text:
# Wittewierum
Wittewierum is een dorp in de Nederlandse gemeente Groningen in de Nederlandse provincie Groningen. Er wonen volgens het CBS 55 mensen (2018). In het postcodegebied van Wittewierum wonen verspreid over ruim 50 huizen ongeveer 140 mensen (gemeente Ten Boer, z.j.). Wittewierum wordt doorsneden door de provinciale weg N865 van Ten Post naar Schildwolde. Het dorp is voor zijn voorzieningen vooral aangewezen op Ten Post en Ten Boer.
De naam Wittewierum verwijst naar het premonstratenzer klooster Bloemhof dat hier vroeger heeft gestaan. Dit klooster is vooral bekend geworden door de Kroniek van Bloemhof. Oorspronkelijk heette het dorp Wierum of Werum ("bij de hoogten"). Omdat er in Groningen meer plaatsen Wierum heetten (Wierum, Oosterwierum en Onderwierum), werd dit rond de 15e eeuw veranderd in Wittewierum, een verwijzing naar de witte kleding van de premonstratenzers. Het aanzicht van Wittewierum wordt gedomineerd door de wierde met de kerk en pastorie.

## Geografie

### Indeling
In 1722 bestond het kerspel Wittewierum uit de buurtschappen Wittewierum, Grouwe Dijk, Ten Post, Kroddebouren en Oldersum (met Winneweer en de borg Tammingahuizen). Kröddeburen wordt tegenwoordig tot Ten Post gerekend.
Het laaggelegen gebied ten zuiden van het Wittewierum werd De Meeden genoemd. Bij Wittewierum bevonden zich verder de boerderijen 'Kloosterbosch', 'Veldlust', 't Waschhuis' en het  kloostervoorwerk Witte Munckhuijs aan de Graauwedijk, dat eigendom was van het nonnenklooster Mariagenade te Schildwolde en later bekend kwam te staan als 't Susterhuis (de boerderij 'Klein Transvaal', Graauwedijk 14).
Op het grondgebied van het kerspel Wittewierum ontstonden de waterschappen Hoeksmeersterpolder (1801/02), Garrelsweerster Kloostermolenpolder (1816), Huisbuursterpolder (1863), Noorderhoeksmeersterpolder (1868), Overschildjerpolder (1870), de voorlopers van Ons Belang (vanaf 1855) en Tammingahuizen (1941).

### Bebouwing, wierde en kloosterterrein
Wittewierum bestaat uit een wierde met een kerk en pastorie en enkele huizen en boerderijen. Daarnaast is er enige bebouwing aan de Bloemhofweg naar het noordnoordwesten, de Kloosterlaan naar het westzuidwesten en, op enkele honderden meters van de wierde, een strook bebouwing aan de Woldjerweg naar het zuidoosten. In dit laatste deel bevinden zich ook twee bedrijven.
De wierde wordt aan west-, noord- en oostzijde omsloten door een sloot, een restant van de vroegere kloostergracht. Volgens het schoolmeesterrapport van 1828 mat de wierde toen 'vier bunders' (hectares) en was deze '5 ellen en 6 palm hoog'. In de 19e of begin 20e eeuw is de wierde aan de zuidkant afgegraven, maar de noordzijde is nog intact. Volgens Miedema is de wierde in het centrum 1,87 meter hoog.
Het vroegere vijfhoekige kloosterterrein omvat naast de wierde ook de drie boerderijen aan westzijde en twee graslandpercelen achter kerk en pastorie. De beide graslandpercelen achter de pastorie verraden door hun geaccidenteerdheid de locaties van de vroegere kloostergebouwen. Het oude kloosterterrein wordt grotendeels omsloten door sloten, maar die zijn deels gedempt met puin. De breedte bedraagt 200 meter van west naar oost en 250 meter van noord naar zuid.

### Omgeving
Tegenwoordig is Wittewierum een klein dorpje, maar het vroegere kerspel omvatte het hele grondgebied van Ten Post (waar Wittewierum nu zelf onder valt) en ook een stukje ten oosten van het Eemskanaal, dat nu onder Overschild valt. Politiek gezien was Wittewierum vroeger onderdeel van het onderkwartier Westerambt van de landstreek Fivelingo. In de middeleeuwen vormde Wittewierum samen met Ten Post en Garrelsweer het rechtsgebied Eesterrecht van Ten Post (onderdeel van de rechtstoel Eesterrecht), wat volgens Ter Laan het oude gebied van het klooster Bloemhof zou kunnen zijn geweest. Rond 1600 kwamen de beide Easterrechten in handen van de familie Rengers van Tuwinga. Waterstaatkundig vormde Wittewierum een zijleed onder de schepperij Oldersum/Ten Post van het Dorpster Zijlvest, dat weer onderdeel vormde van het Generale Zijlvest der Drie Delfzijlen, dat werd voorgezeten door de abt van Bloemhof. Van begin 19e eeuw tot 2019 was het dorp onderdeel van de gemeente Ten Boer, daarna werd het onderdeel van de gemeente Groningen.
In het achterland van Wittewierum lagen de boerderijen langs de Graauwedijk en vermoedelijk ook de verdwenen buurtschap Ickingeburen. In 1611 bevonden zich bij de Graauwedijk nog elf huizen.

### Waterhuishouding
De wierde van Wittewierum ligt aan de vroegere loop van de Fivel, die vanaf het Foxholstermeer via de Scharmer Ae en Slochter Ae, Luddeweer en Woltersum langs de westzijde van de wierde van Wittewierum stroomde en verder via de Bloemhofweg, Ten Post en Winneweer naar Westeremden. De Kollerijweg (Kolde IJ = 'koude, verlaten Ae') van Wittewierum naar Woltersum ligt op een vroegere oeverwal van de Fivel of Slochter Ae, die later werd opgehoogd tot een dijk. Het klooster van Wittewierum werd gebouwd in de tijd dat de Fivel bezig was dicht te slibben; bij de nieuwbouw van de kerk moest men vele metersdiep heien om de bodem van de vroegere rivier te bereiken. Ten westen van de wierde, in de richting van Ten Post, stroomt de Ten Poster Ae (ook kortweg Ae of Ei), een restant van de Fivel. Naar het noorden toe, aan oostzijde van de Meedenerweg, stroomt de Vismaar (vroeger Visc(h)umermaar of Viskumermaar) in de richting van Garrelsweer. Hierover lag vroeger de brug naar de kerk van Wittewierum. Ten noordoosten van het dorp lag vroeger het Hoeksmeer, waarmee het dorp verbonden was via het Katerhalstermaar.
Bij Wittewierum lagen vroeger meerdere kleigaten, zoals in het perceel ten noorden van de Kloosterlaan. Deze kleigaten ontstonden door het steken van klei om de bodemvruchtbaarheid te verbeteren. Deze kleigaten zijn in de loop der 20e eeuw gedempt.
Ten oosten van Wittewierum stroomt het Eemskanaal, waarover ten zuidoosten van Wittewierum de Bloemhofbrug ligt, die vernoemd is naar het klooster. Vroeger was dit een draaibrug, maar in de jaren 1960, toen het kanaal werd verbreed, werd hier een ophaalbrug geplaatst.

## Geschiedenis

### Wierde
De wierde van Wittewierum werd net als de wierden van Ten Post, Oldersum, Loppersum, Oosterwijtwerd en Spijk rond het begin van de jaartelling opgeworpen op de rechterkwelderwal van de Fivel. Na een aantal eeuwen verlaten te zijn geweest, werd de wierde rond het jaar 600 opnieuw als woonplaats in gebruik genomen. Miedema vermoedt dat Wittewierum in die tijd net als Stedum en Woltersum een handelsnederzetting vormde. Volgens de kroniek van Bloemhof was er vroeger ook een haven aan de Fivel bij Wittewierum. Eind 12e eeuw werd de Fivel afgedamd bij Westeremden, waardoor de oude loop verzandde.
De eerste kerk van het dorp zal dateren uit de elfde of twaalfde eeuw. De keuze van de patroonheilige Vitus, vereerd in de rijksabdij Abdij van Corvey aan de Wezer, en de locatie in dezelfde rechtstoel als de koninklijke muntplaats Garrelsweer doet vermoeden dat het om een complex van ouder koningsgoed gaat. Het dorp werd rond 1200 eenvoudigweg Wierum ('wierde') genoemd, nadat de oudere naam kennelijk in vergetelheid was geraakt. Mogelijk gaat het om het kerkdorp Henricaskiricun of Æcclesia Henrici dat rond het jaar 1000 in de omgeving van Stedum wordt vermeld.
Begin 13e eeuw werd het Klooster Bloemhof gebouwd op de wierde en in de oude bedding van de Fivel. In de 16e en 17e eeuw werd het klooster afgebroken. In 1837 werd een stuk land 'omgespit of omgehakt', waarin zich resten van het klooster zouden bevinden. Mogelijk gaat het om de kap van een deel van de appelhof achter de pastorie. Eind 19e eeuw werd ook een deel van de wierde afgegraven. Sinds 1973 vormen de wierde en het terrein van het vroegere klooster een archeologisch (rijks)monument.

### Klooster
In 1204 werd door Emo van Romerswerf op zijn land het benedictijnenklooster Romerswerf (Nijenklooster) gesticht. In 1208 trad zijn neef Emo van Huizinge, die gestudeerd had in Parijs, Orléans en Oxford en vervolgens pastoor van Huizinge was geweest, in dit klooster in. Op 23 juni 1211 werd de bestaande (waarschijnlijk houten) kerk van Wierum (het latere Wittewierum) door een meerderheid van de kerkvoogden (patroons) geschonken aan het klooster van Romerswerf met als doel er ook een klooster te stichten. Tussen 1213 en 1214 vertrokken de aanwezige monniken uit Romerswerf naar Wierum om te beginnen met de bouw van het nieuwe klooster, dat deels werd aangelegd in de drooggevallen bedding van de dichtgeslibde Fivel en de naam Bloemhof (Floridus Hortus) kreeg. De nonnen bleven achter in Romerswerf, dat voortaan Rozenkamp (Campus Rosarum) werd genoemd. In 1217 sloot het klooster zich formeel aan bij de premonstratenzers. De monniken ondervonden tegenwerking van de dorpsheer Ernestus, die er op uit was zijn zoon tot pastoor te laten kiezen. Later zette hij zijn zinnen op de proosdij Loppersum, waarvoor hij een complete oorlog ontketende.
Tussen 1238 en 1259 werd gebouwd aan de stenen kloosterabdij. Het klooster omvatte naast de kerk met sacristie en kruisgang een refter, keuken, kapittelzaal, hospitium (voor pelgrims en andere gasten), dormitorium, scriptorium (schrijfatelier), boekerij (bibliotheek), werkvertrekken (voor bijvoorbeeld timmerwerk en smeedwerk) en een school. De boekerij werd tijdens de Saksische Vete in 1515 door plunderende Saksische benden in brand gestoken, maar de kroniek bleef daarbij behouden. De abdijschool werd in 1276 verplaatst naar Westeremden, waar zich al een parochieschool bevond.
In 1290 werd een visitatie uitgevoerd waaruit naar voren kwam dat er 'duizend kloosterlingen' zouden wonen in Bloemhof en Rozenkamp, maar dit aantal wordt vaak onrealistisch hoog genoemd en moet waarschijnlijk met een korreltje zout worden genomen.
Uit de Kroniek van Emo en Menko blijkt dat het klooster een groot aandeel heeft gehad in de bedijking van het gebied. Zo richtte Emo na de Sint-Marcellusvloed een zijlvest (waterschap) op om gezamenlijk het dijkonderhoud beter te kunnen regelen. Het klooster speelde vervolgens een belangrijke rol rol in het bestuur van het Generale Zijlvest der Drie Delfzijlen, waarvan de overste schepper altijd de abt van het klooster Bloemhof was. In de loop der eeuwen verkreeg het klooster door ontginningen en schenkingen een grote hoeveelheid land in de landstreek Fivelingo. In de 16e eeuw was het klooster met enkele duizenden grazen grond het grootste premonstratenzer klooster van De Ommelanden.
Als gevolg van de Gelderse Oorlogen raakte het klooster echter in verval. Van al deze woelingen wist het zich niet te herstellen. In 1561 waren er nog drie of vier monniken over die het niet zo nauw namen met de kloosterregels. De nieuwe bisschop Johannes Knijff van het kort daarvoor opgerichte Bisdom Groningen besloot in 1566, toen het klooster opnieuw in brand was gestoken, tot de opheffing van het klooster. Knijff liet het daarop afbreken om de stenen te kunnen gebruiken voor de bouw van zijn bisschoppelijk hof in Groningen (het huidige Prinsenhof). Een deel van de stenen werd verkocht aan Johan de Mepsche, die er zijn borg Duirsum (Ten Ham) mee liet herstellen. Na de reductie van Groningen in 1594 werd de afbraak doorgezet. In 1604 werden de restanten van de kloosterkerk verbouwd tot een nieuwe protestantse kerk.

### Adel en strijd
Het kerspel van Wittewierum omvatte vroeger een groot gebied, dat ook Ten Post omvatte. In dit gebied kwam de macht over de loop der tijd in handen van een klein aantal adellijke families die woonden op borgen als Oldersum, Oldenhuis, Tuwinga en Tammingahuizen. Volgens legenden zouden de borgheren van Tuwinga en Oldenhuis elkaar niet hebben gemogen, al zijn hierover geen betrouwbare bronnen overgeleverd. Beide borgen kwamen in de loop der tijd in handen van de familie Rengers. De herenbanken, preekstoel, rouwborden, grafzerken en grafkelder in de kerk van Wittewierum dragen de sporen van het adellijke verleden, met name van de familie Rengers. De meeste borgen verdwenen in de 18e eeuw.
Wittewierum lag aan een belangrijke route, waarlangs ook dikwijls strijdende partijen trokken. Tijdens de Gelderse Oorlogen bijvoorbeeld trok in 1499 Edzard I van Oost-Friesland langs Wittewierum. In 1505 haalden stad-Groningers al het vee weg bij Wittewierum tijdens gevechten met Edzard I. In 1514 veroverde hertog George van Saksen met Oldenburgse troepen het klooster, waarbij het klooster en het scriptorium in brand werden gestoken. Hetzelfde jaar werd George echter verdreven door Otto van Diepholt, die het heroverde voor Edzard I. In januari 1522 vluchtte de kastelein van Coevorden Frederik van Twickelo met zijn Boergondische troepen via Wittewierum terug naar Coevorden, daarbij achtervolgd door Groningse troepen, troepen van Christoffel van Meurs en van kapitein Michael van Pomeren. In 1536 versloeg Georg Schenck van Toutenburg Meindert van Ham bij Wittewierum. In het begin van de Tachtigjarige Oorlog was Wittewierum opnieuw het toneel van oorlogshandelingen: Op 7 mei 1568 werd de Spaansgezinde luitenant Zeger van Groesbeek door de staatsgezinde bevelhebber Lodewijk van Nassau teruggeslagen bij Wittewierum. Daarop legerde op 22 mei de Spaansgezinde bevelhebber Jan van Ligne zijn troepen bij Wittewierum, waarop hij werd aangevallen door Lodewijk van Nassau. Deze verloor echter ditmaal deze schermutseling en vluchtte naar Heiligerlee.

