text:
# Chemische industrie
De chemische industrie of scheikundige nijverheid vervaardigt producten door middel van chemische veranderingen aan bestaande (grond)stoffen. Binnen deze branche vallen alle bedrijven die voor hun industriële productie gebruik maken van chemische processen. De grens tussen procesindustrie en chemische industrie is niet scherp, al kan de chemische industrie (vooral gericht op bulkproducten en continue processen) wel opgevat worden als een deelgebied van de procesindustrie, waarin echter ook aandacht is voor kleinere hoeveelheden en batchprocessen.

## Voorbeelden van producten van de chemische industrie
Voorbeelden van grondstoffen en producten die de chemische industrie maakt, zijn:
- coatings
- cosmetica
- gassen
- geneesmiddelen
- kleurstoffen
- kunstmeststoffen
- kunststoffen
- kunstvezels
- metaal
- ontsmettings- en bestrijdingsmiddelen
- pigmenten
- synthetische reuk- en smaakstoffen
- verf en drukinkt
- voedingsingrediënten (bijvoorbeeld de oleochemie)
- zeep en was- en reinigingsmiddelen

In België rekent men de groep van kunstvezels historisch gezien niet tot de chemische industrie, maar daarentegen wel de rubberverwerkende bedrijven.

## Grootste chemische bedrijven
Anno 2017 waren DowDuPont, BASF, Sinopec, INEOS, SABIC, Mitsubishi, LyondellBasell, Exxon Chemical, Air Liquide, LG Chem, Toray, Sumitomo, Linde, Johnson Matthey, Reliance, Merck KGaA, Evonik, Covestro, PPG en Ecolab de grootste chemische bedrijven wereldwijd.

## Duurzaamheid
Chemiebedrijven gebruiken onder andere fossiele brandstoffen voor zowel hun energie- als grondstofvoorziening. De chemische industrie is een grootverbruiker van energie en stoot hierdoor ook broeikasgassen uit. In 2017 bedroeg de uitstoot van broeikasgassen door de Nederlandse Chemische industrie 19,7 MegaTon. Deze uitstoot vormde 41 procent van de broeikasgasemissies van de gehele Nederlandse industrie (47,7 megaton).
De producten van de chemische industrie zijn soms toxisch, na gebruik vaak niet afbreekbaar of herbruikbaar en daarmee schadelijk voor het milieu.
De druk vanuit overheden op de chemische industrie neemt toe om de uitstoot van broeikasgassen en de belasting van het milieu te verlagen. De CO2-uitstoot van de chemiesector in Nederland zal in 2050 met 90 procent moeten zijn gedaald.
Chemische processen moeten schoner worden, minder energie en grondstof consumeren en minder gevaarlijke stoffen opleveren. Om dit te realiseren, moeten chemische bedrijven hun energievoorziening, processen en producten transformeren. Hierbij valt te denken aan schonere energiebronnen en andere grondstoffen. Biomassa kan dienen als input voor veel chemicaliën. Daarbij zal moeten worden overgeschakeld naar andere productieprocessen. Ten slotte zal moeten worden gewerkt aan producten die minder toxisch en herbruikbaar zijn.
Groene chemie kan hier een bijdrage aan leveren, maar de technische opgave is groot. Sommige van de benodigde technieken bestaan al, maar zijn nog niet rendabel. Andere technieken die nodig zijn voor vergroening bestaan nog niet. Een onderzoek dat in 2018 is uitgevoerd in opdracht van de Nederlandse chemische industrie heeft aangetoond dat de opgave gigantisch is. Dit onderzoek laat zien dat de vereiste versnelling alleen mogelijk is bij een drastische transformatie van de industrie. Technologieën die een hoge CO2-emissiereductie mogelijk maken en nu nog niet rendabel en betrouwbaar zijn, vragen om doorontwikkeling, zodat ze op weg naar 2050 zo snel mogelijk commercieel exploitabel kunnen worden ingezet.

## Chemische industrie in Nederland

### Geschiedenis

#### 16e t/m 18e eeuw
In de 16e en 17e eeuw was de Republiek een belangrijk handelscentrum en tal van grondstoffen werden aangevoerd van over de hele wereld. Dit leidde tot de ontwikkeling van raffinagetechnieken voor grondstoffen als potas, borax, rietsuiker, kamfer en ruw zout. Ook lood en kwik werden verwerkt tot producten als loodwit en kwikpreparaten. Van belang hierbij was het gebruik van industriemolens, zoals verfmolens. Deze werden onder meer ingezet bij het malen van pigmenten als smalt voor de blauwselfabricage en vermiljoen. Het algemene beeld was dat relatief goedkope grondstoffen werden ingevoerd en dat deze -na bewerking- als veel duurdere producten weer werden uitgevoerd. Een belangrijk chemicus die jarenlang in Amsterdam heeft gewoond en gewerkt was Johann Rudolph Glauber (1604-1670). De -vaak nog ambachtelijke- chemische industrie werd gekenmerkt door batchgewijze productie.
In de 18e eeuw, en vooral tegen het einde daarvan, volgde een relatieve teruggang doordat ook in het buitenland (Duitse staten, Oostenrijk) chemische bedrijven werden opgericht. Rond dezelfde tijd werd de roep om scholing van onder meer apothekers in wat toen de Schey- en Artzeneimengkunde werd genoemd. Vooral in de tijd van de Bataafse Republiek werd hieraan gehoor gegeven. Ná de Franse tijd gingen het apothekersonderwijs en het op de industrie gerichte technisch-chemische onderwijs elk een eigen richting uit. Daarnaast ontwikkelde zich de wetenschappelijke chemie, die echter betrekkelijk los van de nijverheid stond. Geheimhouding vanuit de kant van de nijverheid speelde daarbij een rol.
Een van de personen die een rol speelde bij de industriële toepassing van de chemie was Petrus Driessen (1753-1828). Deze bestudeerde de nuttige toepassing van de bijproducten der zoutziederij. Hij toonde aan dat het moederloog, dat overbleef als het keukenzout was uitgekristalliseerd, na indamping tal van producten kon voortbrengen zoals zoutzuur, natriumsulfaat (glauberzout), ammoniumchloride (salmiak), magnesiumcarbonaat (magnesia alba) en magnesiumsulfaat (Epsomzout). Ook natriumcarbonaat (soda) kon op deze wijze worden vervaardigd. Het was Watse Gerritsma die deze vernieuwingen toepaste in zijn zoutziederij te Makkum (einde 18e eeuw). De fabriek gebruikte ruw zeezout uit Spanje en Portugal als grondstof.
Een andere vroege chemische fabriek was die van George Dommer & Co te Nieuwer-Amstel. Deze vervaardigde allerlei chemicaliën en pigmenten. Deze heeft bestaan van 1782-1826 en telde op zijn hoogtepunt een 30-tal arbeiders.
Nog lang bleef de chemische industrie op vrijwel ambachtelijke basis bestaan. Veel fabriekjes produceerden pigmenten en andere verfstoffen, waaronder lak, vernis en dergelijke. Verder was er bedrijvigheid in de productie van zeep, lijm en smeerkaarsen. Hierbij speelde de bewerking van plantaardige en dierlijke oliën en vetten een rol. Er was sprake van veredeling van ingevoerde grondstoffen, dan wel bewerking van inheemse grondstoffen. Vernieuwingen waren de productie van patentolie en alizarine, welke laatste een toepassing vond in textielververijen.

#### 19e eeuw
Begin 19e eeuw was de chemische industrie ondanks alles nog voornamelijk een ambachtelijk bedrijf met een zwaartepunt bij de pigmenten en verfstoffen waaronder lakken, vernis en terpentijn. Nieuwe ontwikkelingen vonden plaats bij de bewerking van meekrap, waarbij alizarine na 1804 stabieler kon worden gemaakt en ook geschikt werd als verfstof voor textiel. Uiteraard werd ook buskruit vervaardigd. Nieuwe ontwikkelingen waren de uitvinding van patentolie in 1802. Tot de chemische producten behoorden verder bewerkingen van plantaardige en dierlijke oliën en vetten zoals smeerkaarsen, zeep en lijm zoals vislijm, beenderlijm en stijfsel. Het aanvankelijk gebruik daarvan was in de boekbinderij en de meubelmakerij. De traditionele industrieën waren deels op binnenlandse en deels op buitenlandse grondstoffen gebaseerd, de zogeheten trafieknijverheid. Deels ook kwamen er fabrieken die gebaseerd waren op nieuwe vindingen. Het aantal werknemers per fabriek bedroeg hooguit enkele tientallen.
Het Keizerlijk Decreet van 15 oktober 1810 van Napoleon Bonaparte, vanaf 19 april 1811 ook geldend in het huidige Nederland, was ontworpen om de schadelijke, ongezonde of hinderlijke uitstoot van geuren verspreid door met name chemische bedrijven aan banden te leggen om de volksgezondheid te beschermen. Hiermee maakte voor het eerst een centrale overheid een uniform beleid dat van toepassing was op alle bedrijfstakken in het land, en rekende daarmee af van de oude lappendeken aan lokale en bedrijfstak-specifieke regels.
De Belgische Opstand (1830) leidde ertoe dat katoenblekerijen in de noordelijke Nederlanden moesten werden opgericht om in de handel naar de Nederlandse koloniën te voorzien. Deze blekerijen gebruikten ook zwavelzuur, waarvan de fabricage eveneens in de zuidelijke Nederlanden was geconcentreerd.
De fabricage van zwavelzuur kwam mede voort uit de behoefte aan dit product voor de katoenblekerijen welke werden opgericht na de Belgische afscheiding in 1930. Een eerste zwavelzuurfabriek volgens het lodenkamerproces werd opgericht door Willem Spindel in 1832. Deze staakte het bedrijf al in 1834. De zwavelzuurfabriek van Ketjen, Jarman en Cie. werd in 1835 opgericht en groeide uit tot een belangrijk industrieel bedrijf. In hetzelfde jaar werd te Utrecht de firma A.W. de Visser & Comp. opgericht, welke zwavelzuur, salpeterzuur en zoutzuur vervaardigde. In 1827 was door hen al een beenzwartfabriek opgericht die aan suikerraffinaderijen leverde. Het salpeterzuur werd vervaardigd op basis van Chilisalpeter, het zoutzuur was een product dat vrijkwam bij het Leblancproces om soda te vervaardigen, een product dat in de glasindustrie en de zeepindustrie van belang was.
De vraag naar zwavelzuur steeg aanzienlijk door de komst van garancine fabrieken. Dit product was in 1828 al ontdekt en in 1846 werden in Nederland de eerste garancinefabrieken opgericht, waar bij het proces veel zwavelzuur vereist was. Een andere vraag naar zwavelzuur vloeide voort uit de ontwikkeling van het proces voor de stearinebereiding, waarbij dierlijke vetten (smeer) en eventueel ook palmolie, in een eerste processtap door zwavelzure verzeping werden omgezet. In 1853 werd de stearinekaarsenfabriek te Gouda opgericht.
Toen, na 1850, de concurrentie toenam terwijl de vraag naar zwavelzuur na 1860 afnam door de katoencrisis, werd het zwavelzuur ingezet bij de sodaproductie en verrezen sodafabrieken, waarbij Ketjen een belangrijke rol speelde, zoals bij de oprichting van de NV Amsterdamsche Sodafabriek te Nieuwer-Amstel. Dergelijke fabrieken beschikten over tientallen werknemers. Begin jaren '70 van de 19e eeuw was er opnieuw overproductie en felle buitenlandse concurrentie door veel grootschaliger bedrijven. De sodaproductie in Nederland stortte toen in. In 1868 ontdekte men hoe kleurstoffen voor de textielindustrie uit antraceen, een destillatieproduct van steenkoolteer konden worden vervaardigd. Dit luidde het einde van de garancineproductie en de daaraan verbonden vraag naar zwavelzuur in. Pas einde 19e eeuw kwam de zwavelzuurproductie weer tot bloei doordat vanaf 1875 de productie van superfosfaat, op basis van guano, op gang kwam. In dat jaar ontstond de voorloper van Albatros Superfosfaatfabrieken.
Hoewel de eerste gasfabriek in Nederland al in 1826 werd gestart, werden deze fabrieken vooral in de 2e helft van de 19e eeuw door het hele land gebouwd. Tot de afvalproducten behoorden cokes, steelkoolteer en ammoniakwater. Het ammoniakwater kon omgezet worden in zwavelzure ammoniak, een kunstmeststof. Uit het steenkoolteer werden, door destillatie, grondstoffen voor de kleurstoffenindustrie gewonnen. Zo werd in 1860 de Nederlandsche Koolteerstokerij opgericht, die de destillatieproducten aan het buitenland verkocht.
Andere takken van chemie vormden de productie van kinine met in 1882 de start van de Amsterdamse Kininefabriek (ACF), een belangrijk farmaciebedrijf.
Verdere 19e-eeuwse ontwikkelingen zag men in de loodwitindustrie, die al vanaf de 17e eeuw via het zogeheten Hollandse proces werd vervaardigd en omstreeks 1800 internationaal toonaangevend was. Het product werd gebruikt in verf, glazuur, plamuur en dergelijke en in grote hoeveelheden geëxporteerd. Naast loodspiralen werd hierbij bierazijn gebruikt en paardenmest om het te laten broeien. Wetenschappelijker methoden werden vooral in het buitenland ontwikkeld, waarbij een groot deel van het (dure) azijn als loodacetaat herwonnen werd en waarbij koolzuurgas werd aangewend. Uiteindelijk vond in de 2e helft van de 19e eeuw een neergang plaats van de binnenlandse loodwitindustrie, hoewel enkele fabrieken nog tot het begin van de 20e eeuw bleven bestaan. Een alternatief voor het gevaarlijke loodwit, dat vanaf 1909 werd uitgefaseerd, was zinkwit. In 1870 werd in Nederland de eerste zinkwitfabriek opgericht.
Ook de productie van op de chemie gebaseerde consumptiegoederen nam in de 2e helft van de 19e eeuw aanzienlijk toe: zeep, schoonmaakmiddelen, smeeroliën, verven en lakken, carbolineum en dergelijke.

