text:
# Neonomopleus sobrinoi
Neonomopleus sobrinoi is een keversoort uit de familie kniptorren (Elateridae). De wetenschappelijke naam van de soort is voor het eerst geldig gepubliceerd in 2005 door de la Vega.

title: Neonomopleus sobrinoi

wikitext:
{{Taxobox insect
| titelweergave = cursief
| naam = ''Neonomopleus sobrinoi''
| afbeelding =
| afbeeldingtekst =
| orde = [[Kevers|Coleoptera]] (Kevers)
| familie = [[Kniptorren|Elateridae]] (Kniptorren)
| geslacht = ''[[Neonomopleus]]''
| w-naam = ''Neonomopleus sobrinoi''
| auteur = de la Vega
| datum = 2005
| haakjes = ja
| species =
| commons =
}}
'''''Neonomopleus sobrinoi''''' is een [[kevers]]oort uit de familie [[kniptorren]] (Elateridae). De wetenschappelijke naam van de soort is voor het eerst geldig gepubliceerd in 2005 door de la Vega.<ref>[http://insects.tamu.edu/research/collection/hallan/test/Arthropoda/Insects/Coleoptera/Family/Elateridae.txt Elateridae] in [http://insects.tamu.edu/research/collection/hallan/test/Arthropoda/Insects/Coleoptera/Family/Coleoptera1.htm Synopsis of the described Coleoptera of the World 6 juni 2010]. [https://web.archive.org/web/20141203145937/https://insects.tamu.edu/research/collection/hallan/test/Arthropoda/Insects/Coleoptera/Family/Elateridae.txt Gearchiveerd] op 3 december 2014.</ref>
{{Appendix}}
{{beginnetje|biologie|2011|10|30}}

[[Categorie:Neonomopleus|sobrinoi]]

title: Neonomopleus sobrinoi

Orde: Coleoptera (Kevers)

Familie: Elateridae (Kniptorren)

Geslacht: Neonomopleus

title: Soort


text:
# Ernest Ponthier de Chamaillard
Ernest Ponthier de Chamaillard (Gourlizon, 1862, Eaubonne, 1930) was een kunstschilder van de School van Pont-Aven.
Als leerling van Paul Gauguin werd hij geïntroduceerd in de schilderkunst. In 1888 verliet hij de advocatuur om zich in Gloanec, een pension in Pont-Aven, aan de schilderkunst te wijden. Daar ontmoette hij Louise Lamour met wie hij later trouwde in Jersey. Hij bleef een aantal jaren in Pont-Aven, waar hij voornamelijk landschappen schilderde.
In 1893 verhuisde hij naar Châteaulin. Omdat hij niet kon leven van zijn kunstwerken, werkte hij bij als advocaat. In deze functie zou hij Gauguin vertegenwoordigen in een zaak tegen Mary Henry.
In 1905 verliet hij Châteaulin voor een bureaubaan in Parijs.
- Bibliothèque nationale de France: cb16103829t (data)
- International Standard Name Identifier: 0000 0000 7034 634X
- RKD-Nederlands Instituut voor Kunstgeschiedenis: 16282
- Union List of Artist Names: 500012725
- Virtual International Authority File: 95758726

wikiname: nlwiki

title: Ernest Ponthier de Chamaillard

in_language: nl

wikitext:
[[Afbeelding:Ernest_Ponthier_de_Chamaillard_1.jpg|thumb|right|200px|De holle weg in de buurt van de Creek]]
'''Ernest Ponthier de Chamaillard''' ([[Gourlizon]], [[1862]], [[Eaubonne]], [[1930]]) was een kunstschilder van de [[School van Pont-Aven]].

Als leerling van [[Paul Gauguin]] werd hij geïntroduceerd in de schilderkunst. In 1888 verliet hij de advocatuur om zich in [[Pension Gloanec|Gloanec]], een pension in [[Pont-Aven]], aan de schilderkunst te wijden. Daar ontmoette hij Louise Lamour met wie hij later trouwde in [[Jersey (eiland)|Jersey]]. Hij bleef een aantal jaren in Pont-Aven, waar hij voornamelijk landschappen schilderde.

In 1893 verhuisde hij naar [[Châteaulin]]. Omdat hij niet kon leven van zijn kunstwerken, werkte hij bij als advocaat. In deze functie zou hij Gauguin vertegenwoordigen in een zaak tegen Mary Henry.

In 1905 verliet hij [[Châteaulin]] voor een bureaubaan in [[Parijs]].

{{Bibliografische informatie}}
{{DEFAULTSORT:Ponthier, E}}
[[Categorie:Kunstschilder van het impressionisme]]
[[Categorie:Frans kunstschilder]]


text:
# Stenocolus scutellaris
Stenocolus scutellaris is een keversoort uit de familie Eulichadidae. De wetenschappelijke naam van de soort is voor het eerst geldig gepubliceerd in 1853 door LeConte.

title: Stenocolus scutellaris

wikitext:
{{Taxobox insect
| titelweergave = cursief
| naam = ''Stenocolus scutellaris''
| afbeelding =
| afbeeldingtekst =
| orde = [[Kevers|Coleoptera]] (Kevers)
| familie = [[Eulichadidae]]
| geslacht = ''[[Stenocolus]]''
| w-naam = ''Stenocolus scutellaris''
| auteur = [[John Lawrence LeConte|LeConte]]
| datum = 1853
| haakjes =
| species =
| commons =
}}
'''''Stenocolus scutellaris''''' is een [[kevers|keversoort]] uit de familie [[Eulichadidae]]. De wetenschappelijke naam van de soort is voor het eerst geldig gepubliceerd in 1853 door LeConte.<ref>{{Brontabel|2010-Hallan}}</ref>
{{Appendix}}
{{beginnetje|biologie|2011|12|10}}
[[Categorie:Eulichadidae]]

title: Stenocolus scutellaris

Rijk: Animalia (Dieren)

Stam: Arthropoda (Geleedpotigen)

Klasse: Insecta (Insecten)

Familie: Eulichadidae

Geslacht: Stenocolus

title: Soort

Portaal: Biologie · Insecten


text:
# Pamukova (district)
Pamukova is een Turks district in de provincie Sakarya en telt 25.767 inwoners (2007). Het district heeft een oppervlakte van 360,3 km².
De bevolkingsontwikkeling van het district is weergegeven in onderstaande tabel.
| 1997   | 2000   | 2007   |
| ------ | ------ | ------ |
| 22.141 | 24.072 | 25.767 |

title: Pamukova (district)

wikitext:
{{Infobox plaats in Turkije
| land         = Turkije
| soort        = District
| naam         = Pamukova
| area         = [[Marmara Bölgesi]]
| subarea      = [[Sakarya (provincie)|Sakarya]]
| map          = Sakarya districts.png
| inwoners     = 25.767<ref>{{Bronvermelding inwonertal district Turkije/2007}}</ref>
| dichtheid    = 72
| census       = 2007
| km2          = 360,3
| hoogte       =
| afbeelding   = Pamukovah1.jpg
| onderschrift = Uitzicht op Pamukova
| website      =
}}
'''Pamukova''' is een [[Districten van Turkije|Turks district]] in de provincie [[Sakarya (provincie)|Sakarya]] en telt 25.767 inwoners (2007). Het district heeft een [[oppervlakte]] van 360,3 km².

De [[Bevolkingsomvang|bevolkingsontwikkeling]] van het district is weergegeven in onderstaande tabel.

{| class="wikitable"
! 1997 !! 2000 !! 2007
|-
| 22.141 || 24.072 || 25.767
|}

{{Appendix}}

[[Categorie:District van Turkije]]
[[Categorie:Sakarya]]

title: Situering

Regio: Marmara Bölgesi

Provincie: Sakarya

title: Algemeen

title: Foto's

Foto's: Uitzicht op Pamukova

Portaal: Turkije


text:
# Myrmarachne moesta
Myrmarachne moesta is een spinnensoort in de taxonomische indeling van de springspinnen (Salticidae).
Het dier behoort tot het geslacht Myrmarachne. De wetenschappelijke naam van de soort werd voor het eerst geldig gepubliceerd in 1877 door Tord Tamerlan Teodor Thorell.

title: Myrmarachne moesta

wikitext:
{{Taxobox spin
| naam              = ''Myrmarachne moesta''
| titelweergave     = cursief
| afbeelding        =
| afbeeldingtekst   =
| familie           = [[Springspinnen|Salticidae]] (Springspinnen)
| geslacht          = ''[[Myrmarachne]]''
| auteur            = [[Tord Tamerlan Teodor Thorell]]
| datum             = 1877
| haakjes           = ja
}}
'''''Myrmarachne moesta''''' is een [[spinnen (dieren)|spinnen]][[soort]] in de taxonomische indeling van de [[Springspinnen|springspinnen (Salticidae)]].<ref>{{Brontabel|2012-Platnick}}</ref>

Het dier behoort tot het geslacht ''[[Myrmarachne]]''. De wetenschappelijke naam van de soort werd voor het eerst geldig gepubliceerd in 1877 door [[Tord Tamerlan Teodor Thorell]].

{{Appendix}}
{{beginnetje|biologie|2011|10|21}}
{{DEFAULTSORT:Myrmarachne moesta}}
[[Categorie:Myrmarachne|moesta]]

title: Myrmarachne moesta

Klasse: Arachnida (Spinachtigen)

Orde: Araneae (Spinnen)

Familie: Salticidae (Springspinnen)

Geslacht: Myrmarachne

title: Soort

Portaal: Biologie


text:
# Parautolytus luzonensis
Parautolytus luzonensis is een borstelworm uit de familie Syllidae. Het lichaam van de worm bestaat uit een kop, een cilindrisch, gesegmenteerd lichaam en een staartstukje. De kop bestaat uit een prostomium (gedeelte voor de mondopening) en een peristomium (gedeelte rond de mond) en draagt gepaarde aanhangsels (palpen, antennen en cirri).
Parautolytus luzonensis werd in 1965 voor het eerst wetenschappelijk beschreven door Pillai.

title: Parautolytus luzonensis

wikitext:
{{Taxobox
| naam = ''Parautolytus luzonensis''
| titelweergave = cursief
| afbeelding =
| afbeeldingtekst =
| rijk = [[Dieren (biologie)|Animalia]] (Dieren)
| stam = [[Ringwormen|Annelida]] (Ringwormen)
| klasse = [[Borstelwormen|Polychaeta]] (Borstelwormen)
| orde = [[Phyllodocida]]
| familie = [[Syllidae]]
| geslacht = ''[[Parautolytus]]''
| auteur = Pillai
| datum = 1965
| bron =
| haakjes =
| worms = 330401
}}
'''''Parautolytus luzonensis''''' is een [[Borstelwormen|borstelworm]] uit de familie [[Syllidae]]. Het lichaam van de worm bestaat uit een kop, een cilindrisch, gesegmenteerd lichaam en een staartstukje. De kop bestaat uit een prostomium (gedeelte voor de mondopening) en een peristomium (gedeelte rond de mond) en draagt gepaarde aanhangsels ([[palp (borstelworm)|palpen]], [[antenne (borstelworm)|antennen]] en [[cirrus (borstelworm)|cirri]]).

''Parautolytus luzonensis'' werd in 1965 voor het eerst wetenschappelijk beschreven door Pillai.

{{Appendix|2=
*WoRMS (2010). ''Parautolytus luzonensis'' Pillai, 1965. In: Fauchald, K. (Ed) (2010). World Polychaeta database. Gebaseerd op informatie uit het [[World Register of Marine Species]], te vinden op http://www.marinespecies.org/aphia.php?p=taxdetails&id=330401.}}
{{beginnetje|biologie|2011|12|15}}

{{DEFAULTSORT:Parautolytus luzonensis}}
[[Categorie:Syllidae]]

title: Parautolytus luzonensis

Stam: Annelida (Ringwormen)

Klasse: Polychaeta (Borstelwormen)

Orde: Phyllodocida

Familie: Syllidae

Geslacht: Parautolytus

title: Soort


text:
# Komo (rivier)
De Komo is een rivier in Equatoriaal-Guinea en Gabon. De rivier heeft een lengte van 230 km.
De Komo ontspringt in Equatoriaal-Guinea in het zuidwesten van het Woleu-Ntem plateau, gelegen in de provincie Centro Sur. Vervolgens loopt de Komo grotendeels door Gabon. De grootste zijrivier is de Mbeya. Bij Tchimbélé en Kinguélé liggen grote waterkrachtcentrales in de rivier.

title: Komo (rivier)

wikitext:
{{Infobox rivier
| naam              = Komo
| afbeelding        =
| onderschrift      =
| lengte            = 230
| hoogte            =
| hoogtemonding     =
| verhang           =
| debiet            =
| oppervlakte       =
| maxdiepte         =
| oorsprong         =
| uitmonding        = Atlantische Oceaan
| stroomgebied      =
| afvloeiing        =
| stroomtdoor       =
| zijrivieren       =
| plaatsen          =
| bevaarbaar        =
| mapname           = Gabon
| lat_deg           = 0
| lat_min           = 09
| lat_sec           = 35
| lat_dir           = N
| lon_deg           = 09
| lon_min           = 49
| lon_sec           = 43
| lon_dir           = E
| poskaartlocatie   =
| afbeelding2       =
| onderschrift2     =
| afbeelding3       =
| onderschrift3     =
}}
[[Bestand:Le Komo.JPG|miniatuur|Naambord bij een brug over de Komo]]

De '''Komo''' is een [[rivier]] in [[Equatoriaal-Guinea]] en [[Gabon]]. De rivier heeft een lengte van 230 km.

De Komo ontspringt in Equatoriaal-Guinea in het zuidwesten van het [[Woleu-Ntem plateau]], gelegen in de provincie [[Centro Sur]]. Vervolgens loopt de Komo grotendeels door Gabon. De grootste zijrivier is de [[Mbeya (rivier)|Mbeya]]. Bij [[Tchimbélé]] en [[Kinguélé]] liggen grote [[waterkrachtcentrale]]s in de rivier.

[[Categorie:Rivier in Gabon]]
[[Categorie:Rivier in Equatoriaal-Guinea]]
[[Categorie:Stroomgebied van de Atlantische Oceaan]]

title: Komo

Monding: Atlantische Oceaan

Coördinaten: 0° 10′ NB, 09° 50′ OL

Portaal: Geografie


text:
# CMYK
CMYK (een afkorting van cyan, magenta, yellow, key) is een systeem om met vier basiskleuren, waaronder zwart, een groot aantal kleuren te kunnen verkrijgen door subtractieve kleurmenging. Dit systeem wordt vooral gebruikt bij het maken van vierkleurendruk met behulp van 4 tinten drukinkt.
- C staat voor cyaan
- M staat voor magenta
- Y staat voor yellow (geel)
- K staat voor key plate (zwart)

Bij meerkleurendruk betekent key plate de drukplaat met de 'artistieke details', dat wil zeggen de lijnen en effecten (in tegenstelling tot kleurvlakken). Deze details worden gewoonlijk in de donkerste kleur gedrukt, dus bij de vierkleurendruk CMYK in zwart.
De CMYK-code voor een kleur wordt weergegeven door het dekkingspercentage van de vier inkten die nodig zijn om die kleur te verkrijgen. Wanneer we de basiskleuren langs drie assen uitzetten, krijgen we de CMY-kleurenkubus. Het zwart maakt elke kleur donkerder. Dit effect wordt niet in de kubus weergegeven

## CMY
Naast de vierkleurendruk CMYK komt soms het CMY-systeem voor, waarbij geen zwart wordt gebruikt maar alleen drie kleuren. In de druktechniek leidt dit echter doorgaans tot te lichte afbeeldingen, omdat het met de 3 kleuren, cyaan, magenta en geel niet mogelijk is om echt zwart te verkrijgen, maar eerder donkergrijs resulteert. Verder wordt de combinatie van die drie kleuren vaak een beetje bruinachtig, in plaats van echt zwart. Daarnaast kan het substraat doorweekt raken met inkt bij een combinatie van 100% cyaan, magenta en geel.