### Latere geschiedenis
Na de opheffing van het klooster kwam het dorp niet meer tot ontwikkeling. Dit lag waarschijnlijk aan het feit dat het geen goede weg- en waterverbindingen had. Er werd in 1604 nog wel een nieuwe kerk gebouwd voor zowel Wittewierum als Ten Post, maar in de eeuwen erop werd de bebouwing nauwelijks uitgebreid. In de tweede helft van de 19e eeuw werd het dorp echter beter bereikbaar door de aanleg van een grindweg tussen Ten Post en Wittewierum en tussen Wittewierum en de Graauwedijk bij Overschild. Er werd toen een klein aantal boerderijen en huizen bijgebouwd in Wittewierum. Na de aanleg van het Eemskanaal rond 1875 werd een aantal huizen gebouwd aan de doorgaande Woldjerweg en werd er een voetpad naar het kanaal aangelegd. Ook aan de Bloemhofweg en de Kloosterlaan werden in de periode tot 1940 nog een paar huizen bijgebouwd. In 1937 werd een nieuwe weg aangelegd tussen Ten Post en Wittewierum (de huidige N865), die de Kloosterlaan afsloot van de bebouwing rond de wierde. Bij de aanleg werd rechts van de weg, ten noordwesten van Wittewierum gestuit op de resten van een duiventil. Of deze til bij het klooster, de borg Oldenhuis of bij de pastorie heeft gehoord, is onbekend. Het veld waar de resten zijn gevonden en waar sindsdien de weg doorheen ligt, draagt de Groningse veldnaam 'Doefkaamp'.
Wittewierum werd ook bij de Afscheiding van 1834 betrokken. Op 27 september 1835 hield Hendrik de Cock een preek in de boerderij van landbouwer Jan Reinders Bottema waarbij ongeveer 200 mensen aanwezig waren. Op 23 of 24 mei 1836 werd daarop een kerkgemeente opgericht in Wittewierum, waarvan echter slechts driegezinnen lid waren, waaronder Bottema. In 1844 ontstond daarop discussie over de vraag of er een nieuwe kerk en pastorie in Wittewierum zouden moeten worden gebouwd. Vanwege het kleine aantal gemeenteleden werd besloten de gemeente op te heffen. Een deel van de gelovigen sloot zich aan bij de gemeente in Ten Boer en een ander deel bij de gemeente in Ten Post, waar in 1846 een nieuwe kerk werd gebouwd en in 1855 ook een pastorie.
Ook de Tweede Wereldoorlog ging niet onopgemerkt aan het dorp voorbij. Zo vielen op 20 juni 1942 drie brisantbommen bij Wittewierum. In de nacht van 30 op 31 maart 1943 werd de kerk zwaar beschadigd door een losgeraakte sperballon en in september 1944 staken troepen van de Organisation Todt de dijken door, waardoor het gebied tussen het Damsterdiep en het Eemskanaal werd geïnundeerd. De bevolking werd gesommeerd om te vertrekken, maar enkelen bleven achter, zoals de bejaarde smid Sebe Buitenkamp aan de Woldjerweg, die een dijk van strobalen en modder rond zijn huis bouwde en er de hele winter verbleef. De mannelijke bevolking moest ook meehelpen, bijvoorbeeld bij het graven van tankgrachten, zoals aan de Kollerijweg. Op 16 april 1945 vond een schermutseling plaats bij de Bloemhofbrug, die Duitse soldaten tevergeefs probeerden op te blazen. Bij deze schermutseling werden de Duitsers teruggedreven naar Ten Post, wat het einde van de oorlog betekende voor Wittewierum. In mei 1945 werden de dijken hersteld en werd het gebied leeggepompt.
Na de Tweede Wereldoorlog daalde de bevolking door gezinsverdunning en doordat er geen nieuwe huizen werden bijgebouwd. Op 6 januari 2012 moest de bevolking opnieuw verplicht geëvacueerd worden. Ditmaal in verband met het gevaar van hoogwater, daar een rivierdijk bij Woltersum het dreigde te begeven. Ditmaal bleven veel boeren achter omdat ze hun vee niet wilden verlaten. De dijk brak niet door en op 9 januari kon de bevolking terugkeren.

### Bedrijvigheid
Het dorp telde vroeger ook enige bedrijvigheid. Volgens de schoolmeester van Wittewierum (in Ten Post) bezat Wittewierum in 1828 een ijzersmid, kuiper, stel- of wagenmaker, timmerman, broodbakker en een kleer- en schoenmaker. In de 20e eeuw had het dorp in verschillende jaren een bakker annex kruidenier, meubelmakerij, schoenmaker en een tweetal smederijen. Het bekendste bedrijf was de smederij annex dorserij Buitenkamp aan de Woldjerweg 21, die werd opgericht in 1899 en later groot werd als loonbedrijf, in de jaren 1960 een benzinepomp had en uiteindelijk wereldwijd actief werd met de verhuur van pompen. In 1983 werd het loonbedrijf verkocht (nu gevestigd in Winneweer) en begin jaren 2000 verhuisde het pompenverhuurbedrijf naar Zuidbroek. Op het perceel van Buitenkamp staan twee huizen (Woldjerweg 21 en 21a) die in spiegelbeeld zijn gebouwd aan weerszijden van het vroegere terrein. Tegenwoordig wordt de bedrijvigheid gevormd door enkele agrarisch ondernemers, een handelsonderneming op de plek waar Buitenkamp vroeger gevestigd was en knaagdierenopvang 'Snuitje', die sinds 1996 gevestigd is aan de Bloemhofweg 4.

## Bevolkingsontwikkeling
| Demografische ontwikkeling tussen 1835 en 2018                                                                     |
| ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ |
|                                                                                |
| ■ Data afkomstig van volkstellingen.nl. Het cijfer voor 1835 komt uit Wesseling, 1974 ■ Data afkomstig van het CBS |

## Gebouwen

### Kerk
Centraal op de wierde staat de 19e-eeuwse kerk van Wittewierum (Kerkhorn 4). Deze vierde kerk van Wittewierum staat op dezelfde plek als haar voorgangers, waaronder de kloosterabdij. De eerste kerk van Wittewierum was een houten kerk, die in 1211 werd geschonken aan het klooster Bloemhof. Tussen 1238 en 1259 verrees onder leiding van de abten Paulus en Menko de kloosterabdij van het klooster Bloemhof. Deze abdij, die tevens dienstdeed als parochiekerk, was waarschijnlijk gemodelleerd naar de Abdij van Prémontré, maar het oorspronkelijke ontwerp zou nooit worden voltooid. Het was een drieschepige romanogotische kruisbasiliek, opgetrokken volgens een alternerend stelsel met een hoogkoor in het oosten en een toren in het westen. De abdij was gewijd aan Onze Lieve Vrouwe, Sint-Jan en Sint-Vitus. In 1262 stortten de toren en de hele westgevel in tijdens een storm. In 1515 werd de kerk in brand gestoken en in 1566 opnieuw. Tussentijds werd waarschijnlijk in de 16e eeuw een van de zijbeuken verbouwd tot pastorie. In 1604 werd op de fundamenten van de kerk een nieuwe protestantse kerk gebouwd. Deze kerk werd in 1863 afgebroken, waarop de huidige kerk werd gebouwd.
Het huidige kerkgebouw lijkt relatief groot voor een dorp met het bescheiden inwonertal van Wittewierum en werd dan ook gebouwd in de tijd dat ook Ten Post hier nog kerkte. De kerk is sinds 1977 in het bezit van de Stichting Oude Groninger Kerken. Na jaren van verval werd een eerste restauratie uitgevoerd tussen 1986 en 1987. Door geldgebrek vond de uiteindelijke restauratie echter pas plaats tussen 2000 en 2003. De kerk wordt sinds de laatste restauratie voornamelijk gebruikt voor exposities en evenementen.
De kerk van Wittewierum is een brede zaalkerk met een rechtgesloten koor. De kerk is opgetrokken in neoklassieke stijl met eclectische elementen, waarbij opvallend veel gebruikgemaakt is van gietijzer. De voorgevel wordt bekroond door een dakruiter met aan weerszijden twee pinakels. De dakruiter en beide pinakels sneuvelden in 1943 door een sperballon, waarop de kerk het lange tijd zonder deze elementen moest stellen. In 2002 werden de dakruiter en beide pinakels echter vernieuwd. In de dakruiter hangt een klok uit 2002. De vorige klok uit 1829 werd tijdens de Tweede Wereldoorlog geroofd en omgesmolten door de Duitse bezetter. De oude klok van het klooster Bloemhof uit 1373 hangt sinds 1829 in de kerk van Slochteren.
Het interieur wordt overwelfd door een gedrukt en witgepleisterd tongewelf en ademt een sobere 19e-eeuwse sfeer. Achter in de kerk bevindt zich het liturgisch centrum met de 19e-eeuwse preekstoel en twee herenbanken. De herenbank van Rengers bevat een 17e-eeuws dekstuk met de wapens van de families Rengers en Polman. Voor deze herenbank staat een armenkist, de enige van Groningen. De kerkzaal wordt gevormd door twee rijen kerkbanken gescheiden door een middenpad. Aan weerszijden hangen boven de banken twee rouwborden van de familie Rengers. Deze borden zijn voor Lambert Schotte Rengers en zijn vrouw Ambrosia Elisabeth Bentinck van Schoonheten Diepenheim, die beiden in 1779 overleden. Beide rouwborden bevatten hun eigen wapen met eromheen de 32 kwartierwapens van hun voorgeslachten. In de kerk liggen een aantal grafzerken, die grotendeels van de familie Rengers zijn. Onder de kerk werd mogelijk al in de 13e eeuw, maar mogelijk ook pas in 1604 een grafkelder gemaakt, waar verschillende leden van het geslacht Rengers begraven liggen.

### Pastorie
Haaks op de kerk staat de pastorie (Kerkhorn). Het is een groot blokhuis met een groot afgeplat schilddak. De eerste pastorie van Wittewierum werd mogelijk in de 16e eeuw gebouwd uit een zijbeuk van de kloosterabdij. In dit gebouw had de abt volgens Kremer een bovenkamer en er zouden zich ook een aantal kloostercellen hebben bevonden. De pastorie was door luiken verbonden met het priesterkoor, zodat de mis kon worden gevolgd. In 1839 werd gesproken van een 'oude, thans afgesletene pastorij'. In 1849 schreef Van der Aa echter dat de oude (16e-eeuwse) pastorie er 'vóór twintig jaren' nog stond. Mogelijk is deze pastorie dus afgebroken in de jaren 1840. Ter vervanging werd haaks op de kerk de huidige pastorie gebouwd. Rond 1865 werd de pastorie verbouwd. Mogelijk werd de pastorie in 1958 verkocht.
Aan het pad achter de pastorie bevindt zich een in steen opgemetseld gewelf met een pomp erboven. Vroeger lag achter de pastorie ook een grote appelhof, waarvan nog enkele bomen in de achtertuin resteren.

### Kerkhof en begraafplaats
Rond de kerk van Wittewierum ligt het oude kerkhof dat door de stichting Oude Groninger Kerken bewust in ietwat ruige staat wordt gehouden omwille van de sfeer die er ten tijde van de verwerving al lange tijd aanwezig was. Er liggen circa 70 grafzerken, waarvan de oudste uit 1669 dateert. De meeste grafzerken dateren uit de 19e eeuw. De laatste reguliere begraving vond plaats in 1903. Bij de inundatie in de winter van 1944-45 is het echter nog even tijdelijk in gebruik geweest, omdat de gewone begraafplaats toen onder water stond. Van de grafzerken hebben er enkele eenvoudige ijzeren hekwerken. Een aantal grafzerken zijn moeilijk leesbaar. Op het kerkhof huist ook een roekenkolonie. Het kerkhof werd in 1990 opgeknapt door de gemeente Ten Boer en in 1999 door Landschapsbeheer Groningen. In december 2006 werd het kunstwerk 'Optima Philosophia Sapiente est Meditatio Mortis' ('de hoogste vorm van wijsheid en filosofie is de contemplatie op de dood') of 'wervelwind van botten' van Jan Kuipers geplaatst, dat de vorm heeft van een nest dat is opgebouwd uit botten en schedels.
In 1909 werd aan de Bloemhofweg de begraafplaats Wittewierum aangelegd ter vervanging van het kerkhof van Wittewierum. Hier worden ook de overledenen uit Ten Post begraven. Op de begraafplaats bevindt zich een stuk grond waar tot 1967 de armen door de gemeente naamloos en zonder grafteken werden begraven. Dit stuk grond werd de 'armenlap' genoemd. In 2013 werd door kunstenaar George van Engelen in opdracht van de uitvaartvereniging Ten Post e.o. een kunstwerk geplaatst met de namen van de overledenen, voor zover bekend.

## Geboren
- Hendrik Bolhuis (1884-1912), kok op het schip Titanic
- Jan Klink (1985), VVD-Tweede Kamerlid

title: Wittewierum

wikitext:
{{Infobox plaats in Nederland
| naam = Wittewierum
| provincie = {{NL-vlag|Groningen (provincie)}}
| gemeente = {{NL-vlag|Groningen (gemeente)}}
| inwoners = 55
| datum inwoners = 2018
| postcode =
| netnummer =
| lat_deg = 53
| lat_min = 17
| lat_sec = 11
| lon_deg = 6
| lon_min = 44
| lon_sec = 47
| verkeersader = {{Pictogram weg Nederland N-weg|865}}
}}

'''Wittewierum''' is een dorp in de [[Nederland]]se gemeente [[Groningen (gemeente)|Groningen]] in de [[Nederland]]se provincie [[Groningen (provincie)|Groningen]]. Er wonen volgens het CBS 55 mensen (2018). In het postcodegebied van Wittewierum wonen verspreid over ruim 50 huizen ongeveer 140 mensen (gemeente Ten Boer, z.j.). Wittewierum wordt doorsneden door de provinciale weg [[Provinciale weg 865|N865]] van [[Ten Post]] naar [[Schildwolde]]. Het dorp is voor zijn voorzieningen vooral aangewezen op [[Ten Post]] en [[Ten Boer]].

De naam Wittewierum verwijst naar het [[Premonstratenzers|premonstratenzer]] [[klooster Bloemhof]] dat hier vroeger heeft gestaan. Dit klooster is vooral bekend geworden door de [[Kroniek van Bloemhof]]. Oorspronkelijk heette het dorp Wierum of Werum ("bij de hoogten"). Omdat er in Groningen meer plaatsen Wierum heetten ([[Wierum (Groningen)|Wierum]], [[Heveskesklooster|Oosterwierum]] en [[Onderwierum (dorp)|Onderwierum]]), werd dit rond de 15e eeuw veranderd in Wittewierum, een verwijzing naar de witte kleding van de premonstratenzers. Het aanzicht van Wittewierum wordt gedomineerd door de wierde met de kerk en pastorie.