#### 20e eeuw
Steenkoolchemie
In 1902 werden de Staatsmijnen opgericht om steenkool te winnen, en in 1919 werd door dit bedrijf een cokesfabriek gebouwd. Hierbij kwam als bijproduct veel ammoniakwater vrij dat kon worden omgezet in zwavelzure ammoniak, een kunstmeststof. In 1929 werd door Staatsmijnen het stikstofbindingsbedrijf (SBB) opgericht dat volgens het Haber-Boschproces ammoniak uit luchtstikstof produceerde, dat als grondstof voor kunstmestproducten diende. Ook in 1929 werd te Sluiskil de Compagnie Néerlandaise de l'Azote opgericht, welke cokesovengas van een nabijgelegen cokesfabriek verwerkte, om in 1966 over te schakelen op aardgas. Eveneens in 1929 startte de Mekog te IJmuiden, eveneens een kunstmestfabriek gebaseerd op cokesovengas. In 1922 startte de Cindu te Uithoorn, welke steenkoolteer ging destilleren, die afkomstig was van de Hoogovens. Nadat vanaf 1965 de steenkoolmijnen gesloten werden, werden de Staatsmijnen omgevormd tot een chemiebedrijf dat de naam DSM (Dutch State Mines) kreeg. DSM nam in 1998 het farmacieconcern Gist Brocades over, ging zich richten op landbouw-gerelateerde chemie en later op fijnchemie.
Petrochemie
Al in 1887 werd te Rotterdam in een petroleumopslag voorzien. Ruwe benzine werd in 1902 voor het eerst aangevoerd. In 1907 volgde een proeffabriek voor verdere destillatie van uit Borneo afkomstige ruwe benzine, waarbij ook benzeen en tolueen werd geproduceerd. Vanaf 1918 werden ook zware fracties als asfalt, en later stookolie, uit ruwe aardolie verkregen. In 1936 was de installatie, uitgegroeid tot een raffinaderij, verplaatst naar Pernis om uit te groeien tot Shell Pernis. Na de Tweede Wereldoorlog vestigden zich in de Rijnmond ook andere maatschappijen met hun raffinaderijen. Vooral de lichte fracties werden gebruikt als grondstof voor de fabricage van monomeren, de basisgrondstoffen voor kunststoffen. Zo ontstond Shell Moerdijk, een petrochemisch complex dat vanaf 1973 in productie kwam. Ook de Staatsmijnen, onder de naam DSM, schakelden vanaf 1965 over op aardolie als grondstof voor hun chemische activiteiten. De petrochemische tak van DSM werd in 2002 verkocht aan het Saoedi-Arabische Sabic en de chemische infrastructuur werd verzelfstandigd tot chemiepark Chemelot.
Kunststoffen
Eén van de eerste kunststoffabrikanten was Philips, dat vanaf 1923 de thermoharder bakeliet ging produceren. Dit vond toepassingen in isolerende onderdelen, behuizingen en dergelijke. Een tweede bedrijf was het in 1929 opgerichte Van Niftrik te Putte.
Zoutchemie
Al in 1886 werd in Twente steenzout in de ondergrond aangetroffen, en in 1919 begon men met de winning ervan. In 1931 werd een zoutchemisch bedrijf geopend waar onder meer natronloog en zoutzuur werd geproduceerd. Zo ontstond de Koninklijke Nederlandse Zoutindustrie die in 1957 werd gevestigd in Chemiepark Delfzijl en uiteindelijk opging in AkzoNobel. In 1938 werd Nepakris opgericht te Herten, een vestiging van het Belgische Solvay. Uit keukenzout werd hier chloorgas, natronloog en waterstof vervaardigd door elektrolyse.
Ook in het Botlekgebied werd, vanaf 1960, een zoutchemisch complex opgericht, waarbij het geproduceerde chloor in tal van verbindingen, zoals bestrijdingsmiddelen en vinylchloride (grondstof voor PVC-productie) werd toegepast.
Farmacie
Organon startte in 1923 als insulinefabriek op basis van alvleesklieren van geslacht vee.
Buitenlandse investeringen
- In 1959 startte te Dordrecht een vestiging van het Amerikaanse DuPont. De vestiging maakt onder meer kunststoffen.
- Het Amerikaanse Dow Chemical startte in 1964 te Terneuzen met de productie van polystyreen. Deze vestiging groeide uit tot een belangrijk bedrijf dat vele producten vervaardigt.
- Het eveneens Amerikaanse Eastman Chemical Company vestigde zich in 1966 nabij Middelburg onder de naam Hercules. In 2001 werd de naam in Eastman veranderd. Met produceert er onder meer kunstharsen.
- Het Duitse Hoechst vestigde zich in 1968 in het Sloegebied. Het produceerde waterontharders op basis van fosforchemie. Het concern werd opgeheven, de fosforchemie ging in 2000 verder onder de naam ThermPhos, dat in 2012 failliet ging.
- In 1970 werd het Israëlische Broomchemie te Terneuzen gestart, tegenwoordig werkend onder de naam ICL-IP (Israel Chemicals Ltd-Industrial Products).
- In 1971 vestigde het Amerikaanse GE Plastics (General Electric) zich te Bergen op Zoom.

#### 21e eeuw
Enkele van de grootste chemiebedrijven in Nederland zijn (stand 2021)
- AkzoNobel, vooral verfstoffen, lakken en zoutchemie
- BASF, een Duits concern dat allerlei chemicaliën vervaardigt en diverse vestigingen in Nederland heeft.
- Norit, van oorsprong Nederlands, gebaseerd op norit, later fabrikant van vele fijnchemicaliën, in 2012 overgenomen door het Amerikaanse Cabot.
- DSM, fijnchemie.
- Henkel, een Duits bedrijf, sinds 1932 actief in Nederland, vervaardigt wasmiddelen (Persil), lijmen en dergelijke.
- PPG Industries, een Amerikaans bedrijf in verfstoffen, dat in 2007 SigmaKalon overnam, waarvan de voorloper Sigma Coatings was.
- Shell, petrochemisch bedrijf.

Er zijn echter nog zeer veel andere -grote en kleinere- chemiebedrijven actief.
In totaal werkten er (in 2021) 46.000 mensen in de 390 bedrijven van deze sector. De omzet bedroeg € 62 miljard, overeenkomend met 13,3% van de industriële toegevoegde waarde en 18,5 % van de export van goederen.

## Belangenbehartiging
De belangen van de chemische industrie worden in België behartigd door Essenscia, in Nederland door de Vereniging van de Nederlandse Chemische Industrie (VNCI).

### Trivia
In het verleden maakten diverse chemische bedrijven gebruik van smalspoor.

title: Chemische industrie

wikitext:
{{Zijbalk scheikunde}}
[[Bestand:Chemie Park1 Delfzijl.jpg|thumb|Het chemiepark te [[Delfzijl]].]]
De '''chemische industrie''' of '''scheikundige nijverheid''' vervaardigt [[product (economie)|producten]] door middel van [[scheikunde|chemische]] veranderingen aan bestaande [[grondstof|(grond)stoffen]]. Binnen deze [[branche]] vallen alle [[bedrijf|bedrijven]] die voor hun industriële productie gebruik maken van [[chemische reactie|chemische]] processen. De grens tussen [[procesindustrie]] en chemische industrie is niet scherp, al kan de chemische industrie (vooral gericht op bulkproducten en continue processen) wel opgevat worden als een deelgebied van de procesindustrie, waarin echter ook aandacht is voor kleinere hoeveelheden en [[batchproces]]sen.

== Voorbeelden van producten van de chemische industrie ==
Voorbeelden van grondstoffen en producten die de chemische industrie maakt, zijn:
* [[coating]]s
* [[cosmetica]]
* [[gas (aggregatietoestand)|gassen]]
* [[geneesmiddel]]en
* [[kleurstof]]fen
* [[kunstmeststof]]fen
* [[kunststof]]fen
* [[kunstvezel]]s
* [[metaalindustrie|metaal]]
* [[ontsmetting]]s- en [[chemisch bestrijdingsmiddel|bestrijdingsmiddelen]]
* [[pigment]]en
* synthetische [[reukstof|reuk]]- en [[smaakstof]]fen
* [[verf]] en [[drukinkt]]
* voedingsingrediënten (bijvoorbeeld de [[oleochemie]])
* [[zeep (reiniging)|zeep]] en [[wasmiddel|was]]- en [[schoonmaakmiddel|reinigingsmiddelen]]

In [[België]] rekent men de groep van kunstvezels historisch gezien niet tot de chemische industrie, maar daarentegen wel de [[rubber]]verwerkende bedrijven.

==Grootste chemische bedrijven==
Anno 2017 waren [[DowDuPont]], [[BASF (chemieconcern)|BASF]], [[Sinopec]], [[INEOS]], [[SABIC]], [[Mitsubishi Chemical Corporation|Mitsubishi]], [[LyondellBasell]], [[Exxon Chemical]], [[Air Liquide]], [[LG Chem]], [[Toray]], [[Sumitomo Chemical|Sumitomo]], [[The Linde Group|Linde]], [[Johnson Matthey]], [[Reliance Industries|Reliance]], [[Merck KGaA]], [[Evonik]], [[Covestro]], [[PPG Industries|PPG]] en [[Ecolab]] de grootste chemische bedrijven wereldwijd.

== Duurzaamheid ==
Chemiebedrijven gebruiken onder andere [[fossiele brandstof]]fen voor zowel hun energie- als grondstofvoorziening. De chemische industrie is een grootverbruiker van energie en stoot hierdoor ook [[broeikasgas]]sen uit. In 2017 bedroeg de uitstoot van [[broeikasgas]]sen door de Nederlandse Chemische industrie 19,7 MegaTon. Deze uitstoot vormde 41 procent van de broeikasgasemissies van de gehele [[Nederlandse industrie]] (47,7 megaton).<ref>[https://www.cbs.nl/-/media/_pdf/2018/51/181221%20rapport%20emissie-intensiteit%20nederlandse%20industrie.pdf Emissie-intensiteit broeikasgassen Nederlandse industrie] ''CBS'', 2018. [https://web.archive.org/web/20211113081007/https://www.cbs.nl/-/media/_pdf/2018/51/181221%20rapport%20emissie-intensiteit%20nederlandse%20industrie.pdf Gearchiveerd] op 13 november 2021.</ref>
De producten van de chemische industrie zijn soms [[toxisch]], na gebruik vaak niet afbreekbaar of herbruikbaar en daarmee schadelijk voor het [[milieu]].