## Splitsing
Voor het maken van een kleurendruk wordt de oorspronkelijke afbeelding in vier kanalen gesplitst, zoals in onderstaand voorbeeld. Ook de splitsing in drie kleuren is weergegeven, zonder zwart. Te zien is dat de blauwe lucht in de CMYK codering vrijwel geen geel bevat; de bruine schuur bevat bijna geen blauw.
- Splitsing in CMYK
- Oorspronkelijke foto
- Splitsing in CMY

## Halftonen
Bij CMYK-afdrukken zorgt het rasteren (afdrukken in kleine puntjes) voor een onvolledige verzadiging van de primaire kleuren; kleine puntjes van elke primaire kleur worden in een patroon afgedrukt dat klein genoeg is om door mensen als een egale kleur te worden waargenomen. Magenta dat bijvoorbeeld met een halftoon van 20% wordt afgedrukt, levert een roze kleur op, omdat de kleine puntjes magenta puntjes op het witte papier door het menselijk oog als lichter en minder verzadigd worden waargenomen dan de kleur van pure magenta-inkt. Zonder dit rasteren zou elke primaire kleur binair zijn, dat wil zeggen aan of uit, waardoor er slechts acht kleuren gemaakt zouden kunnen worden: wit, de drie primaire kleuren (cyaan, magenta, geel), de drie secundaire kleuren (rood, groen, blauw) en zwart.

## Beperkingen
Met vierkleurendruk kan een groot aantal kleuren gereproduceerd worden, maar het is niet mogelijk om sommige felle kleuren te reproduceren. Uit het onderstaande voorbeeld blijkt dat, ook al is het verkregen resultaat bevredigend, bepaalde kleuren zwakker worden ten opzichte van hun weergave in rood-groen-blauw op een computerscherm en hun productie in vier kleuren op papier. Dit is vooral opvallend bij de oranje fruitsoorten (sinaasappels, pompoenen, mandarijnen), omdat de feloranje kleur onmogelijk exact kan worden weergegeven in vierkleurendruk. Ook bij de felroze pitaya's is de CMYK methode niet perfect.
Om de beperkingen te verminderen is het 7-kleuren proces (extended gamut) geïntroduceerd. Aan de 4 CMYK kleuren worden extra kleuren toegevoegd, meestal oranje, groen en violet. Daarmee kunnen tot 90% van de Pantone kleuren gedrukt worden.
primaire kleur · secundaire kleur · tertiaire kleur · complementaire kleur · kleurencirkel · partitieve kleurmenging · kleurcontrast · kleurtemperatuur

kleurcodering · kleurruimte · CIELAB · CMYK · HSL/HLS · HSV/HSB · HTML-kleuren · NCS · Pantone PMS · RAL · RGB · YIQ · YUV · YPbPr

title: CMYK

wikitext:
[[Afbeelding:CMYK Color Swatches.svg|thumb|De vier gebruikte kleuren]]
[[Afbeelding:CMYK color model.svg|thumb|Het effect van mengen van 3 kleuren CMY. Het zwart wordt niet perfect]]

'''CMYK''' (een afkorting van '''cyan, magenta, yellow, key''') is een systeem om met vier [[Kleur|basiskleuren]], waaronder zwart, een groot aantal kleuren te kunnen verkrijgen door [[subtractieve kleurmenging]]. Dit systeem wordt vooral gebruikt bij het maken van [[vierkleurendruk]] met behulp van 4 tinten drukinkt.

* C staat voor [[cyaan]]
* M staat voor [[Magenta (kleur)|''magenta'']]
* Y staat voor ''yellow'' ([[Geel (kleur)|geel]])
* K staat voor ''key plate'' (zwart)
Bij meerkleurendruk betekent ''key plate'' de drukplaat met de 'artistieke details', dat wil zeggen de lijnen en effecten (in tegenstelling tot kleurvlakken). Deze details worden gewoonlijk in de donkerste kleur gedrukt, dus bij de vierkleurendruk CMYK in zwart.

De CMYK-code voor een kleur wordt weergegeven door het dekkingspercentage van de vier inkten die nodig zijn om die kleur te verkrijgen. Wanneer we de basiskleuren langs drie assen uitzetten, krijgen we de CMY-kleurenkubus. Het zwart maakt elke kleur donkerder. Dit effect wordt niet in de kubus weergegeven

== CMY ==
Naast de vierkleurendruk CMYK komt soms het CMY-systeem voor, waarbij geen zwart wordt gebruikt maar alleen drie kleuren. In de druktechniek leidt dit echter doorgaans tot te lichte afbeeldingen, omdat het met de 3 kleuren, cyaan, magenta en geel niet mogelijk is om echt zwart te verkrijgen, maar eerder donkergrijs resulteert. Verder wordt de combinatie van die drie kleuren vaak een beetje bruinachtig, in plaats van echt zwart. Daarnaast kan het substraat doorweekt raken met inkt bij een combinatie van 100% cyaan, magenta en geel.

[[Afbeelding:CMYK farbwuerfel.svg|gecentreerd|thumb|CMYK-kleurenkubus|600px]]

== Splitsing==
Voor het maken van een kleurendruk wordt de oorspronkelijke afbeelding in vier kanalen gesplitst, zoals in onderstaand voorbeeld. Ook de splitsing in drie kleuren is weergegeven, zonder zwart. Te zien is dat de blauwe lucht in de CMYK codering vrijwel geen geel bevat; de bruine schuur bevat bijna geen blauw.

 [[File:CMYK separation – maximum black.jpg|thumb|none|200px|Splitsing in CMYK]]

 [[File:Barns grand tetons.jpg|thumb|none|200px|Oorspronkelijke foto]]

 [[File:CMY separation – no black.jpg|thumb|none|200px|Splitsing in CMY]]

== Halftonen ==

[[Afbeelding:Halftoningcolor.svg|miniatuur|Diagram met voorbeelden van halftonen met behulp van CMYK. Een gedempt lichtblauw, groen en sienna.]]

Bij CMYK-afdrukken zorgt het ''[[Halftoon|rasteren]]'' (afdrukken in kleine puntjes) voor een onvolledige verzadiging van de primaire kleuren; kleine puntjes van elke primaire kleur worden in een patroon afgedrukt dat klein genoeg is om door mensen als een egale kleur [[Kleuren zien|te worden waargenomen]]. Magenta dat bijvoorbeeld met een halftoon van 20% wordt afgedrukt, levert een roze kleur op, omdat de kleine puntjes magenta puntjes op het witte papier door het menselijk oog als lichter en minder verzadigd worden waargenomen dan de kleur van pure magenta-inkt. Zonder dit rasteren zou elke primaire kleur binair zijn, dat wil zeggen aan of uit, waardoor er slechts acht kleuren gemaakt zouden kunnen worden: wit, de drie primaire kleuren (cyaan, magenta, geel), de drie secundaire kleuren (rood, groen, blauw) en zwart.

== Beperkingen ==
Met vierkleurendruk kan een groot aantal kleuren gereproduceerd worden, maar het is niet mogelijk om sommige felle kleuren te reproduceren. Uit het onderstaande voorbeeld blijkt dat, ook al is het verkregen resultaat bevredigend, bepaalde kleuren zwakker worden ten opzichte van hun weergave in [[RGB-kleursysteem|rood-groen-blauw]] op een computerscherm en hun productie in vier kleuren op papier. Dit is vooral opvallend bij de oranje fruitsoorten ([[Appelsien|sinaasappels]], [[Pompoen|pompoenen]], [[Mandarijn (vrucht)|mandarijn]]en), omdat de feloranje kleur onmogelijk exact kan worden weergegeven in vierkleurendruk. Ook bij de felroze [[Pitaja|pitaya's]] is de CMYK methode niet perfect.

[[Afbeelding:La_Boqueria_RGB_VS_CMYK.jpg|gecentreerd|miniatuur|600x600px| Links de foto in RGB-modus, rechts de foto met kleuren die met een vierkleurenproces verkregen kunnen worden.]]

Om de beperkingen te verminderen is het 7-kleuren proces (extended gamut) geïntroduceerd. Aan de 4 CMYK kleuren worden extra kleuren toegevoegd, meestal oranje, groen en violet. Daarmee kunnen tot 90% van de [[Pantone]] kleuren gedrukt worden.<ref>{{Citeer web |url=https://www.baginco.com/nl/stories/kleuren-uitgelicht-cmyk-vs-pantone/ |titel=Kleuren uitgelicht: CMYK vs Pantone |achternaam=Heylen |voornaam=Valérie |datum=2021-10-20 |bezochtdatum=2025-04-24 |werk=Baginco |taal=nl}}</ref>

{{Appendix|Voetnoten}}
{{Navigatie kleuren}}
{{Commonscat|CMYK}}

[[Categorie:Kleurruimte]]


text:
# Zeemaneffect
Het zeemaneffect is het natuurkundige verschijnsel dat spectraallijnen van een atoom dat vanuit een aangeslagen toestand licht uitzendt, worden opgesplitst in aanwezigheid van een sterk magnetisch veld. Het externe magnetische veld heeft tot gevolg dat de twee mogelijke spintoestanden van het elektron in energie gaan verschillen: met het externe veld mee gericht of ertegen in. Dit is een van de bewijzen voor het bestaan van kwantisatie in de elektronenbanen rond het atoom, en daarmee een van de aanwijzingen van de juistheid van de kwantummechanica.
De elektrische tegenhanger van het zeemaneffect is het starkeffect, de splitsing van de spectraallijnen van atomen en moleculen in een elektrisch veld.

## Ontdekking en betekenis
Om onderlinge verbanden tussen de verschillende natuurkrachten te ontdekken werd in de negentiende eeuw onder meer onderzoek gedaan naar de invloed van magnetische velden op licht. Michael Faraday had in 1862 ontdekt dat licht van een kaarsvlam door magneetvelden wordt gepolariseerd.
De Leidse natuurkundige Pieter Zeeman was in 1896, als vervolg op zijn promotieonderzoek naar het kerreffect, een onderzoek gestart naar het effect van magneetvelden op licht. In het laboratorium van Heike Kamerlingh Onnes in Leiden had hij tussen de poolschoenen van een krachtige elektromagneet een preparaat keukenzout (NaCl) aangebracht en vervolgens dusdanig verhit dat het ging gloeien met de karakteristieke gele kleur van natrium. Wanneer de elektromagneet werd aangezet nam hij waar dat de sterke gele spectraallijn van natriumlicht breder werd onder invloed van het magnetisch veld.

### Normaal zeemaneffect
Nadat Zeeman het effect aan Kamerlingh Onnes had getoond, deed deze namens hem eerst mededeling ervan in een vergadering van de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen. Niet lang daarna wist Hendrik Lorentz het verschijnsel te verklaren met zijn elektromagnetische theorie. Hij impliceerde dat de door Zeeman waargenomen verbreding eigenlijk een splitsing betrof in twee of drie afzonderlijke spectraallijnen. Volgens Lorentz werd het licht van de spectraallijnen veroorzaakt door 'lichtionen', geladen deeltjes die rondcirkelen in atomen. Op basis van de maxwellvergelijkingen had hij (theoretisch) de bewegingen van deeltjes in een magneetveld bepaald. Niet alleen kon hij met zijn theorie het zeemaneffect voorspellen, maar ook de verhouding tussen de lading en de massa van deze 'lichtionen' bepalen.
Dat Zeeman slechts een verbreding en geen splitsing waarnam, kwam volgens Lorentz door de beperkte resolutie van de rowlandtralie die Zeeman had gebruikt. Pas toen Zeeman zijn experimenten uitvoerde met cadmium in plaats van natrium nam hij de door Lorentz voorspelde splitsing van de spectraallijnen waar. Dankzij het zeemaneffect kon de structuur van het atoom worden bepaald. In 1897 ontdekte de Britse fysicus Joseph John Thomson het elektron, waarvan de verhouding tussen massa en lading overeenkwam met die van Lorentz' 'lichtion'. Het door Lorentz bedachte deeltje bleek dus Thomsons elektron te zijn, waarvan Niels Bohr later veronderstelde dat het in (gekwantiseerde) banen rondom de atoomkern cirkelt.

### Anomaal zeemaneffect
Lorentz' theorie kon slechts een drievoudige splitsing, dat het normale zeemaneffect werd genoemd, verklaren. Bij verder onderzoek ontdekten verschillende natuurkundigen dat bij sommige materialen de spectraallijnen zich opsplitsen in méér dan drie lijnen. Dit verschijnsel werd het anomale zeemaneffect genoemd. In eerste instantie werd het anomale zeemaneffect door Bohr en andere fysici toegeschreven aan een 'resterend' draai-impulsmoment van de atoomkern. In een fundamenteel artikel verwierp Wolfgang Pauli deze verklaring. In plaats daarvan voerde hij een nieuw, vierde kwantumgetal voor het elektron in, waarbij geen twee elektronen in dezelfde kwantumtoestand kunnen bestaan. Deze stelling vormde de basis van zijn pauliverbod, ook wel uitsluitingsprincipe genaamd.
Pas nadat het atoommodel van Bohr aangepast was met het concept van elektronenspin, in 1923 geïntroduceerd door Samuel Goudsmit en George Uhlenbeck, kon het anomale zeemaneffect, dat het dubbele van het aantal lijnen te zien gaf, verklaard worden. Behalve een elementaire elektrische lading heeft het elektron ook een elementair magnetisch moment dat samenhangt met het kwantumgetal spin.
Bij zeer sterke magneetvelden verenigen bepaalde spectraallijnen zich, zodat weer het beeld van het normale zeemaneffect ontstaat. Deze overgang wordt het Paschen-Back-effect genoemd.

title: Zeemaneffect

wikitext:
[[Bestand:ZeemanEffect.GIF|thumb|225px|Het zeemaneffect, zoals dat optreedt bij de natrium D-lijn.<ref>{{Citeer journal
| author = P. Zeeman
| year = 1897
| title = The Effect of Magnetisation on the Nature of Light Emitted by a Substance
| url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_1897-02-11_55_1424/page/n9
| journal = Nature
| volume = 55
| pages = 347
| doi = 10.1038/055347a0
}}</ref>]]
Het '''zeemaneffect''' is het natuurkundige verschijnsel dat [[spectraallijn]]en van een [[atoom]] dat vanuit een [[aangeslagen toestand]] [[licht]] uitzendt, worden opgesplitst in aanwezigheid van een sterk [[magnetisme|magnetisch veld]]. Het externe magnetische veld heeft tot gevolg dat de twee mogelijke [[spin (kwantummechanica)|spintoestanden]] van het [[elektron]] in energie gaan verschillen: met het externe veld mee gericht of ertegen in. Dit is een van de bewijzen voor het bestaan van kwantisatie in de elektronenbanen rond het atoom, en daarmee een van de aanwijzingen van de juistheid van de [[kwantummechanica]].