== Geografie ==
===Indeling===
In 1722 bestond het kerspel [[Wittewierum (kerspel)|Wittewierum]] uit de buurtschappen Wittewierum, [[Graauwedijk|Grouwe Dijk]], [[Ten Post]], [[Kröddeburen|Kroddebouren]] en [[Oldersum (Ten Post)|Oldersum]] (met [[Winneweer]] en de borg [[Tammingahuizen (borg)|Tammingahuizen]]). Kröddeburen wordt tegenwoordig tot Ten Post gerekend.

Het laaggelegen gebied ten zuiden van het Wittewierum werd ''De Meeden'' genoemd. Bij Wittewierum bevonden zich verder de boerderijen 'Kloosterbosch', 'Veldlust', 't Waschhuis' en het  kloostervoorwerk ''Witte Munckhuijs'' aan de [[Graauwedijk]], dat eigendom was van het nonnenklooster Mariagenade te [[Schildwolde]] en later bekend kwam te staan als'' 't Susterhuis'' (de boerderij 'Klein Transvaal', Graauwedijk 14).

Op het grondgebied van het kerspel Wittewierum ontstonden de waterschappen [[Hoeksmeersterpolder]] (1801/02), [[Garrelsweerster Kloostermolenpolder]] (1816), [[Huisbuursterpolder]] (1863), [[Noorderhoeksmeersterpolder]] (1868), [[Overschild (waterschap)|Overschildjerpolder]] (1870), de voorlopers van [[Ons Belang (waterschap)|Ons Belang]] (vanaf 1855) en [[Tammingahuizen (waterschap)|Tammingahuizen]] (1941).

=== Bebouwing, wierde en kloosterterrein ===
Wittewierum bestaat uit een wierde met een kerk en pastorie en enkele huizen en boerderijen. Daarnaast is er enige bebouwing aan de Bloemhofweg naar het noordnoordwesten, de Kloosterlaan naar het westzuidwesten en, op enkele honderden meters van de wierde, een strook bebouwing aan de Woldjerweg naar het zuidoosten. In dit laatste deel bevinden zich ook twee bedrijven.

De wierde wordt aan west-, noord- en oostzijde omsloten door een sloot, een restant van de vroegere kloostergracht. Volgens het schoolmeesterrapport van 1828 mat de wierde toen 'vier bunders' (hectares) en was deze '5 [[el (lengtemaat)|ellen]] en 6 [[palm (lengtemaat)|palm]] hoog'.<ref>Een el is 68 à 69 cm en een palm volgens de standaardmaat van die tijd 10 cm, wat betekent dat de wierde destijds tussen de 3 en 4 meter hoog zou zijn. Het is niet duidelijk ten opzichte van wat de hoogte gemeten werd.</ref><ref name="sr1828">{{Citeer web |url=http://www.groningerarchieven.nl/bronbewerkingen/schoolmeesterrapporten/w/wittewierum |titel=Schoolmeesterrapport Wittewierum |uitgever=Groninger Archieven |archiefurl=https://web.archive.org/web/20140219011014/http://www.groningerarchieven.nl/bronbewerkingen/schoolmeesterrapporten/w/wittewierum |archiefdatum=2014-02-19 |dodeurl=ja}}</ref> In de 19e of begin 20e eeuw is de wierde aan de zuidkant afgegraven, maar de noordzijde is nog intact. Volgens [[Marijke Miedema|Miedema]] is de wierde in het centrum 1,87 meter hoog.<ref name=Miedema>{{Citeer web|url=http://hvtpwierden.blogspot.nl/2013/05/wittewierum.html|titel=Wittewierum|uitgever=Historische Vereniging Ten Post e.o.}}</ref>

[[Bestand:Wittewierum - Kloosterlaan.jpg|thumb|Huizen langs de Kloosterlaan]]
Het vroegere vijfhoekige kloosterterrein omvat naast de wierde ook de drie boerderijen aan westzijde en twee graslandpercelen achter kerk en pastorie.<ref>Zie ook [https://web.archive.org/web/20140219210326/http://beeldbankgroningen.nl/beeldbank/weergave/record/?id=e427927a-b5e6-d449-c28b-b92436b3c60c deze 18e-eeuwse plattegrond] met 'de gracht om het klooster van Wittewierum'.</ref> De beide graslandpercelen achter de pastorie verraden door hun geaccidenteerdheid de locaties van de vroegere kloostergebouwen.<ref>Volgens de website wittewierum.nl, die Reint Wobbes (Stichting Oude Groninger Kerken) aanhaalt. Er zijn echter nooit opgravingen in dit terrein verricht.</ref> Het oude kloosterterrein wordt grotendeels omsloten door sloten, maar die zijn deels gedempt met puin.<ref>"Wittewierum: Centrum", Archeologische MonumentenKaart nr. 318, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed</ref> De breedte bedraagt 200 meter van west naar oost en 250 meter van noord naar zuid.<ref name=Miedema/>

=== Omgeving ===
Tegenwoordig is Wittewierum een klein dorpje, maar het vroegere [[kerspel]] omvatte het hele grondgebied van Ten Post (waar Wittewierum nu zelf onder valt) en ook een stukje ten oosten van het [[Eemskanaal]], dat nu onder [[Overschild (dorp)|Overschild]] valt. Politiek gezien was Wittewierum vroeger onderdeel van het onderkwartier [[Westerambt]] van de landstreek [[Fivelingo (streek)|Fivelingo]]. In de middeleeuwen vormde Wittewierum samen met Ten Post en [[Garrelsweer]] het rechtsgebied Eesterrecht van Ten Post (onderdeel van de [[rechtstoel]] [[Eesterrecht]]), wat volgens Ter Laan het oude gebied van het klooster Bloemhof zou kunnen zijn geweest. Rond 1600 kwamen de beide Easterrechten in handen van de familie [[Rengers]] van [[Tuwinga]].<ref>{{Citeer web|url=http://www.kterlaan.nl/websites/scholma/enc.nsf/d4b32a0afb671313c125711e004be817/096555d640096e0ac12571540028a635?OpenDocument|titel=Eesterrecht, 't|werk=[[Groninger Encyclopedie]]|auteur=Ter Laan, K.|jaar=1954-55|dodeurl=ja|archiefurl=https://web.archive.org/web/20140219084014/http://www.kterlaan.nl/websites/scholma/enc.nsf/d4b32a0afb671313c125711e004be817/096555d640096e0ac12571540028a635?OpenDocument|archiefdatum=2014-02-19}}</ref> Waterstaatkundig vormde Wittewierum een [[zijleed]] onder de [[schepperij]] Oldersum/Ten Post van het [[Dorpster Zijlvest]], dat weer onderdeel vormde van het [[Generale Zijlvest der Drie Delfzijlen]], dat werd voorgezeten door de abt van Bloemhof. Van begin 19e eeuw tot 2019 was het dorp onderdeel van de gemeente Ten Boer, daarna werd het onderdeel van de gemeente [[Groningen (gemeente)|Groningen]].

In het achterland van Wittewierum lagen de boerderijen langs de [[Graauwedijk]] en vermoedelijk ook de verdwenen buurtschap [[Ickingeburen]]. In 1611 bevonden zich bij de Graauwedijk nog elf huizen.

=== Waterhuishouding ===
De wierde van Wittewierum ligt aan de vroegere loop van de [[Fivel]], die vanaf het [[Foxholstermeer]] via de [[Scharmer Ae]] en [[Slochter Ae]], [[Luddeweer]] en [[Woltersum]] langs de westzijde van de wierde van Wittewierum stroomde en verder via de Bloemhofweg, Ten Post en [[Winneweer]] naar [[Westeremden]]. De Kollerijweg (''Kolde IJ'' = 'koude, verlaten Ae') van Wittewierum naar Woltersum ligt op een vroegere [[oeverwal]] van de Fivel of [[Slochter Ae]], die later werd opgehoogd tot een dijk.<ref>{{Citeer web|url=http://www.noorderbreedte.nl/pdf/94511.pdf|titel=Noorderbreedte excursie. De Fivelboezem|werk=[[Noorderbreedte (tijdschrift)|Noorderbreedte]]|auteur=Huig, P. & J. Lobstein|jaar=1994|paginas=nr. 5|dodeurl=ja|archiefurl=https://web.archive.org/web/20140219131027/http://www.noorderbreedte.nl/pdf/94511.pdf|archiefdatum=2014-02-19}}</ref><ref>Vgl. Loes H. Maas, [https://www.dbnl.org/tekst/_naa002198901_01/_naa002198901_01_0004.php 'De toponymische elementen ''koud'' en ''warm'']', in: ''Naamkunde'' 21 (1989), pp. 15-45, hier 17, 25, 28, 33. H.J. Moerman, ''[https://books.google.nl/books?id=l_4UAAAAIAAJ&pg=PA132 Nederlandse plaatsnamen: een overzicht]'', Leiden 1956, p. 132-133.</ref> Het klooster van Wittewierum werd gebouwd in de tijd dat de Fivel bezig was dicht te slibben; bij de nieuwbouw van de kerk moest men vele metersdiep heien om de bodem van de vroegere rivier te bereiken. Ten westen van de wierde, in de richting van Ten Post, stroomt de [[Ten Poster Ae]] (ook kortweg ''Ae'' of ''Ei''), een restant van de Fivel. Naar het noorden toe, aan oostzijde van de Meedenerweg, stroomt de [[Vismaar]] (vroeger ''Visc(h)umermaar'' of ''Viskumermaar'') in de richting van [[Garrelsweer]]. Hierover lag vroeger de brug naar de [[kerk van Wittewierum]]. Ten noordoosten van het dorp lag vroeger het [[Hoeksmeer]], waarmee het dorp verbonden was via het [[Katerhalstermaar]].

Bij Wittewierum lagen vroeger meerdere [[kleiput|kleigat]]en, zoals in het perceel ten noorden van de Kloosterlaan. Deze kleigaten ontstonden door het steken van klei om de bodemvruchtbaarheid te verbeteren. Deze kleigaten zijn in de loop der 20e eeuw gedempt.

Ten oosten van Wittewierum stroomt het Eemskanaal, waarover ten zuidoosten van Wittewierum de Bloemhofbrug ligt, die vernoemd is naar het klooster. Vroeger was dit een [[draaibrug (brugtype)|draaibrug]], maar in de jaren 1960, toen het kanaal werd verbreed, werd hier een [[ophaalbrug]] geplaatst.

== Geschiedenis ==
=== Wierde ===
{{afbeelding combi | width=350px
| afb1 = Wittewierum - wierde.jpg | caption1 = Wierde gezien vanaf de Medenweg
| afb2 = Wittewierum - pad (3).jpg | caption2 = Een deel van het voormalige kloosterterrein (links) gezien vanaf het pad rond de wierde. Rechts achter de bomen staat de pastorie. Op de achtergrond twee boerderijen die vroeger ook binnen het Kloosterterrein lagen.
| afb3 = Ten Post HoraSiccema.png | caption3 = Vermoedelijk 18e-eeuwse tekening met voorstellingen van de kloosterkerk, de borg Oldenhuis en de borg Tuwinga
}}

De wierde van Wittewierum werd net als de wierden van [[Ten Post]], [[Oldersum (Ten Post)|Oldersum]], [[Loppersum (plaats)|Loppersum]], [[Oosterwijtwerd]] en [[Spijk (Delfzijl)|Spijk]] rond het begin van de jaartelling opgeworpen op de rechter[[kwelderwal]] van de [[Fivel]]. Na een aantal eeuwen verlaten te zijn geweest, werd de wierde rond het jaar 600 opnieuw als woonplaats in gebruik genomen. Miedema vermoedt dat Wittewierum in die tijd net als [[Stedum]] en [[Woltersum]] een handelsnederzetting vormde.<ref>{{Citeer web|url=http://books.google.nl/books?id=RKXmLPwRdKcC&pg=PA344|titel=West-Fivelingo 600 v.Chr.-1900 n.Chr.: Archeologische kartering en beschrijving van 2500 jaar bewoning in Midden-Groningen|auteur=Miedema, M.|werk=Palaeohistoria 41/42 (1999-2000)|jaar=2001|paginas=p. 344}}</ref> Volgens de kroniek van Bloemhof was er vroeger ook een haven aan de Fivel bij Wittewierum.<ref>Jansen & Janse, p. 336/337: "Bovendien stroomde in het westen, waar het grootste deel van [de kloosterkerk] zou komen, vroeger een rivier, die de Fivel heette, en op die plaats was een haven voor de schepen geweest".</ref> Eind 12e eeuw werd de Fivel afgedamd bij [[Westeremden]], waardoor de oude loop verzandde.

De eerste kerk van het dorp zal dateren uit de elfde of twaalfde eeuw. De keuze van de patroonheilige [[Vitus]], vereerd in de rijksabdij [[Abdij van Corvey]] aan de Wezer, en de locatie in dezelfde rechtstoel als de koninklijke muntplaats [[Garrelsweer]] doet vermoeden dat het om een complex van ouder [[koningsgoed]] gaat. Het dorp werd rond 1200 eenvoudigweg ''Wierum'' ('wierde') genoemd, nadat de oudere naam kennelijk in vergetelheid was geraakt. Mogelijk gaat het om het kerkdorp ''[[Henricaskiricun]]'' of ''Æcclesia Henrici'' dat rond het jaar 1000 in de omgeving van Stedum wordt vermeld.<ref>KNOTTNERUS, O.S., 'Reclamations and submerged lands in the Ems River Estuary (900-1500)', in: E. THOEN et al. (red.), ''Landscapes or seascapes? The history of the coastal environment in the North Sea area reconsidered'', Turnhout, Brepols, 2013, pp. 241-266, hier 252; KNOTTNERUS, O.S., ''Natte voeten, vette klei. Oostelijk FIvelingo en het water'', Bedum 2008, p. 37, 41.</ref>

Begin 13e eeuw werd het [[Klooster Bloemhof]] gebouwd op de wierde en in de oude bedding van de Fivel. In de 16e en 17e eeuw werd het klooster afgebroken. In 1837 werd een stuk land 'omgespit of omgehakt', waarin zich resten van het klooster zouden bevinden.<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010771723:mpeg21:a0020|titel=Mengelwerk (ingezonden brief)|auteur=Q.N.|werk=Groninger Courant|datum=28 maart 1837|paginas=p. 2}}</ref> Mogelijk gaat het om de kap van een deel van de appelhof achter de pastorie. Eind 19e eeuw werd ook een deel van de wierde afgegraven.<ref>Mogelijk rond 1900. Miedema meldt namelijk archeologische vondsten in 1884, 1897 en 1901. Bron: Miedema, pp. 380, 387, 424</ref> Sinds 1973 vormen de wierde en het terrein van het vroegere klooster een archeologisch (rijks)monument.<ref>"Wittewierum: Centrum", Archeologische MonumentenKaart nr. 318, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed.</ref>

=== Klooster ===
{{Zie ook|Hoofdartikel: [[klooster Bloemhof]]}}

In 1204 werd door Emo van Romerswerf op zijn land het [[benedictijnen]]klooster Romerswerf ([[Nijenklooster (Delfzijl)|Nijenklooster]]) gesticht. In 1208 trad zijn neef [[Emo van Bloemhof|Emo van Huizinge]], die gestudeerd had in Parijs, Orléans en Oxford en vervolgens pastoor van [[Huizinge]] was geweest, in dit klooster in. Op 23 juni 1211 werd de bestaande (waarschijnlijk houten) kerk van Wierum (het latere Wittewierum) door een meerderheid van de [[Kerkrentmeester|kerkvoogd]]en (patroons) geschonken aan het klooster van Romerswerf met als doel er ook een klooster te stichten. Tussen 1213 en 1214 vertrokken de aanwezige monniken uit Romerswerf naar Wierum om te beginnen met de bouw van het nieuwe klooster, dat deels werd aangelegd in de drooggevallen bedding van de dichtgeslibde Fivel en de naam Bloemhof (Floridus Hortus) kreeg. De nonnen bleven achter in Romerswerf, dat voortaan Rozenkamp (Campus Rosarum) werd genoemd. In 1217 sloot het klooster zich formeel aan bij de premonstratenzers. De monniken ondervonden tegenwerking van de dorpsheer Ernestus, die er op uit was zijn zoon tot pastoor te laten kiezen. Later zette hij zijn zinnen op de proosdij Loppersum, waarvoor hij een complete oorlog ontketende.