De druk vanuit overheden op de chemische industrie neemt toe om de uitstoot van broeikasgassen en de belasting van het milieu te verlagen. De CO2-uitstoot van de chemiesector in Nederland zal in 2050 met 90 procent moeten zijn gedaald.<ref>[https://www.duurzaambedrijfsleven.nl/industrie/27571/co2-reductie-chemiesector-vraagt-om-innovatie-en-investeringen Uitstoot broeikasgassen chemie moet 80 tot 95 procent lager in 2050]. [https://web.archive.org/web/20201126190050/https://www.duurzaambedrijfsleven.nl/industrie/27571/co2-reductie-chemiesector-vraagt-om-innovatie-en-investeringen Gearchiveerd] op 26 november 2020.</ref>
Chemische processen moeten schoner worden, minder energie en grondstof consumeren en minder gevaarlijke stoffen opleveren. Om dit te realiseren, moeten chemische bedrijven hun energievoorziening, processen en producten transformeren. Hierbij valt te denken aan schonere energiebronnen en andere grondstoffen. [[Biomassa]] kan dienen als input voor veel chemicaliën. Daarbij zal moeten worden overgeschakeld naar andere productieprocessen. Ten slotte zal moeten worden gewerkt aan producten die minder toxisch en herbruikbaar zijn.

[[Groene chemie]] kan hier een bijdrage aan leveren, maar de technische opgave is groot. Sommige van de benodigde technieken bestaan al, maar zijn nog niet rendabel. Andere technieken die nodig zijn voor vergroening bestaan nog niet. Een onderzoek dat in 2018 is uitgevoerd in opdracht van de Nederlandse chemische industrie heeft aangetoond dat de opgave gigantisch is. Dit onderzoek laat zien dat de vereiste versnelling alleen mogelijk is bij een drastische transformatie van de industrie. Technologieën die een hoge CO2-emissiereductie mogelijk maken en nu nog niet rendabel en betrouwbaar zijn, vragen om doorontwikkeling, zodat ze op weg naar 2050 zo snel mogelijk commercieel exploitabel kunnen worden ingezet.<ref>[https://www.vnci.nl/nieuws/nieuwsbericht?newsitemid=3388243968 Chemische industrie presenteert Routekaart 2050] ''VNCI'', 2018. [https://web.archive.org/web/20220307122316/https://www.vnci.nl/nieuws/nieuwsbericht?newsitemid=3388243968 Gearchiveerd] op 7 maart 2022.</ref>

== Chemische industrie in Nederland ==
===Geschiedenis===
====16e t/m 18e eeuw====
In de 16e en 17e eeuw was de [[Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden|Republiek]] een belangrijk handelscentrum en tal van grondstoffen werden aangevoerd van over de hele wereld. Dit leidde tot de ontwikkeling van raffinagetechnieken voor grondstoffen als [[potas]], [[borax (mineraal)|borax]], [[rietsuiker]], [[kamfer]] en [[Zeezout|ruw zout]]. Ook [[lood (element)|lood]] en [[kwik]] werden verwerkt tot producten als [[loodwit]] en kwikpreparaten. Van belang hierbij was het gebruik van [[industriemolen]]s, zoals [[verfmolen]]s. Deze werden onder meer ingezet bij het malen van [[pigment]]en als [[smalt]] voor de [[blauwsel]]fabricage en [[vermiljoen]]. Het algemene beeld was dat relatief goedkope grondstoffen werden ingevoerd en dat deze -na bewerking- als veel duurdere producten weer werden uitgevoerd. Een belangrijk chemicus die jarenlang in Amsterdam heeft gewoond en gewerkt was [[Johann Rudolph Glauber]] (1604-1670). De -vaak nog ambachtelijke- chemische industrie werd gekenmerkt door [[batchproces|batchgewijze productie]].<ref>[https://www.dbnl.org/tekst/lint011gesc04_01/lint011gesc04_01_0007.php#7 Techniek in Nederland in de 19e eeuw, deel IV, p.151 e.v.]</ref>

In de 18e eeuw, en vooral tegen het einde daarvan, volgde een relatieve teruggang doordat ook in het buitenland (Duitse staten, Oostenrijk) chemische bedrijven werden opgericht. Rond dezelfde tijd werd de roep om scholing van onder meer [[apotheker]]s in wat toen de ''Schey- en Artzeneimengkunde'' werd genoemd. Vooral in de tijd van de [[Bataafse Republiek]] werd hieraan gehoor gegeven. Ná de Franse tijd gingen het apothekersonderwijs en het op de industrie gerichte technisch-chemische onderwijs elk een eigen richting uit. Daarnaast ontwikkelde zich de wetenschappelijke chemie, die echter betrekkelijk los van de nijverheid stond. Geheimhouding vanuit de kant van de nijverheid speelde daarbij een rol.

Een van de personen die een rol speelde bij de industriële toepassing van de chemie was [[Petrus Driessen]] (1753-1828). Deze bestudeerde de nuttige toepassing van de bijproducten der [[zoutziederij]]. Hij toonde aan dat het [[moederloog]], dat overbleef als het keukenzout was uitgekristalliseerd, na indamping tal van producten kon voortbrengen zoals [[zoutzuur]], [[natriumsulfaat]] (glauberzout), [[ammoniumchloride]] (salmiak), [[magnesiumcarbonaat]] (magnesia alba) en [[magnesiumsulfaat]] (Epsomzout). Ook [[natriumcarbonaat]] (soda) kon op deze wijze worden vervaardigd. Het was [[Watse Gerritsma]] die deze vernieuwingen toepaste in zijn zoutziederij te [[Makkum (dorp)|Makkum]] (einde 18e eeuw). De fabriek gebruikte ruw zeezout uit [[Spanje]] en [[Portugal]] als grondstof.

Een andere vroege chemische fabriek was die van ''[[George Dommer]] & Co'' te [[Nieuwer-Amstel]]. Deze vervaardigde allerlei chemicaliën en pigmenten. Deze heeft bestaan van 1782-1826 en telde op zijn hoogtepunt een 30-tal arbeiders.<ref>[https://www.dbnl.org/tekst/lint011gesc04_01/lint011gesc04_01_0007.php#7 Techniek in Nederland in de 19e eeuw, deel IV, p.167 e.v.]</ref>

Nog lang bleef de chemische industrie op vrijwel ambachtelijke basis bestaan. Veel fabriekjes produceerden [[pigment]]en en andere verfstoffen, waaronder [[lak (houtbewerking)|lak]], [[vernis]] en dergelijke. Verder was er bedrijvigheid in de productie van [[zeep (reiniging)|zeep]], [[lijm]] en [[smeerkaars]]en. Hierbij speelde de bewerking van plantaardige en dierlijke oliën en vetten een rol. Er was sprake van veredeling van ingevoerde grondstoffen, dan wel bewerking van inheemse grondstoffen. Vernieuwingen waren de productie van [[patentolie]] en [[alizarine]], welke laatste een toepassing vond in textielververijen.

====19e eeuw====
Begin 19e eeuw was de chemische industrie ondanks alles nog voornamelijk een ambachtelijk bedrijf met een zwaartepunt bij de pigmenten en verfstoffen waaronder [[lak (houtbewerking)|lakken]], [[vernis]] en [[terpentijn]]. Nieuwe ontwikkelingen vonden plaats bij de bewerking van [[meekrap]], waarbij [[alizarine]] na 1804 stabieler kon worden gemaakt en ook geschikt werd als verfstof voor textiel. Uiteraard werd ook [[buskruit]] vervaardigd. Nieuwe ontwikkelingen waren de uitvinding van [[patentolie]] in 1802. Tot de chemische producten behoorden verder bewerkingen van plantaardige en dierlijke oliën en vetten zoals [[smeerkaars]]en, [[zeep (reiniging)|zeep]] en [[lijm]] zoals vislijm, beenderlijm en [[stijfsel]]. Het aanvankelijk gebruik daarvan was in de boekbinderij en de meubelmakerij. De traditionele industrieën waren deels op binnenlandse en deels op buitenlandse grondstoffen gebaseerd, de zogeheten ''trafieknijverheid''. Deels ook kwamen er fabrieken die gebaseerd waren op nieuwe vindingen. Het aantal werknemers per fabriek bedroeg hooguit enkele tientallen.

Het [[Keizerlijk Decreet van 15 oktober 1810]] van [[Napoleon Bonaparte]], vanaf 19 april 1811 ook geldend in het huidige Nederland, was ontworpen om de schadelijke, ongezonde of hinderlijke uitstoot van geuren verspreid door met name chemische bedrijven aan banden te leggen om de volksgezondheid te beschermen. Hiermee maakte voor het eerst een centrale overheid een uniform beleid dat van toepassing was op alle bedrijfstakken in het land, en rekende daarmee af van de oude lappendeken aan lokale en bedrijfstak-specifieke regels.

De [[Belgische Opstand]] (1830) leidde ertoe dat [[textielblekerij|katoenblekerijen]] in de noordelijke Nederlanden moesten werden opgericht om in de handel naar de Nederlandse koloniën te voorzien. Deze blekerijen gebruikten ook [[zwavelzuur]], waarvan de fabricage eveneens in de zuidelijke Nederlanden was geconcentreerd.

De fabricage van [[zwavelzuur]]<ref>[https://www.dbnl.org/tekst/lint011gesc04_01/lint011gesc04_01_0007.php#7 Techniek in Nederland in de 19e eeuw, deel IV, p.181 e.v.]</ref> kwam mede voort uit de behoefte aan dit product voor de [[Blekerij (textiel)|katoenblekerijen]] welke werden opgericht na de Belgische afscheiding in 1930. Een eerste zwavelzuurfabriek volgens het [[lodenkamerproces]] werd opgericht door ''Willem Spindel'' in 1832. Deze staakte het bedrijf al in 1834. De zwavelzuurfabriek van [[Ketjen|Ketjen, Jarman en Cie.]] werd in 1835 opgericht en groeide uit tot een belangrijk industrieel bedrijf. In hetzelfde jaar werd te [[Utrecht (stad)|Utrecht]] de firma ''A.W. de Visser & Comp.'' opgericht, welke zwavelzuur, salpeterzuur en zoutzuur vervaardigde. In 1827 was door hen al een [[De Benenkluif|beenzwartfabriek]] opgericht die aan [[suikerraffinaderij]]en leverde. Het [[salpeterzuur]] werd vervaardigd op basis van [[Chilisalpeter]], het [[zoutzuur]] was een product dat vrijkwam bij het [[Leblancproces]] om [[natriumcarbonaat|soda]] te vervaardigen, een product dat in de glasindustrie en de zeepindustrie van belang was.

De vraag naar zwavelzuur steeg aanzienlijk door de komst van [[garancine]] fabrieken. Dit product was in 1828 al ontdekt en in 1846 werden in Nederland de eerste garancinefabrieken opgericht, waar bij het proces veel zwavelzuur vereist was. Een andere vraag naar zwavelzuur vloeide voort uit de ontwikkeling van het proces voor de [[stearine]]bereiding, waarbij dierlijke vetten (smeer) en eventueel ook [[palmolie]], in een eerste processtap door zwavelzure verzeping werden omgezet. In 1853 werd de [[Stearine Kaarsenfabriek (Gouda)|stearinekaarsenfabriek]] te [[Gouda]] opgericht.

Toen, na 1850, de concurrentie toenam terwijl de vraag naar zwavelzuur na 1860 afnam door de katoencrisis, werd het zwavelzuur ingezet bij de sodaproductie en verrezen sodafabrieken, waarbij Ketjen een belangrijke rol speelde, zoals bij de oprichting van de ''NV Amsterdamsche Sodafabriek'' te [[Nieuwer-Amstel]]. Dergelijke fabrieken beschikten over tientallen werknemers. Begin jaren '70 van de 19e eeuw was er opnieuw overproductie en felle buitenlandse concurrentie door veel grootschaliger bedrijven. De sodaproductie in Nederland stortte toen in. In 1868 ontdekte men hoe kleurstoffen voor de textielindustrie uit [[antraceen]], een destillatieproduct van [[steenkoolteer]] konden worden vervaardigd. Dit luidde het einde van de garancineproductie en de daaraan verbonden vraag naar zwavelzuur in. Pas einde 19e eeuw kwam de zwavelzuurproductie weer tot bloei doordat vanaf 1875 de productie van [[superfosfaat]], op basis van [[guano]], op gang kwam. In dat jaar ontstond de voorloper van [[Albatros Superfosfaatfabrieken]].