De elektrische tegenhanger van het zeemaneffect is het [[starkeffect]], de splitsing van de spectraallijnen van atomen en moleculen in een elektrisch veld.

== Ontdekking en betekenis ==
Om onderlinge verbanden tussen de verschillende natuurkrachten te ontdekken werd in de negentiende eeuw onder meer onderzoek gedaan naar de invloed van magnetische velden op licht. [[Michael Faraday]] had in 1862 ontdekt dat licht van een kaarsvlam door magneetvelden wordt gepolariseerd.

De Leidse natuurkundige [[Pieter Zeeman]] was in 1896, als vervolg op zijn promotieonderzoek naar het [[kerreffect]], een onderzoek gestart naar het effect van magneetvelden op licht. In het laboratorium van [[Heike Kamerlingh Onnes]] in [[Leiden]] had hij tussen de [[poolschoen]]en van een krachtige [[elektromagneet]] een preparaat [[keukenzout]] (NaCl) aangebracht en vervolgens dusdanig verhit dat het ging gloeien met de karakteristieke gele kleur van [[natrium]]. Wanneer de elektromagneet werd aangezet nam hij waar dat de sterke gele spectraallijn van natriumlicht breder werd onder invloed van het magnetisch veld.

=== Normaal zeemaneffect ===
Nadat Zeeman het effect aan Kamerlingh Onnes had getoond, deed deze namens hem eerst mededeling ervan in een vergadering van de [[Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen]].<ref>{{Citeer journal
| author = P. Zeeman
| year = 1896
| title = Over de invloed eener magnetisatie op den aard van het door een stof uitgezonden licht
| journal = Verslag Koninklijk Akademie van Wetenschappen te Amsterdam
| pages = 181-184 en 242-248
}}</ref> Niet lang daarna wist [[Hendrik Lorentz]] het verschijnsel te verklaren met zijn elektromagnetische theorie. Hij impliceerde dat de door Zeeman waargenomen verbreding eigenlijk een splitsing betrof in twee of drie afzonderlijke spectraallijnen. Volgens Lorentz werd het licht van de spectraallijnen veroorzaakt door 'lichtionen', geladen deeltjes die rondcirkelen in atomen. Op basis van de [[wetten van Maxwell|maxwellvergelijkingen]] had hij (theoretisch) de bewegingen van deeltjes in een magneetveld bepaald. Niet alleen kon hij met zijn theorie het zeemaneffect voorspellen, maar ook de verhouding tussen de lading en de massa van deze 'lichtionen' bepalen.

Dat Zeeman slechts een verbreding en geen splitsing waarnam, kwam volgens Lorentz door de beperkte resolutie van de [[Tralie (natuurkunde)|rowlandtralie]] die Zeeman had gebruikt. Pas toen Zeeman zijn experimenten uitvoerde met [[cadmium]] in plaats van natrium nam hij de door Lorentz voorspelde splitsing van de spectraallijnen waar. Dankzij het zeemaneffect kon de structuur van het atoom worden bepaald. In 1897 ontdekte de Britse fysicus [[Joseph John Thomson]] het [[elektron]], waarvan de verhouding tussen massa en lading overeenkwam met die van Lorentz' 'lichtion'. Het door Lorentz bedachte deeltje bleek dus Thomsons elektron te zijn, waarvan [[Niels Bohr]] later veronderstelde dat het in (gekwantiseerde) banen rondom de atoomkern cirkelt.

=== Anomaal zeemaneffect ===
Lorentz' theorie kon slechts een drievoudige splitsing, dat het normale zeemaneffect werd genoemd, verklaren. Bij verder onderzoek ontdekten verschillende natuurkundigen dat bij sommige materialen de spectraallijnen zich opsplitsen in méér dan drie lijnen. Dit verschijnsel werd het anomale zeemaneffect genoemd. In eerste instantie werd het anomale zeemaneffect door Bohr en andere fysici toegeschreven aan een 'resterend' draai-impulsmoment van de atoomkern. In een fundamenteel artikel verwierp [[Wolfgang Pauli]] deze verklaring. In plaats daarvan voerde hij een nieuw, vierde kwantumgetal voor het elektron in, waarbij geen twee elektronen in dezelfde kwantumtoestand kunnen bestaan. Deze stelling vormde de basis van zijn [[uitsluitingsprincipe van Pauli|pauliverbod]], ook wel uitsluitingsprincipe genaamd.

Pas nadat het atoommodel van Bohr aangepast was met het concept van [[Spin (kwantummechanica)|elektronenspin]], in 1923 geïntroduceerd door [[Samuel Goudsmit]] en [[George Uhlenbeck]], kon het anomale zeemaneffect, dat het dubbele van het aantal lijnen te zien gaf, verklaard worden. Behalve een elementaire elektrische lading heeft het elektron ook een elementair magnetisch moment dat samenhangt met het kwantumgetal spin.

Bij zeer sterke magneetvelden verenigen bepaalde spectraallijnen zich, zodat weer het beeld van het normale zeemaneffect ontstaat. Deze overgang wordt het [[Paschen-Back-effect]] genoemd.

{{Appendix|2=
* {{Citeer journal |author=A.J. Kox en W.P. Troelstra |year=1996 |title=Uit het Zeeman-archief: De ontdekking van het zeeman-effect |journal=[[Gewina (tijdschrift)|Gewina]] |volume=19 |issue= |pages=153-166 |url=http://dspace.library.uu.nl/bitstream/handle/1874/251336/513-2138-1-PB.pdf}}
{{References}}
}}
{{Commonscat|Zeeman effect}}
[[Categorie:Magnetisme]]


text:
# Saginara
Saginara is een plaats (frazione) in de Italiaanse gemeente Campagna (SA).

title: Saginara

wikitext:
{{Infobox plaats in Italië
| land = Italië
| naam = Saginara
| area = {{IT-regio|CAM}}
| subarea = {{IT-prov|SA}}
| gemeente = [[Campagna|Campagna (SA)]]
| inwoners =
| census =
| km2 =
| hoogte = 180
| netnummer=[[0828]]
| postcode=84024
| overignaam1=Naam inwoners
| overig1=
| lat_deg =40
| lat_min =38
| lat_sec =0
| lat_dir = N
| lon_deg =15
| lon_min =14
| lon_sec =0
| lon_dir = E
| image = Saginara.jpg
| caption =
}}
'''Saginara''' is een plaats ([[frazione]]) in de [[Italië|Italiaanse]] gemeente [[Campagna|Campagna (SA)]].

{{Commonscat}}
{{Beginnetje|landen & volken|land=Italië|2=2008|3=07|4=21}}
[[Categorie:Plaats in Salerno]]

title: Situering

Regio: Campanië

Provincie: Salerno

Gemeente: Campagna (SA)

title: Overig

title: Foto's

Portaal: Italië


text:
# Jan Hendrik Waszink
Jan Hendrik Waszink (Renswoude, 17 oktober 1908 – Lugano, 5 oktober 1990) was een Nederlands latinist, hoogleraar te Leiden, die zich veel heeft beziggehouden met het werk van de kerkvader Tertullianus.
Waszink studeerde klassieke taal- en letterkunde te Leiden, alwaar hij in 1933 bij Frederik Muller Jzn promoveerde op Tertullianus' De Anima. Na leraar te zijn geweest te Breda en Utrecht, werd hij in 1946 benoemd tot hoogleraar Latijn te Leiden. Hij bekleedde deze functie tot 1974. Waszink was medeoprichter van het Reallexikon für Antike und Christentum waarvan hij tot 1984 mede-redacteur was. Samen met Christine Mohrmann was hij de oprichter van het tijdschrift Vigiliae Christianae, waarvan hij eveneens tot 1988 redacteur was.

## Publicaties (selectie)
- 1933: Tertullian. De Anima mit Einleitung, Übersetzung und Kommentar. Proefschrift.
- 1946: Humanitas. Inaugurele rede bij de aanvaarding van zijn hoogleraarschap. (Ook gepubliceerd in de Verzamelde opstellen).
- 1946: (Samen met W.J. Verdenius): Aristotle on Coming-to-be and Passing-away. Some comments.
- 1947: Q.S.F. Tertulliani De anima. Edited with Introduction and Commentary. (Uitgebreide, Engelstalige editie van zijn proefschrift).
- 1956: Quinti Septimii Florentis Tertulliani Adversus Hermogenem liber. Kritische uitgave met commentaar.
- 1956: Tertullian: The Treatise against Hermogenes. Engelse vertaling van bovenstaand werk.
- 1964: Studien zum Timaioskommentar des Calcidius.
- 1975: Timaeus a Calcidio translatus commentarioque instructus. Kritische uitgave met commentaar.
- 1979: Opuscula selecta. Verzameling artikelen, in diverse talen geschreven. Bevat een lijst van Waszinks publicaties tot dan toe.
- 1983: Verzamelde opstellen. Verzameling artikelen geschreven in het Nederlands, uitgegeven ter gelegenheid van zijn 75e verjaardag.
- 1987: (Samen met J.C.M. van Winden): Tertullianus, De idololatria: Kritische uitgave met commentaar en vertaling.
- 1989: Uitgave van Erasmus Lingua, als onderdeel (IV, 1A) van diens complete werk (Opera Omnia Desiderii Erasmi).

title: Jan Hendrik Waszink

wikitext:
{{Infobox wetenschapper
| naam             = Jan Hendrik Waszink
| afbeelding       =
| onderschrift     =
| volledigenaam    = Jan Hendrik Waszink
| geboortenaam     =
| geboortedatum    = [[17 oktober]] [[1908]]
| geboorteplaats   = [[Renswoude]]
| sterfdatum       = [[5 oktober]] [[1990]]
| sterfplaats      = [[Lugano (stad)|Lugano]]
| begraafplaats    =
| nationaliteit    = {{NL}}s
| religie          =
| hobby            =
| partij           =
| opleiding        =
| almamater        = [[Universiteit Leiden]]
| proefschrift     = ''Tertullian De anima. Mit Einleitung, Übersetzung und Kommentar'' (1933)
| promotor         = [[Frederik Muller Jzn|F. Muller Jzn.]]
| vakgebied        = [[Latijn|Latijnse taal- en letterkunde]]
| universiteit     = [[Universiteit Leiden]]
| instituten       =
| soort hoogleraar = [[Gewoon hoogleraar]]
| promovendi       =
| bekendvan        =
| onderzoek1       =
| onderzoek2       =
| prijzen          =
| beroep           =
| bekende werken   =
| afkorting        =
| handtekening     =
| portaal          =
| extra portaal    =
| extra portaal2   =
}}
'''Jan Hendrik Waszink''' ([[Renswoude]], [[17 oktober]] [[1908]] – [[Lugano (stad)|Lugano]], [[5 oktober]] [[1990]]) was een Nederlands latinist, hoogleraar te [[Universiteit Leiden|Leiden]], die zich veel heeft beziggehouden met het werk van de kerkvader [[Tertullianus]].

Waszink studeerde klassieke taal- en [[letterkunde]] te Leiden, alwaar hij in 1933 bij [[Frederik Muller Jzn]] promoveerde op Tertullianus' ''De Anima''. Na leraar te zijn geweest te Breda en Utrecht, werd hij in 1946 benoemd tot hoogleraar Latijn te Leiden. Hij bekleedde deze functie tot 1974. Waszink was medeoprichter van het ''Reallexikon für Antike und Christentum'' waarvan hij tot 1984 mede-redacteur was. Samen met Christine Mohrmann was hij de oprichter van het tijdschrift ''Vigiliae Christianae'', waarvan hij eveneens tot 1988 redacteur was.

== Publicaties (selectie) ==
* 1933: ''Tertullian. De Anima mit Einleitung, Übersetzung und Kommentar''. Proefschrift.
* 1946: ''Humanitas''. Inaugurele rede bij de aanvaarding van zijn hoogleraarschap. (Ook gepubliceerd in de ''Verzamelde opstellen'').
* 1946: (Samen met [[Willem Jacob Verdenius|W.J. Verdenius]]): ''[[Aristoteles|Aristotle]] on Coming-to-be and Passing-away. Some comments.''
* 1947: ''Q.S.F. Tertulliani De anima. Edited with Introduction and Commentary.'' (Uitgebreide, Engelstalige editie van zijn proefschrift).
* 1956: ''Quinti Septimii Florentis Tertulliani Adversus Hermogenem liber''. Kritische uitgave met commentaar.
* 1956: ''Tertullian: The Treatise against Hermogenes''. Engelse vertaling van bovenstaand werk.
* 1964: ''Studien zum Timaioskommentar des Calcidius.''
* 1975: ''Timaeus a Calcidio translatus commentarioque instructus.'' Kritische uitgave met commentaar.
* 1979: ''Opuscula selecta''. Verzameling artikelen, in diverse talen geschreven. Bevat een lijst van Waszinks publicaties tot dan toe.
* 1983: ''Verzamelde opstellen''. Verzameling artikelen geschreven in het Nederlands, uitgegeven ter gelegenheid van zijn 75e verjaardag.
* 1987: (Samen met J.C.M. van Winden): ''Tertullianus, De idololatria'': Kritische uitgave met commentaar en vertaling.
* 1989: Uitgave van [[Desiderius Erasmus|Erasmus]] ''Lingua'', als onderdeel (IV, 1A) van diens complete werk (''Opera Omnia Desiderii Erasmi'').