Tussen 1238 en 1259 werd gebouwd aan de stenen kloosterabdij. Het klooster omvatte naast de kerk met [[sacristie]] en [[Kloostergang|kruisgang]] een [[Refectorium|refter]], keuken, [[kapittelzaal]], [[hospitium]] (voor pelgrims en andere gasten), [[dormitorium]], [[scriptorium]] (schrijfatelier), boekerij ([[bibliotheek (algemeen)|bibliotheek]]), werkvertrekken (voor bijvoorbeeld timmerwerk en smeedwerk) en een school.<ref name=Fiets>{{Citeer web|url=http://www.fietsroutestenboer.nl/3-wittewierum.html|titel=Wittewierum|uitgever=Fietsroutes Ten Boer/Historische Vereniging Ten Post e.o.}}</ref> De boekerij werd tijdens de [[Saksische Vete]] in 1515 door plunderende Saksische benden in brand gestoken, maar de kroniek bleef daarbij behouden. De abdijschool werd in 1276 verplaatst naar Westeremden, waar zich al een parochieschool bevond.

In 1290 werd een visitatie uitgevoerd waaruit naar voren kwam dat er 'duizend kloosterlingen' zouden wonen in Bloemhof en Rozenkamp, maar dit aantal wordt vaak onrealistisch hoog genoemd en moet waarschijnlijk met een korreltje zout worden genomen.<ref>{{Citeer web|url=http://books.google.nl/books?id=qFRWKPtdWr4C&pg=PA161|titel=Sibrandus Leo en zijn abtenkronieken van de Friese premonstratenzerkloosters Lidlum en Mariëngaarde: een nadere studie, editie en vertaling|auteur=Lambooij, H.|jaar=2008|paginas=p. 161}}</ref>

Uit de Kroniek van [[Emo van Bloemhof|Emo]] en Menko blijkt dat het klooster een groot aandeel heeft gehad in de bedijking van het gebied. Zo richtte Emo na de [[Sint-Marcellusvloed (1219)|Sint-Marcellusvloed]] een [[Zijlvesten in Groningen|zijlvest]] (waterschap) op om gezamenlijk het [[dijkonderhoud]] beter te kunnen regelen. Het klooster speelde vervolgens een belangrijke rol rol in het bestuur van het [[Generale Zijlvest der Drie Delfzijlen]], waarvan de overste [[schepperij|schepper]] altijd de abt van het klooster Bloemhof was. In de loop der eeuwen verkreeg het klooster door ontginningen en schenkingen een grote hoeveelheid land in de landstreek [[Fivelingo (streek)|Fivelingo]]. In de 16e eeuw was het klooster met enkele duizenden [[gras (oppervlaktemaat)|grazen]] grond het grootste premonstratenzer klooster van De Ommelanden.

Als gevolg van de [[Gelderse Oorlogen]] raakte het klooster echter in verval. Van al deze woelingen wist het zich niet te herstellen. In 1561 waren er nog drie of vier monniken over die het niet zo nauw namen met de kloosterregels. De nieuwe bisschop [[Johannes Knijff]] van het kort daarvoor opgerichte [[Bisdom Groningen-Leeuwarden|Bisdom Groningen]] besloot in 1566, toen het klooster opnieuw in brand was gestoken, tot de opheffing van het klooster. Knijff liet het daarop afbreken om de stenen te kunnen gebruiken voor de bouw van zijn [[Prinsenhof (Groningen)|bisschoppelijk hof]] in [[Groningen (stad)|Groningen]] (het huidige Prinsenhof). Een deel van de stenen werd verkocht aan [[Johan de Mepsche]], die er zijn borg [[Duirsum]] (Ten Ham) mee liet herstellen. Na de [[reductie van Groningen]] in 1594 werd de afbraak doorgezet. In 1604 werden de restanten van de kloosterkerk verbouwd tot een nieuwe protestantse kerk.

=== Adel en strijd ===
[[File:Wittewierum - rouwbord Lambert Schotte Rengers.jpg|left|thumb|[[Rouwbord]] Lammert Schotto Rengers in de Kerk van Wittewierum]]

Het kerspel van Wittewierum omvatte vroeger een groot gebied, dat ook Ten Post omvatte. In dit gebied kwam de macht over de loop der tijd in handen van een klein aantal adellijke families die woonden op borgen als [[Oldersum (Ten Post)|Oldersum]], [[Oldenhuis (borg)|Oldenhuis]], [[Tuwinga]] en [[Tammingahuizen (borg)|Tammingahuizen]]. Volgens legenden zouden de borgheren van Tuwinga en Oldenhuis elkaar niet hebben gemogen, al zijn hierover geen betrouwbare bronnen overgeleverd. Beide borgen kwamen in de loop der tijd in handen van de familie [[Rengers]]. De [[herenbank]]en, [[kansel|preekstoel]], [[rouwbord]]en, [[grafzerk]]en en [[grafkelder]] in de [[kerk van Wittewierum]] dragen de sporen van het adellijke verleden, met name van de familie Rengers. De meeste borgen verdwenen in de 18e eeuw.

Wittewierum lag aan een belangrijke route, waarlangs ook dikwijls strijdende partijen trokken. Tijdens de [[Gelderse Oorlogen]] bijvoorbeeld trok in 1499 [[Edzard I van Oost-Friesland]] langs Wittewierum. In 1505 haalden stad-Groningers al het vee weg bij Wittewierum tijdens gevechten met Edzard I. In 1514 veroverde hertog [[George van Saksen (1471-1539)|George van Saksen]] met Oldenburgse troepen het klooster, waarbij het klooster en het scriptorium in brand werden gestoken. Hetzelfde jaar werd George echter verdreven door [[Otto van Diepholt]], die het heroverde voor Edzard I.<ref>[[Jan Wagenaar (historicus)|Wagenaar, J.]] (1793), ''Tegenwoordige staat der Vereenigde Nederlanden; twintigste deel; vattende eenen aanvang der beschryving van stad en Lande''. pp. 298-299.</ref> In januari 1522 vluchtte de kastelein van Coevorden [[Frederik van Twickelo]] met zijn Boergondische troepen via Wittewierum terug naar Coevorden, daarbij achtervolgd door Groningse troepen, troepen van [[Christoffel van Meurs]] en van kapitein [[Michael van Pomeren]]. In 1536 versloeg [[Georg Schenck van Toutenburg]] [[Meindert van Ham]] bij Wittewierum. In het begin van de Tachtigjarige Oorlog was Wittewierum opnieuw het toneel van oorlogshandelingen: Op 7 mei 1568 werd de Spaansgezinde luitenant [[Zeger van Groesbeek (1515-1572)|Zeger van Groesbeek]] door de staatsgezinde bevelhebber [[Lodewijk van Nassau (1538-1574)|Lodewijk van Nassau]] teruggeslagen bij Wittewierum. Daarop legerde op 22 mei de Spaansgezinde bevelhebber [[Jan van Ligne]] zijn troepen bij Wittewierum, waarop hij werd aangevallen door Lodewijk van Nassau. Deze verloor echter ditmaal deze schermutseling en vluchtte [[Slag bij Heiligerlee (1568)|naar Heiligerlee]].<ref>{{Citeer web|url=http://www.kterlaan.nl/websites/scholma/enc.nsf/d4b32a0afb671313c125711e004be817/f55e99f3a75fe608c125771500420f25?OpenDocument|titel=Lodewijk van Nassau|auteur=Ter Laan, K.|jaar=1954-55|werk=Groninger Encyclopedie}}</ref>

=== Latere geschiedenis ===
Na de opheffing van het klooster kwam het dorp niet meer tot ontwikkeling. Dit lag waarschijnlijk aan het feit dat het geen goede weg- en waterverbindingen had. Er werd in 1604 nog wel een nieuwe kerk gebouwd voor zowel Wittewierum als Ten Post, maar in de eeuwen erop werd de bebouwing nauwelijks uitgebreid. In de tweede helft van de 19e eeuw werd het dorp echter beter bereikbaar door de aanleg van een [[grindweg (weg)|grindweg]] tussen Ten Post en Wittewierum en tussen Wittewierum en de [[Graauwedijk]] bij [[Overschild (dorp)|Overschild]]. Er werd toen een klein aantal boerderijen en huizen bijgebouwd in Wittewierum. Na de aanleg van het [[Eemskanaal]] rond 1875 werd een aantal huizen gebouwd aan de doorgaande Woldjerweg en werd er een voetpad naar het kanaal aangelegd. Ook aan de Bloemhofweg en de Kloosterlaan werden in de periode tot 1940 nog een paar huizen bijgebouwd.<ref>Feenstra, p. 104.</ref> In 1937 werd een nieuwe weg aangelegd tussen Ten Post en Wittewierum (de huidige N865), die de Kloosterlaan afsloot van de bebouwing rond de wierde. Bij de aanleg werd rechts van de weg, ten noordwesten van Wittewierum gestuit op de resten van een [[duiventil]]. Of deze til bij het klooster, de borg Oldenhuis of bij de pastorie heeft gehoord, is onbekend.<ref>De duiventil komt in elk geval niet voor in de lijst van duiventillen van pastorieën in de 19e eeuw zoals beschreven in: Juk, T., "Duiventillen bij Groninger kerken en pastorieën, het voorbeeld Oldenzijl", ''Groninger kerken'' dec 1997, nr. 4, pp. 121-126.</ref> Het veld waar de resten zijn gevonden en waar sindsdien de weg doorheen ligt, draagt de Groningse veldnaam 'Doefkaamp'.

Wittewierum werd ook bij de [[Afscheiding van 1834]] betrokken. Op 27 september 1835 hield [[Hendrik de Cock]] een preek in de boerderij van landbouwer Jan Reinders Bottema waarbij ongeveer 200 mensen aanwezig waren. Op 23 of 24 mei 1836 werd daarop een [[gemeente (kerk)|kerkgemeente]] opgericht in Wittewierum, waarvan echter slechts driegezinnen lid waren, waaronder Bottema. In 1844 ontstond daarop discussie over de vraag of er een nieuwe kerk en pastorie in Wittewierum zouden moeten worden gebouwd. Vanwege het kleine aantal gemeenteleden werd besloten de gemeente op te heffen. Een deel van de gelovigen sloot zich aan bij de gemeente in Ten Boer en een ander deel bij de gemeente in Ten Post, waar in 1846 een nieuwe kerk werd gebouwd en in 1855 ook een pastorie.

Ook de [[Nederland in de Tweede Wereldoorlog|Tweede Wereldoorlog]] ging niet onopgemerkt aan het dorp voorbij. Zo vielen op 20 juni 1942 drie [[brisantbom]]men bij Wittewierum<ref>Huizinga, M.H. (1995), ''Met de blik naar boven''. Groningen: Reco.</ref>. In de nacht van 30 op 31 maart 1943 werd de kerk zwaar beschadigd door een losgeraakte sperballon en in september 1944 staken troepen van de [[Organisation Todt]] de dijken door, waardoor het gebied tussen het [[Damsterdiep (kanaal)|Damsterdiep]] en het Eemskanaal [[Inundatie (1944-1945)|werd geïnundeerd]]. De bevolking werd gesommeerd om te vertrekken, maar enkelen bleven achter, zoals de bejaarde smid Sebe Buitenkamp aan de Woldjerweg, die een dijk van strobalen en modder rond zijn huis bouwde en er de hele winter verbleef.<ref>{{Citeer web|url=http://www.dekrantvantoen.nl/vw/article.do?id=NVHN-19841128-AE0014001|titel='Een vergeten stukje Groninger geschiedenis'|datum=28 november 1984|paginas=p. 14|werk=Nieuwsblad van het Noorden}}</ref> De mannelijke bevolking moest ook meehelpen, bijvoorbeeld bij het graven van [[tankgracht]]en, zoals aan de Kollerijweg. Op 16 april 1945 vond een schermutseling plaats bij de Bloemhofbrug, die Duitse soldaten tevergeefs probeerden op te blazen. Bij deze schermutseling werden de Duitsers teruggedreven naar Ten Post, wat het einde van de oorlog betekende voor Wittewierum. In mei 1945 werden de dijken hersteld en werd het gebied leeggepompt.

Na de Tweede Wereldoorlog [[bevolkingsdaling|daalde de bevolking]] door [[gezinsverdunning]] en doordat er geen nieuwe huizen werden bijgebouwd. Op 6 januari 2012 moest de bevolking opnieuw verplicht geëvacueerd worden. Ditmaal in verband met het gevaar van [[hoogwater]], daar een rivierdijk bij Woltersum het dreigde te begeven. Ditmaal bleven veel boeren achter omdat ze hun vee niet wilden verlaten. De dijk brak niet door en op 9 januari kon de bevolking terugkeren.