Hoewel de eerste [[gasfabriek]] in Nederland al in 1826 werd gestart, werden deze fabrieken vooral in de 2e helft van de 19e eeuw door het hele land gebouwd. Tot de afvalproducten behoorden [[cokes]], [[steelkoolteer]] en [[ammoniakwater]]. Het ammoniakwater kon omgezet worden in [[zwavelzure ammoniak]], een kunstmeststof. Uit het steenkoolteer werden, door destillatie, grondstoffen voor de kleurstoffenindustrie gewonnen. Zo werd in 1860 de [[Nederlandsche Koolteerstokerij]] opgericht, die de destillatieproducten aan het buitenland verkocht.

Andere takken van chemie vormden de productie van [[kinine]] met in 1882 de start van de [[Amsterdamse Kininefabriek]] (ACF), een belangrijk farmaciebedrijf.

Verdere 19e-eeuwse ontwikkelingen zag men in de [[loodwitmolen|loodwit]]industrie, die al vanaf de 17e eeuw via het zogeheten ''Hollandse proces'' werd vervaardigd en omstreeks 1800 internationaal toonaangevend was.<ref>[https://www.dbnl.org/tekst/lint011gesc04_01/lint011gesc04_01_0007.php#7 Techniek in Nederland in de 19e eeuw, deel IV, p.205 e.v.]</ref> Het product werd gebruikt in verf, glazuur, plamuur en dergelijke en in grote hoeveelheden geëxporteerd. Naast loodspiralen werd hierbij [[bierazijn]] gebruikt en paardenmest om het te laten broeien. Wetenschappelijker methoden werden vooral in het buitenland ontwikkeld, waarbij een groot deel van het (dure) azijn als loodacetaat herwonnen werd en waarbij koolzuurgas werd aangewend. Uiteindelijk vond in de 2e helft van de 19e eeuw een neergang plaats van de binnenlandse loodwitindustrie, hoewel enkele fabrieken nog tot het begin van de 20e eeuw bleven bestaan. Een alternatief voor het gevaarlijke loodwit, dat vanaf 1909 werd uitgefaseerd, was [[zinkwit]]. In 1870 werd in Nederland de eerste [[Maastrichtsche Zinkwit Maatschappij|zinkwitfabriek]] opgericht.

Ook de productie van op de chemie gebaseerde consumptiegoederen nam in de 2e helft van de 19e eeuw aanzienlijk toe: [[zeep (reiniging)|zeep]], schoonmaakmiddelen, smeeroliën, verven en lakken, [[carbolineum]] en dergelijke.

====20e eeuw====
'''Steenkoolchemie'''
In 1902 werden de [[Koninklijke DSM|Staatsmijnen]] opgericht om steenkool te winnen, en in 1919 werd door dit bedrijf een cokesfabriek gebouwd. Hierbij kwam als bijproduct veel ammoniakwater vrij dat kon worden omgezet in [[zwavelzure ammoniak]], een kunstmeststof. In 1929 werd door Staatsmijnen het stikstofbindingsbedrijf (SBB) opgericht dat volgens het [[Haber-Boschproces]] ammoniak uit luchtstikstof produceerde, dat als grondstof voor kunstmestproducten diende. Ook in 1929 werd te [[Sluiskil]] de [[Nederlandse Stikstof Maatschappij|Compagnie Néerlandaise de l'Azote]] opgericht, welke cokesovengas van een nabijgelegen cokesfabriek verwerkte, om in 1966 over te schakelen op [[aardgas]]. Eveneens in 1929 startte de [[Maatschappij tot Exploitatie van Kooksovengas|Mekog]] te [[IJmuiden]], eveneens een kunstmestfabriek gebaseerd op cokesovengas. In 1922 startte de [[Cindu]] te [[Uithoorn]], welke [[steenkoolteer]] ging destilleren, die afkomstig was van de [[Koninklijke Hoogovens|Hoogovens]]. Nadat vanaf 1965 de steenkoolmijnen gesloten werden, werden de Staatsmijnen omgevormd tot een chemiebedrijf dat de naam DSM (''Dutch State Mines'') kreeg. DSM nam in 1998 het farmacieconcern [[Gist Brocades]] over, ging zich richten op landbouw-gerelateerde chemie en later op fijnchemie.

'''Petrochemie'''
Al in 1887 werd te [[Rotterdam]] in een petroleumopslag voorzien. Ruwe benzine werd in 1902 voor het eerst aangevoerd. In 1907 volgde een proeffabriek voor verdere destillatie van uit [[Borneo]] afkomstige ruwe benzine, waarbij ook [[benzeen]] en [[tolueen]] werd geproduceerd. Vanaf 1918 werden ook zware fracties als asfalt, en later stookolie, uit ruwe aardolie verkregen. In 1936 was de installatie, uitgegroeid tot een raffinaderij, verplaatst naar [[Pernis]] om uit te groeien tot [[Shell Pernis]]. Na de Tweede Wereldoorlog vestigden zich in de Rijnmond ook andere maatschappijen met hun raffinaderijen. Vooral de lichte fracties werden gebruikt als grondstof voor de fabricage van monomeren, de basisgrondstoffen voor kunststoffen. Zo ontstond [[Shell Moerdijk]], een [[petrochemie|petrochemisch]] complex dat vanaf 1973 in productie kwam. Ook de Staatsmijnen, onder de naam DSM, schakelden vanaf 1965 over op aardolie als grondstof voor hun chemische activiteiten. De petrochemische tak van DSM werd in 2002 verkocht aan het Saoedi-Arabische [[Sabic]] en de chemische infrastructuur werd verzelfstandigd tot chemiepark [[Chemelot]].

'''Kunststoffen'''
Eén van de eerste kunststoffabrikanten was [[Philips (bedrijf)|Philips]], dat vanaf 1923 de thermoharder [[bakeliet]] ging produceren. Dit vond toepassingen in isolerende onderdelen, behuizingen en dergelijke. Een tweede bedrijf was het in 1929 opgerichte [[Van Niftrik (bedrijf)|Van Niftrik]] te [[Putte (grensdorp)|Putte]].

'''Zoutchemie'''
Al in 1886 werd in Twente steenzout in de ondergrond aangetroffen, en in 1919 begon men met de winning ervan. In 1931 werd een zoutchemisch bedrijf geopend waar onder meer natronloog en zoutzuur werd geproduceerd. Zo ontstond de [[Koninklijke Nederlandse Zoutindustrie]] die in 1957 werd gevestigd in [[Chemiepark Delfzijl]] en uiteindelijk opging in [[AkzoNobel]]. In 1938 werd [[Nepakris]] opgericht te [[Herten (Nederland)|Herten]], een vestiging van het Belgische [[Solvay]]. Uit keukenzout werd hier chloorgas, natronloog en waterstof vervaardigd door elektrolyse.

Ook in het [[Bedrijvenpark Botlek|Botlekgebied]] werd, vanaf 1960, een zoutchemisch complex opgericht, waarbij het geproduceerde chloor in tal van verbindingen, zoals bestrijdingsmiddelen en vinylchloride (grondstof voor PVC-productie) werd toegepast.

'''Farmacie'''
[[Organon (multinational)|Organon]] startte in 1923 als [[insuline]]fabriek op basis van [[alvleesklier]]en van geslacht vee.

'''Buitenlandse investeringen'''
* In 1959 startte te [[Dordrecht]] een vestiging van het Amerikaanse [[DuPont]]. De vestiging maakt onder meer kunststoffen.
* Het Amerikaanse [[Dow Chemical]] startte in 1964 te [[Terneuzen (gemeente)|Terneuzen]] met de productie van [[polystyreen]]. Deze vestiging groeide uit tot een belangrijk bedrijf dat vele producten vervaardigt.
* Het eveneens Amerikaanse [[Eastman Chemical Company]] vestigde zich in 1966 nabij [[Middelburg (Zeeland)|Middelburg]] onder de naam ''Hercules''. In 2001 werd de naam in Eastman veranderd. Met produceert er onder meer kunstharsen.
* Het Duitse [[Hoechst Holland|Hoechst]] vestigde zich in 1968 in het [[Sloegebied]]. Het produceerde waterontharders op basis van fosforchemie. Het concern werd opgeheven, de fosforchemie ging in 2000 verder onder de naam ''ThermPhos'', dat in 2012 failliet ging.
* In 1970 werd het Israëlische [[Broomchemie]] te Terneuzen gestart, tegenwoordig werkend onder de naam ICL-IP (Israel Chemicals Ltd-Industrial Products).
* In 1971 vestigde het Amerikaanse [[GE Plastics]] (General Electric) zich te [[Bergen op Zoom]].

====21e eeuw====
Enkele van de grootste chemiebedrijven in Nederland zijn (stand 2021)<ref>[https://www.chemische-industrie.nl/chemische-bedrijven-in-nederland/ Chemische bedrijven in Nederland]. [https://web.archive.org/web/20230401020319/https://www.chemische-industrie.nl/chemische-bedrijven-in-nederland/ Gearchiveerd] op 1 april 2023.</ref>
* [[AkzoNobel]], vooral verfstoffen, lakken en zoutchemie
* [[BASF (chemieconcern)|BASF]], een Duits concern dat allerlei chemicaliën vervaardigt en diverse vestigingen in Nederland heeft.
* [[Norit (bedrijf)|Norit]], van oorsprong Nederlands, gebaseerd op norit, later fabrikant van vele fijnchemicaliën, in 2012 overgenomen door het Amerikaanse ''Cabot''.
* [[Koninklijke DSM|DSM]], fijnchemie.
* [[Henkel KGaA|Henkel]], een Duits bedrijf, sinds 1932 actief in Nederland, vervaardigt wasmiddelen (Persil), lijmen en dergelijke.
* [[PPG Industries]], een Amerikaans bedrijf in verfstoffen, dat in 2007 [[SigmaKalon]] overnam, waarvan de voorloper [[Sigma Coatings]] was.
* [[Shell (bedrijf)|Shell]], petrochemisch bedrijf.

Er zijn echter nog zeer veel andere -grote en kleinere- chemiebedrijven actief.

In totaal werkten er (in 2021) 46.000 mensen in de 390 bedrijven van deze sector. De omzet bedroeg € 62 miljard, overeenkomend met 13,3% van de industriële toegevoegde waarde en 18,5 % van de export van goederen.<ref>[https://www.vnci.nl/over-de-chemie VNCI]. [https://web.archive.org/web/20230511190215/https://www.vnci.nl/over-de-chemie Gearchiveerd] op 11 mei 2023.</ref>

== Belangenbehartiging ==
De belangen van de chemische industrie worden in België behartigd door [[Essenscia]], in Nederland door de [[Vereniging van de Nederlandse Chemische Industrie]] ([[VNCI]]).

=== Trivia ===
In het verleden maakten diverse chemische bedrijven gebruik van [[smalspoor]].

