaam, maar de benaming die Rubens zelf gebruikte in het testament dat hij in 1640 opstelde. In het zeventiende-eeuwse Nederlands was een pels een lange, met bont afgezette mantel voor binnenshuis, zoals afgebeeld. Maar een meer gebruikelijke betekenis was "rok" en, in een humoristische afgeleide daarvan, "vrouw". Ten slotte was pels ook een synoniem voor huid. Het pelsken slaat dus niet alleen op het afgebeelde kledingstuk, maar kon ook alluderen op de vrouw en haar blote vel.

## Interpretatie
Doorgaans menen kunsthistorici dat Fourment is afgebeeld als Venus, meer bepaald als een Venus pudica, teruggaand op de Afrodite van Knidos. Rubens heeft dit type, waarbij één arm voor de borsten wordt gehouden en één hand voor het kruis, ongetwijfeld toegepast. Dergelijke historieportretten waren een manier om een herkenbaar naakt minder aanstootgevend te maken. Vermoedelijk heeft hij zich ook laten inspireren door de Venetiaanse traditie van het courtisaneportret: in 1629-1630 had hij een repliek gemaakt van Titiaans Meisje in een bontmantel.
Toch gaat het zeker niet om de overspelige Venus zoals ze bekend was uit de mythologie. In het christelijke Europa, en zeker in de katholieke Spaanse Nederlanden, was dit aspect van de liefdesgodin een te beladen motief. Geen respectabele vrouw zou zich zo hebben laten afbeelden. Hoewel naakt en zelfs lust binnen een maritaal-procreatieve context wel degelijk aanvaardbaar waren, bleef het voor derden buiten het echtpaar een doodzonde als ze door het kijken het minste seksueel verlangen zouden ervaren. Fourment en Venus vallen daarom niet samen; de echtgenote van vlees en bloed staat voorop. Discreet lijkt ze haar seksuele bereidheid te benadrukken door haar pose, blos en franke blik, alsook door het optillen van haar borsten (eerder dan ze zoals de Pudica te bedekken) en door de onmiskenbare stijfheid van de tepels. De (melkzware?) boezem beklemtoont wellicht ook de vruchtbaarheid van de geportretteerde, die op 21-jarige leeftijd al drie kinderen had van Rubens.
De associaties met seksualiteit, fertiliteit en moederschap worden verder versterkt door de – weliswaar spoedig overschilderde – fontein met het plassende jongetje. Niettemin bewaart het portret een zekere ambiguïteit. Staat de vrouw op het punt haar mantel te laten vallen, of om zich verder te bedekken? Suggereren het vloerkleed en het kussen de plek waar het erotische potentieel in vervulling kan gaan? De lichaamstaal blijft een subtiele vermenging van verleiden en loochenen, want vrouwelijk verlangen mocht alleen in stilte worden geafficheerd.

## Herkomst
Dankzij het testament van Rubens uit 1640 weten we dat Het pelsken in zijn persoonlijk bezit was en aan Fourment werd vermaakt. Als katholiek en bovendien snel hertrouwd, moet ze zorgvuldig hebben nagedacht over hoe om te gaan met het naaktportret, niettegenstaande ze het ongetwijfeld zag als een uitdrukking van geoorloofd maritaal verlangen. Nam ze het mee naar hun nieuwe woonst in Brussel, of liet ze het misschien in Het Steen?
In 1658 stelde ze een testament op waarin ze het paneel naliet aan haar tweede man, maar daar kwam ze op terug om het aan haar kinderen uit haar eerste huwelijk toe te wijzen. Langs onbekende weg kwam Het pelsken vervolgens rond 1730 terecht in de Weense kunstverzameling van keizer Karel VI, waar het toegankelijk was voor een select publiek. Tegen dan was de herkenbaarheid van Fourment natuurlijk drastisch afgenomen.

title: Het pelsken

wikitext:
{{Infobox schilderij
| afbeelding        = Peter Paul Rubens - Helena Fourment in a Fur Robe - Google Art Project.jpg
| afbeeldingbreedte = 330
| onderschrift      =
| kunstenaar        = [[Peter Paul Rubens]]
| titel             =
| jaar              = ca. 1635-1640
| type              = olieverf op paneel
| hoogte            = 176
| breedte           = 83
| locatie           = [[Wenen]]
| museum            = [[Kunsthistorisches Museum]]
| verblijfplaats    =
| diameter          =
| RKD               =
}}

'''''Het pelsken''''' of '''''Portret van Hélène Fourment met een bontmantel''''' is een schilderij waarop [[Peter Paul Rubens]] zijn tweede vrouw [[Hélène Fourment]] afbeeldde. Het werk, in het [[Kunsthistorisches Museum]] van [[Wenen]], wordt beschouwd als een ''[[portrait historié]]'' dat Fourment associeert met de liefdesgodin [[Venus (mythologie)|Venus]].

