text:
# Sarmientosaurus
Sarmientosaurus musacchioi is een plantenetende sauropode dinosauriër, behorend tot de Titanosauria, die tijdens het late Krijt leefde in het gebied van het huidige Argentinië.

## Vondst en naamgeving
In 1997 vond Rubén D.F. Martínez, op de Estancia Laguna Palacios van de familie Goicoechea in de provincie Chubut, een schedel van een sauropode. Die bleek vast de zitten aan de voorste nek. Een gedeelte van het fossiel kon worden geborgen en werd door een helikopter van het Argentijnse leger uit de ontoegankelijke locatie getransporteerd.
In 2016 werd de typesoort Sarmientosaurus musacchioi benoemd en beschreven door Rubén Darío Francisco Martínez, Matthew C. Lamanna, Fernando Emilio Novas, Ryan C. Ridgely,
Gabriel Andrés Casal, Javier E. Martínez, Javier R. Vita en Lawrence M. Witmer. De geslachtsnaam is afgeleid van de stad Sarmiento. De soortaanduiding eert wijlen Eduardo Musacchio, een docent aan de Universidad Nacional de la Patagonia San Juan Bosco die in 2011 overleed. Aangezien de naam gepubliceerd werd in het elektronisch tijdschrift PLoS ONE waren er Life Science Identifiers nodig om hem geldig te doen zijn. Die zijn 537DFE26-54EC-4978-AC86-E83A04FA74DE voor het geslacht en C1090B8D-D051-44F3-B869-8B4A0C802176 voor de soort.
Het holotype, MDT-PV 2, is in situ gevonden in het bovenste deel van de Lower Member van de Bajo Barreal-formatie (Sierra Nevada-anticline, Golfo San Jorge Basin, zuidcentrale provincie Chubut, Chubut Group, Centraal-Patagonië, Argentinië). De laag bestaat uit zandsteen dat tufsteen bevat, en dateert uit het Cenomanien-Turonien (Boven-Krijt; 100,5 tot 89,8 Ma). Het holotype bestaat uit een schedel met onderkaken en de voorste nek tot en met de zevende halswervel. De atlas en vierde halswervel waren zo zwaar geërodeerd dat ze bij de preparatie in het laboratorium niet konden worden gered. Het fossiel is van een oud individu. De schedel is een van de weinige die van de Titanosauria bekend zijn. Naast de nek werd een langwerpige structuur aangetroffen die geïdentificeerd werd als een verbeende pees. Ook dat is een unieke vondst. Het fossiel werd verder bestudeerd met een CAT-scan.
Een lastig vraagstuk is of het taxon niet identiek is aan de sauropode Epachthosaurus uit dezelfde formatie. Op zich valt deze hypothese niet te weerleggen daar het gevonden materiaal van beide soorten niet overlapt. Het werd echter minder waarschijnlijk geacht omdat ze in een kladistische analyse op verschillende plaatsen in de stamboom uitvielen en omdat er in de formatie meer titanosaurisch materiaal is gevonden dat met zekerheid niet aan Epachthosaurus kan worden toegewezen. Misschien is dat van Sarmientosaurus en in ieder geval wijst het op een variatie waarin voor verschillende soorten plaats is. Zo is er ook schedelmateriaal gevonden dat weer niet van Sarmientosaurus kan zijn. Ook Campylodoniscus zou een ouder synoniem kunnen zijn maar dat geslacht is slechts gebaseerd op een stuk bovenkaaksbeen en wordt gemeenlijk als een nomen dubium beschouwd.
In de dinosauriërfauna van de Bajo Barreal-formatie komen nog de volgende genera voor: Aniksosaurus darwini Martínez & Novas 2006, Drusilasaura deseadensis Navarrete, Casal & Martínez 2011, Notohypsilophodon comodorensis Martínez 1998, Secernosaurus koerneri Brett-Surman 1979, en Xenotarsosaurus bonapartei Martínez et al. 1986. Ook tanden van niet-geïdentificeerde carcharodontosauriden (Stromer, 1931) en dromaeosauriden (Matthew & Brown, 1922) werden aangetroffen.

## Geologie van de Chubut Group

### Algemeen
De Krijtontsluitingen van de Chubut Group strekken zich van het midden en zuiden van de provincie Chubut tot het noorden van Santa Cruz uit. De Chubut Group bestaat uit drie eenheden in de hooglanden van San Bernardo en omgeving, van oud naar jong: Castillo-formatie, Bajo Barreal-formatie en Laguna Palacios-formatie. De drie formaties hebben ondergrondse equivalenten in de Golfo San Jorge Basin en ontsluitingen in het noordelijke gebied. Sommige auteurs hebben diverse varianten voorgesteld voor de onderverdeling van de Chubut Group en voor equivalentie tussen de formaties. Op de formaties van de Chubut Group liggen in sommige gebieden discordant de Paso del Sapo- en Lefipán-formaties, die uit mariene afzettingen uit het Maastrichtien bestaan, en de Salamanca- en Río Chico-formaties. De Salamanca-formatie bestaat ook uit mariene afzettingen en de Rio Chico-formatie uit Paleocene afzettingen met uitgestrekte basaltplaten.

### Bajo Barreal-formatie
In de "Lower Member" zijn tufsteen en zandsteen met een afwisseling van zandige tufsteen en zeldzame horizonten met asachtige tufsteen dominant. De zandsteenlagen worden geleidelijk dikker totdat zij in het bovenste deel van de member dominant zijn. In de Bajo Barreal-formatie kan gewoonlijk een bepaalde lithostratigrafische cyclus onderscheiden worden. Deze cyclus begint met zandsteen waarin systematisch de korrelgrootte of de grootte van de klasten wijzigt van de basis van de gesteentelaag tot de top. In deze toplagen komen verspreide resten van dinosauriërs voor. De zandsteen gaat over in tufsteen, waarop zich paleosol ontwikkeld heeft dat later door helderkleurige, gelaagde banken met tufsteen bedekt werd. De dikke zandsteenlagen van de bovenste sector bevatten grote hoeveelheden goed bewaarde fossielen van dinosauriërs. De "Upper Member" toont een duidelijke vermindering in het aantal zandsteenlagen, en bevat geleidelijk meer en meer modderige banken. Horizonten met kleine wortels en paleosols komen algemeen voor. De zandsteenlagen hebben een lensvormige doorsnede en vertonen de hydrologische kenmerken van meanderende stromen.

## Beschrijving

### Grootte en onderscheidende kenmerken
Sarmientosaurus heeft een geschatte lengte van twaalf meter en een gewicht van tien ton.
De beschrijvers wisten negen onderscheidende kenmerken vast te stellen. Het zijn alle autapomorfieën, unieke afgeleide eigenschappen. De oogkas beslaat 40% van de lengte van de schedel. De opgaande tak van het bovenkaaksbeen steekt bij de bovenste snuitrand in een bovenste tak van het traanbeen, door welke tak het aan de buitenkant en binnenkant omvat wordt. De binnenrand van het achterdeel van de opgaande tak van het bovenkaaksbeen raakt het benige neusgat met een lage maar goedgevormde richel. De onderste achterkant van de opgaande tak van het quadratojugale draagt een tongvormig uitsteeksel dat naar binnen uitstekend de achterkant van het quadratum overlapt. In de hersenpan zijn er drie aparte uitgangen voor de nervus trigeminus. Er ontbreekt een binnenste aderkanaal dat de hypofysesteel met de onderkant van de hersenstam verbindt. De premaxillaire tanden staan verticaal, de maxillaire tanden hellen naar voren en de dentaire tanden hellen naar achteren. De middelste halswervels hebben balkvormige in plaats van plaatvormige richels tussen het wervellichaam en de voorste gewrichtsuitsteeksels. Een extreem langwerpige en slanke verbeende pees loopt langs de halswervels en nekribben in een lage zijwaartse positie.

### Skelet

#### Schedel
De schedel heeft een lengte van drieënveertig centimeter en achteraan een hoogte van vierentwintig centimeter en een breedte van 245 millimeter. In bovenaanzicht is de schedel tongvormig, zij het met een vrij spitse snuitpunt. In zijaanzicht is de snuit plat en hol gebogen; in de holte lagen wellicht de lage vlezige neusopeningen. De fenestra antorbitalis is relatief klein. De oogkas is bijzonder groot en de horizontale afstand tussen de bovenste achterhoek en de voorste onderhoek bedraagt zo'n 40% van de totale schedellengte.
De voorste snuitbeenderen, de praemaxillae, zijn vrij kort en vormen een in zijaanzicht bol gebogen voorste snuitrand. Ze dragen ieder vier verticale tanden. Het bovenkaaksbeen of maxilla is tamelijk lang en stevig. De achterste onderrand heeft de typische titanosaurische brede inkeping. De achterste tak is nogal langwerpig. De opgaande tak heeft een complexe verbinding met het traanbeen nabij de hooggelegen benige neusgaten. De linkermaxilla draagt twaalf tanden, de rechter elf. De tanden hellen naar achteren. De tandrij bedraagt 64% van de lengte van het bovenkaaksbeen wat veel is voor een titanosauriër en een basaal kenmerk. Het neusbeen is plat en rechthoekig. Het traanbeen is langwerpig en heeft een korte voorste tak. Het bovenkaaksbeen raakt het prefrontale, de uiterste bovenkant van het traanbeen bedekkend. Het prefrontale is halvemaanvormig, een afgeleid kenmerk, met een driehoekige voorste tak. De voorhoofdsbeenderen of frontalia zijn sterk vergroeid, een teken van hoge ouderdom, en tamelijk kort, zonder welving. De wandbeenderen of parietalia maken deel uit van de randen van de bovenste slaapvensters die opvallend dicht bij elkaar liggen en dwars staan op de lengteas van de schedel, beide basale kenmerken die weerspiegelen dat de neusholte nog niet zo extreem gezwollen was dat de oogkassen zijwaarts gedrongen werden. Het postorbitale is T-vormig. De achterste tak heeft een aderkanaal vlak bij de kruising met de neergaande tak. Het squamosum raakt het bovenste slaapvenster niet, een afgeleid kenmerk. Het jukbeen heeft een ongebruikelijke bouw: het is L-vormig met een zeer lange voorste tak en een vrijwel afwezige achterste tak. Het quadratojugale is L-vormig. De onderste tak heeft een bolle onderrand en is naar voren toe niet verhoogd. Van onderen bekeken vormt de binnenrand van de opgaande tak een tongvormig uitsteeksel dat het quadratum overlapt. Bij het quadratum is de fossa quadratica relatief smal en matig schuin naar buiten gericht. Het quadratum is in zijaanzicht gedeeltelijk zichtbaar, een kenmerk dat eerder alleen van de Nemegtosauridae bekend was.
In het verhemelte is het ectopterygoïde opvallend kort.
Op het achterhoofd bevindt zich een rechthoekig uitsteeksel, gevormd door het centrale supraoccipitale, op de dwarskam. De processus paroccipitales steken zijwaarts uit. Het achterhoofdsgat is een staande ovaal. Aan beide zijden bevinden zich twee openingen voor de twaalfde hersenzenuw, de nervus hypoglossus, een basaal kenmerk: meer afgeleide titanosauriërs hebben er maar één per zijde. De nervus trigeminus heeft aparte extra openingen voor de takken naar zowel het bovenkaaksbeen als de onderkaak: alle andere bekende sauropoden hebben maar één opening. De achterhoofdsknobbel is veel breder dan het achterhoofdsgat en steekt schuin naar beneden. De afhangende tubera basilaria zijn dik en lopen naar achteren uit in twee richels met ertussen een rechthoekige uitholling, net als bij Malawisaurus. Zelf zijn de tubera niet gescheiden door een V-vormige inkeping. Ze zijn breder dan de achterhoofdsknobbel doch raken de quadrata niet. De meer naar voren afhangende processus basipterygoidei lopen evenwijdig en zijn tamelijk lang en nauw. De hersenholte is naar voren gebogen. De reuklobben zijn tamelijk klein maar de oogzenuwen dik. Het binnenoor, met name het labyrint, houdt het midden in grootte tussen de omvangrijkere structuren bij basale Titanosauriformes en de kleinere afmetingen bij meer afgeleide titanosauriërs. Van de halfcirkelvormige kanalen is het zijkanaal langwerpig wat duidt op een aanpassing aan het controleren van zijwaartse, "gierende", bewegingen van de kop. De oriëntatie van het kanaal, aangenomen dat het horizontaal gehouden werd, wijst erop dat de kop 46° afhing. Ook het slakkenhuis is middelbaar in omvang en daarbij vrij ver voorwaarts gelegen. De grote omvang wijst op een goed vermogen tot horen, vooral van lage geluiden.