=== Bedrijvigheid ===
Het dorp telde vroeger ook enige bedrijvigheid. Volgens de schoolmeester van Wittewierum (in Ten Post) bezat Wittewierum in 1828 een ijzersmid, kuiper, stel- of wagenmaker, timmerman, broodbakker en een kleer- en schoenmaker.<ref name=sr1828/> In de 20e eeuw had het dorp in verschillende jaren een bakker annex kruidenier, meubelmakerij, schoenmaker en een tweetal smederijen. Het bekendste bedrijf was de smederij annex dorserij Buitenkamp aan de Woldjerweg 21, die werd opgericht in 1899<ref>{{Citeer web|url=http://www.buitenkampstoom.nl/dorsen.html|titel=Dorsen|auteur=Sebe Buitenkamp|dodeurl=ja|archiefurl=https://web.archive.org/web/20140219180626/http://www.buitenkampstoom.nl/dorsen.html|archiefdatum=2014-02-19}}</ref> en later groot werd als loonbedrijf, in de jaren 1960 een benzinepomp had en uiteindelijk wereldwijd actief werd met de verhuur van pompen. In 1983 werd het loonbedrijf verkocht<ref>{{Citeer web|url=http://www.dekrantvantoen.nl/vw/article.do?id=NVHN-19920903-AE0019005|titel=Anoniem bedrijfje groot in pompenverhuur|auteur=Zijlstra, R.|datum=3 september 1992|werk=Nieuwsblad van het Noorden}}</ref> (nu gevestigd in Winneweer) en begin jaren 2000 verhuisde het pompenverhuurbedrijf naar Zuidbroek. Op het perceel van Buitenkamp staan twee huizen (Woldjerweg 21 en 21a) die in spiegelbeeld zijn gebouwd aan weerszijden van het vroegere terrein.<ref>{{Citeer web|url=http://hvtpstraten.blogspot.nl/2013/05/woldjerweg.html|titel=Woldjerweg|uitgever=Historische Vereniging Ten Post e.o.}}</ref> Tegenwoordig wordt de bedrijvigheid gevormd door enkele agrarisch ondernemers, een handelsonderneming op de plek waar Buitenkamp vroeger gevestigd was en knaagdierenopvang 'Snuitje', die sinds 1996 gevestigd is aan de Bloemhofweg 4.

== Bevolkingsontwikkeling ==
{{Tabel verticaal staafdiagram
| titel = Demografische ontwikkeling
| kleur = rgb(0.7,0.7,1)
|kleur 1=skyblue|kleur 2=skyblue|kleur 3=skyblue|kleur 4=skyblue|kleur 5=skyblue|kleur 6=skyblue|kleur 7=skyblue|kleur 8=skyblue|kleur 9=skyblue|kleur 10=skyblue
|1835|70|1859|65|1869|79|1879|96|1889|117|1899|91|1920|167|1930|139|1947|127|1971|90|1995|100|2003|80|2009|60| opmerking =
{{legenda|#99B2FF|Data afkomstig van [http://www.volkstellingen.nl volkstellingen.nl]. Het cijfer voor 1835 komt uit Wesseling, 1974<ref>Wesseling, J. (1974), ''De afscheiding van 1834 in Groningerland. Deel II: De classes Appingedam en Pekela van de afgescheiden kerken.'', p. 124.</ref>}}
{{legenda|#b3b3ff|Data afkomstig van het CBS}}
|2012|65|2018|55}}

== Gebouwen ==
=== Kerk ===
{{Zie ook|Hoofdartikel: [[Kerk van Wittewierum]]}}

Centraal op de wierde staat de 19e-eeuwse kerk van Wittewierum (Kerkhorn 4). Deze vierde kerk van Wittewierum staat op dezelfde plek als haar voorgangers, waaronder de kloosterabdij. De eerste kerk van Wittewierum was een houten kerk, die in 1211 werd geschonken aan het klooster Bloemhof. Tussen 1238 en 1259 verrees onder leiding van de abten Paulus en Menko de kloosterabdij van het klooster Bloemhof. Deze abdij, die tevens dienstdeed als parochiekerk, was waarschijnlijk gemodelleerd naar de [[Abdij van Prémontré]], maar het oorspronkelijke ontwerp zou nooit worden voltooid. Het was een drieschepige [[romanogotiek|romanogotische]] [[kruisbasiliek]], opgetrokken volgens een [[alternerend stelsel]] met een [[hoogkoor]] in het oosten en een toren in het westen. De abdij was gewijd aan [[Maria (moeder van Jezus)|Onze Lieve Vrouwe]], [[Johannes de Doper|Sint-Jan]] en [[Vitus|Sint-Vitus]]. In 1262 stortten de toren en de hele westgevel in tijdens een storm. In 1515 werd de kerk in brand gestoken en in 1566 opnieuw. Tussentijds werd waarschijnlijk in de 16e eeuw een van de zijbeuken verbouwd tot pastorie. In 1604 werd op de fundamenten van de kerk een nieuwe protestantse kerk gebouwd. Deze kerk werd in 1863 afgebroken, waarop de huidige kerk werd gebouwd.

Het huidige kerkgebouw lijkt relatief groot voor een dorp met het bescheiden inwonertal van Wittewierum en werd dan ook gebouwd in de tijd dat ook [[Ten Post]] hier nog kerkte. De kerk is sinds 1977 in het bezit van de [[Stichting Oude Groninger Kerken]]. Na jaren van verval werd een eerste restauratie uitgevoerd tussen 1986 en 1987. Door geldgebrek vond de uiteindelijke restauratie echter pas plaats tussen 2000 en 2003. De kerk wordt sinds de laatste restauratie voornamelijk gebruikt voor exposities en evenementen.

[[Bestand:Wittewierum - kerk en pastorie (1).jpg|thumb|[[Kerk van Wittewierum|Kerk]] en pastorie van Wittewierum]]
[[Bestand:Wittewierum - kerkhof (2).jpg|thumb|Graven op het kerkhof]]
De kerk van Wittewierum is een brede [[zaalkerk]] met een [[kerksluiting|rechtgesloten]] [[priesterkoor|koor]]. De kerk is opgetrokken in neoklassieke stijl met eclectische elementen, waarbij opvallend veel gebruikgemaakt is van gietijzer. De voorgevel wordt bekroond door een dakruiter met aan weerszijden twee [[pinakel]]s. De dakruiter en beide pinakels sneuvelden in 1943 door een [[ballonversperring|sperballon]], waarop de kerk het lange tijd zonder deze elementen moest stellen. In 2002 werden de dakruiter en beide pinakels echter vernieuwd. In de dakruiter hangt een klok uit 2002. De vorige klok uit 1829 werd tijdens de Tweede Wereldoorlog geroofd en omgesmolten door de [[Duits bestuur in Nederland tijdens de Tweede Wereldoorlog|Duitse bezetter]]. De oude klok van het klooster Bloemhof uit 1373 hangt sinds 1829 in de [[kerk van Slochteren]].

Het interieur wordt overwelfd door een [[gedrukt gewelf|gedrukt]] en witgepleisterd [[tongewelf]] en ademt een sobere 19e-eeuwse sfeer. Achter in de kerk bevindt zich het liturgisch centrum met de 19e-eeuwse preekstoel en twee herenbanken. De herenbank van Rengers bevat een 17e-eeuws dekstuk met de wapens van de families Rengers en Polman. Voor deze herenbank staat een armenkist, de enige van Groningen. De kerkzaal wordt gevormd door twee rijen kerkbanken gescheiden door een middenpad. Aan weerszijden hangen boven de banken twee [[rouwbord]]en van de familie Rengers. Deze borden zijn voor Lambert Schotte Rengers en zijn vrouw Ambrosia Elisabeth Bentinck van Schoonheten Diepenheim, die beiden in 1779 overleden. Beide rouwborden bevatten hun eigen wapen met eromheen de 32 [[Kwartier (heraldiek)|kwartier]]wapens van hun voorgeslachten. In de kerk liggen een aantal grafzerken, die grotendeels van de familie Rengers zijn. Onder de kerk werd mogelijk al in de 13e eeuw, maar mogelijk ook pas in 1604 een [[grafkelder]] gemaakt, waar verschillende leden van het geslacht Rengers begraven liggen.

=== Pastorie ===
Haaks op de kerk staat de pastorie (Kerkhorn). Het is een groot [[blokhuis (verdedigingswerk)|blokhuis]] met een groot afgeplat [[schilddak]]. De eerste pastorie van Wittewierum werd mogelijk in de 16e eeuw gebouwd uit een zijbeuk van de kloosterabdij. In dit gebouw had de abt volgens [[Hendrikus Kremer|Kremer]] een bovenkamer en er zouden zich ook een aantal [[kloostercel]]len hebben bevonden. De pastorie was door luiken verbonden met het priesterkoor, zodat de [[mis]] kon worden gevolgd. In 1839 werd gesproken van een 'oude, thans afgesletene pastorij'.<ref>{{Citeer web|url=http://books.google.nl/books?id=IWxSAAAAcAAJ&pg=PA324|titel=Beknopte aardrijks- en geschiedkundige beschrijving der provincie Groningen (2e druk)|paginas=p. 324|jaar=1839|auteur=Kremer, H. & J. Oomkens}}</ref> In 1849 schreef Van der Aa echter dat de oude (16e-eeuwse) pastorie er 'vóór twintig jaren' nog stond.<ref>{{Citeer web|url=http://books.google.nl/books?id=yIkSAAAAYAAJ&pg=PA532|titel=Wittewierum|werk=Aardrijkskundig woordenboek der Nederlanden. Twaalfde deel|auteur=Aa, A.J. van der|jaar=1849|paginas=p. 532}}</ref> Mogelijk is deze pastorie dus afgebroken in de jaren 1840. Ter vervanging werd haaks op de kerk de huidige pastorie gebouwd. Rond 1865 werd de pastorie verbouwd. Mogelijk werd de pastorie in 1958 verkocht.<ref>Dat jaar is er in [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010677625:mpeg21:a0080 een advertentie] sprake van de verkoping van een dubbele behuizing, door de pastorie van Wittewierum. Er woonden toen twee huurders. In een [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010869376:mpeg21:a0081 krantenartikel uit 1966] wordt aangegeven dat de pastorie bij gebrek aan een dominee verkocht is.</ref>

Aan het pad achter de pastorie bevindt zich een in steen opgemetseld gewelf met een pomp erboven.<ref>"Rouw(en) in en om Wittewierum", ''Buurproat'' september 1993.</ref> Vroeger lag achter de pastorie ook een grote [[boomgaard|appelhof]], waarvan nog enkele bomen in de achtertuin resteren.

=== Kerkhof en begraafplaats ===
Rond de kerk van Wittewierum ligt het oude [[kerkhof (kerk)|kerkhof]] dat door de stichting Oude Groninger Kerken bewust in ietwat ruige staat wordt gehouden omwille van de sfeer die er ten tijde van de verwerving al lange tijd aanwezig was. Er liggen circa 70 [[grafsteen|grafzerken]], waarvan de oudste uit 1669 dateert. De meeste grafzerken dateren uit de 19e eeuw. De laatste reguliere begraving vond plaats in 1903.<ref>{{Citeer web|url=http://www.dekrantvantoen.nl/vw/article.do?id=DVHN-20091026-GN01011002|titel=Speuren naar sporen van geschiedenis|auteur=Bosman, P.|datum=26 oktober 2009|paginas=p. 11|werk=Dagblad van het Noorden}}</ref> Bij de inundatie in de winter van 1944-45 is het echter nog even tijdelijk in gebruik geweest, omdat de gewone begraafplaats toen onder water stond.<ref>{{Citeer web|url=http://www.dekrantvantoen.nl/vw/article.do?id=NVHN-19851205-AE0014005|titel=Noorder Rondblik. Overstromingsellende in laatste oorlogsjaar in Eemskanaal-gebied|werk=Nieuwsblad van het Noorden|datum=5 december 1985|paginas=p. 14}}</ref> Van de grafzerken hebben er enkele eenvoudige ijzeren hekwerken. Een aantal grafzerken zijn moeilijk leesbaar. Op het kerkhof huist ook een [[roek]]enkolonie. Het kerkhof werd in 1990 opgeknapt door de gemeente Ten Boer en in 1999 door [[Landschapsbeheer Groningen]]. In december 2006 werd het kunstwerk 'Optima Philosophia Sapiente est Meditatio Mortis' ('de hoogste vorm van wijsheid en filosofie is de contemplatie op de dood') of 'wervelwind van botten' van Jan Kuipers geplaatst, dat de vorm heeft van een nest dat is opgebouwd uit botten en schedels.<ref>{{Citeer web|url=http://www.dekrantvantoen.nl/vw/article.do?id=DVHN-20070306-GN01007004|titel=Knekelkunst op dodenakker in Wittewierum|auteur=Norden, B. van|werk=Dagblad van het Noorden|datum=6 maart 2007|paginas=p. 7}}</ref>

In 1909 werd aan de Bloemhofweg de begraafplaats Wittewierum aangelegd ter vervanging van het kerkhof van Wittewierum. Hier worden ook de overledenen uit Ten Post begraven. Op de begraafplaats bevindt zich een stuk grond waar tot 1967 de armen door de gemeente naamloos en zonder grafteken werden begraven. Dit stuk grond werd de 'armenlap' genoemd. In 2013 werd door kunstenaar George van Engelen in opdracht van de uitvaartvereniging Ten Post e.o. een kunstwerk geplaatst met de namen van de overledenen, voor zover bekend.<ref>{{Citeer web|url=http://www.dekrantvantoen.nl/vw/article.do?id=DVHN-20131130-GN01014002|titel=Armengraven krijgen naam|datum=30 november 2013|werk=Dagblad van het Noorden|auteur=Kelckhoven, L. van}}</ref>

== Geboren ==
* [[Hendrik Bolhuis]] (1884-1912), kok op het schip [[Titanic (schip, 1912)|Titanic]]
* [[Jan Klink]] (1985), VVD-[[Tweede Kamerlid]]

== Zie ook ==
* [[Lijst van rijksmonumenten in Wittewierum]]

== Externe links ==
* [http://www.wittewierum.nl/ Website Wittewierum]

{{Commonscat}}
{{Appendix|2=
{{References||2}}
----
* Buursma, A. & M. van der Ploeg (2008), "Wittewierum". In: ''Groningen, Stad en Ommeland''. Bedum: Profiel. p. 604.
* Feenstra, H. et al. (2001), ''Ten Boer: één gemeente, negen dorpen''
* Hartman, T. & F.C. Kornack (1996), "Wittewierum". In ''Groningen: Gids voor cultuur en landschap''. p. 172.
* Jansen, H. P. H. & A. Janse (1991), ''Kroniek van het klooster Bloemhof te Wittewierum''. Hilversum: [[Uitgeverij Verloren]].
* {{Citeer web|url=https://www.dbnl.org/tekst/sten009monu04_01/sten009monu04_01_0146.php|titel=Wittewierum (gemeente Ten Boer)|werk=Monumenten in Nederland. Groningen|auteur=Stenvert, R. et al.|jaar=1998}}
* {{Citeer web|url=http://www.kterlaan.nl/websites/scholma/enc.nsf/d4b32a0afb671313c125711e004be817/197498b506a2a482c12578440049c834?OpenDocument|titel=Wittewierum|werk=Groninger Encyclopedie|auteur=Ter Laan, K.|jaar=1954-55|dodeurl=ja|archiefurl=https://web.archive.org/web/20140219091910/http://www.kterlaan.nl/websites/scholma/enc.nsf/d4b32a0afb671313c125711e004be817/197498b506a2a482c12578440049c834?OpenDocument|archiefdatum=2014-02-19}}
* {{Citeer web|url=http://files.planviewer.nl/ruimtelijkeplannen/00/0009/NL.IMRO.0009.BP023KleineDorpker-ow01/t_NL.IMRO.0009.BP023KleineDorpker-ow01_3.7.html|titel=Bestemmingsplan Kleine Dorpskernen Ten Boer: 3.7 Wittewierum|auteur=Gemeente Ten Boer|dodeurl=ja|archiefurl=https://web.archive.org/web/20140219021238/http://files.planviewer.nl/ruimtelijkeplannen/00/0009/NL.IMRO.0009.BP023KleineDorpker-ow01/t_NL.IMRO.0009.BP023KleineDorpker-ow01_3.7.html|archiefdatum=2014-02-19}}
}}
{{Navigatie gemeente Groningen}}
{{Coor title dms|53|17|11|N|6|44|47|E|type:city_scale:12500_region:NL}}

[[Categorie:Plaats in Groningen]]

title: Situering

Provincie: Groningen

Gemeente: Groningen

Coördinaten: 53° 17′ NB, 6° 45′ OL

title: Algemeen

title: Overig

Portaal: Nederland


text:
# Jens Quistgaard
Jens Harald Quistgaard (Kopenhagen, 23 april 1919 - Vordingborg, 4 januari 2008) was een Deens ontwerper. Hij werd hoofdzakelijk bekend met zijn ontwerpen voor Dansk waar hij vanaf midden jaren '50 tot in de jaren '80 van de twintigste eeuw hoofdontwerper was. Tijdens zijn carrière ontwierp Quistgaard meer dan 4000 voorwerpen.