{{Commonscat}}
{{Appendix|2=
'''Literatuur'''
* {{Citeer boek |last=Geraedts |first=F.F.J.M. |date=1988 |title=Broncommentaren IX. De Hinderwetbescheiden, 1811–1952
| url=https://resources.huygens.knaw.nl/pdf/Broncommentaren/voorlopig/Broncommentaren_IX-051_080.pdf |location=Den Haag |publisher=St. Archiefpublicaties / Instituut voor Nederlandse Geschiedenis |page=52–79 |isbn= |accessdate=4 februari 2024}}
* {{Citeer boek |last=Homburg |first=E. |date=1993 |title=Geschiedenis van de techniek in Nederland. De wording van een moderne samenleving 1800-1890. Deel IV: Delfstoffen, machine- en scheepsbouw. Stoom. Chemie. Telegrafie en telefonie |chapter=8. Industrie, chemie en milieu (1750–1815) |url=https://www.dbnl.org/tekst/lint011gesc04_01/lint011gesc04_01_0008.php |location=Zutphen |publisher=Walburg Pers |page=158–179 |isbn=9789060118597 |accessdate=4 februari 2024}}
* {{Citeer boek |last=Verbruggen |first=Christophe |date=2002 |title=De stank bederft onze eetwaren: de reacties op industriële milieuhinder in het 19de-eeuwse Gent |url=https://books.google.nl/books?id=A7c1QsU-4m4C |location=Gent |publisher=Academia Press |pages=174 |isbn=9789038204239 |accessdate=4 februari 2024}}
'''Referenties'''
{{References}}
}}

[[Categorie:Chemische industrie| ]]

title: Algemeen

Algemeen: Atoom · Binding · Element · Energie · Evenwicht · Ion · Reactie · Redox · Materie · Verbinding

title: Deelgebieden

Deelgebieden: Analytische chemie · Anorganische chemie · Biochemie · Fysische chemie · Industrie · Organische chemie · Theoretische chemie

Portaal: Scheikunde


text:
# Petrosia (Strongylophora) davilai
Petrosia (Strongylophora) davilai is een sponssoort in de taxonomische indeling van de gewone sponzen (Demospongiae). Het lichaam van de spons bestaat uit kiezelnaalden en sponginevezels, en is in staat om veel water op te nemen.
De spons behoort tot het geslacht Petrosia en behoort tot de familie Petrosiidae. De wetenschappelijke naam van de soort werd voor het eerst geldig gepubliceerd in 1980 door Alcolado.

wikiname: nlwiki

title: Petrosia (Strongylophora) davilai

in_language: nl

wikitext:
{{Taxobox
| type            = dier
| naam            = ''Petrosia (Strongylophora) davilai''
| titelweergave   =''Petrosia (Strongylophora) davilai''
| afbeelding      =
| afbeeldingtekst =
| rijk            = [[Dieren (biologie)|Animalia]] (Dieren)
| onderrijk       = [[Parazoa]] (Sponsachtigen)
| stam            = [[Porifera]] (Sponsdieren)
| klasse          = [[Demospongiae]] (Gewone sponzen)
| orde            = [[Haplosclerida]]
| familie         = [[Petrosiidae]]
| geslacht        = ''[[Petrosia]]''
| w-naam          = ''Petrosia (Strongylophora) davilai''
| taxon           = [[Soort]]
| auteur          = Alcolado
| datum           = 1980
| haakjes         = ja
| worms           = 166870
}}
'''''Petrosia (Strongylophora) davilai''''' is een [[Sponsdieren|spons]][[soort]] in de taxonomische indeling van de [[gewone sponzen]] (Demospongiae). Het lichaam van de spons bestaat uit [[kiezelnaald]]en en sponginevezels, en is in staat om veel water op te nemen.

De spons behoort tot het geslacht ''[[Petrosia]]'' en behoort tot de familie [[Petrosiidae]]. De wetenschappelijke naam van de soort werd voor het eerst geldig gepubliceerd in 1980 door Alcolado.

{{Appendix|2=
*van Soest, R. (2011). ''Petrosia (Strongylophora) davilai'' (Alcolado, 1980). In: Van Soest, R.W.M, Boury-Esnault, N., Hooper, J.N.A., Rützler, K, de Voogd, N.J., Alvarez de Glasby, B., Hajdu, E., Pisera, A.B., Manconi, R., Schoenberg, C., Janussen, D., Tabachnick, K.R., Klautau, M., Picton, B., Kelly, M., Vacelet, J. (2011) World Porifera database. Gebaseerd op informatie uit het [[World Register of Marine Species]], te vinden op http://www.marinespecies.org/aphia.php?p=taxdetails&id=166870.}}
{{beginnetje|biologie|2011|12|07}}
{{DEFAULTSORT:Petrosia (Strongylophora) davilai}}
[[Categorie:Petrosia|davilai]]

title: Petrosia (Strongylophora) davilai

Rijk: Animalia (Dieren)

Onderrijk: Parazoa (Sponsachtigen)

Stam: Porifera (Sponsdieren)

Klasse: Demospongiae (Gewone sponzen)

Orde: Haplosclerida

Familie: Petrosiidae

Geslacht: Petrosia

title: Soort

Portaal: Biologie


text:
# Diarthrodes lilacinus
Diarthrodes lilacinus is een eenoogkreeftjessoort uit de familie van de Dactylopusiidae. De wetenschappelijke naam van de soort is voor het eerst geldig gepubliceerd in 1977 door Pallares.

title: Diarthrodes lilacinus

wikitext:
{{Taxobox
| titelweergave = cursief
| naam = ''Diarthrodes lilacinus''
| afbeelding =
| rijk = [[Dieren (biologie)|Animalia]] (Dieren)
| stam = [[Geleedpotigen|Arthropoda]] (Geleedpotigen)
| klasse = [[Hexanauplia]]
| onderklasse = [[Eenoogkreeftjes|Copepoda]] (Eenoogkreeftjes)
| orde = [[Harpacticoida]]
| familie = [[Dactylopusiidae]]
| geslacht = ''[[Diarthrodes]]''
| w-naam = ''Diarthrodes lilacinus''
| auteur = Pallares
| datum = 1977
| haakjes =
| worms = 293127

}}
'''''Diarthrodes lilacinus''''' is een [[eenoogkreeftjes]]soort uit de familie van de [[Dactylopusiidae]].<ref>Walter, T. Chad (2012). <i>Diarthrodes lilacinus</i> Pallares, 1977. In: Walter, T.C., Boxshall, G. (2012). World Copepoda database. Geraadpleegd via:  World Register of Marine Species op http://www.marinespecies.org/aphia.php?p=taxdetails&id=293127</ref> De wetenschappelijke naam van de soort is voor het eerst geldig gepubliceerd in 1977 door Pallares.

{{Appendix}}
{{beginnetje|biologie|2013|03|18}}

[[Categorie:Dactylopusiidae]]

title: Diarthrodes lilacinus

Stam: Arthropoda (Geleedpotigen)

Klasse: Hexanauplia

Onderklasse: Copepoda (Eenoogkreeftjes)

Orde: Harpacticoida

Familie: Dactylopusiidae

Geslacht: Diarthrodes

title: Soort


text:
# Mononchus minor
Mononchus minor is een rondwormensoort uit de familie van de Mononchidae. De wetenschappelijke naam van de soort is voor het eerst geldig gepubliceerd in 1893 door Cobb.

title: Mononchus minor

wikitext:
{{Taxobox
| titelweergave = cursief
| naam = ''Mononchus minor''
| afbeelding =
| rijk = [[Dieren (biologie)|Animalia]] (Dieren)
| stam = [[Rondwormen|Nematoda]] ([[Rondwormen]])
| klasse = [[Enoplea]]
| orde = [[Dorylaimida]]
| familie = [[Mononchidae]]
| geslacht = ''[[Mononchus]]''
| w-naam = ''Mononchus minor''
| auteur = Cobb
| datum = 1893
| haakjes =
| worms = 583634
}}
'''''Mononchus minor''''' is een [[rondwormen]]soort uit de familie van de [[Mononchidae]].<ref>Vanaverbeke, J. (2012). ''Mononchus minor''. In: Deprez, T. et al. (2005). NeMys. World list of free-living nematodes. Geraadpleegd via:  World Register of Marine Species op http://www.marinespecies.org/aphia.php?p=taxdetails&id=583634</ref> De wetenschappelijke naam van de soort is voor het eerst geldig gepubliceerd in 1893 door Cobb.

{{Appendix}}
{{beginnetje|biologie|2013|03|14}}

[[Categorie:Dorylaimida]]

title: Mononchus minor

Stam: Nematoda (Rondwormen)

Klasse: Enoplea

Orde: Dorylaimida

Familie: Mononchidae

Geslacht: Mononchus

title: Soort


text:
# Bonellia obtusa
Bonellia obtusa is een slakkensoort uit de familie van de Eulimidae. De wetenschappelijke naam van de soort is voor het eerst geldig gepubliceerd in 1838 door Anton.

title: Bonellia obtusa

wikitext:
{{Taxobox
| titelweergave = cursief
| naam = ''Bonellia obtusa''
| afbeelding =
| rijk = [[Dieren (biologie)|Animalia]] (Dieren)
| stam = [[Weekdieren|Mollusca]] ([[Weekdieren]])
| klasse = [[Slakken|Gastropoda]] (Slakken)
| clade1 = [[Caenogastropoda]]
| familie = [[Eulimidae]]
| geslacht = ''[[Bonellia]]''
| w-naam = ''Bonellia obtusa''
| auteur = Anton
| datum = 1838
| haakjes =
| commons =
| species =
| worms = 565882
}}
'''''Bonellia obtusa''''' is een [[slakken|slakkensoort]] uit de familie van de [[Eulimidae]].<ref>WoRMS (2012). <i>Bonellia obtusa</i> Anton, 1838. Geraadpleegd via:  World Register of Marine Species op http://www.marinespecies.org/aphia.php?p=taxdetails&id=565882</ref> De wetenschappelijke naam van de soort is voor het eerst geldig gepubliceerd in 1838 door Anton.

{{Appendix}}
{{beginnetje|biologie|2013|03|09}}

[[Categorie:Eulimidae]]

title: Bonellia obtusa

Stam: Mollusca (Weekdieren)

Klasse: Gastropoda (Slakken)

Clade: Caenogastropoda

Familie: Eulimidae

Geslacht: Bonellia

title: Soort


text:
# Lymantria fuliginosa
Lymantria fuliginosa is een vlinder uit de familie van de spinneruilen (Erebidae), onderfamilie donsvlinders (Lymantriinae). De wetenschappelijke naam van de soort is voor het eerst geldig gepubliceerd in 1883 door Moore.

title: Lymantria fuliginosa

wikitext:
{{Taxobox vlinder
| naam = ''Lymantria fuliginosa''
| titelweergave = cursief
| afbeelding = Lymantria fuliginosa 223858925.jpg
| afbeeldingtekst =
| familie = [[Spinneruilen|Erebidae]] (Spinneruilen)
| onderfamilie = [[Donsvlinders|Lymantriinae]] (Donsvlinders)
| geslacht = ''[[Lymantria]]''
| w-naam = ''Lymantria fuliginosa''
| auteur = Moore
| datum = 1883
| haakjes =
| species =
| commons =
}}
'''''Lymantria fuliginosa''''' is een [[vlinders|vlinder]] uit de familie van de [[spinneruilen]] (Erebidae), onderfamilie [[donsvlinders]] (Lymantriinae). De wetenschappelijke naam van de soort is voor het eerst geldig gepubliceerd in 1883 door Moore.

{{appendix|bron|2=
* {{en}} [http://www.funet.fi/pub/sci/bio/life/insecta/lepidoptera/ditrysia/noctuoidea/lymantriidae/lymantria/index.html Site Markku Savela] (bezocht 8-3-2013)
}}

[[Categorie:Lymantria|fuliginosa]]

title: Lymantria fuliginosa

Klasse: Insecta (Insecten)

Orde: Lepidoptera (Vlinders)

Familie: Erebidae (Spinneruilen)

Onderfamilie: Lymantriinae (Donsvlinders)

Geslacht: Lymantria

title: Soort

Portaal: Biologie · Insecten


text:
# Megaselia setifrons
Megaselia setifrons is een vliegensoort uit de familie van de bochelvliegen (Phoridae). De wetenschappelijke naam van de soort werd voor het eerst geldig gepubliceerd in 1936 door Brues.

title: Megaselia setifrons

wikitext:
{{Taxobox insect
| titelweergave = cursief
| naam = ''Megaselia setifrons''
| orde = [[Diptera]] (Tweevleugeligen)
| onderorde = [[Vliegen (dieren)|Brachycera]] (Vliegen)
| familie = [[Bochelvliegen|Phoridae]] (Bochelvliegen)
| geslacht = ''[[Megaselia]]''
| auteur = Brues
| datum = 1936
| bron =
| haakjes =
}}
'''''Megaselia setifrons''''' is een [[vliegen (dieren)|vliegen]]soort uit de familie van de [[Bochelvliegen|bochelvliegen (Phoridae)]]. De wetenschappelijke naam van de soort werd voor het eerst geldig gepubliceerd in 1936 door Brues.

{{Appendix}}
{{beginnetje|biologie|2019|12|23}}

[[Categorie:Megaselia|setifrons]]

title: Megaselia setifrons

Orde: Diptera (Tweevleugeligen)

Onderorde: Brachycera (Vliegen)

Familie: Phoridae (Bochelvliegen)

Geslacht: Megaselia

title: Soort


text:
# Bone (Nekamese)
Bone is een bestuurslaag in het regentschap Kupang van de provincie Oost-Nusa Tenggara, Indonesië. Bone telt 954 inwoners (volkstelling 2010).

title: Bone (Nekamese)

wikitext:
{{Infobox plaats in Indonesië
| soort          = Dorp
| naam           = Bone
| inwoners       = 954
| datum inwoners = 2010
| provincie      = [[Oost-Nusa Tenggara]]
| regentschap    = [[Kupang (regentschap)|Kupang]]
| onderdistrict  = [[Nekamese]]
| eiland         =
| tijdzone       =
| code desa      = 5303111001
| mapname        =
| lat_deg        =
| lat_min        =
| lat_sec        =
| lon_deg        =
| lon_min        =
| lon_sec        =
| image          =
| caption        =
}}
'''Bone''' is een bestuurslaag in het [[Regentschap (Indonesië)|regentschap]] [[Kupang (regentschap)|Kupang]] van de [[Provincies van Indonesië|provincie]] [[Oost-Nusa Tenggara]], [[Indonesië]]. Bone telt 954 inwoners (volkstelling 2010).