#### Onderkaken
De onderkaken samen hebben van onderen bezien een U-vormig profiel, net als bij de snuit met een iets spitse punt. De voorkant van de onderkaak is opvallend recht met een constante hoogte in plaats van voren hoger te worden; de bovenrand en onderrand lopen dus evenwijdig. De tandrij wordt aan de buitenkant begrensd door een richel. De voorkant van de symfyse van de onderkaken staat vrijwel verticaal. De raakvlakken van de overdwars dikke symfyse zijn recht in plaats van bol. Het dentarium draagt dertien tanden waarvan de voorste de grootste is. De tandrij loopt naar achteren niet uit in een scherpe richel. De processus coronoides wordt geheel gevormd door het surangulare; het coronoïde vormt een langwerpig, maar niet bijzonder lang, element aan de binnenzijde van de achterste tanden. Het angulare is hoog in zijaanzicht. Het spleniale loopt naar achteren uit in een smalle wigvormige punt tussen angulare en prearticulare. Het articulare en prearticulare lijken vergroeid te zijn.

#### Gebit
De tandkronen overlappen elkaar niet. De tanden van de bovenkaken zijn sterker versleten dan die van de onderkaken. De kronen hebben verticale slijtvlakken die een scherpe hoek maken met de lengteas. De premaxillaire tanden zijn kegelvormig, naar het spits uitlopend in een beitelstructuur. In doorsnede zijn ze lensvormig. Ze houden zo het midden tussen de spatelvormige tanden van meer basale sauropoden en de stiftvormige tanden van meer afgeleide titanosauriërs. De maxillaire tanden hebben een verticale bult aan de binnenzijde, begrensd door twee verticale groeven. Opmerkelijk is dat de maxillaire tanden naar voren hellen en de dentaire tanden onder ongeveer dezelfde hoek naar achteren. De beschrijvers namen aan dat dit hun natuurlijke positie was. De bases van de dentaire tanden hebben een ronde doorsnede; naar beneden raakt de binnenkant van de kroon afgeplat zodat de doorsnee D-vormig wordt. De dentaire tanden hebben een verticale groeve aan de voorste binnenkant. De maxillaire en dentaire tanden hebben ieder twee slijtvlakken, een lagere en een hogere. Bij de dentaire tanden ligt het hoogste slijtvlak op het spits. Dit patroon is uniek in de Sauropoda. Het hoogste dentaire slijtvlak is tamelijk klein en de slijtvlakken van de maxillaire tanden zijn veel omvangrijker. Dit werd gezien als een teken dat de slijtage niet ontstond doordat de tanden met de punten tegen elkaar bewogen. De lagere slijtvlakken zijn een aanwijzing dat ze wel in elkaar grepen. De tanden hebben meestal een Slenderness Index of SI, hoogte gedeeld door breedte, van meer dan drie, wat ze matig langwerpig maakt. Er zijn meestal twee, soms drie, vervangingstanden per positie. De tanden werden om en om vervangen in twee golven die van achter naar voren liepen; dus eerst de achterste tand, dan de derde van achteren etc., en dan de tweede en vervolgens de vierde etc.
Met een elektronenmicroscoop werden kleine groefjes op de tanden waargenomen. Hun richting wees erop dat de kaken een simpele op en neer-beweging maakten zonder te kauwen. Omdat de groeven evengoed door zand veroorzaakt zouden kunnen zijn als door het voedsel, wilden de beschrijvers er geen conclusie uit trekken over het dieet.

##### Voedingsmechanisme
De kaakmechanica van sauropoden werd door vele onderzoekers bestudeerd. Er bestaat algemene consensus dat het voedsel met weinig tot geen orale verwerking ingeslikt werd. Vele studies veronderstellen de aanwezigheid van een gespecialiseerde 'maagmolen' waarin het grootste deel van de verwerking van het ingeslikte plantaardig materiaal plaatsvond. Maar meer recente studies hebben het bestaan van zo'n maag grondig in twijfel getrokken. Calvo is van mening dat bij sauropoden patronen van microscopische slijtage op de tanden bewijs leveren van de richting waarin de kaken bewogen op de sluitoppervlakken van de tanden. Dit bewijs kan geëvalueerd worden door onderzoek van het kaakgewricht. Gebaseerd op zijn studie van microscopische sporen van slijtage op tanden van titanosauriërs en op de morfologie van de onderkaak, stelde Calvo voor dat deze sauropoden een eenvoudig op en neer bewegend kaakmechanisme hadden, gelijksoortig aan het kaakmechanisme dat hij reconstrueerde voor Giraffatitan (Janensch, 1914) (familie Brachiosauridae (Riggs, 1904)), maar verschillend van het kaakmechanisme dat hij voor Diplodocus (Marsh, 1878) (familie Diplodocidae (Marsh, 1884)) voorstelde. Om de vorming van tandslijtage op zowel de labiale als op de linguale oppervlakken te verklaren, suggereerden García en Cerda dat zowel onderling contact van de tanden als contact van de tanden met plantaardig materiaal dit soort tandslijtage veroorzaakten. García and Cerda meenden ook dat het niet mogelijk is om, enkel op basis van het type tandslijtage, nauwkeurig te reconstrueren welke plantensoorten een bepaalde sauropode at. Dit komt omdat het dier regelmatig onachtzaam tezamen met planten zand inslikte dat ook microscopische sporen van slijtage op de tanden achterliet. Bij Sarmientosaurus vertonen de tanden van de premaxilla en van de maxilla (bovenkaak) linguale en distale slijtvlakken, vergezeld van lichte, submediale groeven. De functionele tanden van de onderkaak hebben geen labiale slijtvlakken, maar wel sterke distale slijtvlakken. Distale slijtvlakken op de tanden van de onderkaak komen niet voor in een verzameling van 185 tanden van titanosauriërs uit een verscheidenheid aan geologische formaties die door Garcia en Cerda geanalyseerd werden. Het distale slijtvlak van de tanden van de onderkaak, dat parallel aan de lange as van een tand georiënteerd is, is bij Sarmientosaurus gecorreleerd met de submediale groeve van de boventanden. Dit toont aan dat er een zekere mate van occlusaal contact was tussen de tanden van boven- en onderkaak, zoals bij genera van de klade Macronaria (Sereno et Wilson, 1998). Dit occlusaal contact kwam niet voor bij hoger ontwikkelde titanosauriërs. De bijna verticale slijtvlakken van de tanden en de algemene oriëntatie van sporen van microslijtage, tonen aan dat de kaken van Sarmientosaurus eenvoudig op en neer bewogen zonder te kauwen. De eigenaardige oriëntering van de tandkronen komt niet voor bij andere sauropoden, waardoor het moeilijk is de functionele betekenis ervan te interpreteren. Maar de combinatie van bijna vertikale premaxillaire en mesiale maxillaire tandkronen met de liggende tandkronen van de onderkaak, kan erop wijzen dat gespecialiseerde snijbewegingen in het rostrale deel van de bek het afsnijden van plantaardig materiaal kan hebben vergemakkelijkt.