## Levensloop
Quistgaard werd geboren in Kopenhagen op 23 april 1919. Hij groeide op in een kunstzinnig gezin, zijn vader was beeldhouwer Harald Quistgaard (1887-1979) en zijn moeder was kunstschilder. Op veertienjarige leeftijd begon Quistgaard met het maken van juwelen en messen. Na het afronden van een opleiding aan de technische school ging Quistgaard in de leer bij Georg Jensen en Just Anderson. Tijdens de Tweede Wereldoorlog was Quistgaard actief bij het Deense verzet. Na de Tweede Wereldoorlog werden ontwerpen van Quistgaard tentoongesteld in diverse tentoonstellingen in Europa en de Verenigde Staten.
De bestekset Fjord uit 1953, waarbij Quistgaard teakhout met roestvast staal combineerde, werd tentoongesteld in het Designmuseum Danmark en opgemerkt door de Amerikaanse ondernemer Ted Nierenberg. Nierenberg benaderde Quistgaard met de vraag de bestekset op grote schaal de produceren. Dit leidde tot de oprichting van Dansk International Designs in 1954 waarbij Quistgaard werd aangesteld als hoofdontwerper. De Fjord bestekset was vanaf 1956 te verkrijgen in Amerikaanse winkels.
Voor Dansk ontwierp Quistgaard naast bestek ook een groot aantal pepermolens, saladeschalen en snijplanken. Hij maakte in zijn ontwerpen veelvuldig gebruik van hout, met name teakhout. Daarnaast gebruikte hij ook meer exotische houtsoorten zoals wengé, cocobolo en palissanderhout.
In 1954 werd Quistgaard onderscheiden met diverse prijzen, waaronder een gouden en zilveren medaille bij de triënnale in Milaan en ontving hij de Lunningprijs. Vier jaar later ontving hij de Neimann Marcus Prize. Quistgaard bleef tot in de jaren '80 werkzaam voor Dansk. Hij overleed in Vordingborg op 4 januari 2008.
In 2010 werd er een film gemaakt over het leven en werk van Quistgaard genaamd En gryde til min kone - Designeren Jens Quistgaard ("Een pot voor mijn vrouw - Ontwerper Jens Quistgaard").

## Exposities (selectie)
- Lente expositie in kunsthal Charlottenborg, Kopenhagen (1947, 1951, 1952)
- Habitations Nouvelles, Parijs (1955)
- Jaarlijkse expositie van Deense ontwerpers (1940 - jaren '60)
- Triënnale van Milaan (1954)
- Designmuseum Danmark
- Museum of Modern Art, New York

Zijn ontwerpen zijn onder meer te zien in het Metropolitan Museum, het Museum of Modern Art en het Louvre.

## Galerij
- Fjord bestekset
- Tjorn bestekset
- Kaasmes met plank
- Pot met deksel van email

wikiname: nlwiki

title: Jens Quistgaard

in_language: nl

wikitext:
{{Infobox kunstenaar
| naam              = Jens Quistgaard
| volledige naam    = Jens Harald Quistgaard
| geboren           = [[23 april]] [[1919]]
| geboorteplaats    = [[Kopenhagen]]
| overleden         = [[4 januari]] [[2008]]
| overlijdensplaats = [[Vordingborg (stad)|Vordingborg]]
| land              = {{DK}}
| nationaliteit     = Deens
| leermeester       = [[Georg Jensen]], Harald Quistgaard
| stijl             = Mid century modern
}}

'''Jens Harald Quistgaard''' ([[Kopenhagen]], [[23 april]] [[1919]] - [[Vordingborg (stad)|Vordingborg]], [[4 januari]] [[2008]])<ref>{{Citeer web |url=https://www.kunstbus.nl/s/jens%20quistgaard |titel=Jens Quistgaard |bezochtdatum=2023-06-12 |werk=www.kunstbus.nl |taal=nl|archiefurl=https://web.archive.org/web/20230612202154/https://www.kunstbus.nl/s/jens%20quistgaard|archiefdatum=2023-06-12}}</ref> was een Deens ontwerper. Hij werd hoofdzakelijk bekend met zijn ontwerpen voor [[Dansk]] waar hij vanaf midden jaren '50 tot in de jaren '80 van de twintigste eeuw hoofdontwerper was.<ref name=":4">{{Citeer nieuws |achternaam=Fox |voornaam=Margalit |titel=Jens Quistgaard, 88, a Designer of Popular Tableware, Is Dead |url=https://www.nytimes.com/2008/02/02/arts/design/02quistgaard.html |werk=New York Times |datum=2008-02-02 |bezochtdatum=2023-06-12 |taal=en|archiefurl=https://web.archive.org/web/20230418120145/https://www.nytimes.com/2008/02/02/arts/design/02quistgaard.html|archiefdatum=2023-04-18}}</ref><ref>{{Citeer web |url=https://www.quistgaardpepper.com/designer |titel=The Peppermills of Jens Quistgaard |bezochtdatum=2023-06-12 |werk=www.quistgaardpepper.com}}</ref> Tijdens zijn carrière ontwierp Quistgaard meer dan 4000 voorwerpen.<ref name=":3">{{Citeer web |url=https://www.mcmdaily.com/jens-quistgaard/ |titel=DC Hillier's MCM Daily - Jens Quistgaard |datum=2015-10-14 |bezochtdatum=2023-06-12 |werk=MCM Daily |taal=en-US|archiefurl=https://web.archive.org/web/20230612202604/https://www.mcmdaily.com/jens-quistgaard/|archiefdatum=2023-06-12}}</ref>

== Levensloop ==
Quistgaard werd geboren in Kopenhagen op 23 april 1919. Hij groeide op in een kunstzinnig gezin, zijn vader was beeldhouwer Harald Quistgaard (1887-1979) en zijn moeder was kunstschilder.<ref name=":1">{{Citeer web |url=https://www.architonic.com/en/microsite/jens-quistgaard/8101367 |titel=JENS QUISTGAARD product design on Architonic |bezochtdatum=2023-06-12 |werk=www.architonic.com|archiefurl=https://web.archive.org/web/20230612202201/https://www.architonic.com/en/microsite/jens-quistgaard/8101367|archiefdatum=2023-06-12}}</ref><ref name=":0">{{Citeer web |url=https://sweetmodern.com/designers/jens-quistgaard/44429/ |titel=Jens Quistgaard biography - MCM Furniture Designer - Sweet Modern, Akron, OH |bezochtdatum=2023-06-12 |werk=sweetmodern.com |taal=en|archiefurl=https://web.archive.org/web/20230612202155/https://sweetmodern.com/designers/jens-quistgaard/44429/|archiefdatum=2023-06-12}}</ref> Op veertienjarige leeftijd begon Quistgaard met het maken van juwelen en messen. Na het afronden van een opleiding aan de technische school ging Quistgaard in de leer bij [[Georg Jensen]] en Just Anderson.<ref name=":0" /><ref name=":2">{{Citeer web |url=https://www.trystcraft.com/single-post/2018/04/03/jens-quistgaard-and-dansk-designs |titel=Jens Quistgaard and Dansk Designs |bezochtdatum=2023-06-12 |werk=www.trystcraft.com|archiefurl=https://web.archive.org/web/20230612213415/https://www.trystcraft.com/single-post/2018/04/03/jens-quistgaard-and-dansk-designs|archiefdatum=2023-06-12}}</ref> Tijdens de [[Tweede Wereldoorlog]] was Quistgaard actief bij het Deense verzet.<ref name=":2" /><ref name=":3" /><ref name=":4" /> Na de Tweede Wereldoorlog werden ontwerpen van Quistgaard tentoongesteld in diverse tentoonstellingen in Europa en de Verenigde Staten.<ref name=":1" />

De bestekset Fjord uit 1953, waarbij Quistgaard [[Teak|teakhout]] met [[roestvast staal]] combineerde, werd tentoongesteld in het [[Designmuseum Danmark]] en opgemerkt door de Amerikaanse ondernemer [[Ted Nierenberg]]. Nierenberg benaderde Quistgaard met de vraag de bestekset op grote schaal de produceren. Dit leidde tot de oprichting van Dansk International Designs in 1954 waarbij Quistgaard werd aangesteld als hoofdontwerper.<ref>{{Citeer web |url=https://www.moma.org/collection/works/1190 |titel=Jens H. Quistgaard. Fjord Flatware. 1953 {{!}} MoMA |bezochtdatum=2023-06-12 |werk=The Museum of Modern Art |taal=en|archiefurl=https://web.archive.org/web/20230612211514/https://www.moma.org/collection/works/1190|archiefdatum=2023-06-12}}</ref> De Fjord bestekset was vanaf 1956 te verkrijgen in Amerikaanse winkels.<ref name=":2" />

Voor Dansk ontwierp Quistgaard naast bestek ook een groot aantal pepermolens, saladeschalen en snijplanken. Hij maakte in zijn ontwerpen veelvuldig gebruik van hout, met name teakhout. Daarnaast gebruikte hij ook meer exotische houtsoorten zoals [[wengé]], [[cocobolo]] en [[Palissander|palissanderhout]].<ref name=":4" /><ref>{{Citeer web |url=https://www.quistgaardpepper.com/designs |titel=The Peppermills of Jens Quistgaard |bezochtdatum=2023-06-12 |werk=www.quistgaardpepper.com}}</ref>

In 1954 werd Quistgaard onderscheiden met diverse prijzen, waaronder een gouden en zilveren medaille bij de triënnale in Milaan en ontving hij de [[Lunningprijs]]. Vier jaar later ontving hij de Neimann Marcus Prize.<ref name=":1" /> Quistgaard bleef tot in de jaren '80 werkzaam voor Dansk.<ref name=":1" /> Hij overleed in Vordingborg op 4 januari 2008.

In 2010 werd er een film gemaakt over het leven en werk van Quistgaard genaamd ''En gryde til min kone - Designeren Jens Quistgaard'' ("Een pot voor mijn vrouw - Ontwerper Jens Quistgaard").<ref>{{Citeer web |url=https://www.dfi.dk/viden-om-film/filmdatabasen/film/en-gryde-til-min-kone-designeren-jens-quistgaard |titel=En gryde til min kone - Designeren Jens Quistgaard |bezochtdatum=2023-10-20 |werk=www.dfi.dk |taal=da}}</ref>

== Exposities (selectie) ==

* Lente expositie in [[kunsthal Charlottenborg]], Kopenhagen (1947, 1951, 1952)
* Habitations Nouvelles, Parijs (1955)
* Jaarlijkse expositie van Deense ontwerpers (1940 - jaren '60)
* Triënnale van Milaan (1954)
* [[Designmuseum Danmark]]
* [[Museum of Modern Art]], New York

Zijn ontwerpen zijn onder meer te zien in het [[Metropolitan Museum of Art|Metropolitan Museum]], het [[Museum of Modern Art]] en het [[Louvre]].<ref name=":4" />

== Galerij ==
<gallery>
Bestand:Jens_Quistgaard_Fjord_Pattern_silverware.jpg|Fjord bestekset
Bestand:Quistgaard_Tjorn_Flatware.jpg|Tjorn bestekset
Bestand:Cheese_Knife_and_board.jpg|Kaasmes met plank
Bestand:Ankerline,_rød_gryde_med_låg,_DFJ_(De_Forenede_Jernstøberier).jpg|Pot met deksel van [[Email (glazuur)|email]]
</gallery>
{{Appendix}}
{{DEFAULTSORT:Quistgaard, Jens}}
[[Categorie:Deens ontwerper]]

title: Persoonsgegevens

Volledige naam: Jens Harald Quistgaard

Geboren: Kopenhagen, 23 april 1919

Overleden: Vordingborg, 4 januari 2008

Geboorteland: Denemarken

Nationaliteit: Deens

title: Oriënterende gegevens

Leermeester: Georg Jensen, Harald Quistgaard

Stijl(en): Mid century modern

Portaal: Kunst & Cultuur


text:
# Clonia charpentieri
Clonia charpentieri is een rechtvleugelig insect uit de familie sabelsprinkhanen (Tettigoniidae). De wetenschappelijke naam van deze soort is voor het eerst geldig gepubliceerd in 1971 door Kaltenbach.
1. ↑  (en) Clonia charpentieri op de IUCN Red List of Threatened Species.

title: Clonia charpentieri

wikitext:
{{Taxobox insect
| naam = ''Clonia charpentieri''
| titelweergave = cursief
| afbeelding =
| afbeeldingtekst =
| orde = [[Rechtvleugeligen|Orthoptera]] (Rechtvleugeligen)
| familie = [[Sabelsprinkhanen|Tettigoniidae]] (Sabelsprinkhanen)
| geslacht = ''[[Clonia]]''
| w-naam = ''Clonia charpentieri''
| auteur = Kaltenbach
| datum = 1971
| haakjes =
| species =
| commons =
| rl-id = 20659352
| status = DD
| statusbron = 2014
}}
'''''Clonia charpentieri''''' is een [[rechtvleugeligen|rechtvleugelig insect]] uit de familie [[sabelsprinkhanen]] (Tettigoniidae). De wetenschappelijke naam van deze soort is voor het eerst geldig gepubliceerd in 1971 door Kaltenbach.