{{Appendix|2=
* Resultaten van de volkstelling (2010), Badan Pusat Statistik, [https://web.archive.org/web/20121202090212/http://bps.go.id/eng/download_file/Population_of_Indonesia_by_Village_2010.pdf Population_of_Indonesia_by_Village]
}}
{{Beginnetje|landen & Volken|land=Indonesië|2=2013|3=06|4=25}}

[[Categorie:Plaats in Oost-Nusa Tenggara]]

title: Situering

Provincie: Oost-Nusa Tenggara

Regentschap of · stadsgemeente: Kupang

Onderdistrict: Nekamese

title: Algemeen

title: Overig

Portaal: Indonesië


text:
# Damesorde
Een damesorde is een ridderorde voor vrouwen.

## Geschiedenis
In de 18e eeuw ontstond behoefte aan damesorden. De meeste ridderorden lieten immers geen vrouwelijke leden toe. In de traditie van de tijd legden de damesorden zich vooral toe op goede werken en religie. De damesorden hadden ook een politiek doel; het creëren van een band tussen het vorstenhuis en adellijke vrouwen. De, vaak met edelstenen versierde, kruisen droegen ook bij aan de pracht en praal van het hof.
In de 19e eeuw ontstonden ook damesorden die als orden van verdienste, natuurlijk voor goede werken, kunnen worden gezien. Andere orden zijn vooral huisorden.
Ook nu bestaan er nog damesorden, al laten vrijwel alle ridderorden nu ook voor vrouwen toe.
De damesorden mogen niet worden verward met de chiffre, het door hofdames gedragen initaal dat aan een lint op de linkerschouder wordt gedragen.

## Overzicht
Een overzicht van Damesorden (en enige onderscheidingen die uitsluitend aan Dames worden of werden verleend):
- Anhalt: Huisorde van Albrecht de Beer, Het Prinsessenkruis.
- Beieren: De Theresia-Orde.
- Beieren: De Sint-Elisabeth-Orde.
- Beieren: De Sint Anna-Orde.
- Bourgondië: De Dames van Rougemont.
- Brunswijk: Het Kruis van Verdienste voor Vrouwen.
- Cambodja: De Satrei Vathana Decoratie
- Denemarken: De Orde van de Perfecte Vriendschap.
- Denemarken: De Koninklijke Beloningsmedaille aan het lint van de Orde van de Dannebrog werd de "damernes ridderkors" genoemd.
- Het Koninkrijk Egypte: De Orde van de Rechtschapenheid ("Nishan al-Kemal")
- Ethiopië: De Orde van de Koningin van Sheba
- Het Heilige Roomse Rijk van de Duitse Natie: De Orde van de Slavinnen van de Deugd.
- Het Duitse Rijk: Het Moederkruis.
- Filipijnen: De Orde van Gabriela Silang
- Finland De Orde van de Witte Roos (Dameskruis).
- Griekenland: De Orde van Sint-Olga en Sint-Sophia.
- Griekenland: De Orde voor Goede Daden
- Groot-Brittannië: De Koninklijke Victoria en Albert-Orde.
- Groot-Brittannië: De Koninklijke Familie-Orde
- Groot-Brittannië: De Keizerlijke Orde van de Kroon van Indië.
- Groot-Brittannië: De Koninklijke Orde van het Rode Kruis (tot 1976).
- Hessen-Darmstadt: De Orde van de Ster van Brabant.
- Hohenzollern: De Bene-Merenti-Orde, De afdeling voor Dames.
- Japan: De Orde van de Kostbare Kroon.
- Korea: De Orde van de Gelukbrengende Phoenix.
- Lippe-Detmold: De Bertha-Orde.
- Mantua: De Maria-Elisa-Damesorde.
- Mecklenburg-Schwerin: De Damesdecoratie in Briljanten van de Huisorde van de Wendische Kroon
- Mexico: De Sint Karel-Orde.
- Nederland: Eredame in de Huisorde van Oranje.
- Oekraïne: De Orde van Vorstin Olha.
- Oostenrijk: De Hoogadellijke Orde van het Sterrenkruis.
- Oostenrijk: De Orde van de Heilige Theodora.
- Oostenrijk: De Elisabeth-Orde
- De Heilige Stoel: De Gouden Roos.
- Perzië: De Orde van de Zon.
- Perzië: De Orde van de Pleiaden.
- Perzië: De Orde van het Licht van de Ariërs.
- Portugal: De Orde van de Heilige Isabella.
- Portugal: De Orde de Heilige Elisabeth.
- Pruisen: De Luisen-Orde.
- Pruisen: Het Kruis van Verdienste voor Vrouwen en Maagden.
- Pruisen: Het Kruis van Verdienste voor Vrouwen
- Roemenië: Het Herinneringskruis voor Dames (1878).
- Roemenië: De Bene-Merenti-Orde.
- Rusland: De Orde van de Heilige Catharina.
- Rusland: De Orde van het Rode Kruis voor Vrouwen en Meisjes.
- Rusland: Het Onderscheidingskruis van de Heilige Apostelgelijke Vorstin Olga.
- Saksen: De Sidonia-Orde.
- Saksen: De Maria-Anna-Orde.
- Saksische Hertogdommen: Het "Prinsessenkruis" van de Hertogelijk Saksisch-Ernestinische Huisorde.
- Saksen-Meiningen: De Orde van Verdienste voor Vrouwen en Maagden
- Saksen-Merseburg: De Damesorde van de Doodskop.
- Schwarzburg Rudolstadt: De "Damen-Orden"
- Schwarzburg-Rudolstadt en Schwarzburg-Sondershausen: Het Ereteken van Anna-Luise 1915
- Servië: De Onderscheiding van Prinses Nathalie.
- Servië: De Onderscheiding van Koningin Nathalie.
- Thailand: De Vierde Klasse van de Orde van Chula Chom Klao
- Turkije: De Orde van Liefdadigheid.
- Spanje: De Orde van Koningin Maria Luisa.
- Westfalen: Het Ereteken voor Dames van de Orde van de Kroon van Westfalen.
- Vietnam: De Kim Boi
- Württemberg: De Olga-Orde.

Dit overzicht is niet volledig.

title: Damesorde

wikitext:
[[Bestand:Theodor Hosemann 1807-1875 sig 1847 Gallerie Fach.jpg|thumb|Deze onbekende dame draagt het kruis van de Theresia-Orde op een schilderij van Theodor Hosemann uit 1847.]]
[[Bestand:Het kruisvan een dame in de orde van Theresia Beieren 1827.jpg|thumb|Het kruis aan lint van een dame in de Theresia-Orde. Particuliere verzameling Groningen]]
[[Bestand:Sidonia Orde van Saksen.jpg|thumb|Een damesorde aan een strik: De [[Sidonia-Orde]] van Sachsen]]
[[Bestand:De Bertha Orde van Lippe aan strik.jpg|thumb|Ook de Bertha-Orde werd aan een strik gedragen]]
[[Bestand:De Luisen-Orde Pruissen 1814.jpg|thumb|Een damesorde wordt vaak gedragen aan een strik van zijde: Afbeelding:De [[Luisen-Orde]] Pruisen (1814)]]
[[Bestand:De Orde van Liefdadigheid Osmaanse Rijk.jpg|thumb|De met diamanten en robijnen roosjes versierde ster van de Turkse Orde van Liefdadigheid]]

Een '''damesorde''' is een [[ridderorde (organisatie)|ridderorde]] voor vrouwen.

==Geschiedenis==
In de 18e eeuw ontstond behoefte aan damesorden. De meeste ridderorden lieten immers geen vrouwelijke leden toe. In de traditie van de tijd legden de damesorden zich vooral toe op goede werken en religie. De damesorden hadden ook een politiek doel; het creëren van een band tussen het vorstenhuis en adellijke vrouwen. De, vaak met edelstenen versierde, kruisen droegen ook bij aan de pracht en praal van het hof.
In de 19e eeuw ontstonden ook damesorden die als orden van verdienste, natuurlijk voor goede werken, kunnen worden gezien. Andere orden zijn vooral [[huisorde]]n.
Ook nu bestaan er nog damesorden, al laten vrijwel alle ridderorden nu ook voor vrouwen toe.

De damesorden mogen niet worden verward met de [[chiffre]], het door hofdames gedragen initaal dat aan een lint op de linkerschouder wordt gedragen.

==Overzicht==
Een overzicht van Damesorden (en enige onderscheidingen die uitsluitend aan Dames worden of werden verleend):

*Anhalt: [[Huisorde van Albrecht de Beer]], Het Prinsessenkruis.
*Beieren: De [[Theresia-Orde]].
*Beieren: De [[Sint-Elisabeth-Orde]].
*Beieren: De [[Sint Anna-Orde]].
*Bourgondië: De [[Orde van Sint-Joris (Bourgondië)|Dames van Rougemont]].
*Brunswijk: Het [[Kruis van Verdienste voor Vrouwen]].
*Cambodja: De [[Satrei Vathana Decoratie]]
*Denemarken: De [[Orde de l'Union Parfait (Denemarken)|Orde van de Perfecte Vriendschap]].
*Denemarken: De [[Koninklijke Beloningsmedaille (Denemarken)|Koninklijke Beloningsmedaille]] aan het lint van de [[Orde van de Dannebrog]] werd de "damernes ridderkors" genoemd.
*Het Koninkrijk Egypte: De [[Orde van de Rechtschapenheid]] ("Nishan al-Kemal")
*Ethiopië: De [[Orde van de Koningin van Sheba]]
*Het Heilige Roomse Rijk van de Duitse Natie: De [[Orde van de Slavinnen van de Deugd]].
*Het Duitse Rijk: Het [[Moederkruis]].
*Filipijnen: De [[Orde van Gabriela Silang]]
*Finland De [[Orde van de Witte Roos (Finland)|Orde van de Witte Roos]] (Dameskruis).
*Griekenland: De [[Orde van Sint-Olga en Sint-Sophia]].
*Griekenland: De [[Orde voor Goede Daden]]
*Groot-Brittannië: De [[Koninklijke Orde van Victoria en Albert (Verenigd Koninkrijk)|Koninklijke Victoria en Albert-Orde]].
* Groot-Brittannië: De [[Koninklijke Familie-Orde]]
*Groot-Brittannië: De [[Keizerlijke Orde van de Kroon van Indië]].
*Groot-Brittannië: De [[Koninklijke Orde van het Rode Kruis (Verenigd Koninkrijk)|Koninklijke Orde van het Rode Kruis]] (tot 1976).
*Hessen-Darmstadt: De [[Orde van de Ster van Brabant]].
*Hohenzollern: De [[Bene-Merenti-Orde]], De afdeling voor Dames.
*Japan: De [[Orde van de Kostbare Kroon]].
*Korea: De [[Orde van de Gelukbrengende Phoenix]].
*Lippe-Detmold: De [[Bertha-Orde]].
*Mantua: De [[Maria-Elisa-Damesorde]].
*Mecklenburg-Schwerin: De Damesdecoratie in Briljanten van de [[Huisorde van de Wendische Kroon]]
*Mexico: De [[Orde van Sint-Karel (Mexico)|Sint Karel-Orde]].
*Nederland: Eredame in de [[Huisorde van Oranje]].
*Oekraïne: De [[Orde van Vorstin Olha]].
*Oostenrijk: De Hoogadellijke [[Orde van het Sterrenkruis]].
*Oostenrijk: De [[Orde van de Heilige Theodora]].
*Oostenrijk: De [[Elisabeth-Orde]]
*De Heilige Stoel: De [[Gouden Roos (Katholicisme)|Gouden Roos]].
*Perzië: De [[Orde van de Zon (Iran)|Orde van de Zon]].
*Perzië: De [[Orde van de Pleiaden]].
*Perzië: De [[Orde van het Licht van de Ariërs]].
*Portugal: De [[Orde van de Heilige Isabella]].
*Portugal: De [[Orde de Heilige Elisabeth]].
*Pruisen: De [[Luisen-Orde]].
*Pruisen: Het [[Kruis van Verdienste voor Vrouwen en Maagden]].
*Pruisen: Het [[Het Kruis van Verdienste voor Vrouwen|Kruis van Verdienste voor Vrouwen]]
*Roemenië: Het [[Herinneringskruis voor Dames (Roemenië)|Herinneringskruis voor Dames]] (1878).
*Roemenië: De [[Bene-Merenti-Orde]].
*Rusland: De [[Orde van de Heilige Catharina]].
*Rusland: De [[Orde van het Rode Kruis voor Vrouwen en Meisjes]].
*Rusland: Het [[Onderscheidingskruis van de Heilige Apostelgelijke Vorstin Olga]].
*Saksen: De [[Sidonia-Orde]].
*Saksen: De [[Maria-Anna-Orde]].
*Saksische Hertogdommen: Het "[[Prinsessekruis van de Saksisch-Ernestinische Huisorde|Prinsessenkruis]]" van de Hertogelijk [[Saksisch-Ernestinische Huisorde]].
*Saksen-Meiningen: De [[Orde van Verdienste voor Vrouwen en Maagden (Saksen-Meiningen)|Orde van Verdienste voor Vrouwen en Maagden]]
*Saksen-Merseburg: De [[Damesorde van de Doodskop]].
*Schwarzburg Rudolstadt: De "[[Damen-Orden]]"
*Schwarzburg-Rudolstadt en Schwarzburg-Sondershausen: Het [[Ereteken van Anna-Luise]] 1915
*Servië: De [[Onderscheiding van Prinses Nathalie]].
*Servië: De [[Onderscheiding van Koningin Nathalie]].
*Thailand: De Vierde Klasse van de [[Orde van Chula Chom Klao]]
*Turkije: De [[Orde van Liefdadigheid]].
*Spanje: De [[Maria-Luisa-Orde|Orde van Koningin Maria Luisa]].
*Westfalen: Het Ereteken voor Dames van de [[Orde van de Kroon van Westfalen]].
*Vietnam: De [[Kim Boi (damesorde)|Kim Boi]]
*Württemberg: De [[Olga-Orde]].