== Externe link ==
* [https://hoogleraren.leidenuniv.nl/id/2722 Profiel (en foto) bij de Universiteit Leiden]

{{Bibliografische informatie}}

{{DEFAULTSORT:Waszink, Jan Hendrik}}
[[Categorie:Nederlands classicus]]
[[Categorie:Hoogleraar aan de Universiteit Leiden]]

title: Persoonlijke gegevens

Volledige naam: Jan Hendrik Waszink

Geboortedatum: 17 oktober 1908

Geboorteplaats: Renswoude

Overlijdensdatum: 5 oktober 1990

Overlijdensplaats: Lugano

Nationaliteit: Nederlands

title: Academische achtergrond

Alma mater: Universiteit Leiden

Proefschrift: Tertullian De anima. Mit Einleitung, Übersetzung und Kommentar (1933)

Promotor: F. Muller Jzn.

title: Wetenschappelijk werk

Vakgebied: Latijnse taal- en letterkunde

Universiteit: Universiteit Leiden

Soort hoogleraar: Gewoon hoogleraar


text:
# Byrrhus americanus
Byrrhus americanus is een keversoort uit de familie pilkevers (Byrrhidae). De wetenschappelijke naam van de soort is voor het eerst geldig gepubliceerd in 1850 door LeConte.

title: Byrrhus americanus

wikitext:
{{Taxobox insect
| titelweergave = cursief
| naam = ''Byrrhus americanus''
| afbeelding =
| afbeeldingtekst =
| orde = [[Kevers|Coleoptera]] (Kevers)
| familie = [[Pilkevers|Byrrhidae]] (Pilkevers)
| geslacht = ''[[Byrrhus]]''
| w-naam = ''Byrrhus americanus''
| auteur = [[John Lawrence LeConte|LeConte]]
| datum = 1850
| haakjes =
| species =
| commons =
}}
'''''Byrrhus americanus''''' is een [[kevers|keversoort]] uit de familie [[pilkevers]] (Byrrhidae). De wetenschappelijke naam van de soort is voor het eerst geldig gepubliceerd in 1850 door LeConte.<ref>{{Brontabel|2010-Hallan}}</ref>
{{Appendix}}
{{beginnetje|biologie|2011|12|09}}

[[Categorie:Byrrhus|americanus]]

title: Byrrhus americanus

Familie: Byrrhidae (Pilkevers)

Geslacht: Byrrhus

title: Soort


text:
# Chronogaster andrassyi
Chronogaster andrassyi is een rondwormensoort uit de familie van de Chronogasteridae. De wetenschappelijke naam van de soort is voor het eerst geldig gepubliceerd in 1965 door Loof & Jairajpuri.

title: Chronogaster andrassyi

wikitext:
{{Taxobox
| titelweergave = cursief
| naam = ''Chronogaster andrassyi''
| afbeelding =
| rijk = [[Dieren (biologie)|Animalia]] (Dieren)
| stam = [[Rondwormen|Nematoda]] ([[Rondwormen]])
| klasse = [[Chromadorea]]
| orde = [[Chromadorida]]
| familie = [[Chronogasteridae]]
| geslacht = ''[[Chronogaster]]''
| w-naam = ''Chronogaster andrassyi''
| auteur = Loof & Jairajpuri
| datum = 1965
| haakjes =
| commons =
| species =
| worms = 229311
}}
'''''Chronogaster andrassyi''''' is een [[rondwormen]]soort uit de familie van de [[Chronogasteridae]].<ref>Vanaverbeke, J. (2012). <i>Chronogaster andrassyi</i>. In: Deprez, T. et al. (2005). NeMys. World list of free-living nematodes. Geraadpleegd via:  World Register of Marine Species op http://www.marinespecies.org/aphia.php?p=taxdetails&id=229311</ref> De wetenschappelijke naam van de soort is voor het eerst geldig gepubliceerd in 1965 door Loof & Jairajpuri.

{{Appendix}}
{{beginnetje|biologie|2013|03|14}}

[[Categorie:Chromadorida]]

title: Chronogaster andrassyi

Stam: Nematoda (Rondwormen)

Klasse: Chromadorea

Orde: Chromadorida

Familie: Chronogasteridae

Geslacht: Chronogaster

title: Soort


text:
# Geometriae Dedicata
Geometriae Dedicata is een internationaal, aan collegiale toetsing onderworpen wetenschappelijk tijdschrift op het gebied van de meetkunde, topologie, groepentheorie en dynamische systemen. Het wordt uitgegeven door Springer Science+Business Media en verschijnt 6 keer per jaar. Het eerste nummer verscheen in 1972.

title: Geometriae Dedicata

wikitext:
{{Infobox tijdschrift
| titel          = Geometriae Dedicata
| ISO4           = Geometriae Dedicata
| afbeelding     =
| onderschrift   =
| genre          = wetenschappelijk tijdschrift
| doelgroep      =
| frequentie     = 6 keer per jaar
| oplage         =
| bereik         =
| formaat        =
| eerste editie  = 1972
| laatste editie =
| landen         =
| regio          =
| taal           = Engels
| hoofdredacteur =
| uitgeverij     = [[Springer Science+Business Media]]
| andere versie  =
| issn           = 0046-5755
| impactfactor   = 0,4 (2011)
| website        = http://www.springerlink.com/openurl.asp?genre=journal&issn=0046-5755
| open access    = nee
}}

'''''Geometriae Dedicata''''' is een internationaal, aan [[collegiale toetsing]] onderworpen [[wetenschappelijk tijdschrift]] op het gebied van de [[meetkunde]], [[topologie]], [[groepentheorie]] en [[dynamisch systeem|dynamische systemen]]. Het wordt uitgegeven door [[Springer Science+Business Media]] en verschijnt 6 keer per jaar. Het eerste nummer verscheen in 1972.

{{Appendix|1=Bronnen|2=
*[http://www.worldcat.org/issn/0046-5755 Geometriae Dedicata] op OCLC WorldCat
*[http://journalseek.net/cgi-bin/journalseek/journalsearch.cgi?field=issn&query=0046-5755 Geometriae Dedicata] op Genamics JournalSeek
{{References}}
}}

[[Categorie:Wiskundig tijdschrift]]

title: Geometriae Dedicata

Genre: wetenschappelijk tijdschrift

Frequentie: 6 keer per jaar

Open toegang?: nee

Taal: Engels

Uitgeverij(en): Springer Science+Business Media

ISO 4-afkorting: Geometriae Dedicata


text:
# Agua Buena
Agua Buena is een deelgemeente (corregimiento) van Los Santos in de provincie Los Santos in Panama. In 2015 was het inwoneraantal 1200.

title: Agua Buena

wikitext:
{{Infobox plaats in Panama
| naam = Agua Buena
| soort = Deelgemeente (''corregimiento'')
| land = Panama
| landartikel = [[Panama (land)|Panama]]
| provincie = [[Los Santos (provincie)|Los Santos]]
| district = Los Santos
| lat_deg =  7 | lat_min = 26 | lat_sec = 51.4 | lat_dir = N
| lon_deg = 80 | lon_min = 21 | lon_sec =  8.1 | lon_dir = W
| km2 = 10,06<ref>[https://web.archive.org/web/20160326191401/https://www.contraloria.gob.pa/inec/archivos/P3601Cuadro11.xls  Instituto Geográfico Nacional: Oppervlakten op 16/05/2010. ]</ref>
| census = 1/7/2015
| inwoners = 1174<ref>[https://web.archive.org/web/20160305051900/http://www.contraloria.gob.pa/inec/archivos/P5561Cuadro%2084.xls Instituto Nacional de Estadística y Censo: Schatting van het bevolkingsaantal op 01/07/2015.]</ref>
| dichtheid = 117
| hoogte =
| gesticht =
| image   =
| caption =
}}

'''Agua Buena''' is een deelgemeente (''corregimiento'') van Los Santos in de provincie [[Los Santos (provincie)|Los Santos]] in [[Panama (land)|Panama]]. In [[2015]] was het inwoneraantal 1200.

==Zie ook==
*[[Lijst van plaatsen in Panama]]

{{Appendix}}

[[Categorie:Plaats in Panama]]

title: Situering

Provincie: Los Santos

District: Los Santos

Coördinaten: 7° 27′ NB, 80° 21′ WL

title: Algemeen

Portaal: Amerika


text:
# Ministerie van Waterstaat
Het Ministerie van Waterstaat was tussen 1906 en 1945 een Nederlands ministerie.
Hoewel reeds bij de formatie van het kabinet-De Meester (geïnstalleerd op 17 augustus 1905) besloten werd tot de instelling van dit ministerie, gebeurde dit, vanwege de afwezigheid van beoogde minister (Jakob Kraus, die op reis was naar Chili), pas daadwerkelijk op 1 juli 1906. Hiervoor (vanaf 1877) maakten de beleidsterreinen van dit ministerie, waterstaat, post en omroep, deel uit van het Ministerie van Waterstaat, Handel en Nijverheid.
In 1945 ging het Ministerie van Waterstaat over in het Ministerie van Verkeer en Energie.

## Ministers van Waterstaat
- kabinet-Gerbrandy III 1945 Franciscus Cornelis Marie Wijffels / Theodoor Philibert Tromp
- kabinet-Gerbrandy II 1941-1945 Johan Willem Albarda
- kabinet-Gerbrandy I 1940-1941 Johan Willem Albarda
- kabinet-De Geer II 1939-1940  Johan Willem Albarda
- kabinet-Colijn V 1939  Otto Cornelis Adriaan van Lidth de Jeude
- kabinet-Colijn IV 1937-1939  Johannes Antonius Marie van Buuren
- kabinet-Colijn III 1935-1937 Otto Cornelis Adriaan van Lidth de Jeude
- kabinet-Colijn II 1933-1935  Jacob Adriaan Kalff / Hendrikus Colijn (a.i.) / Otto Cornelis Adriaan van Lidth de Jeude
- kabinet-Ruijs de Beerenbrouck III 1929-1933	Paul Johan Reymer
- kabinet-De Geer I 1926-1929  Hendrik van der Vegte
- kabinet-Colijn I 1925-1926  Max Charles Emile Bongaerts
- kabinet-Ruijs de Beerenbrouck II 1922-1925 Gerardus Jacobus van Swaaij
- kabinet-Ruijs de Beerenbrouck I 1918-1922 Adrianus Antonie Henri Willem König
- kabinet-Cort van der Linden 1913-1918 Cornelis Lely
- kabinet-Heemskerk 1908-1913  Jean Gustave Stanislas Bevers / Syb Talma / Louis Hubert Willem Regout
- kabinet-De Meester 1906-1908 Jacob Kraus

Algemene Zaken (AZ) ·
Asiel en Migratie (A&M) ·
Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK) ·
Buitenlandse Zaken (BZ) ·
Defensie (Def) ·
Economische Zaken (EZ) ·
Financiën (Fin) ·
Infrastructuur en Waterstaat (I&W) ·
Justitie en Veiligheid (J&V) ·
Klimaat en Groene Groei (KGG) ·
Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur (LVVN) ·
Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW) ·
Sociale Zaken en Werkgelegenheid (SZW) ·
Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) ·
Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening (VRO)

Voormalige ministeries:
Algemene Oorlogvoering van het Koninkrijk (AOK) ·
Arbeid, Handel en Nijverheid ·
 Binnenlandse Zaken en Landbouw ·
Cultuur, Recreatie en Maatschappelijk Werk (CRM) ·
Economische Zaken en Arbeid ·
Economische Zaken, Landbouw en Innovatie (EL&I) ·
Eredienst ·
Handel en Nijverheid ·
Handel, Nijverheid en Landbouw ·
Handel, Nijverheid en Scheepvaart ·
Infrastructuur en Milieu ·
Justitie (Just) ·
Koloniën, later Overzeese Gebiedsdelen ·
Landbouw, Natuurbeheer en Visserij ·
Landbouw, Nijverheid en Handel ·
Landbouw en Visserij ·
Landbouw, Visserij en Voedselvoorziening ·
Maatschappelijk Werk ·
Marine ·
Oorlog ·
Onderwijs en Wetenschappen ·
 Onderwijs, Kunsten en Wetenschappen ·
Openbare Werken ·
Openbare Werken en Wederopbouw ·
Sociale Zaken en Volksgezondheid ·
Verkeer ·
Verkeer en Energie ·
Verkeer en Waterstaat (V&W) ·
Volksgezondheid en Milieuhygiëne ·
Volkshuisvesting en Bouwnijverheid ·
Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer (VROM) ·
Waterstaat ·
Waterstaat, Handel en Nijverheid ·
Wederopbouw en Volkshuisvesting ·
Welzijn, Volksgezondheid en Cultuur (WVC)

title: Ministerie van Waterstaat

wikitext:
Het '''Ministerie van Waterstaat''' was tussen 1906 en 1945 een Nederlands [[ministerie]].

Hoewel reeds bij de formatie van het [[kabinet-De Meester]] (geïnstalleerd op 17 augustus 1905) besloten werd tot de instelling van dit ministerie, gebeurde dit, vanwege de afwezigheid van beoogde minister ([[Jakob Kraus]], die op reis was naar Chili), pas daadwerkelijk op 1 juli 1906. Hiervoor (vanaf 1877) maakten de beleidsterreinen van dit ministerie, waterstaat, post en omroep, deel uit van het [[Ministerie van Waterstaat, Handel en Nijverheid]].

In 1945 ging het Ministerie van Waterstaat over in het [[Ministerie van Verkeer en Energie]].

==Ministers van Waterstaat ==

* [[kabinet-Gerbrandy III]] 1945 [[Franciscus Cornelis Marie Wijffels]] / [[Theodoor Philibert Tromp]]
* [[kabinet-Gerbrandy II]] 1941-1945 [[Johan Willem Albarda]]
* [[kabinet-Gerbrandy I]] 1940-1941 [[Johan Willem Albarda]]
* [[kabinet-De Geer II]] 1939-1940  [[Johan Willem Albarda]]
* [[kabinet-Colijn V]] 1939  [[Otto Cornelis Adriaan van Lidth de Jeude]]
* [[kabinet-Colijn IV]] 1937-1939  [[Johannes Antonius Marie van Buuren]]
* [[kabinet-Colijn III]] 1935-1937 [[Otto Cornelis Adriaan van Lidth de Jeude]]
* [[kabinet-Colijn II]] 1933-1935  [[Jacob Adriaan Kalff]] / [[Hendrikus Colijn]] (a.i.) / [[Otto Cornelis Adriaan van Lidth de Jeude]]
* [[kabinet-Ruijs de Beerenbrouck III]] 1929-1933	[[Paul Johan Reymer]]
* [[kabinet-De Geer I]] 1926-1929  [[Hendrik van der Vegte]]
* [[kabinet-Colijn I]] 1925-1926  [[Max Charles Emile Bongaerts]]
* [[kabinet-Ruijs de Beerenbrouck II]] 1922-1925 [[Gerardus Jacobus van Swaaij]]
* [[kabinet-Ruijs de Beerenbrouck I]] 1918-1922 [[Adrianus Antonie Henri Willem König]]
* [[kabinet-Cort van der Linden]] 1913-1918 [[Cornelis Lely]]
* [[kabinet-Heemskerk]] 1908-1913  [[Jean Gustave Stanislas Bevers]] / [[Syb Talma]] / [[Louis Hubert Willem Regout]]
* [[kabinet-De Meester]] 1906-1908 [[Jacob Kraus]]
{{Navigatie ministeries Nederland}}
[[Categorie:Voormalig Nederlands ministerie|Waterstaat]]


text:
# Condylostylus currani
Condylostylus currani is een vliegensoort uit de familie van de slankpootvliegen (Dolichopodidae). De wetenschappelijke naam van de soort is voor het eerst geldig gepubliceerd in 1929 door Parent.

title: Condylostylus currani

wikitext:
{{Taxobox insect
| titelweergave = cursief
| naam = ''Condylostylus currani''
| afbeelding =
| orde = [[Diptera]] (Tweevleugeligen)
| onderorde = [[Vliegen (dieren)|Brachycera]] (Vliegen)
| familie = [[Slankpootvliegen|Dolichopodidae]] (Slankpootvliegen)
| geslacht = ''[[Condylostylus]]''
| w-naam = ''Condylostylus currani''
| auteur = Parent
| datum = 1929
| haakjes =
| commons =
| species =
}}
'''''Condylostylus currani''''' is een [[Vliegen (dieren)|vliegen]]soort uit de familie van de [[Slankpootvliegen|slankpootvliegen (Dolichopodidae)]].<ref>Sabrosky, 1967, Bull. Ent. Soc. Amer., 13:120.</ref> De wetenschappelijke naam van de soort is voor het eerst geldig gepubliceerd in 1929 door Parent.