{{Appendix|2=
* {{Brontabel|9999-Orthoptera}} [bezocht 15 april 2013]
}}
{{Beginnetje|biologie|2013|04|22}}

[[Categorie:Clonia|charpentieri]]
[[Categorie:IUCN-status onzeker]]

title: Clonia charpentieri · IUCN-status: Onzeker (2014)

Rijk: Animalia (Dieren)

Stam: Arthropoda (Geleedpotigen)

Klasse: Insecta (Insecten)

Orde: Orthoptera (Rechtvleugeligen)

Familie: Tettigoniidae (Sabelsprinkhanen)

Geslacht: Clonia

title: Soort

Portaal: Biologie · Insecten


text:
# Arkys cicatricosus
Arkys cicatricosus is een spinnensoort in de taxonomische indeling van de wielwebspinnen (Araneidae).
Het dier behoort tot het geslacht Arkys. De wetenschappelijke naam van de soort werd voor het eerst geldig gepubliceerd in 1920 door William Joseph Rainbow.

title: Arkys cicatricosus

wikitext:
{{Taxobox spin
| naam              = ''Arkys cicatricosus''
| titelweergave     = cursief
| afbeelding        =
| afbeeldingtekst   =
| familie           = [[Wielwebspinnen|Araneidae]] (Wielwebspinnen)
| geslacht          = ''[[Arkys]]''
| auteur            = [[William Joseph Rainbow]]
| datum             = 1920
| haakjes           = ja
}}
'''''Arkys cicatricosus''''' is een [[spinnen (dieren)|spinnen]][[soort]] in de taxonomische indeling van de [[Wielwebspinnen|wielwebspinnen (Araneidae)]].<ref>{{aut|Platnick, Norman I.}} (2010): [http://research.amnh.org/entomology/spiders/catalog/ The world spider catalog], version 10.5. ''American Museum of Natural History''. [https://web.archive.org/web/20090312050907/http://research.amnh.org:80/entomology/spiders/catalog/ Gearchiveerd] op 12 maart 2009.</ref>

Het dier behoort tot het geslacht ''[[Arkys]]''. De wetenschappelijke naam van de soort werd voor het eerst geldig gepubliceerd in 1920 door [[William Joseph Rainbow]].

{{Appendix}}
{{beginnetje|biologie|2011|10|21}}

[[Categorie:Arkys|cicatricosus]]

title: Arkys cicatricosus

Klasse: Arachnida (Spinachtigen)

Orde: Araneae (Spinnen)

Familie: Araneidae (Wielwebspinnen)

Geslacht: Arkys

title: Soort

Portaal: Biologie


text:
# Texelstroom (vaargeul)
De Texelstroom is een lange, diepe vaargeul die ten oosten van de kust van Texel ligt, het meeste westelijke bewoonde eiland van de Nederlandse Waddeneilanden. De vaargeul ligt in de Waddenzee. De Texelstroom loopt ongeveer van het Marsdiep in noordoostelijke richting door tot de wateren aan de kust voor Dijkmanshuizen. Vanaf daar slaat de Texelstroom af in oostelijke richting, verder de Waddenzee in.
Omdat de Texelstroom een diepe vaargeul is, erodeert het over de loop der tijd grote delen van de Texelse kust en dijken. In het kader van Natura 2000 is de Waddenzee een beschermd gebied, en daarom liggen er aan de bodem van de kust schermen en stenen die afkalving enigszins moeten voorkomen. Er hebben om deze reden ook zandsuppleties plaatsgevonden.

## Archeologische vondsten

### Scheepswrakken
In het zuidoosten van het eiland lag vroeger in de Texelstroom de Rede van Texel. Dit was een belangrijke haven voor de scheepvaart in het hele Zuiderzeegebied, en was met name belangrijk tijdens de bloeitijd van de Vereenigde Oostindische Compagnie tussen 1500 en 1800. Hier kwamen veel schepen om water en voedsel in te slaan of lagen ze te wachten om met goed weer te kunnen uitvaren. De rede is verschillende keren tijdens deze periode getroffen door rampen, waardoor er aan de bodem van de Texelstroom een scheepskerkhof is gevormd. Naar schatting zijn hier vijfhonderd tot duizend schepen vergaan, waar een fractie als wrak in de Texelstroom is achtergebleven.
Vanaf 1998 tot en met 2005 liep het project Waardestellende onderzoeken in de westelijke Waddenzee, kortweg het Burgzandproject genoemd. Bij dit project werd op een gebied van 1.200 bij 600 meter de bodem onderzocht. Hier werden twaalf plekken met resten van schepen gevonden. Vijf daarvan hadden een groot onderzoekpotentieel: vier schepen uit de zeventiende eeuw en een schip uit de achttiende eeuw lagen hier in goede staat. Hier werden onder andere kanonnen, scheepswaar, handelswaar en andere belangrijke vondsten gedaan, waaronder 300-jaar oude wijn en een intacte klok gemaakt door François Hemony.
In augustus 2022 werd bij toeval een houten beeld opgevist van een strijder met een Frygische muts, dat vermoedelijk afkomstig is van de reling van een groot schip uit de zeventiende eeuw.

### Verdronken dijk
In de Texelstroom ligt op zo'n 600 meter van de Texelse kust vandaan het grootste archeologische bodemobject van Nederland, een verdronken dijk uit de achttiende eeuw. Deze is nu terug te vinden als een lange rug op ongeveer 20 meter diepte. In de buurt van 't Horntje, waar nu het NIOZ ligt, lag een landtong die honderden meters richting zee liep. Vanaf het uiteinde van deze landtong werd een dijk gebouwd, met als doel om het land binnen de landtong en de dijk te kunnen inpolderen. Bij de landtong waren tegen 1751 al kustverdedigingswerken aangebracht. De eerste poging om de dijk te bouwen in 1776, mislukte door een zware storm. De dijk zou uiteindelijk tegen 1786 voltooid zijn en de nieuwe polder werd gedoopt als Hoorn en Burgh. De Texelstroom migreerde echter steeds meer richting de kust, en door het constante afslijten van de oever werd deze steeds steiler. Door constant onderhoud lukte het om de dijk tot en met 1792 staande te houden, tot deze uiteindelijk op 17 en 18 februari dat jaar naar vijf meter diepte zakte en verdronk.
Sinds latere tijd migreert de Texelstroom langzaam terug richting het zuiden, wat waarschijnlijk te maken heeft met de veranderde stromingen die de bouw van de Afsluitdijk, gebouwd in 1933, als gevolg heeft gehad.

## Vernoemingen
Er zijn meerdere schepen naar de Texelstroom genoemd. Drie voorbeelden zijn de Texelstroom (1966), de Texelstroom (2015) en de Hr.Ms. Texelstroom (1947). De twee eerstgenoemde schepen zijn in dienst geweest van de Koninklijke N.V. Texels Eigen Stoomboot Onderneming (TESO), de onderneming die de vaart van de veerboot tussen 't Horntje en Den Helder verzorgt. De eerste Texelstroom voer over het Marsdiep van 1966 tot en met 1992 en de tweede is sinds 2015 in de vaart. Het laatstgenoemde schip betreft een mijnenveger die van 1947 tot en met 1957 dienst gedaan heeft voor de Koninklijke Marine.

title: Texelstroom (vaargeul)

wikitext:
{{Infobox zee
| naam=Texelstroom
| afbeelding3=
| onderschrift2=Historisch-hydrografische kaart van Texel (1816)
| afbeelding2=Hydrografische kaart van de Texelstroom , Heldersche reede en zeegaten Met aantekeningen van gedane peilingen. 1 kaart , ingekleurdTrigonometrisch opgenomen in plan gebracht en getekend d, NL-HlmNHA 269 1080.jpg
| afbeelding=Texel_-_Oudeschild_-_Waddenzeedijk_-_View_NE.jpg
| lengte=
| breedtemax=
| breedtemin=
| dieptegem=
| diepte=
| km2=
| zee=
| locatie=Ten oosten van Texel
| onderschrift=Zicht op Texelstroom vanaf het strandje de Hornt
| onderschrift3=
| mapname =
| lat_deg = 53
| lat_min = 3
| lat_dir = N
| lon_deg = 4
| lon_min = 54
| lon_dir = E
}}

De '''Texelstroom''' is een lange, diepe [[vaargeul]] die ten oosten van de kust van [[Texel]] ligt, het meeste westelijke bewoonde eiland van de [[Nederland|Nederlandse]] [[Waddeneilanden]]. De vaargeul ligt in de [[Waddenzee]]. De Texelstroom loopt ongeveer van het [[Marsdiep (zeegat)|Marsdiep]] in noordoostelijke richting door tot de wateren aan de kust voor [[Dijkmanshuizen]]. Vanaf daar slaat de Texelstroom af in oostelijke richting, verder de Waddenzee in.<ref name=":0">{{Citeer nieuws|achternaam=Dekker|voornaam=Ed|werk=Noordhollands Dagblad|datum=21 april 2016|titel=Waardevol scheepswrak bij Texel levert ook 3D-primeur op|bezochtdatum=19 november 2020|taal=|url=https://www.noordhollandsdagblad.nl/cnt/dmf20180921_51746850}}</ref>

Omdat de Texelstroom een diepe vaargeul is, [[Erosie|erodeert]] het over de loop der tijd grote delen van de Texelse kust en dijken. In het kader van [[Natura 2000]] is de Waddenzee een beschermd gebied, en daarom liggen er aan de bodem van de kust schermen en stenen die afkalving enigszins moeten voorkomen. Er hebben om deze reden ook zandsuppleties plaatsgevonden.<ref>{{Citeer nieuws|achternaam=Bouma|voornaam=Joop|werk=Trouw|datum=12 juni 2019|titel=De oude Texelse dijk heeft nu een kwelder|bezochtdatum=19 november 2020|taal=|url=https://www.trouw.nl/nieuws/de-oude-texelse-dijk-heeft-nu-een-kwelder~be061940/}}</ref>

== Archeologische vondsten ==
=== Scheepswrakken ===
In het zuidoosten van het eiland lag vroeger in de Texelstroom de [[Rede van Texel]]. Dit was een belangrijke haven voor de scheepvaart in het hele [[Zuiderzee|Zuiderzeegebied]], en was met name belangrijk tijdens de bloeitijd van de [[Vereenigde Oostindische Compagnie]] tussen 1500 en 1800. Hier kwamen veel schepen om water en voedsel in te slaan of lagen ze te wachten om met goed weer te kunnen uitvaren. De rede is verschillende keren tijdens deze periode getroffen door rampen, waardoor er aan de bodem van de Texelstroom een scheepskerkhof is gevormd. Naar schatting zijn hier vijfhonderd tot duizend schepen vergaan, waar een fractie als wrak in de Texelstroom is achtergebleven.<ref name=":1">{{Citeer boek|titel=Onderwaterarcheologie op de Rede van Texel|auteurlink=|auteur=|medeauteurs=|voornaam=Arent D.|achternaam=Vos|taal=|url=https://www.cultureelerfgoed.nl/publicaties/publicaties/2012/01/01/onderwaterarcheologie-op-de-rede-van-texel|uitgever=Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed|plaats=Amersfoort|datum=2012|pagina's=|ISBN=9789057991943|bezochtdatum=19 november 2020}}</ref>

Vanaf 1998 tot en met 2005 liep het project ''Waardestellende onderzoeken in de westelijke Waddenzee'', kortweg het ''Burgzandproject'' genoemd. Bij dit project werd op een gebied van 1.200 bij 600 meter de bodem onderzocht. Hier werden twaalf plekken met resten van schepen gevonden. Vijf daarvan hadden een groot onderzoekpotentieel: vier schepen uit de zeventiende eeuw en een schip uit de achttiende eeuw lagen hier in goede staat. Hier werden onder andere kanonnen, scheepswaar, handelswaar en andere belangrijke vondsten gedaan, waaronder 300-jaar oude [[wijn]] en een intacte klok gemaakt door [[Pieter en François Hemony|François Hemony]].<ref name=":1" />

In augustus 2022 werd bij toeval een houten beeld opgevist van een strijder met een [[Frygische muts]], dat vermoedelijk afkomstig is van de reling van een groot schip uit de zeventiende eeuw.<ref>{{Citeer web |url=https://nos.nl/video/2439422-boegbeeld-barry-lag-eeuwen-op-zeebodem-en-is-nu-in-den-oever |titel='Boegbeeld Barry' lag eeuwen op zeebodem, en is nu in Den Oever |bezochtdatum=2022-08-06 |datum=2022-08-04 |werk= |uitgever=NOS |taal=nl}}</ref><ref>{{Citeer web |url=https://www.telegraaf.nl/nieuws/587203314/museumwereld-in-rep-en-roer-na-vondst-uniek-beeld-in-waddenzee |titel=Museumwereld in rep en roer na vondst ’uniek beeld’ in Waddenzee |bezochtdatum=2022-08-06 |achternaam=Vinkenborg |voornaam=Robert |datum=2022-08-02 |werk=De Telegraaf |taal=nl}}</ref>

=== Verdronken dijk ===
In de Texelstroom ligt op zo'n 600 meter van de Texelse kust vandaan het grootste archeologische bodemobject van Nederland, een verdronken dijk uit de achttiende eeuw. Deze is nu terug te vinden als een lange rug op ongeveer 20 meter diepte. In de buurt van [['t Horntje]], waar nu het [[Koninklijk Nederlands Instituut voor Onderzoek der Zee|NIOZ]] ligt, lag een [[landtong]] die honderden meters richting zee liep. Vanaf het uiteinde van deze landtong werd een dijk gebouwd, met als doel om het land binnen de landtong en de dijk te kunnen inpolderen. Bij de landtong waren tegen 1751 al kustverdedigingswerken aangebracht.<ref name=":2">{{Citeer web|url=https://www.waddenvereniging.nl/wadweten/8157-een-verdronken-dijk-in-de-texelstroom.html|titel=Een verdronken dijk in de Texelstroom|bezochtdatum=19 november 2020|auteur=|achternaam=van Oijen|voornaam=Tim|datum=22 januari 2015|werk=|uitgever=Waddenvereniging|taal=|archiefdatum=19 november 2020|archiefurl=https://web.archive.org/web/20201119014230/https://www.waddenvereniging.nl/wadweten/8157-een-verdronken-dijk-in-de-texelstroom.html|dodeurl=ja}}</ref> De eerste poging om de dijk te bouwen in 1776, mislukte door een zware storm. De dijk zou uiteindelijk tegen 1786 voltooid zijn en de nieuwe polder werd gedoopt als Hoorn en Burgh.<ref>{{Citeer web|url=http://www.waddenzeeschool.nl/uploads/encyclopediedata/content-waddenbieb.php?template=template-waddenbieb&language=0&online=0&keep_empty_divs=0&title_inside_lead=0&edit=0&id=4617|titel=Prins Hendrikpolder|bezochtdatum=19 november 2020|auteur=|achternaam=|voornaam=|datum=|werk=waddenzeeschool.nl|uitgever=|taal=|archiefdatum=19 november 2020|archiefurl=https://web.archive.org/web/20201119014303/http://www.waddenzeeschool.nl/uploads/encyclopediedata/content-waddenbieb.php?template=template-waddenbieb&language=0&online=0&keep_empty_divs=0&title_inside_lead=0&edit=0&id=4617|dodeurl=ja}}</ref> De Texelstroom migreerde echter steeds meer richting de kust, en door het constante afslijten van de oever werd deze steeds steiler. Door constant onderhoud lukte het om de dijk tot en met 1792 staande te houden, tot deze uiteindelijk op 17 en 18 februari dat jaar naar vijf meter diepte zakte en verdronk.<ref name=":2" />

Sinds latere tijd migreert de Texelstroom langzaam terug richting het zuiden, wat waarschijnlijk te maken heeft met de veranderde stromingen die de bouw van de [[Afsluitdijk]], gebouwd in 1933, als gevolg heeft gehad.<ref name=":0" />

== Vernoemingen ==
Er zijn meerdere schepen naar de Texelstroom genoemd. Drie voorbeelden zijn de [[Texelstroom (schip, 1966)|''Texelstroom'']] (1966), de [[Texelstroom (schip, 2015)|''Texelstroom'']] (2015) en de [[Hr.Ms. Texelstroom (1947)|''Hr.Ms. Texelstroom'']] (1947). De twee eerstgenoemde schepen zijn in dienst geweest van de [[Koninklijke N.V. Texels Eigen Stoomboot Onderneming]] (TESO), de onderneming die de vaart van de [[veerboot]] tussen 't Horntje en [[Den Helder]] verzorgt. De eerste ''Texelstroom'' voer over het Marsdiep van 1966 tot en met 1992 en de tweede is sinds 2015 in de vaart. Het laatstgenoemde schip betreft een [[Mijnenveger (vaartuig)|mijnenveger]] die van 1947 tot en met 1957 dienst gedaan heeft voor de [[Koninklijke Marine]].