##### Dieet
Om het dieet van Sarmientosaurus te achterhalen moet men met verschillende factoren rekening houden, zoals het type van tanden dat het dier bezat, de paleoecologische en paleobotanische kenmerken van de tijd en de plaats waar het leefde en wat men weet over de bouw en de houding van het lichaam, waarbij dan vooral de vermoedelijke stand van kop en nek bij leven belangrijk zijn. Volgens Ryan en Vickaryous wijzen de eenvoudige tanden bij sauropoden erop dat het voedsel vooral in de darmen verwerkt werd. Indien dit het geval was, dan moeten sauropoden gespecialiseerde darmen hebben gehad die vezelige planten met weinig voedingswaarde konden verteren. De tanden van Sarmientosaurus vertegenwoordigden de eerste fase in het spijsverteringsproces door plantaardig materiaal af te knippen. Volgens Sereno et al. bewijzen verschillende anatomische kenmerken, zoals de vermoedelijke stand van de kop en de morfologie van het binnenoor en de halswervels, dat onder meer Diplodocus (Marsh, 1878) en Nigersaurus (Sereno, 1999) (beide genera van de superfamilie Diplodocoidea (Marsh, 1884)) op lage hoogte graasden wanneer de nek in neutrale (natuurlijke) positie gehouden werd. De oriëntatie van de achterhoofdsknobbel van het occipitaal been (het achterhoofd) geeft aan dat de schedel gewoonlijk, zoals bij Diplodocus en Nigersaurus, met de snuit naar beneden gericht gehouden werd ten opzichte van de craniocaudale as (de lengteas) van de nek. De gereconstrueerde anatomie van de semicirculaire kanalen van het binnenoor ondersteunt deze interpretatie. En, zoals bij Nigersaurus, had Sarmientosaurus halswervels die van extra luchtkamers voorzien waren. Al deze kenmerken suggereren dat de nek gewoonlijk in een neutrale positie gehouden werd, waardoor Sarmientosaurus enkel relatief laag groeiende planten kon eten. Stevens en Parrish hebben hetzelfde voorgesteld voor andere sauropoden, en stelden ook nog drie mogelijke manieren van grazen voor, nl. door ventraalflexie (waarbij de nek naar onder gebogen wordt), door dorsaalflexie (waarbij de nek opgericht wordt) en door met de nek in een neutrale houding te grazen.
Maar al deze hypothetische houdingen zijn voornamelijk gebaseerd op digitale analyses van de nekken van genera sauropoden waarbij dit deel van het skelet goed bewaard bleef, zoals bij Apatosaurus (Marsh, 1877) en Diplodocus. Omdat bij Sarmientosaurus niet alle halswervels bewaard bleven, kunnen deze analyses op dit genus niet toegepast worden. Er zijn ook geen gegevens over de flexibiliteit van de nek, en over de meest relevante lichaamsproporties, zoals bv. de schouderhoogte, kan men enkel speculeren. Volgens Stevens en Parrish graasden de meeste sauropoden op lage en op medium hoogte, maar zij schatten dat bv. Diplodocus louter door zijn grote afmetingen en de lengte van de nek tot op vier meter hoogte kon grazen. Zoals Sereno et al. in het geval van Nigersaurus, argumenteerde Parrish dat diplodociden (Marsh, 1884) en nemegtosauride (Upchurch, 1995) titanosauriërs (Lydekker, 1877) met hun onder een neerwaartse hoek geplaatste schedel, rostraal brede snuiten en rostraal geplaatste tanden, aan het grazen op lage hoogten aangepast waren. Niettegenstaande enkel het eerste kenmerk op Sarmientosaurus van toepassing is, was volgens Martínez et al. ook dit genus waarschijnlijk voornamelijk een lage grazer. Daar de tanden vrij robuust zijn, lijkt het onwaarschijnlijk dat Sarmientosaurus zachte planten at, zoals men voor Nigersaurus had voorgesteld (maar zie). Stevens en Parrish argumenteerden dat titanosauriërs, en vooral de meer gespecialiseerde genera van de klade, hun tanden gebruikten om bladeren van takken te strippen of om plantaardig materiaal af te snijden, maar dan wel zachter plantaardig materiaal dan basale macronaria (Wilson & Sereno, 1998), zoals Giraffatitan (Paul, 1988) en Camarasaurus (Cope, 1877), konden verwerken.
Het is algemeen aanvaard dat tijdens het Cenomanien de bedektzadige planten dominant werden in de continentale macroflora, en dus ook in Patagonië. Het is dus waarschijnlijk dat Sarmientosaurus zich regelmatig met deze bloemdragende planten voedde. Ook grassen (familie Poaceae) kunnen een mogelijke voedselbron geweest zijn, alhoewel de oudst bekende fossielen jonger zijn dan het vroege Laat-Krijt. Maar het is mogelijk dat grassen al tijdens het "Midden"-Krijt in Gondwana ontstonden. De Lower Member van de Bajo Barreal-formatie, waarin Sarmientosaurus ontdekt werd, bevat ook versteend hout van de conifeer Agathoxylon (Harting, 1848) (phylum Pinophyta, orde Pinales, familie Araucariaceae) en pollen van de bedektzadige genera Liliacidites (Couper, 1953), Nyssapollenites (Thiergart, 1937), Rousea (Srivastava, 1969), Tricolpites (Couper, 1953) en Verrutricolpites (Pierce, 1961). Op ongeveer 900 km ten zuiden van de vindplaats van Sarmientosaurus werden resten van varens en coniferen ontdekt en een verzameling bladeren van angiospermen in sedimenten uit het Cenomanien-Coniacien van de Mata Amarilla-formatie in de provincie Santa Cruz. Deze flora bestaat uit een twaalftal morfotypes (een groep van verschillende types individuen van dezelfde soort in een populatie) die verdeeld zijn over de afzettingen van een mariene habitat en die van een overstromingsvlakte. Deze laatste is vergelijkbaar met de paleohabitat die voor de Lower Member van de Bajo Barreal-formatie gereconstrueerd werd. De fossiele bladeren uit de Mata Amarilla-formatie zijn afkomstig van de soorten Laurophyllum (Goeppert, 1853), Sterculia, Myrcia en Peumus. Laurophyllum en Sterculia zijn indicatief voor een vochtig, subtropisch klimaat. Gezien de geografische en stratigrafische nabijheid van de Bajo Barreal- en Mata Amarilla-formatie is het waarschijnlijk dat Sarmientosaurus in dit type paleoklimaat leefde. Dit wordt door de morfologie van het fossiele hout van Agathoxylon uit de Bajo Barreal-formatie bevestigd. De zwakke groeiringen duiden op het ontbreken van een duidelijk seizoensgebonden klimaat. Naast bedektzadige planten maakten Gleichenia-achtige varens, Cycadales en paardenstaarten (familie Equisetaceae) waarschijnlijk ook deel uit van het dieet van Sarmientosaurus, zoals ook voorgesteld werd voor sauropoden die op andere continenten en tijdens andere tijdsintervallen leefden.

#### Postcrania
De halswervels zijn laag en langwerpig. De draaier heeft een opvallend holle achterkant. Het doornuitsteeksel maakt een hoek van 50° met de driehoekige wervelboog en is daarmee matig hellend. De achterste gewrichtsuitsteeksels steken uitzonderlijk ver naar achteren, tot duidelijk voorbij de rand van het wervellichaam. De draaier is niet gepneumatiseerd. Bij de derde halswervel steken de voorste gewrichtsuitsteeksels schuin omhoog onder een hoek van 30°. Bij de gebroken vijfde halswervel is zichtbaar dat het interne bot vele kleine luchtkamertjes bevat. Bij de zesde halswervel is op de zijkant een kleine langwerpige pleurocoel zichtbaar aan de bovenkant begrensd door een richel. De voorste gewrichtsuitsteeksels worden aan hun onderkanten ondersteund door losstaande beenbalkjes, die men interpreteerde als een wijziging van de gebruikelijke plaatvormige richels door de aanwezigheid van een perforatie in de plaat zodat het overblijvende gedeelte een ovale dwarsdoorsnede krijgt, een unieke eigenschap. Het wervellichaam is 4,15 maal zo lang als hoog, een hoge waarde. Ook de zevende halswervel bezit pleurocoelen die elkaar intern dicht naderen, een tussenschot van maar 6,5 millimeter overlatend. Het doornuitsteeksel is opvallend ver achterwaarts geplaatst.
De nekribben zijn tamelijk delicaat gebouwd, dun en staafvormig.

### Verbeende pees
Evenwijdig aan de posities van de nekribben is aan de onderste rechterbuitenkant een kabelvormige structuur met een constante doorsnede van drie millimeter aangetroffen die geïnterpreteerd werd als een verbeende pees. De structuur begint direct achter de schedel en loopt over de lengte van verschillende wervels door, dus over een afstand van enkele meters. Men concludeerde dat het geen nekrib kon wezen aangezien die dikker zijn en op een andere plaats liggen. De doorsnede van de vermeende pees is ovaal en haar oppervlak is ruw en gegroefd. Intern is de pees doortrokken van Haversiaanse aderkanalen die duiden op een snelle groei en opgebouwd uit lengtevezels, zoals die ook kunnen worden waargenomen in de pezen van huidige vogels. Nu zijn de nekribben zelf ook afkomstig van verbeende pezen en het was dus mogelijk dat de structuur daar een verlengde van vormde. Dat past echter niet bij haar waargenomen positie. Een dergelijke verbeende pees is van geen enkele andere fossiele dinosauriër bekend, maar enkele vogelgroepen, zoals de kraanvogels, hebben verbeende pezen in de nekspieren lopen, zij het dat ze daar één of hoogstens twee wervels lang zijn. Men vermoedde dat de pees verbonden was met de Musculus rectus capitis anterior ventralis die bij Diapsida naar de tuber basilare op de onderste hersenpan loopt. Andere mogelijkheden zijn de Musculus longus colli ventralis of de Musculi intertransversarii. Het herwerkte botweefsel van de pees duidt erop dat de verbening zich al op jonge leeftijd voordeed, een verschijnsel dat ook van de Ornithischia bekend is. Het is dus geen teken van een hoge ouderdom.

## Fylogenie
Sarmientosaurus werd binnen de Titanosauria in de Lithostrotia geplaatst, in een basale positie boven Malawisaurus in de stamboom.
Een opmerkelijk element in de kladistische analyses was dat de Braziliaanse Tapuiasaurus veel afgeleider uitviel — en ook morfologisch duidelijk afgeleider is met een langgerekte schedel met stiftvormige tanden voor in de kaken — maar vermoedelijk vijfentwintig miljoen jaar ouder is. Dat duidt erop dat Sarmientosaurus een "ouderwetse" afstammingslijn vertegenwoordigt die het kennelijk in Zuid-Amerika tot in het Opper-Krijt uithield, mogelijk door het bezetten van een aparte niche.

title: Sarmientosaurus

wikitext:
{{Taxobox dinosaurus
| naam = ''Sarmientosaurus musacchioi''
| titelweergave = cursief
| superorde = [[dinosauriërs|Dinosauria]] Owen, 1842
| orde = [[Saurischia]] Seeley, 1887
| onderorde = [[Sauropodomorpha]] Huene, 1932
| clade onderorde = [[Sauropoda]] [[Othniel Charles Marsh|Marsh]], 1878
[[Eusauropoda]] Upchurch, 1995
[[Neosauropoda]] Bonaparte, 1986
[[Macronaria]] Wilson & [[Paul Sereno|Sereno]], 1998
[[Titanosauriformes]] Salgado, Coria & Calvo, 1997
[[Somphospondyli]] Wilson & Sereno, 1998
[[Titanosauria]] Bonaparte & Coria, 1993
[[Lithostrotia]] Upchurch, Barrett & Dodson, 2004
| taxon = [[Geslacht (biologie)|Geslacht]]
| w-naam = ''Sarmientosaurus''
| auteur = Martínez et al., 2016
| typesoort= ''Sarmientosaurus musacchioi''
Martínez et al., 2016
}}

'''''Sarmientosaurus musacchioi''''' is een plantenetende [[Sauropoda|sauropode]] [[dinosauriër]], behorend tot de [[Titanosauria]], die tijdens het late [[Krijt (periode)|Krijt]] leefde in het gebied van het huidige [[Argentinië]].

==Vondst en naamgeving==
In 1997 vond Rubén D.F. Martínez, op de ''Estancia Laguna Palacios'' van de familie Goicoechea in de provincie [[Chubut (provincie)|Chubut]], een schedel van een sauropode. Die bleek vast de zitten aan de voorste nek. Een gedeelte van het fossiel kon worden geborgen en werd door een [[helikopter]] van het Argentijnse leger uit de ontoegankelijke locatie getransporteerd.