{{Appendix}}
{{beginnetje|biologie|2013|06|15}}

[[Categorie:Condylostylus|currani]]

title: Condylostylus currani

Orde: Diptera (Tweevleugeligen)

Onderorde: Brachycera (Vliegen)

Familie: Dolichopodidae (Slankpootvliegen)

Geslacht: Condylostylus

title: Soort


text:
# Parapinnixa bouvieri
Parapinnixa bouvieri is een krabbensoort uit de familie van de Pinnotheridae. De wetenschappelijke naam van de soort is voor het eerst geldig gepubliceerd in 1918 door Rathbun.

title: Parapinnixa bouvieri

wikitext:
{{Taxobox
| titelweergave = cursief
| naam = ''Parapinnixa bouvieri''
| afbeelding =
| rijk = [[Dieren (biologie)|Animalia]] (Dieren)
| stam = [[Geleedpotigen|Arthropoda]] ([[Geleedpotigen]])
| klasse = [[Malacostraca]]
| orde = [[Decapoda]]
| familie = [[Pinnotheridae]]
| geslacht = ''[[Parapinnixa]]''
| w-naam = ''Parapinnixa bouvieri''
| auteur = Rathbun
| datum = 1918
| haakjes =
| commons =
| species =
| worms = 422157
}}
'''''Parapinnixa bouvieri''''' is een [[krabben]]soort uit de familie van de [[Pinnotheridae]].<ref>Davie, P. (2012). <i>Parapinnixa bouvieri</i> Rathbun, 1918. Geraadpleegd via:  World Register of Marine Species op http://www.marinespecies.org/aphia.php?p=taxdetails&id=422157</ref> De wetenschappelijke naam van de soort is voor het eerst geldig gepubliceerd in 1918 door Rathbun.

{{Appendix}}
{{beginnetje|biologie|2013|03|21}}

[[Categorie:Pinnotheridae]]

title: Parapinnixa bouvieri

Klasse: Malacostraca

Orde: Decapoda

Familie: Pinnotheridae

Geslacht: Parapinnixa

title: Soort


text:
# Yutong U11DD
De Yutong U11DD is een elektrisch aangedreven bustype van het Chinese concern Yutong. De U11DD deelt kenmerken met de Yutong E12DD en is ontwikkeld speciaal voor landen met het stuur aan de rechterzijde van het voertuig, zoals Singapore en Verenigd Koninkrijk.

## Inzet
Anno 2025 wordt de Yutong U11DD voornamelijk ingezet in Verenigd Koninkrijk. In januari 2025 werden 74 bussen geleverd aan het Verenigd Koninkrijk. Vanaf januari 2025 volgde nog meer leveringen bij onder andere de First Group.
| Bedrijf             | Aantal              | Status              | Series              | Inzet               | Opmerkingen         | Afbeelding          |
| Verenigd Koninkrijk | Verenigd Koninkrijk | Verenigd Koninkrijk | Verenigd Koninkrijk | Verenigd Koninkrijk | Verenigd Koninkrijk | Verenigd Koninkrijk |
| ------------------- | ------------------- | ------------------- | ------------------- | ------------------- | ------------------- | ------------------- |
| First Group         | 35                  | In dienst           | 30001 - 30035       | Somerset            |                     |                     |
| First Group         | 48                  | In dienst           | 30036 - 30083       | Bristol             |                     |                     |
| Newport Transport   | 2                   | In dienst           | 418 - 419           | Newport             |                     |                     |

## Verglijkbare modellen
- Yutong U10; 10,5m uitvoering
- Yutong U12; 12m uitvoering
- Yutong U12DD; 12m dubbeldekker uitvoering
- Yutong U13; 13m uitvoering
- Yutong U15; 15m uitvoering
- Yutong U18; 18m uitvoering

title: Yutong U11DD

wikitext:
{{Infobox autobustype
| naam= Yutong U11DD
| omschrijving=
| afbeelding= 2024 Yutong U11DD.jpg
| onderschrift=
| kop algemeen= Algemene informatie
| concern=
| concern-land=
| merk= [[Yutong]]
| merk-land= {{CN}}
| type=
| jaren= 2023-heden
| aantal=
| zitplaatsen=
| staanplaatsen=
| rolstoelplaatsen=
| capaciteit=
| prijs=
| voorganger=[[Yutong E12DD]]
| opvolger=
| concurrenten=
| ontwerper=
| kop technisch= Technische specificaties
| carrosserie= Yutong
| chassis=
| motor=
| emissie=
| pk=
| vermogen=
| cilinderinhoud=
| koppel=
| versnellingsbak=
| overbrenging=
| topsnelheid=
| brandstof=
| brandstoftank=
| kop maten= Maten
| lengte=  10 900 mm
| breedte= 2 550 mm
| hoogte= 4 350 mm
| instaphoogte=
| wielbasis=
| vooroverbouw=
| achteroverbouw=
| stahoogte=
| bagage=
| draaicirkel=
| gewicht=
| rijklaar=
| totaalgewicht=
}}

De '''Yutong U11DD''' is een elektrisch aangedreven [[autobus|bustype]] van het [[Volksrepubliek China|Chinese]] concern [[Yutong]]. De U11DD deelt kenmerken met de [[Yutong E12DD]] en is ontwikkeld speciaal voor landen met het stuur aan de rechterzijde van het voertuig, zoals [[Singapore]] en [[Verenigd Koninkrijk]].

{{clear}}
== Inzet ==
Anno 2025 wordt de Yutong U11DD voornamelijk ingezet in [[Verenigd Koninkrijk]]. In januari 2025 werden 74 bussen geleverd aan het Verenigd Koninkrijk.<ref>[https://landtransportguru.net/yutong-u12dd-launch/ New Generation Yutong U12DD Electric Double Decker Bus launched in Zhengzhou landtransportguru.net (11 mei 2025)]</ref> Vanaf januari 2025 volgde nog meer leveringen bij onder andere de [[First Group]].

{| class="wikitable"
! Bedrijf
! Aantal
! Status
! Series
! Inzet
! Opmerkingen
! Afbeelding
|-
! colspan="7" | {{UK}}
|-
| rowspan="2" | [[First Group]]<ref>https://bustimes.org/groups/First/vehicles First Group busfleet] bustimes.com (geraadpleegd op 13 juli 2025)</ref>
| 35
| In dienst
| 30001 - 30035
| [[Somerset (graafschap)|Somerset]]
|
|
|-
| 48
| In dienst
| 30036 - 30083
| [[Bristol (Verenigd Koninkrijk)|Bristol]]
|
|
|-
| Newport Transport
| 2
| In dienst
| 418 - 419
| [[Newport (Wales)|Newport]]
|
|
|}

== Verglijkbare modellen ==
* [[Yutong U10]]; 10,5m uitvoering
* [[Yutong U12]]; 12m uitvoering
* [[Yutong U12DD]]; 12m dubbeldekker uitvoering
* [[Yutong U13]]; 13m uitvoering
* [[Yutong U15]]; 15m uitvoering
* [[Yutong U18]]; 18m uitvoering

== Externe links ==
* {{en}}[https://en.yutong.com/products/U11DD.shtml Productinformatie]

{{Appendix|2=
* {{Bronvermelding anderstalige Wikipedia|taal=en|titel=Yutong U11DD}}
{{References}}
}}
{{Commonscat}}

[[Categorie:Busmodel]]

{{Beginnetje|1=openbaar vervoer|2=2025|3=07|4=12}}

title: Algemene informatie

Busbouwer: Yutong · China

Voorganger: Yutong E12DD

title: Technische specificaties

Carrosserie: Yutong

title: Maten

Portaal: Openbaar vervoer


text:
# Ampedus kintaroui
Ampedus kintaroui is een keversoort uit de familie kniptorren (Elateridae). De wetenschappelijke naam van de soort is voor het eerst geldig gepubliceerd in 1991 door Kishii.

title: Ampedus kintaroui

wikitext:
{{Taxobox insect
| titelweergave = cursief
| naam = ''Ampedus kintaroui''
| afbeelding =
| afbeeldingtekst =
| orde = [[Kevers|Coleoptera]] (Kevers)
| familie = [[Kniptorren|Elateridae]] (Kniptorren)
| geslacht = ''[[Ampedus]]''
| w-naam = ''Ampedus kintaroui''
| auteur = Kishii
| datum = 1991
| haakjes =
| species =
| commons =
}}
'''''Ampedus kintaroui''''' is een [[kevers|keversoort]] uit de familie [[kniptorren]] (Elateridae). De wetenschappelijke naam van de soort is voor het eerst geldig gepubliceerd in 1991 door Kishii.<ref>[http://insects.tamu.edu/research/collection/hallan/test/Arthropoda/Insects/Coleoptera/Family/Elateridae.txt Elateridae] in [http://insects.tamu.edu/research/collection/hallan/test/Arthropoda/Insects/Coleoptera/Family/Coleoptera1.htm Synopsis of the described Coleoptera of the World 6 juni 2010]. [https://web.archive.org/web/20141203145937/https://insects.tamu.edu/research/collection/hallan/test/Arthropoda/Insects/Coleoptera/Family/Elateridae.txt Gearchiveerd] op 3 december 2014.</ref>
{{Appendix}}
{{beginnetje|biologie|2011|10|30}}

[[Categorie:Ampedus|kintaroui]]

title: Ampedus kintaroui

Geslacht: Ampedus

title: Soort


text:
# Trichogrammatoidea lutea
Trichogrammatoidea lutea is een vliesvleugelig insect uit de familie Trichogrammatidae. De wetenschappelijke naam is voor het eerst geldig gepubliceerd in 1911 door Girault.

title: Trichogrammatoidea lutea

wikitext:
{{Taxobox insect
| naam = ''Trichogrammatoidea lutea''
| titelweergave = cursief
| afbeelding =
| afbeeldingtekst =
| orde = [[Vliesvleugeligen|Hymenoptera]] (Vliesvleugeligen)
| familie = [[Trichogrammatidae]]
| geslacht = ''[[Trichogrammatoidea]]''
| w-naam = ''Trichogrammatoidea lutea''
| auteur = Girault
| datum = 1911
| haakjes =
| species =
| commons =
}}
'''''Trichogrammatoidea lutea''''' is een [[Vliesvleugeligen|vliesvleugelig insect]] uit de familie [[Trichogrammatidae]]. De wetenschappelijke naam is voor het eerst geldig gepubliceerd in 1911 door Girault.

{{Appendix|2=
* [http://www.nhm.ac.uk/research-curation/research/projects/chalcidoids/database/validName.dsml?index=ValidName&searchPageURL=indexValidName.dsml&Familyqtype=equals&Family=&Genusqtype=equals&Genus=Trichogrammatoidea&Speciesqtype=equals&Species=lutea {{Ts.|Noyes, J.S.}} (2012). Universal Chalcidoidea Database. World Wide Web electronic publication. http://www.nhm.ac.uk/chalcidoids. Version as of June 2012]
}}
{{Beginnetje|biologie|2013|04|12}}

[[Categorie:Trichogrammatoidea|lutea]]

title: Trichogrammatoidea lutea

Orde: Hymenoptera (Vliesvleugeligen)

Familie: Trichogrammatidae

Geslacht: Trichogrammatoidea

title: Soort


text:
# Zelowan bulbiformis
Zelowan bulbiformis is een spinnensoort in de taxonomische indeling van de bodemjachtspinnen (Gnaphosidae).
Het dier behoort tot het geslacht Zelowan. De wetenschappelijke naam van de soort werd voor het eerst geldig gepubliceerd in 2010 door Murphy en Russell-Smith.

title: Zelowan bulbiformis

wikitext:
{{Taxobox spin
| naam              = ''Zelowan bulbiformis''
| titelweergave     = cursief
| afbeelding        =
| afbeeldingtekst   =
| familie           = [[Bodemjachtspinnen|Gnaphosidae]] (Bodemjachtspinnen)
| geslacht          = ''[[Zelowan]]''
| auteur            = Murphy & Russell-Smith
| datum             = 2010
| haakjes           =
}}
'''''Zelowan bulbiformis''''' is een [[spinnen (dieren)|spinnen]][[soort]] in de taxonomische indeling van de [[Bodemjachtspinnen|bodemjachtspinnen (Gnaphosidae)]].<ref>{{Brontabel|2012-Platnick}}</ref>

Het dier behoort tot het geslacht ''[[Zelowan]]''. De wetenschappelijke naam van de soort werd voor het eerst geldig gepubliceerd in 2010 door Murphy en Russell-Smith.

{{Appendix}}
{{beginnetje|biologie|2012|03|24}}

[[Categorie:Bodemjachtspinnen]]

title: Zelowan bulbiformis

Familie: Gnaphosidae (Bodemjachtspinnen)

Geslacht: Zelowan

title: Soort


text:
# Dienerella huguettae
Dienerella huguettae is een keversoort uit de familie schimmelkevers (Latridiidae). De wetenschappelijke naam van de soort werd in 1991 gepubliceerd door Vincent.

title: Dienerella huguettae

wikitext:
{{Taxobox insect
| naam = ''Dienerella huguettae''
| titelweergave = cursief
| afbeelding =
| afbeeldingtekst =
| orde = [[Kevers|Coleoptera]] (Kevers)
| familie = [[Schimmelkevers|Latridiidae]] (Schimmelkevers)
| geslacht = ''[[Dienerella]]''
| w-naam = ''Dienerella huguettae''
| auteur = Vincent
| datum = 1991
| haakjes =
| origineel =
}}

'''''Dienerella huguettae''''' is een [[kevers|keversoort]] uit de familie [[schimmelkevers]] (Latridiidae). De wetenschappelijke naam van de soort werd in 1991 gepubliceerd door Vincent.<ref>{{Brontabel|2010-Hallan}}</ref>

{{Appendix}}
{{beginnetje|biologie|2011|12|09}}

[[Categorie:Dienerella|huguettae]]

title: Dienerella huguettae

Familie: Latridiidae (Schimmelkevers)

Geslacht: Dienerella

title: Soort


text:
# Benjamin Richard Canneman
Benjamin Richard Canneman (Den Haag, 13 augustus 1909 – aldaar, 28 oktober 1982) was burgemeester van Hoorn. Canneman is de broer van architect Elias Canneman.

## Levensloop
Hij werd geboren als zoon van Elias Canneman (1872-1948) en Catherine Jeannette Françoise Charlotte Hasselman (1872-1955). Zijn vader is werkzaam geweest als refendaris bij het ministerie van Onderwijs, Kunsten en Wetenschappen. Na zijn studie rechten aan de Universiteit van Leiden promoveerde B.R. Canneman in 1936 aldaar op het onderwerp "Represailles". Na een start als directiesecretaris van de Rijkswerkinrichting te Veenhuizen werd Canneman in 1939 benoemd als afdelingshoofd van de Provinciale Griffie Drenthe te Assen en Chef van het Kabinet van de commissaris van de Koningin. Tevens fungeerde hij als rechter-plaatsvervanger bij de Arrondissementsrechtbank te Assen en als voorzitter van een oorlogstribunaal aldaar.
 In 1949 werd hij, in navolging van zijn grootvader Benjamin Richard Ponningh Hasselman, burgemeester en wel van de Noord-Hollandse gemeente Hoorn.