== Externe link ==
* [https://mass.cultureelerfgoed.nl/burgzand-noord-9-bzn-9 MaSS], een interactieve kaart waar de schepen die zijn vergaan in en rondom de Texelstroom op te vinden zijn

{{Appendix|1=Referenties|2=
{{References}}
}}
{{Bibliografische informatie}}
{{Coor title dms|53|3|0|N|4|54|0|E|type:waterbody}}

[[Categorie:Geografie van Texel]]
[[Categorie:Oppervlaktewater in Noord-Holland]]
[[Categorie:Waddenzee]]

title: Texelstroom

Locatie: Ten oosten van Texel

Coördinaten: 53° 3′ NB, 4° 54′ OL

title: Foto's

Portaal: Geografie


text:
# GP Adria Mobil 2025
De elfde editie van de wielerwedstrijd I feel Slovenia VN Adria Mobil vond plaats op 30 maart 2025. De 166 deelnemers moesten een parcours van 168,7 kilometer in en rond Novo mesto afleggen. De wedstrijd maakte deel uit van de UCI Europe Tour, met de categorie 1.2. De Sloveen Žak Eržen won voor de tweede maal op rij. De Nederlander Frits Bisterbos en de eveneens Sloveense Tilen Finkšt vergezelden hem op het podium.

## Uitslag
| Plaats  | Naam             | Ploeg                                | Tijd     |
| ------- | ---------------- | ------------------------------------ | -------- |
| Winnaar | Žak Eržen        | Bahrain Victorious Dev.              | 3u51'54" |
| 2       | Frits Biesterbos | BEAT                                 | z.t.     |
| 3       | Tilen Finkšt     | Adria Mobil                          | z.t.     |
| 4       | Patryk Stosz     | Voster ATS                           | z.t.     |
| 5       | Simone Zanini    | XDS Astana Dev.                      | z.t.     |
| 6       | Lorenzo Cataldo  | Gragnano                             | z.t.     |
| 7       | Riccardo Perani  | UC Trevigiani-Energiapura Marchiol   | z.t.     |
| 8       | Michał Pomorski  | Mazowsze Serce Polski                | z.t.     |
| 9       | Mihajlo Stolić   | United Shipping                      | z.t.     |
| 10      | Lev Gonov        | XDS Astana Dev.                      | z.t.     |
| 11      | Kevin Bonaldo    | SC Padovani Polo Cherry Bank         | z.t.     |
| 12      | Matteo Baseggio  | SC Padovani Polo Cherry Bank         | z.t.     |
| 13      | Alan Banaszek    | ATT Investments                      | z.t.     |
| 14      | Tim Wafler       | Tirol KTM                            | + 6"     |
| 15      | Vlas Sjitsjkin   | Pingtan International Tourism Island | z.t.     |
| 16      | Jakub Kaczmarek  | Mazowsze Serce Polski                | z.t.     |
| 17      | Thomas Capra     | Bahrain Victorious Dev.              | z.t.     |
| 18      | Kacper Maciejuk  | Run & Race-Wibatech                  | z.t.     |
| 19      | Matyáš Fiala     | ATT Investments                      | z.t.     |
| 20      | Albert Gathemann | Benotti Berthold                     | z.t.     |
|         |                  |                                      |          |
| 90      | Robbe Mellaerts  | BEAT                                 | + 1'09"  |

title: GP Adria Mobil 2025

wikitext:
{{Infobox editie wielerwedstrijd
| titel      = {{SI-VLAG}} [[I feel Slovenia VN Adria Mobil]] 2025
| editie     = 11
| routekaart =
| afbeelding =
| onderschrift=
| datum      = [[30 maart]] [[2025]]
| start      = [[Novo mesto]]
| finish     = [[Novo mesto]]
| afstand    = 168,7 km
| snelheid   = 43,648 km/u
| deelnemers = 166 (127 finishers)
| etappe     =
| klass1     = Eerste
| leider1    = {{SI-VLAG}} '''[[Žak Eržen]]'''
| klass2     = Tweede
| leider2    = {{NL-VLAG}} [[Frits Biesterbos]]
| klass3     = Derde
| leider3    = {{SI-VLAG}} [[Tilen Finkšt]]
| vorige     = [[GP Adria Mobil 2024|2024]]
| volgende   = [[I feel Slovenia VN Adria Mobil 2026|2026]]
}}
De elfde editie van de [[wielerwedstrijd]] '''[[I feel Slovenia VN Adria Mobil]]''' vond plaats op 30 maart '''2025'''. De 166 deelnemers moesten een parcours van 168,7 kilometer in en rond [[Novo mesto]] afleggen. De wedstrijd maakte deel uit van de [[UCI Europe Tour 2025|UCI Europe Tour]], met de [[UCI-wedstrijdcategorieën|categorie 1.2]]. De Sloveen [[Žak Eržen]] won voor de tweede maal op rij.<ref>{{Citeer web |url=https://prijavim.se/index_page/news/18189/zak-erzen-drugic-do-zmage-na-vn-adria-mobil--tilen-finkst-tretji/ |titel=Žak Eržen drugič do zmage na VN Adria Mobil, Tilen Finkšt tretji |auteur= |werk=privajim.se |datum=2025-03-30 |bezochtdatum=2025-03-31 |taal=sl}}</ref> De Nederlander [[Frits Bisterbos]] en de eveneens Sloveense [[Tilen Finkšt]] vergezelden hem op het podium.

== Uitslag ==
{{Tabel klassement wielerwedstrijd
| eenheid= Tijd
| trui   = krans
| ploegen= ja
| e1     = {{SI-VLAG}} '''[[Žak Eržen]]'''
| e1plg  = {{BH-VLAG}} '''[[Bahrain Victorious Development Team|Bahrain Victorious Dev.]]'''
| e1res  = '''3u51'54"'''
| e2     = {{NL-VLAG}} [[Frits Biesterbos]]
| e2plg  = {{NL-VLAG}} [[BEAT Cycling Club|BEAT]]
| e2res  = {{Afkorting|z.t.|zelfde tijd}}
| e3     = {{SI-VLAG}} [[Tilen Finkšt]]
| e3plg  = {{SI-VLAG}} [[Adria Mobil (wielerploeg)|Adria Mobil]]
| e3res  = z.t.
| e4     = {{PL-VLAG}} [[Patryk Stosz]]
| e4plg  = {{PL-VLAG}} [[Voster ATS Team|Voster ATS]]
| e4res  = z.t.
| e5     = {{IT-VLAG}} [[Simone Zanini]]
| e5plg  = {{KZ-VLAG}} [[XDS Astana Development Team|XDS Astana Dev.]]
| e5res  = z.t.
| e6     = {{IT-VLAG}} [[Lorenzo Cataldo]]
| e6plg  = {{IT-VLAG}} [[Gragnano Sporting Club|Gragnano]]
| e6res  = z.t.
| e7     = {{IT-VLAG}} [[Riccardo Perani]]
| e7plg  = {{IT-VLAG}} [[UC Trevigiani-Energiapura Marchiol]]
| e7res  = z.t.
| e8     = {{PL-VLAG}} [[Michał Pomorski]]
| e8plg  = {{PL-VLAG}} [[Mazowsze Serce Polski]]
| e8res  = z.t.
| e9     = {{RS-VLAG}} [[Mihajlo Stolić]]
| e9plg  = {{HU-VLAG}} [[Team United Shipping|United Shipping]]
| e9res  = z.t.
| e10    = {{RU-VLAG}} [[Lev Gonov]]
| e10plg = {{KZ-VLAG}} [[XDS Astana Development Team|XDS Astana Dev.]]
| e10res = z.t.
| e11    = {{IT-VLAG}} [[Kevin Bonaldo]]
| e11plg = {{IT-VLAG}} [[SC Padovani Polo Cherry Bank]]
| e11res = z.t.
| e12    = {{IT-VLAG}} [[Matteo Baseggio]]
| e12plg = {{IT-VLAG}} [[SC Padovani Polo Cherry Bank]]
| e12res = z.t.
| e13    = {{PL-VLAG}} [[Alan Banaszek]]
| e13plg = {{CZ-VLAG}} [[ATT Investments]]
| e13res = z.t.
| e14    = {{AT-VLAG}} [[Tim Wafler]]
| e14plg = {{AT-VLAG}} [[Tirol KTM Cycling Team|Tirol KTM]]
| e14res = + 6"
| e15    = {{RU-VLAG}} [[Vlas Sjitsjkin]]
| e15plg = {{nowrap|{{CN-VLAG}} [[Pingtan International Tourism Island Cycling Team|Pingtan International Tourism Island]]}}
| e15res = z.t.
| e16    = {{PL-VLAG}} [[Jakub Kaczmarek]]
| e16plg = {{PL-VLAG}} [[Mazowsze Serce Polski]]
| e16res = z.t.
| e17    = {{IT-VLAG}} [[Thomas Capra]]
| e17plg = {{BH-VLAG}} [[Bahrain Victorious Development Team|Bahrain Victorious Dev.]]
| e17res = z.t.
| e18    = {{PL-VLAG}} [[Kacper Maciejuk]]
| e18plg = {{DE-VLAG}} [[Run & Race-Wibatech]]
| e18res = z.t.
| e19    = {{CZ-VLAG}} [[Matyáš Fiala]]
| e19plg = {{CZ-VLAG}} [[ATT Investments]]
| e19res = z.t.
| e20    = {{nowrap|{{DE-VLAG}} [[Albert Gathemann]]}}
| e20plg = {{DE-VLAG}} [[Benotti Berthold]]
| e20res = z.t.
| e1bel  = [[Robbe Mellaerts]]
| e1bp   = 90
| e1bplg = {{NL-VLAG}} [[BEAT Cycling Club|BEAT]]
| e1bres = + 1'09"
}}

{{Appendix|2=
* {{en}} [https://www.procyclingstats.com/race/gp-adria-mobil/2025/result Uitslag] via ''[[ProCyclingStats]]''
----
{{References}}
}}

[[Categorie:Eendagswielerwedstrijd in 2025]]
[[Categorie:UCI Europe Tour 2025]]
[[Categorie:GP Adria Mobil|2025]]

title: 11e editie

Startplaats: Novo mesto

Finishplaats: Novo mesto

Deelnemers: 166 (127 finishers)

title: Eindklassementen

Eerste: Žak Eržen

Tweede: Frits Biesterbos

Derde: Tilen Finkšt

title: Navigatie

Portaal: Wielersport


text:
# Sapeng
Sapeng is een bestuurslaag in het regentschap Nagan Raya van de provincie Atjeh, Indonesië. Sapeng telt 367 inwoners (volkstelling 2010).

title: Sapeng

wikitext:
{{Infobox plaats in Indonesië
| soort          = Dorp
| naam           = Sapeng
| inwoners       = 367
| datum inwoners = 2010
| provincie      = [[Atjeh]]
| regentschap    = [[Nagan Raya]]
| onderdistrict  = [[Seunagan Timur]]
| eiland         =
| tijdzone       =
| code desa      = 1115050015
| mapname        =
| lat_deg        =
| lat_min        =
| lat_sec        =
| lon_deg        =
| lon_min        =
| lon_sec        =
| image          =
| caption        =
}}
'''Sapeng''' is een bestuurslaag in het [[Regentschap (Indonesië)|regentschap]] [[Nagan Raya]] van de [[Provincies van Indonesië|provincie]] [[Atjeh]], [[Indonesië]]. Sapeng telt 367 inwoners (volkstelling 2010).

{{Appendix|2=
* Resultaten van de volkstelling (2010), Badan Pusat Statistik, [https://web.archive.org/web/20121202090212/http://bps.go.id/eng/download_file/Population_of_Indonesia_by_Village_2010.pdf Population_of_Indonesia_by_Village]
}}
{{Beginnetje|landen & Volken|land=Indonesië|2=2013|3=06|4=13}}

[[Categorie:Plaats in Atjeh]]

title: Situering

Provincie: Atjeh

Regentschap of · stadsgemeente: Nagan Raya

Onderdistrict: Seunagan Timur

title: Algemeen

title: Overig

Portaal: Indonesië


text:
# Symphurus pelicanus
Symphurus pelicanus is een straalvinnige vissensoort uit de familie van hondstongen (Cynoglossidae). De wetenschappelijke naam van de soort is voor het eerst geldig gepubliceerd in 1951 door Ginsburg.

title: Symphurus pelicanus

wikitext:
{{Taxobox straalvinnige
| titelweergave = cursief
| naam = ''Symphurus pelicanus''
| afbeelding =
| afbeeldingtekst =
| orde = [[Platvissen|Pleuronectiformes]] (Platvissen)
| familie = [[Hondstongen|Cynoglossidae]] (Hondstongen)
| geslacht = ''[[Symphurus]]''
| auteur = Ginsburg
| datum = 1951
| haakjes =
| worms = 274267
|status=LC|statusbron=2012|rl-id=16777347}}
'''''Symphurus pelicanus''''' is een [[straalvinnigen|straalvinnige]] [[vissen (dieren)|vissensoort]] uit de familie van [[hondstongen]] (Cynoglossidae).<ref>{{Link FishBase species|genus=Symphurus|species=pelicanus|month=10|year=2011}}</ref> De wetenschappelijke naam van de soort is voor het eerst geldig gepubliceerd in 1951 door Ginsburg.

{{Appendix}}
{{Beginnetje|biologie|2011|10|22}}

[[Categorie:Hondstongen]]

title: Symphurus pelicanus · IUCN-status: Niet bedreigd (2012)

Stam: Chordata (Chordadieren)

Superklasse: Osteichthyes (Beenvisachtigen)

Klasse: Actinopterygii (Straalvinnigen)

Orde: Pleuronectiformes (Platvissen)

Familie: Cynoglossidae (Hondstongen)

Geslacht: Symphurus

title: Soort

Portaal: Biologie · Vissen