In 2016 werd de [[typesoort]] ''Sarmientosaurus musacchioi'' benoemd en beschreven door [[Rubén Darío Francisco Martínez]], Matthew C. Lamanna, [[Fernando Emilio Novas]], Ryan C. Ridgely,
[[Gabriel Andrés Casal]], Javier E. Martínez, Javier R. Vita en Lawrence M. Witmer. De geslachtsnaam is afgeleid van de stad [[Sarmiento (Chubut)|Sarmiento]]. De soortaanduiding eert wijlen [[Eduardo Musacchio]], een docent aan de ''[[Universidad Nacional de la Patagonia San Juan Bosco]]'' die in 2011 overleed. Aangezien de naam gepubliceerd werd in het [[elektronisch tijdschrift]] ''[[PLoS ONE]]'' waren er ''Life Science Identifiers'' nodig om hem geldig te doen zijn. Die zijn 537DFE26-54EC-4978-AC86-E83A04FA74DE voor het geslacht en C1090B8D-D051-44F3-B869-8B4A0C802176 voor de soort.

Het [[holotype]], '''MDT-PV 2''', is [[in situ]] gevonden in het bovenste deel van de Lower Member van de Bajo Barreal-formatie ([[Sierra Nevada (Verenigde Staten)|Sierra Nevada]]-[[anticline]], Golfo San Jorge Basin, zuidcentrale provincie [[Chubut (provincie)|Chubut]], Chubut Group, Centraal-[[Patagonië]], [[Argentinië]]). De [[laag (stratigrafie)|laag]] bestaat uit [[zandsteen]] dat [[tufsteen]] bevat, en dateert uit het [[Cenomanien]]-[[Turonien]] ([[Krijt (periode)|Boven-Krijt]]; 100,5 tot 89,8 [[Ma (tijd)|Ma]]).<ref>Lamanna MC, Martínez RD and Smith JB (2002) A definitive abelisaurid theropod dinosaur from the early Late Cretaceous of Patagonia. Journal of Vertebrate Paleontology 22: 58–69. {{DOI|10.1671/0272-4634(2002)022[0058:adatdf]2.0.co;2}}.</ref><ref>Casal GA, Martínez RD, Ibiricu LM, González Riga B and Foix N (2013) Tafonomía del dinosaurio terópodo Aniksosaurus darwini, Formación Bajo Barreal, Cretácico Tardío de Patagonia (Argentina). Ameghiniana 50: 571–592. {{DOI|10.5710/amgh.23.08.2013.617}}.</ref><ref>Archangelsky S, Bellosi ES, Jalfin GA and Perrot C (1994) Palynology and alluvial facies from the mid-Cretaceous of Patagonia, subsurface of San Jorge Basin, Argentina. Cretaceous Research 15: 127–142. {{DOI|10.1006/cres.1994.1006}}</ref><ref>Bridge JS, Jalfin GA and Georgieff SM (2000) Geometry, lithofacies, and spatial distribution of Cretaceous fluvial sandstone bodies, San Jorge Basin, Argentina: outcrop analog for the hydrocarbon-bearing Chubut Group. Journal of Sedimentary Research 70: 341–359. {{DOI|10.1306/2dc40915-0e47-11d7-8643000102c1865d}}.</ref><ref>Suárez M, Márquez M, De La Cruz R, Navarrete C and Fanning M (2014) Cenomanian–?early Turonian minimum age of the Chubut Group, Argentina: SHRIMP U—Pb geochronology. Journal of South American Earth Sciences 50: 67–74. {{DOI|10.1016/j.jsames.2013.10.008}}.</ref><ref>Casal GA, Allard JO and Foix N (2015) Análisis estratigráfico y paleontológico del Cretácico Superior en la Cuenca del Golfo San Jorge: nueva unidad litoestratigráfica para el Grupo Chubut. Revista de la Asociación Geológica Argentina 72: 77–95.</ref> Het holotype bestaat uit een schedel met onderkaken en de voorste nek tot en met de zevende halswervel. De atlas en vierde halswervel waren zo zwaar geërodeerd dat ze bij de preparatie in het laboratorium niet konden worden gered. Het fossiel is van een oud individu. De schedel is een van de weinige die van de Titanosauria bekend zijn. Naast de nek werd een langwerpige structuur aangetroffen die geïdentificeerd werd als een verbeende pees. Ook dat is een unieke vondst. Het fossiel werd verder bestudeerd met een [[CAT-scan]].

Een lastig vraagstuk is of het [[taxon]] niet identiek is aan de sauropode ''[[Epachthosaurus]]'' uit dezelfde formatie. Op zich valt deze hypothese niet te weerleggen daar het gevonden materiaal van beide soorten niet overlapt. Het werd echter minder waarschijnlijk geacht omdat ze in een [[kladistiek|kladistische]] analyse op verschillende plaatsen in de stamboom uitvielen en omdat er in de formatie meer titanosaurisch materiaal is gevonden dat met zekerheid niet aan ''Epachthosaurus'' kan worden toegewezen. Misschien is dat van ''Sarmientosaurus'' en in ieder geval wijst het op een variatie waarin voor verschillende soorten plaats is. Zo is er ook schedelmateriaal gevonden dat weer niet van ''Sarmientosaurus'' kan zijn. Ook ''[[Campylodoniscus]]'' zou een ouder synoniem kunnen zijn maar dat geslacht is slechts gebaseerd op een stuk bovenkaaksbeen en wordt gemeenlijk als een ''[[nomen dubium]]'' beschouwd.

In de [[dinosauriërs|dinosauriërfauna]] van de Bajo Barreal-formatie komen nog de volgende [[geslacht (biologie)|genera]] voor: ''[[Aniksosaurus]] darwini'' Martínez & Novas 2006,<ref name="Weishampel2004">Weishampel, David B; et al. (2004). "Dinosaur distribution (Late Cretaceous, South America)." In: Weishampel, David B.; Dodson, Peter; and Osmólska, Halszka (eds.): The Dinosauria, 2nd, Berkeley: University of California Press. p. 602. {{ISBN|0-520-24209-2}}.</ref> ''[[Drusilasaura]] deseadensis'' Navarrete, Casal & Martínez 2011,<ref>César Navarrete, Gabriel Casal and Rubén Martínez (2011). "Drusilasaura deseadensis gen. et sp. nov., a new titanosaur (Dinosauria-Sauropoda), of the Bajo Barreal Formation, Upper Cretaceous of north of Santa Cruz, Argentina". Revista Brasileira de Paleontologia 14 (1): 1-14. {{DOI|10.4072/rbp.2011.1.01}}.</ref> ''[[Notohypsilophodon]] comodorensis'' Martínez 1998,<ref name="Weishampel2004" /> ''[[Secernosaurus]] koerneri'' Brett-Surman 1979,<ref name="Weishampel2004" /> en ''[[Xenotarsosaurus]] bonapartei'' Martínez et al. 1986.<ref name="Weishampel2004" /> Ook tanden van niet-geïdentificeerde [[Carcharodontosauridae|carcharodontosauriden]] (Stromer, 1931) en [[Dromaeosauridae|dromaeosauriden]] (Matthew & Brown, 1922) werden aangetroffen.

== Geologie van de Chubut Group ==
=== Algemeen ===
[[Bestand:Map of Chubut Province, central Patagonia, Argentina, showing location of the Estancia Laguna Palacios, the type locality of Sarmientosaurus musacchioi gen. et sp. nov. (modified from Ibiricu et al.).jpg|thumb|links|400px|Kaart van de provincie Chubut in Centraal-Patagonië, Argentinië, met de typelocatie te Estancia Laguna Palacios van ''Sarmientosaurus musacchioi'' Martínez et al. (2016) (gewijzigd naar Ibiricu et al., 2001)]]
De [[Krijt (periode)|Krijt]][[ontsluiting (geologie)|ontsluitingen]] van de Chubut Group strekken zich van het midden en zuiden van de provincie [[Chubut (provincie)|Chubut]] tot het noorden van [[Santa Cruz (provincie van Argentinië)|Santa Cruz]] uit.<ref>Lesta, P.J., and Ferello, R., 1972. Region extraordinaria de Chubut y norte de Santa Cruz, in Geologia regional Argentina : Cordoba, Academia Nacional de Ciencias, p. 601-654.</ref> De Chubut Group bestaat uit drie eenheden in de hooglanden van [[Sierra San Bernardo|San Bernardo]] en omgeving, van oud naar jong: Castillo-[[formatie (stratigrafie)|formatie]], Bajo Barreal-formatie en Laguna Palacios-formatie.<ref>Sciutto, J.C., 1981. Geologia del Codo del rio Senguerr, Chubut, Argentina. Actas del VIII Congreso Geologico Argentina, III, 203-219.</ref> De drie formaties hebben ondergrondse equivalenten in de Golfo San Jorge Basin en ontsluitingen in het noordelijke gebied. Sommige auteurs hebben diverse varianten voorgesteld voor de onderverdeling van de Chubut Group en voor equivalentie tussen de formaties. Op de formaties van de Chubut Group liggen in sommige gebieden [[hiaat (geologie)|discordant]] de Paso del Sapo- en Lefipán-formaties, die uit [[marien]]e afzettingen uit het [[Maastrichtien]] bestaan, en de Salamanca- en Río Chico-formaties. De Salamanca-formatie bestaat ook uit mariene afzettingen en de Rio Chico-formatie uit [[Paleoceen|Paleocene]] afzettingen met uitgestrekte [[basalt (gesteente)|basaltplaten]].