== Voorstelling ==
Het schilderij toont een rechtopstaande, ruim levensgrote Hélène Fourment die haar blik recht naar de kijker wendt. Rond haar blote lijf houdt ze een [[Bont (huid)|bontmantel]], terwijl ze met de rechterarm haar borsten omhoog duwt. Haar gladde witte huid vormt een tactiel contrast met het donkere bont. Het ronde gezicht, de Griekse neus en de kleine mond zijn herkenbaar van andere portretten. Haar [[Kroeshaar|krulhaar]] is in een modieuze [[Pony (haar)|froufrou]] gesneden. De haarlinten geven een huiselijke touch, al neigt het stuk textiel rond haar hoofd meer naar een fantasie-attribuut. Onder de kostbare, met bont en goud afgezette mantel is een witlinnen hemd zichtbaar. Voorts draagt het model een [[Parel|paarlen]] [[oorbel]].

Het blozen van Fourment komt terug in de rode kleur van de vloermat en het kussen. Deze attributen suggereren dat de donkere achtergrond een interieur moet zijn, misschien een badkamer, maar moderne beeldvormingstechnieken hebben aangetoond dat de oorspronkelijke setting in open lucht was. Rechts naast Fourment had Rubens eerst een grote stenen [[fontein]] geschilderd, die water spoot op twee niveaus: onderaan uit een leeuwenkop en bovenaan door een plassend jongetje (''puer mingens''). In twee fasen heeft hij dit overschilderd, maar de leeuwenkop is er weer door gaan schemeren.

== Benaming ==
''Het pelsken'' is geen latere bijnaam, maar de benaming die Rubens zelf gebruikte in het [[Testament (akte)|testament]] dat hij in 1640 opstelde. In het zeventiende-eeuwse Nederlands was een ''pels'' een lange, met bont afgezette mantel voor binnenshuis, zoals afgebeeld. Maar een meer gebruikelijke betekenis was "[[Rok (kleding)|rok]]" en, in een humoristische afgeleide daarvan, "vrouw". Ten slotte was ''pels'' ook een synoniem voor [[huid]]. ''Het pelsken'' slaat dus niet alleen op het afgebeelde kledingstuk, maar kon ook alluderen op de vrouw en haar blote vel.

== Interpretatie ==
Doorgaans menen kunsthistorici dat Fourment is afgebeeld als Venus, meer bepaald als een ''Venus pudica'', teruggaand op de [[Afrodite van Knidos]]. Rubens heeft dit type, waarbij één arm voor de borsten wordt gehouden en één hand voor het kruis, ongetwijfeld toegepast. Dergelijke historieportretten waren een manier om een herkenbaar naakt minder aanstootgevend te maken. Vermoedelijk heeft hij zich ook laten inspireren door de Venetiaanse traditie van het [[courtisane]]portret: in 1629-1630 had hij een repliek gemaakt van [[Titiaan]]s ''Meisje in een bontmantel''.

[[File:Tiziano Vecellio,called Titian - Girl in a Fur - Google Art Project.jpg|thumb|links|''Meisje in een bontmantel'' van [[Titiaan]]]]

Toch gaat het zeker niet om de overspelige Venus zoals ze bekend was uit de mythologie. In het christelijke Europa, en zeker in de katholieke [[Spaanse Nederlanden]], was dit aspect van de liefdesgodin een te beladen motief. Geen respectabele vrouw zou zich zo hebben laten afbeelden. Hoewel naakt en zelfs lust binnen een maritaal-procreatieve context wel degelijk aanvaardbaar waren, bleef het voor derden buiten het echtpaar een doodzonde als ze door het kijken het minste seksueel verlangen zouden ervaren. Fourment en Venus vallen daarom niet samen; de echtgenote van vlees en bloed staat voorop. Discreet lijkt ze haar seksuele bereidheid te benadrukken door haar pose, blos en franke blik, alsook door het optillen van haar borsten (eerder dan ze zoals de ''Pudica'' te bedekken) en door de onmiskenbare stijfheid van de tepels. De (melkzware?) boezem beklemtoont wellicht ook de vruchtbaarheid van de geportretteerde, die op 21-jarige leeftijd al drie kinderen had van Rubens.