## Burgemeester van Hoorn
In de 22 jaar die Canneman als burgemeester van Hoorn functioneerde (van 1949 tot 1971) is de stad aangewezen als groeikern met een aanzienlijke overloop uit Amsterdam. Hij stelde de gemeenschappelijke regeling van Westfriese gemeenten op die zou resulteren in het Samenwerkingsorgaan Westfriesland. Als voorzitter bewerkstelligde hij een fusie tussen het toenmalige Stadsziekenhuis en het ziekenhuis de Villa, waaruit het Streekziekenhuis is voortgekomen. Ook het industrieterrein Hoorn '80 is onder zijn beleid tot stand gekomen. De uitbreidingsplannen in de Grote Waal en Risdam werden onder zijn leiding verwezenlijkt. De monumentenzorg had zijn grote aandacht, hetgeen resulteerde in het (eerste) erelidmaatschap van de Vereniging Oud-Hoorn. Voor zijn verdiensten werd hij onderscheiden (Ridder in de Orde van Oranje-Nassau).

### Dr Lucas van Hasselt
Onder het pseudoniem Dr Lucas van Hasselt schreef Canneman een aantal artikelen over de geschiedenis van Hoorn, die werden uitgegeven door het Genootschap Oud-Westfriesland.

## Varia
Als laatste burgemeester die volledig in het Statenlogement in Hoorn zetelde, is zijn wapen bij zijn afscheid in mei 1971 in het raam van de toenmalige burgemeesterskamer van het Statenlogement geplaatst.

## Persoonlijk
Canneman was getrouwd met de aquarelliste Digna Canneman-Boland (1912-2003). Zij hadden vier kinderen.

title: Benjamin Richard Canneman

wikitext:
{{Infobox politicus Nederland
|naam= Benjamin Richard Canneman
|afbeelding= Benjamin Richard Canneman.jpg
|onderschrift= Burgemeester B.R.Canneman
|volledige naam= Benjamin Richard Canneman
|geboren= 13 augustus 1909
|overleden= 28 oktober 1982
|partij= PvdA
|titulatuur= Mr. Dr.
|tijdvak1= 1949-1971
|functie1=[[burgemeester]]van [[Hoorn (Noord-Holland)| Hoorn]]
}}
'''Benjamin Richard Canneman''' ([[Den Haag]], [[13 augustus]] [[1909]] – aldaar, [[28 oktober]] [[1982]]) was burgemeester van [[Hoorn (Noord-Holland)|Hoorn]]. Canneman is de broer van architect [[Elias Canneman (architect)|Elias Canneman]].

==Levensloop==
Hij werd geboren als zoon van Elias Canneman (1872-1948) en Catherine Jeannette Françoise Charlotte Hasselman (1872-1955). Zijn vader is werkzaam geweest als refendaris bij het ministerie van Onderwijs, Kunsten en Wetenschappen. Na zijn studie rechten aan de Universiteit van Leiden promoveerde B.R. Canneman in 1936 aldaar op het onderwerp "Represailles". Na een start als directiesecretaris van de Rijkswerkinrichting te [[Penitentiaire Inrichting Veenhuizen|Veenhuizen]] werd Canneman in 1939 benoemd als afdelingshoofd van de Provinciale Griffie Drenthe te Assen en Chef van het Kabinet van de commissaris van de Koningin. Tevens fungeerde hij als rechter-plaatsvervanger bij de Arrondissementsrechtbank te [[Assen]] en als voorzitter van een oorlogstribunaal aldaar.
 In 1949 werd hij, in navolging van zijn grootvader [[Benjamin Richard Ponningh Hasselman]], burgemeester en wel van de Noord-Hollandse gemeente Hoorn.

==Burgemeester van Hoorn==
In de 22 jaar die Canneman als burgemeester van [[Hoorn (Noord-Holland)|Hoorn]] functioneerde (van 1949 tot 1971) is de stad aangewezen als groeikern met een aanzienlijke overloop uit Amsterdam. Hij stelde de gemeenschappelijke regeling van Westfriese gemeenten op die zou resulteren in het Samenwerkingsorgaan Westfriesland. Als voorzitter bewerkstelligde hij een fusie tussen het toenmalige Stadsziekenhuis en het ziekenhuis de Villa, waaruit het Streekziekenhuis is voortgekomen. Ook het industrieterrein Hoorn '80 is onder zijn beleid tot stand gekomen. De uitbreidingsplannen in de Grote Waal en Risdam werden onder zijn leiding verwezenlijkt. De monumentenzorg had zijn grote aandacht, hetgeen resulteerde in het (eerste) erelidmaatschap van de Vereniging Oud-Hoorn. Voor zijn verdiensten werd hij onderscheiden (Ridder in de Orde van Oranje-Nassau).

=== Dr Lucas van Hasselt ===
Onder het pseudoniem Dr Lucas van Hasselt schreef Canneman een aantal artikelen over de geschiedenis van Hoorn, die werden uitgegeven door het Genootschap Oud-Westfriesland.

==Varia==
[[File:Statenlogement ruit B.R. Canneman.jpg|thumb|Ruit Statenlogement]] Als laatste burgemeester die volledig in het [[Statenlogement]] in Hoorn zetelde, is zijn wapen bij zijn afscheid in mei 1971 in het raam van de toenmalige burgemeesterskamer van het Statenlogement geplaatst.

== Persoonlijk ==
Canneman was getrouwd met de aquarelliste [[Digna Canneman]]-Boland (1912-2003). Zij hadden vier kinderen.

==Bibliografie==
# Mr Dr B.R.Canneman, ''Represailles'', dissertatie Rijksuniversiteit Leiden, Rotterdam, 1936
# Mr B.R.Canneman, ''600 jaar Stadsbestuur te Hoorn'', Hoorn, 1957
# Dr Lucas van Hasselt, Hoorn in 1851 bij de inwerkingtreding van de Gemeentewet, in Westfriesland Oud&Nieuw, 43e bundel, Hoorn, 1976
# Dr Lucas van Hasselt: Hoorn's stadsbestuur in vroeger eeuwen, in: Westfriesland Oude Nieuw, 44e bundel, Hoorn, 1977

==Externe links==
*[http://www.canneman.nl canneman.nl] (familiearchief)
*[https://www.oudhoorn.nl/wfon/1976/wfon1976_136_137.php Hoorn in 1851]
*[https://www.oudhoorn.nl/wfon/1977/wfon1977_078_079.php Hoorn's stadsbestuur in vroeger eeuwen]

{{Opvolging
| lijst = [[Lijst van burgemeesters van Hoorn|Burgemeester van Hoorn]]
1949 - 1971
| vorige = [[Hendrik Carel Leemhorst|H.C. Leemhorst]]
| volgende = [[Freerk Tjaberings|F. Tjaberings]]
}}
{{Commonscat}}
{{Bibliografische informatie}}

{{DEFAULTSORT:Canneman, Benjamin Richard}}
[[Categorie:Burgemeester van Hoorn]]

title: Algemeen

Volledige naam: Benjamin Richard Canneman

Geboren: 13 augustus 1909

Overleden: 28 oktober 1982

Partij: PvdA

Titulatuur: Mr. Dr.

title: Functies

burgemeestervan Hoorn

Portaal: Politiek


text:
# Anthony Dawson
Anthony Dawson (Edinburgh, 18 oktober 1916 - Sussex, 8 januari 1992) was een Schots acteur.

## Levensloop en carrière
Dawson maakte zijn filmdebuut in 1943 in They Met in the Dark. In de jaren 40 speelde hij enkel in Britse films. Begin jaren 50 verhuisde hij naar de Verenigde Staten. In 1954 speelde hij een van de hoofdrollen in Dial M for Murder. In de jaren 60 verhuisde hij terug naar het Verenigd Koninkrijk. In 1962 speelde hij een rol in Dr. No. Hij verscheen ook in de volgende James Bondfilms From Russia with Love en Thunderball.
Hierna zou Dawson geen grote rollen meer spelen, hoewel hij acteerde tot begin jaren 90. In 1992 overleed Dawson op 75-jarige leeftijd aan kanker.

## Filmografie (selectie)
- 1943 - They Met in the Dark (Karel Lamac)
- 1950 - They Were Not Divided (Terence Young)
- 1951 - Valley of Eagles (Terence Young)
- 1954 - Dial M for Murder (Alfred Hitchcock)
- 1955 - That Lady (Terence Young)
- 1957 - Action of the Tiger (Terence Young)
- 1959 - Tiger Bay (J. Lee Thompson)
- 1960 - Midnight Lace (David Miller)
- 1961 - The Curse of the Werewolf (Terence Fisher)
- 1962 - Il dominatore dei 7 mari (Rudolph Maté)
- 1962 - Dr. No (Terence Young)
- 1963 - From Russia with Love (Terence Young)
- 1965 - The Amorous Adventures of Moll Flanders (Terence Young)
- 1965 - Thunderball (Terence Young)
- 1966 - Death Rides a Horse (Giulio Petroni)
- 1966 - Triple Cross (Terence Young)
- 1967 - L'avventuriero (Terence Young)
- 1967 - OK Connery (Alberto De Martino)
- 1971 - Soleil rouge (Terence Young)
- 1972 - The Valachi Papers (Terence Young)
- 1982 - Inchon (Terence Young)
- 1984 - The Jigsaw Man (Terence Young)
- 1986 - Pirates (Roman Polanski)
- 1988 - Run for Your Live (Terence Young)

title: Anthony Dawson

wikitext:
{{Infobox acteur
| naam              = Anthony Dawson
| afbeelding        = Anthony Dawson (Death Rides a Horse).jpg
| onderschrift      =
| volledige naam    = Anthony Douglas Gillon Dawson
| geboortenaam      =
| geboren           = [[18 oktober]] [[1916]]
| geboorteplaats    = [[Edinburgh]]
| overleden         = [[8 januari]] [[1992]]
| overlijdensplaats = [[Sussex (graafschap)|Sussex]]
| land              = {{XS}}
| bijnaam           =
| pseudoniem        = Anthony M. Dawson; Tony Dawson
| jaren-actief      = 1940-1991
| beroep            = acteur
| website           =
| imdb              =
| ibdb              =
}}
'''Anthony Dawson''' ([[Edinburgh]], [[18 oktober]] [[1916]] - [[Sussex (graafschap)|Sussex]], [[8 januari]] [[1992]]) was een [[Schotland|Schots]] acteur.

==Levensloop en carrière==
Dawson maakte zijn filmdebuut in 1943 in ''[[They Met in the Dark]]''. In de jaren 40 speelde hij enkel in Britse films. Begin jaren 50 verhuisde hij naar de [[Verenigde Staten]]. In 1954 speelde hij een van de hoofdrollen in ''[[Dial M for Murder]]''. In de jaren 60 verhuisde hij terug naar het Verenigd Koninkrijk. In 1962 speelde hij een rol in ''[[Dr. No (film)|Dr. No]]''. Hij verscheen ook in de volgende [[James Bond (mediafranchise)|James Bond]]films ''[[From Russia with Love (film)|From Russia with Love]]'' en ''[[Thunderball (film)|Thunderball]]''.

Hierna zou Dawson geen grote rollen meer spelen, hoewel hij acteerde tot begin jaren 90. In 1992 overleed Dawson op 75-jarige leeftijd aan kanker.

==Filmografie (selectie)==
* 1943 - ''[[They Met in the Dark]]'' ([[Karel Lamac]])
* 1950 - ''[[They Were Not Divided]]'' ([[Terence Young]])
* 1951 - ''[[Valley of Eagles]]'' ([[Terence Young]])
* 1954 - ''[[Dial M for Murder]]'' ([[Alfred Hitchcock]])
* 1955 - ''[[That Lady]]'' ([[Terence Young]])
* 1957 - ''[[Action of the Tiger]]'' ([[Terence Young]])
* 1959 - ''[[Tiger Bay]]'' ([[J. Lee Thompson]])
* 1960 - ''[[Midnight Lace]]'' ([[David Miller (regisseur)|David Miller]])
* 1961 - ''[[The Curse of the Werewolf]]'' ([[Terence Fisher]])
* 1962 - ''[[Il dominatore dei 7 mari]]'' ([[Rudolph Maté]])
* 1962 - ''[[Dr. No (film)|Dr. No]]'' ([[Terence Young]])
* 1963 - ''[[From Russia with Love (film)|From Russia with Love]]'' ([[Terence Young]])
* 1965 - ''[[The Amorous Adventures of Moll Flanders]]'' ([[Terence Young]])
* 1965 - ''[[Thunderball (film)|Thunderball]]'' ([[Terence Young]])
* 1966 - ''[[Death Rides a Horse]]'' ([[Giulio Petroni]])
* 1966 - ''[[Triple Cross]]'' ([[Terence Young]])
* 1967 - ''[[L'avventuriero]]'' ([[Terence Young]])
* 1967 - ''[[OK Connery]]'' ([[Alberto De Martino]])
* 1971 - ''[[Soleil rouge]]'' ([[Terence Young]])
* 1972 - ''[[The Valachi Papers]]'' ([[Terence Young]])
* 1982 - ''[[Inchon (film)|Inchon]]'' ([[Terence Young]])
* 1984 - ''[[The Jigsaw Man]]'' ([[Terence Young]])
* 1986 - ''[[Pirates (1986)|Pirates]]'' ([[Roman Polanski]])
* 1988 - ''[[Run for Your Life (film)|Run for Your Live]]'' ([[Terence Young]])

== Externe link ==
* {{Link IMDb naam}}

{{Bibliografische informatie}}

{{DEFAULTSORT:Dawson, Anthony}}
[[Categorie:Brits acteur]]

title: Algemene informatie

Volledige naam: Anthony Douglas Gillon Dawson

Geboren: 18 oktober 1916

Geboorteplaats: Edinburgh

Overleden: 8 januari 1992

Overlijdensplaats: Sussex

Land: Schotland

title: Werk

Pseudoniem: Anthony M. Dawson; Tony Dawson

Beroep: acteur


text:
# Mond-en-klauwzeer
Mond-en-klauwzeer (MKZ) of tongblaar (Latijn: aphthae epizooticae) is een zeer besmettelijke virusziekte bij evenhoevigen zoals rundvee en varkens, schapen, herten en geiten. Andere dieren en ook mensen kunnen er hinder van ondervinden, maar lopen geen risico. De ziekte is voor dieren zeer besmettelijk, vergelijkbaar met griep bij mensen. MKZ is (in Nederland) een aangifteplichtige ziekte: een veehouder of dierenarts die deze ziekte vaststelt of vermoedt, is verplicht dit direct bij de overheid te melden.