=== Bajo Barreal-formatie ===
In de "Lower Member"<ref>Een "member" is een benoemd, [[lithologie|lithologisch]] onderdeel van een [[formatie (geologie)|formatie]] dat men door zijn specifieke kenmerken kan onderscheiden in het [[stratigrafie|stratigrafisch]] profiel. Niet alle formaties zijn in "members" onderverdeeld, en zelfs waar "members" als dusdanig erkend zijn, maken ze enkel deel uit van de formatie.</ref> zijn [[tufsteen]] en [[zandsteen]] met een afwisseling van zandige tufsteen en zeldzame horizonten<ref>Een "horizon" verwijst naar ofwel een gesteente-oppervlak tussen twee lagen [[sedimentair gesteente]] met een duidelijke verandering in de [[lithologie|lithologische]] samenstelling in een sedimentaire opvolging (een gesteentepakket) of in de opvolging van vulkanische gesteentelagen, ofwel naar een dunne gesteentelaag met een karakteristieke lihtologische samenstelling of met een karakteristieke fossiele inhoud in een sedimentaire opvolging.</ref> met asachtige tufsteen dominant. De zandsteenlagen worden geleidelijk dikker totdat zij in het bovenste deel van de member dominant zijn. In de Bajo Barreal-formatie kan gewoonlijk een bepaalde [[lithostratigrafie|lithostratigrafische]] cyclus onderscheiden worden. Deze cyclus begint met zandsteen waarin systematisch de [[korrelgrootte (sediment)|korrelgrootte]] of de grootte van de [[klast]]en wijzigt van de basis van de gesteentelaag tot de top. In deze toplagen komen verspreide resten van [[dinosauriërs]] voor. De zandsteen gaat over in tufsteen, waarop zich [[paleosol]] ontwikkeld heeft dat later door helderkleurige, gelaagde banken<ref>Een 'bank' is een gesteentelaag met een dikte van enkele cm tot meer dan een meter, en die zich door haar individuele kenmerken zoals kleur, samenstelling en materiaal onderscheidt van de onmiddellijk eronder en erboven liggende gesteentelaag. Deze definitie is vooral van toepassing wanneer zulke bank duidelijk te onderscheiden is in de [[formatie (geologie)|formatie]] waarvan ze deel uitmaakt.</ref> met tufsteen bedekt werd. De dikke zandsteenlagen van de bovenste sector bevatten grote hoeveelheden goed bewaarde [[fossiel]]en van dinosauriërs. De "Upper Member" toont een duidelijke vermindering in het aantal zandsteenlagen, en bevat geleidelijk meer en meer modderige banken. Horizonten met kleine wortels en paleosols komen algemeen voor. De zandsteenlagen hebben een lensvormige doorsnede en vertonen de [[hydrologie|hydrologische]] kenmerken van [[Meander (waterloop)|meanderende]] stromen.

==Beschrijving==
===Grootte en onderscheidende kenmerken===
[[Bestand:Sarmientosaurus 3D skull.ogv|thumb|Driedimensionale video van de schedel]]
''Sarmientosaurus'' heeft een geschatte lengte van twaalf meter en een gewicht van tien ton.

De beschrijvers wisten negen onderscheidende kenmerken vast te stellen. Het zijn alle [[autapomorfie]]ën, unieke afgeleide eigenschappen. De oogkas beslaat 40% van de lengte van de schedel. De opgaande tak van het bovenkaaksbeen steekt bij de bovenste snuitrand in een bovenste tak van het traanbeen, door welke tak het aan de buitenkant en binnenkant omvat wordt. De binnenrand van het achterdeel van de opgaande tak van het bovenkaaksbeen raakt het benige neusgat met een lage maar goedgevormde richel. De onderste achterkant van de opgaande tak van het quadratojugale draagt een tongvormig uitsteeksel dat naar binnen uitstekend de achterkant van het quadratum overlapt. In de hersenpan zijn er drie aparte uitgangen voor de ''[[nervus trigeminus]]''. Er ontbreekt een binnenste aderkanaal dat de hypofysesteel met de onderkant van de hersenstam verbindt. De premaxillaire tanden staan verticaal, de maxillaire tanden hellen naar voren en de dentaire tanden hellen naar achteren. De middelste halswervels hebben balkvormige in plaats van plaatvormige richels tussen het wervellichaam en de voorste gewrichtsuitsteeksels. Een extreem langwerpige en slanke verbeende pees loopt langs de halswervels en nekribben in een lage zijwaartse positie.

===Skelet===
====Schedel====
De schedel heeft een lengte van drieënveertig centimeter en achteraan een hoogte van vierentwintig centimeter en een breedte van 245 millimeter. In bovenaanzicht is de schedel tongvormig, zij het met een vrij spitse snuitpunt. In zijaanzicht is de snuit plat en hol gebogen; in de holte lagen wellicht de lage vlezige neusopeningen. De ''fenestra antorbitalis'' is relatief klein. De oogkas is bijzonder groot en de horizontale afstand tussen de bovenste achterhoek en de voorste onderhoek bedraagt zo'n 40% van de totale schedellengte.
[[Bestand:Sarmientosaurus skull views.PNG|thumb|De schedel in vooraanzicht en van de zijkanten bezien]]
[[Bestand:Cranium of Sarmientosaurus.PNG|thumb|left|De schedel van ''Sarmientosaurus'']]
De voorste snuitbeenderen, de praemaxillae, zijn vrij kort en vormen een in zijaanzicht bol gebogen voorste snuitrand. Ze dragen ieder vier verticale tanden. Het bovenkaaksbeen of ''maxilla'' is tamelijk lang en stevig. De achterste onderrand heeft de typische titanosaurische brede inkeping. De achterste tak is nogal langwerpig. De opgaande tak heeft een complexe verbinding met het traanbeen nabij de hooggelegen benige neusgaten. De linkermaxilla draagt twaalf tanden, de rechter elf. De tanden hellen naar achteren. De tandrij bedraagt 64% van de lengte van het bovenkaaksbeen wat veel is voor een titanosauriër en een basaal kenmerk. Het neusbeen is plat en rechthoekig. Het traanbeen is langwerpig en heeft een korte voorste tak. Het bovenkaaksbeen raakt het prefrontale, de uiterste bovenkant van het traanbeen bedekkend. Het prefrontale is halvemaanvormig, een afgeleid kenmerk, met een driehoekige voorste tak. De voorhoofdsbeenderen of frontalia zijn sterk vergroeid, een teken van hoge ouderdom, en tamelijk kort, zonder welving. De wandbeenderen of parietalia maken deel uit van de randen van de bovenste slaapvensters die opvallend dicht bij elkaar liggen en dwars staan op de lengteas van de schedel, beide basale kenmerken die weerspiegelen dat de neusholte nog niet zo extreem gezwollen was dat de oogkassen zijwaarts gedrongen werden. Het postorbitale is T-vormig. De achterste tak heeft een aderkanaal vlak bij de kruising met de neergaande tak. Het [[squamosum]] raakt het bovenste slaapvenster niet, een afgeleid kenmerk. Het [[jukbeen]] heeft een ongebruikelijke bouw: het is L-vormig met een zeer lange voorste tak en een vrijwel afwezige achterste tak. Het quadratojugale is L-vormig. De onderste tak heeft een bolle onderrand en is naar voren toe niet verhoogd. Van onderen bekeken vormt de binnenrand van de opgaande tak een tongvormig uitsteeksel dat het quadratum overlapt. Bij het [[quadratum]] is de ''fossa quadratica'' relatief smal en matig schuin naar buiten gericht. Het quadratum is in zijaanzicht gedeeltelijk zichtbaar, een kenmerk dat eerder alleen van de [[Nemegtosauridae]] bekend was.

In het verhemelte is het ectopterygoïde opvallend kort.

Op het achterhoofd bevindt zich een rechthoekig uitsteeksel, gevormd door het centrale supraoccipitale, op de dwarskam. De ''processus paroccipitales'' steken zijwaarts uit. Het achterhoofdsgat is een staande ovaal. Aan beide zijden bevinden zich twee openingen voor de twaalfde [[hersenzenuw]], de ''[[nervus hypoglossus]]'', een basaal kenmerk: meer afgeleide titanosauriërs hebben er maar één per zijde. De ''nervus trigeminus'' heeft aparte extra openingen voor de takken naar zowel het bovenkaaksbeen als de onderkaak: alle andere bekende sauropoden hebben maar één opening. De achterhoofdsknobbel is veel breder dan het achterhoofdsgat en steekt schuin naar beneden. De afhangende ''[[tubera basilaria]]'' zijn dik en lopen naar achteren uit in twee richels met ertussen een rechthoekige uitholling, net als bij ''[[Malawisaurus]]''. Zelf zijn de ''tubera'' niet gescheiden door een V-vormige inkeping. Ze zijn breder dan de achterhoofdsknobbel doch raken de quadrata niet. De meer naar voren afhangende ''processus basipterygoidei'' lopen evenwijdig en zijn tamelijk lang en nauw. De hersenholte is naar voren gebogen. De reuklobben zijn tamelijk klein maar de oogzenuwen dik. Het [[binnenoor]], met name het [[labyrint (oor)|labyrint]], houdt het midden in grootte tussen de omvangrijkere structuren bij basale [[Titanosauriformes]] en de kleinere afmetingen bij meer afgeleide titanosauriërs. Van de [[halfcirkelvormige kanalen]] is het zijkanaal langwerpig wat duidt op een aanpassing aan het controleren van zijwaartse, "gierende", bewegingen van de kop. De oriëntatie van het kanaal, aangenomen dat het horizontaal gehouden werd, wijst erop dat de kop 46° afhing. Ook het [[Slakkenhuis (oor)|slakkenhuis]] is middelbaar in omvang en daarbij vrij ver voorwaarts gelegen. De grote omvang wijst op een goed vermogen tot horen, vooral van lage geluiden.

====Onderkaken====
[[Bestand:Right mandibular ramus of Sarmientosaurus.PNG|thumb|De rechteronderkaak]]
De onderkaken samen hebben van onderen bezien een U-vormig profiel, net als bij de snuit met een iets spitse punt. De voorkant van de onderkaak is opvallend recht met een constante hoogte in plaats van voren hoger te worden; de bovenrand en onderrand lopen dus evenwijdig. De tandrij wordt aan de buitenkant begrensd door een richel. De voorkant van de symfyse van de onderkaken staat vrijwel verticaal. De raakvlakken van de overdwars dikke symfyse zijn recht in plaats van bol. Het dentarium draagt dertien tanden waarvan de voorste de grootste is. De tandrij loopt naar achteren niet uit in een scherpe richel. De ''processus coronoides'' wordt geheel gevormd door het surangulare; het coronoïde vormt een langwerpig, maar niet bijzonder lang, element aan de binnenzijde van de achterste tanden. Het angulare is hoog in zijaanzicht. Het spleniale loopt naar achteren uit in een smalle wigvormige punt tussen angulare en prearticulare. Het articulare en prearticulare lijken vergroeid te zijn.

====Gebit====
De tandkronen overlappen elkaar niet. De tanden van de bovenkaken zijn sterker versleten dan die van de onderkaken. De kronen hebben verticale slijtvlakken die een scherpe hoek maken met de lengteas. De premaxillaire tanden zijn kegelvormig, naar het spits uitlopend in een beitelstructuur. In doorsnede zijn ze lensvormig. Ze houden zo het midden tussen de spatelvormige tanden van meer basale sauropoden en de stiftvormige tanden van meer afgeleide titanosauriërs. De maxillaire tanden hebben een verticale bult aan de binnenzijde, begrensd door twee verticale groeven. Opmerkelijk is dat de maxillaire tanden naar voren hellen en de dentaire tanden onder ongeveer dezelfde hoek naar achteren. De beschrijvers namen aan dat dit hun natuurlijke positie was. De bases van de dentaire tanden hebben een ronde doorsnede; naar beneden raakt de binnenkant van de kroon afgeplat zodat de doorsnee D-vormig wordt. De dentaire tanden hebben een verticale groeve aan de voorste binnenkant. De maxillaire en dentaire tanden hebben ieder twee slijtvlakken, een lagere en een hogere. Bij de dentaire tanden ligt het hoogste slijtvlak op het spits. Dit patroon is uniek in de Sauropoda. Het hoogste dentaire slijtvlak is tamelijk klein en de slijtvlakken van de maxillaire tanden zijn veel omvangrijker. Dit werd gezien als een teken dat de slijtage niet ontstond doordat de tanden met de punten tegen elkaar bewogen. De lagere slijtvlakken zijn een aanwijzing dat ze wel in elkaar grepen. De tanden hebben meestal een ''Slenderness Index'' of SI, hoogte gedeeld door breedte, van meer dan drie, wat ze matig langwerpig maakt. Er zijn meestal twee, soms drie, vervangingstanden per positie. De tanden werden om en om vervangen in twee golven die van achter naar voren liepen; dus eerst de achterste tand, dan de derde van achteren etc., en dan de tweede en vervolgens de vierde etc.