De associaties met seksualiteit, fertiliteit en moederschap worden verder versterkt door de – weliswaar spoedig overschilderde – fontein met het plassende jongetje. Niettemin bewaart het portret een zekere ambiguïteit. Staat de vrouw op het punt haar mantel te laten vallen, of om zich verder te bedekken? Suggereren het vloerkleed en het kussen de plek waar het erotische potentieel in vervulling kan gaan? De lichaamstaal blijft een subtiele vermenging van verleiden en loochenen, want vrouwelijk verlangen mocht alleen in stilte worden geafficheerd.

== Herkomst ==
Dankzij het testament van Rubens uit 1640 weten we dat ''Het pelsken'' in zijn persoonlijk bezit was en aan Fourment werd vermaakt. Als katholiek en bovendien snel hertrouwd, moet ze zorgvuldig hebben nagedacht over hoe om te gaan met het naaktportret, niettegenstaande ze het ongetwijfeld zag als een uitdrukking van geoorloofd maritaal verlangen. Nam ze het mee naar hun nieuwe woonst in [[Brussel (stad)|Brussel]], of liet ze het misschien in [[Het Steen (Elewijt)|Het Steen]]?
In 1658 stelde ze een testament op waarin ze het paneel naliet aan haar tweede man, maar daar kwam ze op terug om het aan haar kinderen uit haar eerste huwelijk toe te wijzen. Langs onbekende weg kwam ''Het pelsken'' vervolgens rond 1730 terecht in de Weense kunstverzameling van [[keizer Karel VI]], waar het toegankelijk was voor een select publiek. Tegen dan was de herkenbaarheid van Fourment natuurlijk drastisch afgenomen.

== Literatuur ==
*Julius S. Held, "Rubens' ''Het Pelsken''" in: ''Essays in the History of Art Presented to Rudolf Wittkower'', vol. II, 1967, p. 189-191
*{{Literatuur als bron|Margit Thøfner, "Helena Fourment's ''Het Pelsken''" in: ''Art History'', 2004, nr. 1, p. 1-33}}
*Kristin Lohse Belkin, "‘La belle Hélène’ and Her Beauty Aids: A New Look at ''Het Pelsken'' in: ''Munuscula Amicorum. Contributions on Rubens and His Colleagues in Honour of Hans Vlieghe'', ed. Katlijne Van der Stighelen, 2006, p. 299-310
*{{Literatuur als bron|Geert Van der Snickt, Katlijne van der Stighelen, Koen Janssens en Gerlinde Gruber, "Helena Fourment further uncovered. A new interpretation of ‘Het Pelsken’ based on recent analytical imaging" in: ''Rubens in Private. The Master Portrays His Family'', 2015, p. 77-97}}

== Externe link ==
*[https://www.khm.at/en/object/1637/ Helena Fourment ("Het Pelsken")] (KHM)

{{bibliografische informatie}}
{{Navigatie oeuvre Peter Paul Rubens}}
{{commonscat}}
{{DEFAULTSORT:pelsken, Het}}
[[Categorie:Werk van Rubens]]
[[Categorie:Schilderij in Wenen]]
[[Categorie:Portretkunst]]
[[Categorie:1630-1639]]

title: Het pelsken

Kunstenaar: Peter Paul Rubens

Techniek: olieverf op paneel

Museum: Kunsthistorisches Museum

Locatie: Wenen


text:
# Vexillum (Pusiolina) tricolor
Vexillum (Pusiolina) tricolor is een slakkensoort uit de familie van de Costellariidae. De wetenschappelijke naam van de soort is voor het eerst geldig gepubliceerd in 1791 door Gmelin.

title: Vexillum (Pusiolina) tricolor

wikitext:
{{Taxobox
| titelweergave = ''Vexillum (Pusiolina) tricolor''
| naam = ''Vexillum (Pusiolina) tricolor''
| afbeelding = Vexillum_tricolor_01.jpg
| rijk = [[Dieren (biologie)|Animalia]] (Dieren)
| stam = [[Weekdieren|Mollusca]] ([[Weekdieren]])
| klasse = [[Slakken|Gastropoda]] (Slakken)
| clade1 = [[Neogastropoda]]
| familie = [[Costellariidae]]
| geslacht = ''[[Vexillum]]''
| w-naam = ''Vexillum (Pusiolina) tricolor''
| auteur = Gmelin
| datum = 1791
| haakjes = ja
| commons =
| species =
| worms = 139420
}}
'''''Vexillum (Pusiolina) tricolor''''' is een [[slakken|slakkensoort]] uit de familie van de [[Costellariidae]].<ref>Robin, A.; Gofas, S. (2012). <i>Vexillum (Pusiolina) tricolor</i> (Gmelin, 1791). Geraadpleegd via:  World Register of Marine Species op http://www.marinespecies.org/aphia.php?p=taxdetails&id=139420</ref> De wetenschappelijke naam van de soort is voor het eerst geldig gepubliceerd in 1791 door Gmelin.