Dit overzicht is niet volledig.

==Literatuur==
* [[Gustav Ackermann]], Ordensbuch sämtlicher in Europa blühender und erloschener Orden und Ehrenzeichen, Annaberg 1855
* Arnhard Graf Klenau, Europäische Orden ab 1700, München 1978
* Roman Freiherr von Procházka, Österreichisches Ordenshandbuch, 1. - 4., München 1979

{{Navigatie damesorden}}

[[Categorie:Damesorde| ]]
[[Categorie:Ridderorde]]
[[Categorie:Onderscheiding]]


text:
# Mainstream (stroming)
Mainstream (Engels voor hoofdstroming of heersende stroming) is een term waarmee men activiteiten (bijvoorbeeld kunst- en muziekstromingen) aanduidt die voor een grote massa mensen interessant zijn en die ook overduidelijk aanwezig zijn in de maatschappij.
Mainstream is het tegenovergestelde van een cultuuruiting die (tot nu toe) maar een klein deel van de mensen aanspreekt: de zogenaamde underground.

title: Mainstream (stroming)

wikitext:
'''Mainstream''' ([[Engels]] voor '''hoofdstroming''' of '''heersende stroming''') is een term waarmee men activiteiten (bijvoorbeeld kunst- en muziekstromingen) aanduidt die voor een grote massa mensen interessant zijn en die ook overduidelijk aanwezig zijn in de [[Maatschappij (sociale wetenschappen)|maatschappij]].

Mainstream is het tegenovergestelde van een cultuuruiting die (tot nu toe) maar een klein deel van de mensen aanspreekt: de zogenaamde [[Underground (cultuur)|underground]].

[[Categorie:Engels begrip]]
[[Categorie:Lifestyle]]


text:
# Dociostaurus brevicollis
Dociostaurus brevicollis is een rechtvleugelig insect uit de familie veldsprinkhanen (Acrididae). De wetenschappelijke naam van deze soort is voor het eerst geldig gepubliceerd in 1848 door Eversmann.

title: Dociostaurus brevicollis

wikitext:
{{Taxobox insect
| naam = ''Dociostaurus brevicollis''
| titelweergave = cursief
| afbeelding =
| afbeeldingtekst =
| orde = [[Rechtvleugeligen|Orthoptera]] (Rechtvleugeligen)
| familie = [[Veldsprinkhanen|Acrididae]] (Veldsprinkhanen)
| geslacht = ''[[Dociostaurus]]''
| w-naam = ''Dociostaurus brevicollis''
| auteur = Eversmann
| datum = 1848
| haakjes = ja
| species =
| commons =
}}
'''''Dociostaurus brevicollis''''' is een [[rechtvleugeligen|rechtvleugelig insect]] uit de familie [[veldsprinkhanen]] (Acrididae). De wetenschappelijke naam van deze soort is voor het eerst geldig gepubliceerd in 1848 door Eversmann.

[[Bestand:BioAcoustica 412 4 Dociostaurus brevicollis hispanicus 510r4.flac|thumb|left|Geluid van de dociostaurus brevicollis]]

{{Appendix|2=
* {{Brontabel|9999-Orthoptera}} [bezocht 15 april 2013]
}}
{{Beginnetje|biologie|2013|04|22}}

[[Categorie:Dociostaurus|brevicollis]]

title: Dociostaurus brevicollis

Orde: Orthoptera (Rechtvleugeligen)

Familie: Acrididae (Veldsprinkhanen)

Geslacht: Dociostaurus

title: Soort


text:
# Neolamprologus similis
Neolamprologus similis is een straalvinnige vissensoort uit de familie van de cichliden (Cichlidae). De wetenschappelijke naam van de soort is voor het eerst geldig gepubliceerd in 1992 door Büscher.

title: Neolamprologus similis

wikitext:
{{Taxobox straalvinnige
| titelweergave = cursief
| naam = ''Neolamprologus similis''
| afbeelding = Neolamprologus similis 2060.jpg
| orde = [[Perciformes]]
| familie = [[Cichlidae]] ([[Cichliden]])
| geslacht = ''[[Neolamprologus]]''
| w-naam = ''Neolamprologus similis''
| auteur = Büscher
| datum = 1992
| haakjes =
| commons = Category:Neolamprologus similis
| species = Neolamprologus similis
}}
'''''Neolamprologus similis''''' is een [[Straalvinnigen|straalvinnige]] [[vissen (dieren)|vissensoort]] uit de familie van de [[Cichliden|cichliden (Cichlidae)]].<ref>{{Link FishBase species|genus=Neolamprologus|species=similis|month=02|year=2013}}</ref> De wetenschappelijke naam van de soort is voor het eerst geldig gepubliceerd in 1992 door Büscher.
{{Appendix}}
{{beginnetje|biologie|2013|02|27}}

[[Categorie:Neolamprologus|similis]]

title: Neolamprologus similis

Stam: Chordata (Chordadieren)

Superklasse: Osteichthyes (Beenvisachtigen)

Klasse: Actinopterygii (Straalvinnigen)

Orde: Perciformes

Familie: Cichlidae (Cichliden)

Geslacht: Neolamprologus

title: Soort

Portaal: Biologie · Vissen


text:
# Roodbruine herfstuil
De roodbruine herfstuil (Agrochola nitida) is een nachtvlinder uit de familie van de uilen (Noctuidae).

## Beschrijving
De voorvleugellengte bedraagt tussen de 13 en 16 millimeter. De grondkleur van de voorvleugels is roodbruin tot geelbruin. De ringvlek en niervlek zijn groot en lichtomrand. Over de vleugel loopt een donkergrijze band en twee donkergrijs omrande golflijnen in de vleugelkleur, in de zoom bevinden zich donkere puntjes.

## Waardplanten
De roodbruine herfstuil gebruikt kruidachtige planten zoals ereprijs, weegbree en sleutelbloem als waardplanten.

## Voorkomen
De soort komt verspreid voor van Centraal-Europa via Zuidoost-Europa tot Klein-Azië. De vlinder kent één generatie die vliegt van halverwege augustus  tot en halverwege oktober.

### In Nederland en België
De roodbruine herfstuil is in Nederland en België een zeer zeldzame soort. Uit Nederland zijn maar twee waarnemingen bekend van voor 1850 die beide niet zijn bevestigd. In België is de soort recenter waargenomen in het zuiden.

title: Roodbruine herfstuil

wikitext:
{{Taxobox vlinder
| naam = Roodbruine herfstuil
| afbeelding = Agrochola nitida.jpg
| afbeeldingtekst =
| familie = [[Uilen (vlinders)|Noctuidae]] (Uilen)
| geslacht = ''[[Agrochola]]''
| w-naam = ''Agrochola nitida''
| auteur = [[Michael Denis|Denis]] & [[Ignaz Schiffermüller|Schiffermüller]]
| datum = 1775
| haakjes = ja
}}
De '''roodbruine herfstuil''' (''Agrochola nitida'') is een [[vlinders|nachtvlinder]] uit de familie van de [[uilen (vlinders)|uilen]] (Noctuidae).

== Beschrijving ==
De [[voorvleugel]]lengte bedraagt tussen de 13 en 16 millimeter. De grondkleur van de voorvleugels is roodbruin tot geelbruin. De [[uilvlekken|ringvlek en niervlek]] zijn groot en lichtomrand. Over de vleugel loopt een donkergrijze band en twee donkergrijs omrande golflijnen in de vleugelkleur, in de zoom bevinden zich donkere puntjes.

==Waardplanten==
De roodbruine herfstuil gebruikt [[kruidachtig]]e planten zoals [[ereprijs]], [[weegbree]] en [[sleutelbloem]] als [[waardplant]]en.

== Voorkomen ==
De soort komt verspreid voor van [[Centraal-Europa]] via [[Zuidoost-Europa]] tot [[Klein-Azië]]. De vlinder kent één generatie die vliegt van halverwege augustus  tot en halverwege oktober.

=== In Nederland en België ===
De roodbruine herfstuil is in Nederland en België een zeer zeldzame soort. Uit Nederland zijn maar twee waarnemingen bekend van voor 1850 die beide niet zijn bevestigd. In België is de soort recenter waargenomen in het zuiden.

== Externe links ==
* {{Link waarneming.nl|id=9884}}

{{Appendix|1=alles|2=
* Waring, P. en M. Townsend (2006) ''Nachtvlinders, veldgids met alle in Nederland en België voorkomende soorten'', Baarn: Tirion.
----
* {{Link vlinderstichting vlinder|id=693}}
}}

[[Categorie:Agrochola]]
[[Categorie:Dier uit het Palearctisch gebied]]

title: Roodbruine herfstuil

Familie: Noctuidae (Uilen)

Geslacht: Agrochola

title: Soort


text:
# Odostomia notabilis
Odostomia notabilis is een slakkensoort uit de familie van de Pyramidellidae. De wetenschappelijke naam van de soort is voor het eerst geldig gepubliceerd in 1852 door C.B. Adams.

title: Odostomia notabilis

wikitext:
{{Taxobox
| titelweergave = cursief
| naam = ''Odostomia notabilis''
| afbeelding = Odostomia orariana 001.png
| rijk = [[Dieren (biologie)|Animalia]] (Dieren)
| stam = [[Weekdieren|Mollusca]] ([[Weekdieren]])
| klasse = [[Slakken|Gastropoda]] (Slakken)
| clade1 = [[Panpulmonata]]
| familie = [[Pyramidellidae]]
| geslacht = ''[[Odostomia]]''
| w-naam = ''Odostomia notabilis''
| auteur = C.B. Adams
| datum = 1852
| haakjes = ja
| commons = Category:Odostomia notabilis
| species =
| worms = 575879
}}
'''''Odostomia notabilis''''' is een [[slakken|slakkensoort]] uit de familie van de [[Pyramidellidae]].<ref>WoRMS (2012). <i>Odostomia notabilis</i> (C.B. Adams, 1852). Geraadpleegd via:  World Register of Marine Species op http://www.marinespecies.org/aphia.php?p=taxdetails&id=575879</ref> De wetenschappelijke naam van de soort is voor het eerst geldig gepubliceerd in 1852 door C.B. Adams.