Met een [[elektronenmicroscoop]] werden kleine groefjes op de tanden waargenomen. Hun richting wees erop dat de kaken een simpele op en neer-beweging maakten zonder te kauwen. Omdat de groeven evengoed door zand veroorzaakt zouden kunnen zijn als door het voedsel, wilden de beschrijvers er geen conclusie uit trekken over het dieet.

=====Voedingsmechanisme=====
De kaakmechanica van [[Sauropoda|sauropoden]] werd door vele onderzoekers bestudeerd.<ref name="Calvo1994">Calvo, JO., 1994. Jaw mechanics in sauropod dinosaurs. Gaia 10: 183–193.</ref><ref>Christiansen, P., 2000. Feeding mechanisms of the sauropod dinosaurs Brachiosaurus, Camarasaurus, Diplodocus, and Dicraeosaurus. Historical Biology 14: 137–152. {{DOI|10.1080/10292380009380563}}.</ref><ref name="Coombs1975">Coombs, WP, Jr., 1975. Sauropod habits and habitats. Palaeogeography, Palaeoclimatology, Palaeoecology 17: 1–33. {{DOI|10.1016/0031-0182(75)90027-9}}.</ref><ref>Bakker, RT, 1978. Dinosaur feeding behaviour and the origin of flowering plants. Nature 274: 661–663. {{DOI|10.1038/274661a0}}.</ref><ref>Farlow, JO, 1987. Speculations about the diet and digestive physiology of herbivorous dinosaurs. Paleobiology 13: 60–72.</ref><ref>Colbert, EH., 1993. Feeding strategies and metabolism in elephants and sauropod dinosaurs. American Journal of Science 293-A: 1–19. {{DOI|10.2475/ajs.293.a.1195}}.</ref><ref>Barrett, PM., and Upchurch, P., 1994. Feeding mechanism of Diplodocus. Gaia 10: 195–203.</ref><ref>Holliday, CM., 2009. New insights into dinosaur jaw muscle anatomy. Anatomical Record 292: 1246–1265. {{DOI|10.1002/ar.20982}}.</ref><ref>Whitlock, JA., 2011. Inferences of diplodocoid (Sauropoda: Dinosauria) feeding behavior from snout shape and microwear analyses. PLoS ONE 6: e18304. {{DOI|10.1371/journal.pone.0018304}}. {{PMID|21494685}}.</ref><ref>Young, MT., Rayfield, EJ., Holliday, CM, Witmer, LM, Button, DJ, Upchurch P et al., 2012. Cranial biomechanics of Diplodocus (Dinosauria, Sauropoda): testing hypotheses of feeding behaviour in an extinct megaherbivore. Naturwissenschaften 99: 637–643. {{DOI|10.1007/s00114-012-0944-y}}. {{PMID|22790834}}.</ref><ref>Button, DJ., Rayfield, EJ., and Barrett, PM., 2014. Cranial biomechanics underpins high sauropod diversity in resource-poor environments. Proceedings of the Royal Society of London B: Biological Sciences 281: 20142114. {{DOI|10.1098/rspb.2014.2114}}.</ref> Er bestaat algemene consensus dat het voedsel met weinig tot geen orale verwerking ingeslikt werd. Vele studies<ref name="Coombs1975" /><ref>Stokes, WL., 1987. Dinosaur gastroliths revisited. Journal of Paleontology 61: 1242–1246.</ref> veronderstellen de aanwezigheid van een gespecialiseerde 'maagmolen' waarin het grootste deel van de verwerking van het ingeslikte plantaardig materiaal plaatsvond. Maar meer recente studies<ref>Wings, O., and Sander, PM., 2007. No gastric mill in sauropod dinosaurs: new evidence from analysis of gastrolith mass and function in ostriches. Proceedings of the Royal Society of London B 274: 635–640. {{DOI|10.1098/rspb.2006.3763 202}}.</ref> hebben het bestaan van zo'n maag grondig in twijfel getrokken. Calvo<ref name="Calvo1994" /> is van mening dat bij sauropoden patronen van microscopische slijtage op de tanden bewijs leveren van de richting waarin de kaken bewogen op de sluitoppervlakken van de tanden. Dit bewijs kan geëvalueerd worden door onderzoek van het kaakgewricht. Gebaseerd op zijn studie van microscopische sporen van slijtage op tanden van [[Titanosauria|titanosauriërs]] en op de [[morfologie (biologie)|morfologie]] van de onderkaak, stelde Calvo<ref name="Calvo1994" /> voor dat deze sauropoden een eenvoudig op en neer bewegend kaakmechanisme hadden, gelijksoortig aan het kaakmechanisme dat hij reconstrueerde voor ''[[Giraffatitan]]'' (Janensch, 1914) ([[familie (biologie)|familie]] [[Brachiosauridae]] (Riggs, 1904)), maar verschillend van het kaakmechanisme dat hij voor ''[[Diplodocus]]'' (Marsh, 1878) (familie [[Diplodocidae]] (Marsh, 1884)) voorstelde. Om de vorming van tandslijtage op zowel de labiale<ref>"Labiaal" betekent de buitenkant van de tanden.</ref> als op de linguale<ref>"Linguaal" betekent de binnenkant of de tongzijde van de tanden.</ref> oppervlakken te verklaren, suggereerden García en Cerda<ref name="Garcia2010">García, RA., and Cerda, IA., 2010. Dentición de los titanosaurios del Cretácico Superior de la provincia de Río Negro, Argentina: aspectos morfológicos, reemplazo e inserción. Ameghiniana 47: 45–60. {{DOI|10.5710/amgh.v47i1.6}}</ref> dat zowel onderling contact van de tanden als contact van de tanden met plantaardig materiaal dit soort tandslijtage veroorzaakten. García and Cerda<ref name="Garcia2010" /> meenden ook dat het niet mogelijk is om, enkel op basis van het type tandslijtage, nauwkeurig te reconstrueren welke plantensoorten een bepaalde sauropode at. Dit komt omdat het dier regelmatig onachtzaam tezamen met planten zand inslikte dat ook microscopische sporen van slijtage op de tanden achterliet. Bij ''Sarmientosaurus'' vertonen de tanden van de premaxilla<ref>De premaxilla is één van een paar schedelbeenderen aan de uiterste tip van de bovenkaak. Het draagt gewoonlijk tanden, maar niet altijd.</ref> en van de maxilla (bovenkaak) linguale en distale slijtvlakken, vergezeld van lichte, submediale<ref>"Submediaal" betekent "onder het midden liggend".</ref> groeven. De functionele tanden van de onderkaak hebben geen labiale slijtvlakken, maar wel sterke [[distaal (anatomie)|distale]] slijtvlakken. Distale slijtvlakken op de tanden van de onderkaak komen niet voor in een verzameling van 185 tanden van titanosauriërs uit een verscheidenheid aan [[geologie|geologische]] [[formatie (geologie)|formaties]] die door Garcia en Cerda geanalyseerd werden.<ref name="Garcia2010" /> Het distale slijtvlak van de tanden van de onderkaak, dat parallel aan de lange as van een tand georiënteerd is, is bij ''Sarmientosaurus'' gecorreleerd met de submediale groeve van de boventanden. Dit toont aan dat er een zekere mate van [[occlusie (tandheelkunde)|occlusaal contact]] was tussen de tanden van boven- en onderkaak, zoals bij [[geslacht (biologie)|genera]] van de [[klade]] [[Macronaria]] ([[Paul Sereno|Sereno]] et Wilson, 1998). Dit occlusaal contact kwam niet voor bij hoger ontwikkelde titanosauriërs. De bijna verticale slijtvlakken van de tanden en de algemene oriëntatie van sporen van microslijtage,<ref>Chatterjee, S., and Zheng, Z., 2002. Cranial anatomy of Shunosaurus, a basal sauropod dinosaur from the Middle Jurassic of China. Zoological Journal of the Linnean Society 136: 145–169. {{DOI|10.1046/j.1096-3642.2002.00037.x}}</ref> tonen aan dat de kaken van ''Sarmientosaurus'' eenvoudig op en neer bewogen zonder te kauwen. De eigenaardige oriëntering van de tandkronen komt niet voor bij andere sauropoden, waardoor het moeilijk is de functionele betekenis ervan te interpreteren. Maar de combinatie van bijna vertikale premaxillaire en mesiale maxillaire tandkronen met de liggende tandkronen van de onderkaak, kan erop wijzen dat gespecialiseerde snijbewegingen in het rostrale deel van de bek het afsnijden van plantaardig materiaal kan hebben vergemakkelijkt.