## Etiologie
MKZ wordt veroorzaakt door een aphthovirus, een eenstrengig RNA-virus, uit de familie Picornaviridae. Door zijn structuur is het virus zeer gevoelig voor lage pH-waarden. Beneden een pH van 6,8 wordt het virus geïnactiveerd. Er bestaat een reeks verschillende stammen, serotypen en subtypen van het virus. Dit resulteert in een grote antigenische variabiliteit.
- Species MKZ virus
  - Type MKZ-Virus A (FMDV-A), 32 subtypen
  - Type MKZ-Virus Asia 1 (FMDV-Asia1), 3 subtypen
  - Type MKZ-Virus C (FMDV-C)
  - Type MKZ-Virus O (FMDV-O), 11 subtypen
  - Type MKZ-Virus SAT 1 (FMDV-SAT1), 7 subtypen
  - Type MKZ-Virus SAT 2 (FMDV-SAT2), 3 subtypen
  - Type MKZ-Virus SAT 3 (FMDV-SAT3), 4 subtypen

## Symptomen
Twee tot twaalf dagen na de besmetting  met MKZ ontstaan blaren in de bek, met name op de tong, op de uier en op de poten, met name de kroonranden. Dieren zijn ernstig ziek, hebben koorts, eten niet meer, verliezen gewicht en produceren minder melk. 1 à 2% van de besmette dieren sterft, maar bij jonge dieren kan dat percentage veel hoger liggen.
Bij koeien verloopt MKZ het hevigst. Ze hebben last van zeer pijnlijke blaren, met name bij mond, hoeven en uier. Na ongeveer twee weken herstellen ze en zijn dan weer volledig gezond. In de tussentijd zijn ze moeilijk handelbaar voor de boeren en kunnen de dieren bijvoorbeeld niet machinaal worden gemolken. Als koeien de ziekte gehad hebben, bouwen ze er weerstand tegen op en kunnen ze immuun worden. Over het algemeen sterven andere evenhoevigen, zoals schapen, en dieren in de dierentuin, niet aan MKZ, tenzij ze al heel zwak zijn.
Voor mensen is MKZ volstrekt ongevaarlijk, ook voor kinderen, zieken en ouderen. Mensen kunnen de ziekte wel krijgen, maar dat is zeer zeldzaam. Het is alleen mogelijk door contact met besmet vee, door het drinken van besmette, rauwe (ongepasteuriseerde) melk of het eten van besmet, rauw vlees. Er zijn enkele uitzonderlijke gevallen geweest van mensen die lichte ziekteverschijnselen kregen in de vorm van pijnloze blaasjes rondom de mond. Deze verdwenen na enkele dagen vanzelf.
De hand-, voet- en mondziekte die bij mensen voorkomt, is niet nauw verwant. Dit een onschuldige virale ziekte die in de zomer geregeld tot kleine epidemieën leidt onder schoolkinderen en vanzelf overgaat. Deze ziekte is niet gevaarlijk voor vee.
Samenvatting van de symptomen van MKZ:
- Blaren in de bek, met name op de tong
- Blaren op de uiers en op de poten, met name op de kroonranden
- Dieren zijn ernstig ziek en produceren minder melk dan normaal
- Ongeveer 1 tot 2% van de besmette koeien sterven
- De dieren zijn volstrekt onhandelbaar als ze MKZ hebben, en kunnen door de boeren ook niet aan een (melk-)machine worden vast gemaakt

## Epidemiologie
De ziekte wordt overgedragen door direct contact tussen dieren, contact met  besmet (gecontamineerd) voedsel (niet gekookt), staand water, kleding en huid van boeren en dierenartsen, sperma en besmette voertuigen. Het virus kan in voedingsmiddelen zoals kaas of ongekookt vlees overleven. Zo werd de epidemie van 2001 in Europa veroorzaakt door geïmporteerde voedingsmiddelen, die aan varkens werden gevoederd.
De ziekte wordt ook via de lucht verspreid.

### MKZ in Nederland
Mond-en-klauwzeer komt al eeuwenlang onder evenhoevigen voor. In 1838 verspreidde de ziekte zich voor het eerst vanuit Duitsland over Nederland. Daarna werd ze regelmatig geconstateerd in Nederland. In 1894 werden 15.500 bedrijven getroffen en in 1897 waren het 45.000 bedrijven.
- In 1896 nam de regering maatregelen ter bestrijding van de ziekte en schadeloosstelling van betroffen boeren.
- In 1907 rapporteerde Jan Poels over de oorzaken, verspreiding en bestrijding van de ziekte. In het rapport staan ook bovengenoemde maatregelen.[1]
- In 1911 werden 71.518 bedrijven (dit was een op de drie) in Nederland getroffen door een mond-en-klauwzeerepidemie. De besmette dieren werden toen nog niet afgemaakt.
- Rond 1940 werd het mogelijk om runderen tegen MKZ in te enten. Na twee epidemieën in 1947 en 1951 werd in 1953 de regel ingesteld dat niet-ingeënte dieren niet meer vervoerd mochten worden.
- In 1961 brak er weer een mond-en-klauwzeerepidemie uit in Nederland. Hiervan waren vooral de niet-ingeënte dieren het slachtoffer, zoals varkens, schapen en geiten. Eind jaren 1960 was de ziekte vrijwel geheel uit Nederland verdwenen.
- In 1983 en 1984 waren er nog uitbraken in de Noordoostpolder en Noord-Holland. Die waren relatief klein, omdat destijds gevaccineerd werd tegen de ziekte[2].
- In 1991 is de verplichte inenting door de Europese Unie om economische redenen omgezet in een inentingsverbod. De gedachte hierachter was dat eens in de zoveel jaar ruimen bij een uitbraak goedkoper is dan continu alle dieren preventief te vaccineren en dat het zo mogelijk is vee en vlees te exporteren naar landen die uit kostenoverwegingen zelf ook niet vaccineren.[3][4] Deze landen accepteren namelijk geen gevaccineerd vee en vlees omdat daarvan niet kan worden vastgesteld of het daadwerkelijk vrij is van MKZ. Sindsdien is er voor gekozen om de verspreiding van het virus te stoppen door alle evenhoevigen in een bepaalde straal rond een besmettingshaard preventief te doden (te "ruimen"), omdat een land geen vlees kan exporteren zolang er MKZ heerst.

- In 2001 brak er een mond-en-klauwzeerepidemie uit in Europa. Tijdens deze crisis werden in Nederland 26 bedrijven besmet verklaard. Er werd besloten om op grote schaal preventief te ruimen. Op ongeveer 2600 bedrijven werden in totaal 260.000 evenhoevigen afgemaakt. Dit leidde tot grote maatschappelijke ophef omdat het onethisch werd gevonden gezonde dieren te doden om zo de verspreiding van een virus tegen te gaan, dat over het algemeen niet dodelijk is en waar dan ook nog eens een vaccin tegen bestaat. Bovendien ontkwamen ook kinderboerderijen, dierenweiden, hertenkampen en huisdieren niet aan de preventieve ontruimingen, wat tot emotionele taferelen leidde. Daarnaast ontstond er grote verontwaardiging over de hoge strafkortingen (van vaak wel 100%) op de financiële compensatie voor boeren vanwege diverse administratieve fouten.
- In 2003 verzacht de Europese Unie het vaccinatieverbod: indien er een goed plan is, kan noodvaccinatie bij een toekomstige uitbraak worden toegestaan, zonder dat de gevaccineerde dieren hoeven te  worden gedood.
- Op 4 augustus 2007 werd wegens het uitbreken van mond-en-klauwzeer in Engeland voor heel Nederland een vervoersverbod voor evenhoevigen ingesteld.
- In januari 2020 werd door het College van Beroep voor het bedrijfsleven na een ruim 18 jaar durende juridische strijd van belanghebbenden geoordeeld dat de Nederlandse staat terecht 60.000 dieren had laten ruimen op 246 boerderijen in Kootwijkerbroek tijdens de epidemie in 2001[5][6][7]
- In januari 2025 zijn preventieve maatregelen genomen nadat in Brandenburg, Duitsland, MKZ is vastgesteld bij een groep waterbuffels. In Nederland zijn, via distributiecentra in Duitsland, 3600 kalveren naar Nederland gekomen vanaf 1 december 2024. In heel Nederland geldt een preventief verbod op het vervoer van kalveren, anders dan naar de slacht. Tevens geldt er een bezoekverbod voor vleeskalverbedrijven.[8]

title: Mond-en-klauwzeer

wikitext:
{{Zie artikel|Voor de epidemie in 2001, zie [[MKZ-crisis (2001)]].}}
[[Bestand:Foot and mouth disease in swine.jpg|thumb|Mond-en-klauwzeer aan de poten van een varken]]
[[Bestand:Foot and mouth disease in mouth.jpg|thumb|Mond-en-klauwzeer in de bek van een koe]]
[[Bestand:FMD Delft 2001.jpg|thumb|Kinderboerderijdieren werden in 2001 voor de zekerheid binnen de hekken gehouden, om de kans op besmetting nog verder uit te sluiten.]]

'''Mond-en-klauwzeer''' ('''MKZ''') of '''tongblaar''' (Latijn: ''aphthae epizooticae'') is een zeer besmettelijke [[virusziekte]] bij [[evenhoevigen]] zoals [[rund]]vee en [[varken (tam)|varkens]], [[Schapen (geslacht)|schapen]], [[hertachtigen|herten]] en [[geit]]en. Andere dieren en ook mensen kunnen er hinder van ondervinden, maar lopen geen risico. De ziekte is voor dieren zeer besmettelijk, vergelijkbaar met [[griep]] bij mensen. MKZ is (in Nederland) een aangifteplichtige ziekte: een veehouder of dierenarts die deze ziekte vaststelt of vermoedt, is verplicht dit direct bij de overheid te melden.

== Etiologie ==
MKZ wordt veroorzaakt door een [[aphthovirus]], een eenstrengig [[Ribonucleïnezuur|RNA]]-virus, uit de familie [[Picornaviridae]]. Door zijn structuur is het virus zeer gevoelig voor lage [[pH]]-waarden. Beneden een pH van 6,8 wordt het virus geïnactiveerd. Er bestaat een reeks verschillende stammen, [[serotype]]n en subtypen van het virus. Dit resulteert in een grote [[antigen]]ische variabiliteit.

* Species MKZ virus
** Type MKZ-Virus A (FMDV-A), 32 subtypen
** Type MKZ-Virus Asia 1 (FMDV-Asia1), 3 subtypen
** Type MKZ-Virus C (FMDV-C)
** Type MKZ-Virus O (FMDV-O), 11 subtypen
** Type MKZ-Virus SAT 1 (FMDV-SAT1), 7 subtypen
** Type MKZ-Virus SAT 2 (FMDV-SAT2), 3 subtypen
** Type MKZ-Virus SAT 3 (FMDV-SAT3), 4 subtypen

== Symptomen ==
Twee tot twaalf dagen na de besmetting  met MKZ ontstaan blaren in de bek, met name op de tong, op de uier en op de poten, met name de kroonranden. Dieren zijn ernstig ziek, hebben koorts, eten niet meer, verliezen gewicht en produceren minder [[melk (drank)|melk]]. 1 à 2% van de besmette dieren sterft, maar bij jonge dieren kan dat percentage veel hoger liggen.

Bij koeien verloopt MKZ het hevigst. Ze hebben last van zeer pijnlijke blaren, met name bij mond, [[hoef (dier)|hoeven]] en [[uier]]. Na ongeveer twee weken herstellen ze en zijn dan weer volledig gezond. In de tussentijd zijn ze moeilijk handelbaar voor de boeren en kunnen de dieren bijvoorbeeld niet machinaal worden gemolken. Als koeien de ziekte gehad hebben, bouwen ze er weerstand tegen op en kunnen ze [[Immuunsysteem|immuun]] worden. Over het algemeen sterven andere evenhoevigen, zoals schapen, en dieren in de [[dierentuin]], niet aan MKZ, tenzij ze al heel zwak zijn.

Voor mensen is MKZ volstrekt ongevaarlijk, ook voor kinderen, zieken en ouderen. Mensen kunnen de ziekte wel krijgen, maar dat is zeer zeldzaam. Het is alleen mogelijk door contact met besmet vee, door het drinken van besmette, rauwe (ongepasteuriseerde) melk of het eten van besmet, rauw vlees. Er zijn enkele uitzonderlijke gevallen geweest van mensen die lichte ziekteverschijnselen kregen in de vorm van pijnloze blaasjes rondom de mond. Deze verdwenen na enkele dagen vanzelf.

De [[hand-, voet- en mondziekte]] die bij mensen voorkomt, is niet nauw verwant. Dit een onschuldige virale ziekte die in de zomer geregeld tot kleine epidemieën leidt onder schoolkinderen en vanzelf overgaat. Deze ziekte is niet gevaarlijk voor vee.

Samenvatting van de symptomen van MKZ:
* Blaren in de bek, met name op de tong
* Blaren op de uiers en op de poten, met name op de kroonranden
* Dieren zijn ernstig ziek en produceren minder melk dan normaal
* Ongeveer 1 tot 2% van de besmette koeien sterven
* De dieren zijn volstrekt onhandelbaar als ze MKZ hebben, en kunnen door de boeren ook niet aan een (melk-)machine worden vast gemaakt

== Epidemiologie ==
De ziekte wordt overgedragen door direct contact tussen dieren, contact met  besmet (gecontamineerd) voedsel (niet gekookt), staand water, kleding en huid van boeren en dierenartsen, sperma en besmette voertuigen. Het virus kan in voedingsmiddelen zoals kaas of ongekookt vlees overleven. Zo werd de epidemie van 2001 in Europa veroorzaakt door geïmporteerde voedingsmiddelen, die aan varkens werden gevoederd.

De ziekte wordt ook via de lucht verspreid.