{{Appendix}}
{{beginnetje|biologie|2013|03|09}}

[[Categorie:Odostomia|notabilis]]

title: Odostomia notabilis

Clade: Panpulmonata

Familie: Pyramidellidae

Geslacht: Odostomia

title: Soort


text:
# Lysmata debelius
Lysmata debelius is een garnalensoort uit de familie van de Hippolytidae. De wetenschappelijke naam van de soort is voor het eerst geldig gepubliceerd in 1983 door Bruce.

title: Lysmata debelius

wikitext:
{{Taxobox
| titelweergave = cursief
| naam = ''Lysmata debelius''
| afbeelding = Lysmata debelius.JPG
| rijk = [[Dieren (biologie)|Animalia]] (Dieren)
| stam = [[Geleedpotigen|Arthropoda]] (Geleedpotigen)
| klasse = [[Malacostraca]] (Hogere kreeftachtigen)
| orde = [[Tienpotigen|Decapoda]] (Tienpotigen)
| familie = [[Lysmatidae]]
| geslacht = ''[[Lysmata]]''
| w-naam = ''Lysmata debelius''
| auteur = Bruce
| datum = 1983
| haakjes =
| worms = 515365
}}
'''''Lysmata debelius''''' is een [[garnalen]]soort uit de familie van de [[Hippolytidae]].<ref>Fransen, C.; De Grave, S. (2012). <i>Lysmata debelius</i> Bruce, 1983e. Geraadpleegd via:  World Register of Marine Species op http://www.marinespecies.org/aphia.php?p=taxdetails&id=515365</ref> De wetenschappelijke naam van de soort is voor het eerst geldig gepubliceerd in 1983 door Bruce.

{{Appendix}}
{{beginnetje|biologie|2013|03|22}}

[[Categorie:Lysmatidae]]

title: Lysmata debelius

Klasse: Malacostraca (Hogere kreeftachtigen)

Orde: Decapoda (Tienpotigen)

Familie: Lysmatidae

Geslacht: Lysmata

title: Soort


text:
# Chaceon ramosae
Chaceon ramosae is een krabbensoort uit de familie van de Geryonidae. De wetenschappelijke naam van de soort is voor het eerst geldig gepubliceerd in 1989 door Manning, Tavares & Albuquerque.

title: Chaceon ramosae

wikitext:
{{Taxobox
| titelweergave = cursief
| naam = ''Chaceon ramosae''
| afbeelding = Chaceon ramosae (MNHN-IU-2014-11326) 001.jpeg
| rijk = [[Dieren (biologie)|Animalia]] (Dieren)
| stam = [[Geleedpotigen|Arthropoda]] ([[Geleedpotigen]])
| klasse = [[Malacostraca]]
| orde = [[Decapoda]]
| familie = [[Geryonidae]]
| geslacht = ''[[Chaceon]]''
| w-naam = ''Chaceon ramosae''
| auteur = Manning, Tavares & Albuquerque
| datum = 1989
| haakjes =
| commons =
| species =
| worms = 442709
}}
'''''Chaceon ramosae''''' is een [[krabben]]soort uit de familie van de [[Geryonidae]].<ref>Davie, P. (2012). <i>Chaceon ramosae</i> Manning, Tavares & Albuquerque, 1989. Geraadpleegd via:  World Register of Marine Species op http://www.marinespecies.org/aphia.php?p=taxdetails&id=442709</ref> De wetenschappelijke naam van de soort is voor het eerst geldig gepubliceerd in 1989 door Manning, Tavares & Albuquerque.

{{Appendix}}
{{beginnetje|biologie|2013|03|21}}

[[Categorie:Geryonidae]]

title: Chaceon ramosae

Klasse: Malacostraca

Orde: Decapoda

Familie: Geryonidae

Geslacht: Chaceon

title: Soort


text:
# Ataxia obscura
Ataxia obscura is een keversoort uit de familie van de boktorren (Cerambycidae). De wetenschappelijke naam van de soort werd voor het eerst geldig gepubliceerd in 1801 door Fabricius.

title: Ataxia obscura

wikitext:
{{Taxobox insect
| naam = ''Ataxia obscura''
| titelweergave = cursief
| afbeelding =
| afbeeldingtekst =
| orde = [[Kevers|Coleoptera]] (Kevers)
| familie = [[Boktorren|Cerambycidae]] (Boktorren)
| onderfamilie = [[Lamiinae]]
| geslacht = ''[[Ataxia (geslacht)|Ataxia]]''
| w-naam = ''Ataxia obscura''
| auteur = [[Johan Christian Fabricius|Fabricius]]
| datum = 1801
| haakjes = ja
| commons =
| species =
}}
'''''Ataxia obscura''''' is een [[kevers]]oort uit de familie van de [[Boktorren|boktorren (Cerambycidae)]]. De wetenschappelijke naam van de soort werd voor het eerst geldig gepubliceerd in 1801 door Fabricius.<ref>{{Brontabel|9999-Cerambycidae}} (bezocht 30 januari 2014)</ref>

{{Appendix}}
{{Beginnetje|biologie|2014|02|16}}

[[Categorie:Ataxia|obscura]]

title: Ataxia obscura

Orde: Coleoptera (Kevers)

Familie: Cerambycidae (Boktorren)

Onderfamilie: Lamiinae

Geslacht: Ataxia

title: Soort


text:
# Frederick Philipse
Frederick Philipse (Bolsward, 1626 - Sleepy Hollow, 23 december 1702) heer van Philipse Manor, was een uit Nederland afkomstige immigrant met Boheemse verwantschap die in Noord-Amerika een van de grootste landbezitters werd in Nieuw-Nederland. Hij beheerde het uitgestrekte land vanaf Spuyten Duyvil Creek in The Bronx tot aan de Croton rivier, de uitloper in de staat Westchester County.
Toen de Britten de Nederlandse kolonie overnamen, koos Philipse de kant van de Engelse kroon en werd daarvoor beloond met een titel en heerschap. Hij diende daarbij in de raad van de plaatselijke gouverneur. Hij werd op een bepaald moment verbannen uit de gouverneursraad voor het organiseren van een slavenhandel in New York. Hij is het meest bekend om zijn nalatenschap van bouwwerken als de Oude Nederlandse Kerk van Sleepy Hollow en Philipsburg Manor.

## Biografie
Frederick Philipse was een ondernemer die vanuit de Nederlandse provincie Friesland naar Flatbush, Nieuw-Nederland op Long Island vertrok, om daar een timmermanswinkel te beginnen. Hij werd daar succesvol in en begon vervolgens ook hotel-cafés uit te baten. Hij was een van de eersten die land kochten op het vasteland dat later bekend werd als Westchester County. Hij wist vrienden enthousiast te maken in Nieuw-Amsterdam om gratis land van hem te krijgen met minimale belastinginning door hem.
Nadat hij trouw had beloofd aan de Engelse kroon, en later werd benoemd tot heer van Manor, begon hij met de bouw van de Oude Nederlandse Kerk van Sleepy Hollow, al werd het werk van de kerk gefinancierd. De bouw ging echter langzaam en kwam pas klaar in 1685. Philipse beheerde ruim 52.000 hectare (210 km) grond langs de Hudsonrivier, waar hij naast andere bouwwerken een simpel woonhuis in Yonkers voor zichzelf bouwde. Later werd het huis door zijn nakomelingen grondig uitgebreid tot het huidige 'Philipse Manor'. De wijk Kingsbridge, Bronx, is vernoemd naar de brug over de Harlemrivier, de eerste brug werd vermoedelijk door Philipse gebouwd.
In 1685 importeerde Philipse circa 50 slaven direct vanuit Angola met zijn eigen schip. Hij werd daarna uit de Gouverneursraad gezet van 1691 tot 1698 door lord Bellomont, voor het illegaal handeldrijven van slaven binnen New York. Philipse overleed in 1702 en werd begraven in het koor van de kerk van Sleepy Hollow.
In 1661 huwde Philipse met Margareta Hardebrook, een Duitse immigrante. Zij overleed in 1691, waarna Philipse nogmaals huwde, deze keer met de weduwe Catharine van Cortlandt, een zus van Stephanus van Cortlandt, de 10e burgemeester van New York. Zijn zoon uit het eerste huwelijk Adolphus Philipse erfde alle landgoederen van zijn vader.

title: Frederick Philipse

wikitext:
[[Bestand:Frederick Philipse.jpg|200px|right|thumb|Frederick Philipse]]
'''Frederick Philipse''' ([[Bolsward]], 1626 - [[Sleepy Hollow (New York)|Sleepy Hollow]], 23 december 1702<ref>Frank Allaben "Frederick Philipse" in John Watts de Peyster. Volume 1, Adamant Media Corporation, {{ISBN|1-4021-4454-7}} ,pagina 62-62</ref><ref>Engelse Wikipedia</ref>) heer van Philipse Manor, was een uit [[Nederland]] afkomstige immigrant met Boheemse verwantschap die in Noord-Amerika een van de grootste landbezitters werd in [[Nieuw-Nederland]]. Hij beheerde het uitgestrekte land vanaf [[Spuyten Duyvil Creek]] in [[The Bronx]] tot aan de [[Croton rivier]], de uitloper in de staat [[Westchester County]].

Toen de Britten de Nederlandse kolonie overnamen, koos Philipse de kant van de Engelse kroon en werd daarvoor beloond met een titel en heerschap. Hij diende daarbij in de raad van de plaatselijke gouverneur. Hij werd op een bepaald moment verbannen uit de gouverneursraad voor het organiseren van een slavenhandel in [[New York (stad)|New York]]. Hij is het meest bekend om zijn nalatenschap van bouwwerken als de [[Oude Nederlandse Kerk van Sleepy Hollow]] en [[Philipsburg Manor]].

== Biografie ==
Frederick Philipse was een ondernemer die vanuit de Nederlandse provincie [[Friesland]] naar [[Flatbush]], Nieuw-Nederland op [[Long Island (New York)|Long Island]] vertrok, om daar een timmermanswinkel te beginnen. Hij werd daar succesvol in en begon vervolgens ook hotel-cafés uit te baten. Hij was een van de eersten die land kochten op het vasteland dat later bekend werd als [[Westchester County]]. Hij wist vrienden enthousiast te maken in [[Nieuw-Amsterdam (Nieuw Nederland)|Nieuw-Amsterdam]] om gratis land van hem te krijgen met minimale belastinginning door hem.

Nadat hij trouw had beloofd aan de Engelse kroon, en later werd benoemd tot heer van Manor, begon hij met de bouw van de Oude Nederlandse Kerk van Sleepy Hollow, al werd het werk van de kerk gefinancierd. De bouw ging echter langzaam en kwam pas klaar in [[1685]]. Philipse beheerde ruim 52.000 hectare (210 km) grond langs de [[Hudson (rivier)|Hudsonrivier]], waar hij naast andere bouwwerken een simpel woonhuis in [[Yonkers]] voor zichzelf bouwde. Later werd het huis door zijn nakomelingen grondig uitgebreid tot het huidige '[[Philipsburg Manor|Philipse Manor]]'. De wijk [[Kingsbridge (Bronx)|Kingsbridge]], Bronx, is vernoemd naar de brug over de [[Harlem (rivier)|Harlemrivier]], de eerste brug werd vermoedelijk door Philipse gebouwd.

In 1685 importeerde Philipse circa 50 slaven direct vanuit Angola met zijn eigen schip. Hij werd daarna uit de Gouverneursraad gezet van 1691 tot 1698 door lord Bellomont, voor het illegaal handeldrijven van slaven binnen New York. Philipse overleed in 1702 en werd begraven in het koor van de kerk van Sleepy Hollow.

In 1661 huwde Philipse met Margareta Hardebrook, een Duitse immigrante. Zij overleed in 1691, waarna Philipse nogmaals huwde, deze keer met de weduwe Catharine van Cortlandt, een zus van [[Stephanus van Cortlandt]], de 10e burgemeester van New York. Zijn zoon uit het eerste huwelijk Adolphus Philipse erfde alle landgoederen van zijn vader.

== Literatuur en referenties ==
* Jeff Canning and Wally Buxton (1975) History of the Tarrytowns: Westchester County, New York from ancient times to present, Harrison, NJ: Harbor Hill Books: p. 29. {{ISBN|0-916346-14-5}}.
{{Appendix}}

{{DEFAULTSORT:Philipse, Fred}}
[[Categorie:Persoon in Nieuw-Nederland]]
[[Categorie:Persoon in de Nederlanden in de 17e eeuw]]
[[Categorie:Slavenhandelaar]]