{{Appendix}}
{{beginnetje|biologie|2013|03|09}}

[[Categorie:Costellariidae]]

title: Vexillum (Pusiolina) tricolor

Clade: Neogastropoda

Familie: Costellariidae

Geslacht: Vexillum

title: Soort


text:
# Fliegerfaust
De Fliegerfaust of Luftfaust was een Duitse luchtafweerraket die gebruikt werd tijdens de Tweede Wereldoorlog. Deze werd gebruikt om vliegtuigen in de lucht uit te schakelen vanaf de grond. Het is gecrediteerd als de eerste MANPAD (ManPortableAirDefense).

## Overzicht
De Fliegerfaust is ontworpen door HASAG (Hugo Schneider AG te Leipzig) in 1944 en werd geproduceerd in twee verschillende versies.
De eerste versie was de Fliegerfaust A. Deze had vier 20mm kaliber lopen. Deze schoten 20mm projectielen af die 90g wogen en 19g springstof bevatten. Ze werden voortgestuwd door middel van een kleine raket.
De tweede versie, De Fliegerfaust B, had negen stuks langere lopen. De totale lengten en gewichten waren respectievelijk 150 cm en 6,5 kg. De eerste 4 van de lopen werden om en om eerst afgevuurd waarna de resterende 5 0,1 seconde later werd afgevuurd, dit werd gedaan zodat de projectielen elkaar niet zouden beschadigen en om de meer kans te hebben om het doel te raken.
Een 30mm versie met 6 lopen was gepland maar is nooit in productie genomen.

title: Fliegerfaust

wikitext:
{{Infobox wapen
| naam            = Fliegerfaust
| afbeelding      = Luftfaust.JPG
| onderschrift    = Fliegerfaust B
| type            = [[Luchtdoelraket]] systeem
| oorsprong       = [[Duitsland]]
| dienst          = 1945
| gebruikt_door   = [[nazi-Duitsland]]
| oorlogen        = [[Tweede Wereldoorlog]]
| ontwerper       = HASAG
| ontwerp_datum   =
| producent       =
| eenheidskost    =
| productie_datum = 1945
| aantal          = slechts ca. 80 stuks beproefd van een zeer ten dele uitgevoerde order over 10.000 lanceerbuizen en 4 miljoen raketten
| varianten       = Fliegerfaust A, Fliegerfaust B
| gewicht         = 6,5 kg (geladen)
| lengte          = ~150 cm
| deel_lengte     =
| breedte         =
| hoogte          =
| diameter        =
| crew            =
| patroon         =
| kaliber         =
| actie           =
| tempo           =
| snelheid        = 350 m/s
| bereik          = 300 - 500 m
| max_bereik      =
| voeding         =
| richtmiddelen   =
}}
De '''Fliegerfaust''' of '''Luftfaust''' was een [[Duitsland|Duitse]] luchtafweerraket die gebruikt werd tijdens de [[Tweede Wereldoorlog]]. Deze werd gebruikt om vliegtuigen in de lucht uit te schakelen vanaf de grond. Het is gecrediteerd als de eerste [[Manpads|MANPAD]] (ManPortableAirDefense).

== Overzicht ==
De Fliegerfaust is ontworpen door HASAG (Hugo Schneider AG te Leipzig) in [[1944]] en werd geproduceerd in twee verschillende versies.

De eerste versie was de Fliegerfaust A. Deze had vier 20mm kaliber lopen. Deze schoten 20mm projectielen af die 90g wogen en 19g springstof bevatten. Ze werden voortgestuwd door middel van een kleine raket.

De tweede versie, De Fliegerfaust B, had negen stuks langere lopen. De totale lengten en gewichten waren respectievelijk 150 cm en 6,5 kg. De eerste 4 van de lopen werden om en om eerst afgevuurd waarna de resterende 5 0,1 seconde later werd afgevuurd, dit werd gedaan zodat de projectielen elkaar niet zouden beschadigen en om de meer kans te hebben om het doel te raken.

Een 30mm versie met 6 lopen was gepland maar is nooit in productie genomen.

[[Categorie:Duits vuurwapen in de Tweede Wereldoorlog]]

title: Fliegerfaust

Type: Luchtdoelraket systeem

Land van oorsprong: Duitsland

title: Dienstgeschiedenis

Gebruikt door: nazi-Duitsland

Oorlogen: Tweede Wereldoorlog

title: Productiegeschiedenis

Ontwerper: HASAG

Varianten: Fliegerfaust A, Fliegerfaust B

title: Specificaties

Massa: 6,5 kg (geladen)