=====Dieet=====
Om het dieet van ''Sarmientosaurus'' te achterhalen moet men met verschillende factoren rekening houden, zoals het type van tanden dat het dier bezat, de [[paleoecologie|paleoecologische]] en [[paleobotanie|paleobotanische]] kenmerken van de tijd en de plaats waar het leefde en wat men weet over de bouw en de houding van het lichaam, waarbij dan vooral de vermoedelijke stand van kop en nek bij leven belangrijk zijn. Volgens Ryan en Vickaryous<ref>Ryan MJ and Vickaryous MK (1997). Diet. In: Currie P. J. and Padian K., editors. Encyclopedia of Dinosaurs. San Diego: Academic Press. pp. 169–173.</ref> wijzen de eenvoudige tanden bij [[Sauropoda|sauropoden]] erop dat het voedsel vooral in de darmen verwerkt werd. Indien dit het geval was, dan moeten sauropoden gespecialiseerde darmen hebben gehad die vezelige planten met weinig voedingswaarde konden verteren. De tanden van ''Sarmientosaurus'' vertegenwoordigden de eerste fase in het spijsverteringsproces door plantaardig materiaal af te knippen. Volgens Sereno et al.<ref name="Sereno2007">Sereno PC, Wilson JA, Witmer LM, Whitlock JA and Maga A (2007) Structural extremes in a Cretaceous dinosaur. PLoS ONE 2: e1230. {{PMID|18030355}} {{DOI|10.1371/journal.pone.0001230}}.</ref> bewijzen verschillende [[anatomie|anatomische]] kenmerken, zoals de vermoedelijke stand van de kop en de [[morfologie (biologie)|morfologie]] van het binnenoor en de halswervels, dat onder meer ''[[Diplodocus]]'' (Marsh, 1878) en ''[[Nigersaurus]]'' (Sereno, 1999) (beide [[geslacht (biologie)|genera]] van de [[superfamilie (biologie)|superfamilie]] [[Diplodocoidea]] (Marsh, 1884)) op lage hoogte graasden wanneer de nek in neutrale (natuurlijke) positie gehouden werd. De oriëntatie van de achterhoofdsknobbel van het [[occipitaal]] been (het achterhoofd) geeft aan dat de schedel gewoonlijk, zoals bij ''Diplodocus'' en ''Nigersaurus'', met de snuit naar beneden gericht gehouden werd ten opzichte van de craniocaudale as (de lengteas) van de nek. De gereconstrueerde anatomie van de semicirculaire kanalen van het binnenoor ondersteunt deze interpretatie. En, zoals bij ''Nigersaurus'', had ''Sarmientosaurus'' halswervels die van extra luchtkamers voorzien waren. Al deze kenmerken suggereren dat de nek gewoonlijk in een neutrale positie gehouden werd, waardoor ''Sarmientosaurus'' enkel relatief laag groeiende planten kon eten. Stevens en Parrish<ref>Bruner HL (1908) On the cephalic veins and sinuses of reptiles, with description of a mechanism for raising the venous blood-pressure in the head. American Journal of Anatomy 7: 1–117. {{DOI|10.1002/aja.1000070102}}.</ref> hebben hetzelfde voorgesteld voor andere sauropoden, en stelden ook nog drie mogelijke manieren van grazen voor, nl. door ventraalflexie (waarbij de nek naar onder gebogen wordt), door dorsaalflexie (waarbij de nek opgericht wordt) en door met de nek in een neutrale houding te grazen.<ref name="Stevens2005">Stevens KA and Parrish JM (2005) Digital reconstructions of sauropod dinosaurs and implications for feeding. In: Curry Rogers K. and Wilson J. A., editors. The Sauropods: Evolution and Paleobiology. Berkeley: University of California Press. pp. 178–200.</ref>
[[Bestand:Carbonized imprints of the fern Gleichenia, transition Lower-Upper Cretaceous, Wayan Formation, Idaho, United States.jpg|thumb|300px|Verkoolde afdrukken van de varen ''Gleichenia'', overgang Onder-Boven-Krijt van de Wayanformatie, Idaho, Verenigde Staten. Deze varen kwam ook voor in de habitat van ''Sarmientosaurus'' en maakte mogelijk deel uit van zijn dieet.]]
Maar al deze hypothetische houdingen zijn voornamelijk gebaseerd op digitale analyses van de nekken van genera sauropoden waarbij dit deel van het skelet goed bewaard bleef, zoals bij ''[[Apatosaurus]]'' (Marsh, 1877) en ''Diplodocus''. Omdat bij ''Sarmientosaurus'' niet alle halswervels bewaard bleven, kunnen deze analyses op dit genus niet toegepast worden. Er zijn ook geen gegevens over de flexibiliteit van de nek, en over de meest relevante lichaamsproporties, zoals bv. de schouderhoogte, kan men enkel speculeren. Volgens Stevens en Parrish<ref name="Stevens2005" /><ref>Stevens KA and Parrish JM (2005) Neck posture, dentition, and feeding strategies in Jurassic sauropod dinosaurs. In: Tidwell V. and Carpenter K., editors. Thunder-Lizards: The Sauropodomorph Dinosaurs. Bloomington: Indiana University Press. pp. 212–232.</ref> graasden de meeste sauropoden op lage en op medium hoogte, maar zij schatten dat bv. ''Diplodocus'' louter door zijn grote afmetingen en de lengte van de nek tot op vier meter hoogte kon grazen. Zoals Sereno et al.<ref name="Sereno2007" /> in het geval van ''Nigersaurus'', argumenteerde Parrish<ref>Parrish JM (2003) Mapping ecomorphs onto sauropod phylogeny. Journal of Vertebrate Paleontology 23: 85A–86A.</ref> dat [[Diplodocidae|diplodociden]] (Marsh, 1884) en [[Nemegtosauridae|nemegtosauride]] (Upchurch, 1995) [[Titanosauria|titanosauriërs]] (Lydekker, 1877) met hun onder een neerwaartse hoek geplaatste schedel, [[rostraal]] brede snuiten en rostraal geplaatste tanden, aan het grazen op lage hoogten aangepast waren. Niettegenstaande enkel het eerste kenmerk op ''Sarmientosaurus'' van toepassing is, was volgens Martínez et al. ook dit genus waarschijnlijk voornamelijk een lage grazer.<ref>Martínez R.D.F., Lamanna M.C., Novas F.E., Ridgely R.C., Casal G.A., Martínez J.E., Vita, J.R. & Witmer, L.M., 2016, "A Basal Lithostrotian Titanosaur (Dinosauria: Sauropoda) with a Complete Skull: Implications for the Evolution and Paleobiology of Titanosauria", PLoS ONE 11(4): e0151661. {{DOI|10.1371/journal.pone.0151661}}.</ref> Daar de tanden vrij robuust zijn, lijkt het onwaarschijnlijk dat ''Sarmientosaurus'' zachte planten at, zoals men voor ''Nigersaurus'' had voorgesteld<ref name="Sereno2007" /> (maar zie<ref>Sander PM (2013) An evolutionary cascade model for sauropod dinosaur gigantism—overview, update and tests. PLoS ONE 8: e78573. {{DOI|10.1371/journal.pone.0078573}}, {{PMID|24205267}}.</ref>). Stevens en Parrish<ref name="Stevens2005" /> argumenteerden dat titanosauriërs, en vooral de meer gespecialiseerde genera van de [[klade]], hun tanden gebruikten om bladeren van takken te strippen of om plantaardig materiaal af te snijden, maar dan wel zachter plantaardig materiaal dan basale [[macronaria]] (Wilson & Sereno, 1998), zoals ''[[Giraffatitan]]'' (Paul, 1988) en ''[[Camarasaurus]]'' (Cope, 1877), konden verwerken.

Het is algemeen aanvaard dat tijdens het [[Cenomanien]] de [[bedektzadigen|bedektzadige planten]] dominant werden in de continentale [[flora (plantkunde)|macroflora]], en dus ook in [[Patagonië]].<ref name="Iglesias A 2007">Iglesias A, Zamuner AB, Poiré DG and Larriestra F (2007) Diversity, taphonomy and palaeoecology of an angiosperm flora from the Cretaceous (Cenomanian—Coniacian) in southern Patagonia, Argentina. Palaeontology 50: 445–466. {{DOI|10.1111/j.1475-4983.2007.00639.x}}.</ref> Het is dus waarschijnlijk dat ''Sarmientosaurus'' zich regelmatig met deze bloemdragende planten voedde. Ook [[grassenfamilie|grassen]] ([[familie (biologie)|familie]] Poaceae) kunnen een mogelijke voedselbron geweest zijn, alhoewel de oudst bekende [[fossiel]]en jonger zijn dan het vroege [[Krijt (periode)|Laat-Krijt]].<ref>Prasad V, Strömberg CAE, Alimohammadian H and Sahni A (2005) Dinosaur coprolites and the early evolution of grasses and grazers. Science 310: 1177–1180. {{PMID|16293759}}, {{DOI|10.1126/science.1118806}}.</ref> Maar het is mogelijk dat grassen al tijdens het "Midden"-Krijt<ref>Bremer K (2002) Gondwanan evolution of the grass alliance of families (Poales). Evolution 56: 1374–1387. {{PMID|12206239}}, {{DOI|10.1111/j.0014-3820.2002.tb01451.x}}</ref> in [[Gondwana (continent)|Gondwana]] ontstonden. De Lower Member van de Bajo Barreal-formatie, waarin ''Sarmientosaurus'' ontdekt werd, bevat ook [[versteend hout]] van de [[coniferen|conifeer]] ''Agathoxylon'' (Harting, 1848) ([[stam (biologie)|phylum]] Pinophyta, [[orde (biologie)|orde]] [[Pinales]], familie [[apenboomfamilie|Araucariaceae]])<ref name="Pujana R 2007">Pujana R, Umazano A and Bellosi E (2007) Maderas fósiles afines a Araucariaceae de la Formación Bajo Barreal, Cretácico Tardío de Patagonia central (Argentina). Revista del Museo Argentino de Ciencias Naturales, ns 9: 161–167.</ref> en [[stuifmeel|pollen]] van de bedektzadige [[geslacht (biologie)|genera]] ''Liliacidites'' (Couper, 1953), ''Nyssapollenites'' (Thiergart, 1937), ''Rousea'' (Srivastava, 1969), ''Tricolpites'' (Couper, 1953) en ''Verrutricolpites'' (Pierce, 1961).<ref>Archangelsky S, Bellosi ES, Jalfin GA and Perrot C (1994) Palynology and alluvial facies from the mid-Cretaceous of Patagonia, subsurface of San Jorge Basin, Argentina. Cretaceous Research 15: 127–142. {{DOI|10.1006/cres.1994.1006}}.</ref><ref>Archangelsky S, Barreda V, Passalia MG, Gandolfo M, Prámparo M, Romero E et al. (2009) Early angiosperm diversification: evidence from southern South America. Cretaceous Research 30: 1073–1082. {{DOI|10.1016/j.cretres.2009.03.001}}.</ref> Op ongeveer 900 km ten zuiden van de vindplaats van ''Sarmientosaurus'' werden resten van [[varens]] en coniferen ontdekt en een verzameling bladeren van angiospermen in [[sediment]]en uit het [[Cenomanien]]-[[Coniacien]] van de Mata Amarilla-formatie in de provincie Santa Cruz.<ref name="Iglesias A 2007" /> Deze flora bestaat uit een twaalftal morfotypes (een groep van verschillende types individuen van dezelfde soort in een [[populatie (biologie)|populatie]]) die verdeeld zijn over de [[sediment|afzettingen]] van een [[marien]]e [[habitat]] en die van een [[riviervlakte|overstromingsvlakte]]. Deze laatste is vergelijkbaar met de paleohabitat die voor de Lower Member van de Bajo Barreal-formatie gereconstrueerd werd. De fossiele bladeren uit de Mata Amarilla-formatie zijn afkomstig van de soorten ''Laurophyllum'' (Goeppert, 1853), ''[[Sterculia]]'', ''Myrcia'' en ''Peumus''. ''Laurophyllum'' en ''Sterculia'' zijn indicatief voor een vochtig, [[subtropisch klimaat]].<ref>Vakhrameev VA (1988). Jurassic and Cretaceous Floras and Climates of the Earth. Cambridge: Cambridge University Press. 318 p.</ref> Gezien de [[geografie|geografische]] en [[stratigrafie|stratigrafische]] nabijheid van de Bajo Barreal- en Mata Amarilla-formatie is het waarschijnlijk dat ''Sarmientosaurus'' in dit type [[paleoklimatologie|paleoklimaat]] leefde. Dit wordt door de [[morfologie (biologie)|morfologie]] van het fossiele hout van ''Agathoxylon'' uit de Bajo Barreal-formatie bevestigd. De zwakke [[groeiring]]en duiden op het ontbreken van een duidelijk seizoensgebonden klimaat.<ref name="Pujana R 2007" /> Naast bedektzadige planten maakten ''[[Gleichenia]]''-achtige varens,<ref>Archangelsky S (2001) Evidences of an Early Cretaceous floristic change in Patagonia, Argentina. In: Leanza H. A., editor. VII International Symposium on Mesozoic Terrestrial Ecosystems. Asociación Paleontológica Argentina Publicación Especial. pp. 15–19.</ref> [[palmvarens|Cycadales]] en [[paardenstaartfamilie|paardenstaarten]] ([[familie (biologie)|familie]] Equisetaceae) waarschijnlijk ook deel uit van het dieet van ''Sarmientosaurus'', zoals ook voorgesteld werd voor sauropoden die op andere continenten en tijdens andere tijdsintervallen leefden.<ref>Farlow JO (1987) Speculations about the diet and digestive physiology of herbivorous dinosaurs. Paleobiology 13: 60–72.</ref><ref>Barrett PM and Upchurch P (1994) Feeding mechanism of Diplodocus. Gaia 10: 195–203.</ref><ref>Taggart RE and Cross AT (1997) The relationship between land plant diversity and productivity and patterns of dinosaur herbivory. In: Wolberg D. L., Stump E. and Rosenberg G. D., editors. Dinofest International. Philadelphia: Academy of Natural Sciences. pp. 403–416.</ref><ref>Hummel J, Gee CT, Südekum K-H, Sander PM, Nogge G, Clauss M et al. (2008) In vitro digestibility of fern and gymnosperm foliage: implications for sauropod feeding ecology and diet selection. Proceedings of the Royal Society B 275: 1015–1021. {{DOI|10.1098/rspb.2007.1728}}, {{PMID|18252667}}</ref><ref>Sander PM, Gee CT, Hummel J and Clauss M (2010) Mesozoic plants and dinosaur herbivory. In Gee C. T., editor. Plants in Mesozoic Time: Innovations, Phylogeny, Ecosystems (Ted Delevoryas Festschrift). Bloomington: Indiana University Press. pp. 330–359.</ref><ref>Gee CT (2011) Dietary options for the sauropod dinosaurs from an integrated botanical and paleobotanical perspective. In: Klein N., Remes K., Gee C. T. and Sander P. M., editors. Biology of the Sauropod Dinosaurs: Understanding the Life of Giants. Bloomington: Indiana University Press. pp. 34–56.</ref><ref>Klein N, Remes K, Gee CT and Sander PM, editors (2011) Biology of the Sauropod Dinosaurs: Understanding the Life of Giants. Bloomington: Indiana University Press. 344 p.</ref><ref>Sander PM, Christian A, Clauss M, Fechner R, Gee C, Griebeler EM et al. (2011) Biology of the sauropod dinosaurs: the evolution of gigantism. Biological Reviews of the Cambridge Philosophical Society 86: 117–155. {{DOI|10.1111/j.1469-185X.2010.00137.x}}, {{PMID|21251189}}.</ref><ref>Sander PM (coordinating author) (2013) Sauropod Gigantism: A Cross-Disciplinary Approach. PLoS ONE Collections. Berkeley: Public Library of Science.</ref>