=== MKZ in Nederland ===
Mond-en-klauwzeer komt al eeuwenlang onder evenhoevigen voor. In 1838 verspreidde de ziekte zich voor het eerst vanuit Duitsland over Nederland. Daarna werd ze regelmatig geconstateerd in Nederland. In 1894 werden 15.500 bedrijven getroffen en in 1897 waren het 45.000 bedrijven.
* In 1896 nam de regering maatregelen ter bestrijding van de ziekte en schadeloosstelling van betroffen boeren.
* In 1907 rapporteerde [[Jan Poels (veearts)|Jan Poels]] over de oorzaken, verspreiding en bestrijding van de ziekte. In het rapport staan ook bovengenoemde maatregelen.<ref>{{Citeer boek |achternaam=[[Jan Poels (veearts)|Poels]] |voornaam=J. |url=http://resolver.kb.nl/resolve?urn=MMSFUBU02:000049645 |titel=Mond- en klauwzeer |uitgever=Van Langenhuysen, in opdracht van het [[Ministerie van Landbouw, Nijverheid en Handel]], digitaal beschikbaar via Delpher |plaats='s-Gravenhage |datum=1907}} 16 pp</ref>
* In 1911 werden 71.518 bedrijven (dit was een op de drie) in Nederland getroffen door een mond-en-klauwzeerepidemie. De besmette dieren werden toen nog niet afgemaakt.
* Rond 1940 werd het mogelijk om runderen tegen MKZ in te enten. Na twee epidemieën in 1947 en 1951 werd in 1953 de regel ingesteld dat niet-ingeënte dieren niet meer vervoerd mochten worden.
* In 1961 brak er weer een mond-en-klauwzeerepidemie uit in Nederland. Hiervan waren vooral de niet-ingeënte dieren het slachtoffer, zoals varkens, schapen en geiten. Eind jaren 1960 was de ziekte vrijwel geheel uit Nederland verdwenen.
* In 1983 en 1984 waren er nog uitbraken in de [[Noordoostpolder]] en [[Noord-Holland]]. Die waren relatief klein, omdat destijds gevaccineerd werd tegen de ziekte<ref>[https://web.archive.org/web/20130928033545/http://www.brabantscentrum.nl/oud_archief_2001/nieuws/0111_mkz.htm Boxtel maakt draaiboek voor mond- en klauwzeer]</ref>.
* In 1991 is de verplichte inenting door de [[Europese Unie]] om economische redenen omgezet in een inentingsverbod. De gedachte hierachter was dat eens in de zoveel jaar ruimen bij een uitbraak goedkoper is dan continu alle dieren preventief te vaccineren en dat het zo mogelijk is vee en vlees te exporteren naar landen die uit kostenoverwegingen zelf ook niet vaccineren.<ref>{{Citeer web |url=https://nos.nl/artikel/2464960-prik-tegen-vogelgriep-mag-straks-van-brussel-maar-er-is-nog-geen-vaccin |titel=Prik tegen vogelgriep mag straks van Brussel, maar er is nog geen vaccin |datum=2023-02-23 |bezochtdatum=2023-03-01 |werk=nos.nl |taal=nl |archiefurl=https://web.archive.org/web/20230301213351/https://nos.nl/artikel/2464960-prik-tegen-vogelgriep-mag-straks-van-brussel-maar-er-is-nog-geen-vaccin |archiefdatum=2023-03-01}}</ref><ref>{{Citeer web |url=https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/diergezondheid/vaccinatie-tegen-dierziekten |titel=Vaccinatiebeleid tegen dierziekten - Diergezondheid - Rijksoverheid.nl |achternaam=Ministerie van Landbouw |voornaam=Natuur en Voedselkwaliteit |datum=2019-08-30 |bezochtdatum=2023-03-01 |werk=www.rijksoverheid.nl |taal=nl |archiefurl=https://web.archive.org/web/20250625163614/https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/diergezondheid/vaccinatie-tegen-dierziekten |archiefdatum=2025-06-25}}</ref> Deze landen accepteren namelijk geen gevaccineerd vee en vlees omdat daarvan niet kan worden vastgesteld of het daadwerkelijk vrij is van MKZ. Sindsdien is er voor gekozen om de verspreiding van het virus te stoppen door alle evenhoevigen in een bepaalde straal rond een besmettingshaard preventief te doden (te "ruimen"), omdat een land geen vlees kan exporteren zolang er MKZ heerst.

[[Bestand:Nijbroek, monument MKZ-crisis 2009-09-12 13.57.JPG|Monument MKZ-crisis in [[Nijbroek]]|thumb]]

* In 2001 brak er een mond-en-klauwzeerepidemie uit in Europa. Tijdens [[MKZ-crisis (2001)|deze crisis]] werden in Nederland 26 bedrijven besmet verklaard. Er werd besloten om op grote schaal preventief te ruimen. Op ongeveer 2600 bedrijven werden in totaal 260.000 evenhoevigen afgemaakt. Dit leidde tot grote maatschappelijke ophef omdat het onethisch werd gevonden gezonde dieren te doden om zo de verspreiding van een virus tegen te gaan, dat over het algemeen niet dodelijk is en waar dan ook nog eens een vaccin tegen bestaat. Bovendien ontkwamen ook kinderboerderijen, dierenweiden, hertenkampen en huisdieren niet aan de preventieve ontruimingen, wat tot emotionele taferelen leidde. Daarnaast ontstond er grote verontwaardiging over de hoge strafkortingen (van vaak wel 100%) op de financiële compensatie voor boeren vanwege diverse administratieve fouten.
* In 2003 verzacht de Europese Unie het vaccinatieverbod: indien er een goed plan is, kan noodvaccinatie bij een toekomstige uitbraak worden toegestaan, zonder dat de gevaccineerde dieren hoeven te  worden gedood.
* Op 4 augustus 2007 werd wegens het uitbreken van mond-en-klauwzeer in Engeland voor heel Nederland een vervoersverbod voor evenhoevigen ingesteld.
* In januari 2020 werd door het [[College van Beroep voor het bedrijfsleven]] na een ruim 18 jaar durende juridische strijd van belanghebbenden geoordeeld dat de Nederlandse staat terecht 60.000 dieren had laten ruimen op 246 boerderijen in [[Kootwijkerbroek]] tijdens de epidemie in 2001<ref>[https://deeplink.rechtspraak.nl/uitspraak?id=ECLI:NL:CBB:2020:1 uitspraak College van Beroep voor het bedrijfsleven 7 januari 2020 ]</ref><ref>[https://www.rtlnieuws.nl/nieuws/nederland/artikel/4977211/rechter-60000-dieren-terecht-geruimd-om-vrees-voor-mond-en ''Hoogste rechter: 60.000 dieren terecht geruimd om vrees voor mond- en klauwzeer'']. [https://web.archive.org/web/20220816201739/https://www.rtlnieuws.nl/nieuws/nederland/artikel/4977211/rechter-60000-dieren-terecht-geruimd-om-vrees-voor-mond-en Gearchiveerd] op 16 augustus 2022.</ref><ref>[https://www.omroepgelderland.nl/nieuws/2434282/Na-bijna-19-jaar-uitspraak-in-MKZ-zaak-Kootwijkerbroek ''Na bijna 19 jaar uitspraak in MKZ-zaak Kootwijkerbroek'']. [https://web.archive.org/web/20200114221009/https://www.omroepgelderland.nl/nieuws/2434282/Na-bijna-19-jaar-uitspraak-in-MKZ-zaak-Kootwijkerbroek Gearchiveerd] op 14 januari 2020.</ref>
* In januari 2025 zijn preventieve maatregelen genomen nadat in Brandenburg, Duitsland, MKZ is vastgesteld bij een groep waterbuffels. In Nederland zijn, via distributiecentra in Duitsland, 3600 kalveren naar Nederland gekomen vanaf 1 december 2024. In heel Nederland geldt een preventief verbod op het vervoer van kalveren, anders dan naar de slacht. Tevens geldt er een bezoekverbod voor vleeskalverbedrijven.<ref>{{Citeer web|url=https://open.overheid.nl/documenten/cb319079-6176-4341-880d-e44754191440/file|titel=Kamerbrief over voortgang besmetting van waterbuffels met mond-en-klauwzeer in Duitsland|bezochtdatum=20250113|datum=20250111 |archiefurl=https://web.archive.org/web/20250625163645/https://open.overheid.nl/documenten/cb319079-6176-4341-880d-e44754191440/file |archiefdatum=2025-06-25}}</ref>

== Externe links ==
* [https://web.archive.org/web/20140820155145/http://www.kb.nl/dossiers/maatschappij-algemeen/dierziekten Koninklijke Bibliotheek – dossier dierziekten]
* [https://web.archive.org/web/20090322123919/http://www.kb.nl/dossiers/dierziekten/dierziekten-lit3.html Idem, boektitels MKZ]
* [https://web.archive.org/web/20071220192850/http://www.boerderij.nl/web/Veehouderij/MKZ.htm Boerderij.nl - dossier MKZ]
* [https://web.archive.org/web/20070811063231/http://www.agd.nl/Veehouderij/MKZ-nieuws.htm AGD.nl - nieuws over MKZ (2007)]

{{Appendix}}
{{Commonscat|Foot-and-mouth disease}}

[[Categorie:Dierziekte]]
[[Categorie:RNA-virus]]


text:
# Asilis dugdalei
Asilis dugdalei is een keversoort uit de familie soldaatjes (Cantharidae). De wetenschappelijke naam van de soort werd in 1979 gepubliceerd door Wittmer.

title: Asilis dugdalei

wikitext:
{{Taxobox insect
| naam = ''Asilis dugdalei''
| titelweergave = cursief
| afbeelding =
| afbeeldingtekst =
| orde = [[Kevers|Coleoptera]] (Kevers)
| familie = [[Soldaatjes|Cantharidae]] (Soldaatjes)
| geslacht = ''[[Asilis]]''
| w-naam = ''Asilis dugdalei''
| auteur = [[Walter Wittmer|Wittmer]]
| datum = 1979
| haakjes =
| origineel =
}}

'''''Asilis dugdalei''''' is een [[kevers|keversoort]] uit de familie [[soldaatjes]] (Cantharidae). De wetenschappelijke naam van de soort werd in 1979 gepubliceerd door Wittmer.<ref>{{Brontabel|2010-Hallan}}</ref>

{{Appendix}}
{{beginnetje|biologie|2011|12|09}}

[[Categorie:Asilis|dugdalei]]

title: Asilis dugdalei

Familie: Cantharidae (Soldaatjes)

Geslacht: Asilis

title: Soort


text:
# Macrojoppa confusa
Macrojoppa confusa is een insect dat behoort tot de orde vliesvleugeligen (Hymenoptera) en de familie van de gewone sluipwespen (Ichneumonidae). De wetenschappelijke naam van de soort werd voor het eerst geldig gepubliceerd door Kriechbaumer in 1898.

title: Macrojoppa confusa

wikitext:
{{Taxobox insect
| naam = ''Macrojoppa confusa''
| titelweergave = cursief
| afbeelding =
| orde = [[Vliesvleugeligen|Hymenoptera]] (Vliesvleugeligen)
| familie= [[Gewone sluipwespen|Ichneumonidae]] (Gewone sluipwespen)
| geslacht = ''[[Macrojoppa]]''
| w-naam = ''Macrojoppa confusa''
| auteur = Kriechbaumer
| datum = 1898
| haakjes =
| commons =
| species =
}}
'''''Macrojoppa confusa''''' is een [[insecten|insect]] dat behoort tot de orde [[vliesvleugeligen]] (Hymenoptera) en de familie van de [[Gewone sluipwespen|gewone sluipwespen (Ichneumonidae)]]. De wetenschappelijke naam van de soort werd voor het eerst geldig gepubliceerd door Kriechbaumer in 1898.

{{Beginnetje|biologie|2012|09|23}}

[[Categorie:Macrojoppa|confusa]]

title: Macrojoppa confusa

Familie: Ichneumonidae (Gewone sluipwespen)

Geslacht: Macrojoppa

title: Soort


text:
# Apanteles eurynome
Apanteles eurynome is een insect dat behoort tot de orde vliesvleugeligen (Hymenoptera) en de familie van de schildwespen (Braconidae). De wetenschappelijke naam van de soort werd voor het eerst geldig gepubliceerd door Nixon in 1965.

title: Apanteles eurynome

wikitext:
{{Taxobox insect
| naam = ''Apanteles eurynome''
| titelweergave = cursief
| afbeelding =
| orde = [[Vliesvleugeligen|Hymenoptera]] (Vliesvleugeligen)
| familie= [[Schildwespen|Braconidae]] (Schildwespen)
| geslacht = ''[[Apanteles]]''
| w-naam = ''Apanteles eurynome''
| auteur = Nixon
| datum = 1965
| haakjes =
| commons =
| species =
}}
'''''Apanteles eurynome''''' is een [[insecten|insect]] dat behoort tot de orde [[vliesvleugeligen]] (Hymenoptera) en de familie van de [[Schildwespen|schildwespen (Braconidae)]]. De wetenschappelijke naam van de soort werd voor het eerst geldig gepubliceerd door Nixon in 1965.

{{Beginnetje|biologie|2012|09|08}}

[[Categorie:Apanteles|eurynome]]

title: Apanteles eurynome

Familie: Braconidae (Schildwespen)

Geslacht: Apanteles

title: Soort


text:
# Mindora tortriciformis
Mindora tortriciformis is een vlinder uit de familie van de visstaartjes (Nolidae). De wetenschappelijke naam van de soort is voor het eerst geldig gepubliceerd in 1880 door Möschler.

title: Mindora tortriciformis

wikitext:
{{Taxobox vlinder
| titelweergave = cursief
| naam = ''Mindora tortriciformis''
| afbeelding =
| familie = [[Visstaartjes|Nolidae]] (Visstaartjes)
| onderfamilie = [[Chloephorinae]]
| tribus =
| geslacht = ''[[Mindora]]''
| w-naam = ''Mindora tortriciformis''
| auteur = Möschler
| datum = 1880
| haakjes =
| commons =
| species =
}}
'''''Mindora tortriciformis''''' is een [[vlinders|vlinder]] uit de familie van de [[Visstaartjes|visstaartjes (Nolidae)]].<ref>{{Brontabel|9999-Lepindex}}</ref> De wetenschappelijke naam van de soort is voor het eerst geldig gepubliceerd in 1880 door Möschler.

{{Appendix}}
{{beginnetje|biologie|2013|04|11}}

[[Categorie:Visstaartjes]]

title: Mindora tortriciformis

Orde: Lepidoptera (Vlinders)

Familie: Nolidae (Visstaartjes)

Onderfamilie: Chloephorinae

Geslacht: Mindora

title: Soort


text:
# Inpabasis machadoi
Inpabasis machadoi is een libellensoort uit de familie van de waterjuffers (Coenagrionidae), onderorde juffers (Zygoptera).
De wetenschappelijke naam van de soort is voor het eerst geldig gepubliceerd in 1961 door Santos.

title: Inpabasis machadoi

wikitext:
{{Taxobox insect
| naam                  = ''Inpabasis machadoi''
| titelweergave         = cursief
| status                = LC
| statusbron            = 2019
| rl-id                 = 139152031
| afbeelding            =
| afbeeldingtekst       =
| orde                  = [[Libellen|Odonata]] (Libellen)
| onderorde             = [[Juffers|Zygoptera]] (Juffers)
| familie               = [[Waterjuffers (familie)|Coenagrionidae]] (Waterjuffers)
| geslacht              = ''[[Inpabasis]]''
| w-naam                = ''Inpabasis machadoi''
| auteur                = Santos
| datum                 = 1961
| haakjes               =
| commons               =
}}
'''''Inpabasis machadoi''''' is een [[libellen]]soort uit de familie van de [[Waterjuffers (familie)|waterjuffers]] (Coenagrionidae), onderorde [[juffers]] (Zygoptera).<ref>{{en}} [https://web.archive.org/web/20100828091754/http://www.pugetsound.edu/academics/academic-resources/slater-museum/biodiversity-resources/dragonflies/world-odonata-list/ World Odonata List; 25-04-2011]</ref>

De wetenschappelijke naam van de soort is voor het eerst geldig gepubliceerd in 1961 door Santos.

{{appendix}}
{{Beginnetje|biologie|2011|10|29}}

{{DEFAULTSORT:Inpabasis machadoi}}
[[Categorie:Waterjuffers]]
[[Categorie:IUCN-status niet bedreigd]]

title: Inpabasis machadoi · IUCN-status: Niet bedreigd (2019)

Orde: Odonata (Libellen)

Onderorde: Zygoptera (Juffers)

Familie: Coenagrionidae (Waterjuffers)

Geslacht: Inpabasis

title: Soort