====Postcrania====
[[Bestand:Axis and cervical vertebra of Sarmientosaurus.PNG|thumb|De draaier en derde halswervel van bezijden rechts (A, B) en boven (C) bezien]]
De halswervels zijn laag en langwerpig. De [[axis (anatomie)|draaier]] heeft een opvallend holle achterkant. Het doornuitsteeksel maakt een hoek van 50° met de driehoekige wervelboog en is daarmee matig hellend. De achterste gewrichtsuitsteeksels steken uitzonderlijk ver naar achteren, tot duidelijk voorbij de rand van het wervellichaam. De draaier is niet gepneumatiseerd. Bij de derde halswervel steken de voorste gewrichtsuitsteeksels schuin omhoog onder een hoek van 30°. Bij de gebroken vijfde halswervel is zichtbaar dat het interne bot vele kleine luchtkamertjes bevat. Bij de zesde halswervel is op de zijkant een kleine langwerpige pleurocoel zichtbaar aan de bovenkant begrensd door een richel. De voorste gewrichtsuitsteeksels worden aan hun onderkanten ondersteund door losstaande beenbalkjes, die men interpreteerde als een wijziging van de gebruikelijke plaatvormige richels door de aanwezigheid van een perforatie in de plaat zodat het overblijvende gedeelte een ovale dwarsdoorsnede krijgt, een unieke eigenschap. Het wervellichaam is 4,15 maal zo lang als hoog, een hoge waarde. Ook de zevende halswervel bezit pleurocoelen die elkaar intern dicht naderen, een tussenschot van maar 6,5 millimeter overlatend. Het doornuitsteeksel is opvallend ver achterwaarts geplaatst.

De nekribben zijn tamelijk delicaat gebouwd, dun en staafvormig.

===Verbeende pees===
[[Bestand:Ossified tendon of Sarmientosaurus.PNG|thumb|De verbeende pees]]
Evenwijdig aan de posities van de nekribben is aan de onderste rechterbuitenkant een kabelvormige structuur met een constante doorsnede van drie millimeter aangetroffen die geïnterpreteerd werd als een verbeende pees. De structuur begint direct achter de schedel en loopt over de lengte van verschillende wervels door, dus over een afstand van enkele meters. Men concludeerde dat het geen nekrib kon wezen aangezien die dikker zijn en op een andere plaats liggen. De doorsnede van de vermeende pees is ovaal en haar oppervlak is ruw en gegroefd. Intern is de pees doortrokken van Haversiaanse aderkanalen die duiden op een snelle groei en opgebouwd uit lengtevezels, zoals die ook kunnen worden waargenomen in de pezen van huidige vogels. Nu zijn de nekribben zelf ook afkomstig van verbeende pezen en het was dus mogelijk dat de structuur daar een verlengde van vormde. Dat past echter niet bij haar waargenomen positie. Een dergelijke verbeende pees is van geen enkele andere fossiele dinosauriër bekend, maar enkele vogelgroepen, zoals de [[kraanvogels]], hebben verbeende pezen in de nekspieren lopen, zij het dat ze daar één of hoogstens twee wervels lang zijn. Men vermoedde dat de pees verbonden was met de ''[[Musculus rectus capitis anterior ventralis]]'' die bij [[Diapsida]] naar de ''tuber basilare'' op de onderste hersenpan loopt. Andere mogelijkheden zijn de ''[[Musculus longus colli]] ventralis'' of de ''Musculi intertransversarii''. Het herwerkte botweefsel van de pees duidt erop dat de verbening zich al op jonge leeftijd voordeed, een verschijnsel dat ook van de [[Ornithischia]] bekend is. Het is dus geen teken van een hoge ouderdom.

==Fylogenie==
''Sarmientosaurus'' werd binnen de Titanosauria in de [[Lithostrotia]] geplaatst, in een basale positie boven ''[[Malawisaurus]]'' in de stamboom.

Een opmerkelijk element in de [[kladistiek|kladistische]] analyses was dat de Braziliaanse ''[[Tapuiasaurus]]'' veel afgeleider uitviel — en ook morfologisch duidelijk afgeleider is met een langgerekte schedel met stiftvormige tanden voor in de kaken — maar vermoedelijk vijfentwintig miljoen jaar ouder is. Dat duidt erop dat ''Sarmientosaurus'' een "ouderwetse" afstammingslijn vertegenwoordigt die het kennelijk in Zuid-Amerika tot in het Opper-Krijt uithield, mogelijk door het bezetten van een aparte [[Niche (ecologie)|niche]].

==Literatuur==
* Martínez R.D.F., Lamanna M.C., Novas F.E., Ridgely R.C., Casal G.A., Martínez J.E., Vita, J.R. & Witmer, L.M., 2016, "A Basal Lithostrotian Titanosaur (Dinosauria: Sauropoda) with a Complete Skull: Implications for the Evolution and Paleobiology of Titanosauria", ''PLoS ONE'' '''11'''(4): e0151661. {{DOI|10.1371/journal.pone.0151661}}
* Powell, J., Giménez, O., Martínez, R., Rodríguez, J. (2001). Discovery of sauropods in the Bajo Barreal Formation of Ocho Hermanos, Sierra de San Bernardo, and their chronological significance. http://paleoglot.org/files/Powell&_89.doc.

{{Appendix}}

[[Categorie:Sauropoda]]

title: Sarmientosaurus musacchioi · Status: Uitgestorven, als fossiel bekend

Klasse: Reptilia (Reptielen)

Superorde: Dinosauria Owen, 1842

Orde: Saurischia Seeley, 1887

Onderorde: Sauropodomorpha Huene, 1932

Clade: Sauropoda Marsh, 1878 · Eusauropoda Upchurch, 1995 · Neosauropoda Bonaparte, 1986 · Macronaria Wilson & Sereno, 1998 · Titanosauriformes Salgado, Coria & Calvo, 1997 · Somphospondyli Wilson & Sereno, 1998 · Titanosauria Bonaparte & Coria, 1993 · Lithostrotia Upchurch, Barrett & Dodson, 2004

title: Sarmientosaurus musacchioi · Martínez et al., 2016

Portaal: Biologie · Dinosauriërs


text:
# Annemieke van Dam
Annemieke van Dam (Rotterdam, 18 augustus 1982) is een Nederlands musicalactrice. In 1998 won ze de Soundmixshow met een lied van Natalie Imbruglia. Na enkele jaren in Nederland te hebben opgetreden, is ze vooral in Duitsland en Oostenrijk bekend geworden met hoofdrollen in onder meer Elisabeth en Drei Musketiere. Van Dam heeft sinds 2010 een relatie met Julian Looman. Van Dam studeerde muziektheater aan Fontys Hogeschool voor de Kunsten.

## Musicals
- 2003: Bedelaarster in Sweeney Todd
- 2003: Lucinda in Into the Woods
- 2003–2004: Doornroosje in Doornroosje de Musical
- 2004: Musicals in Ahoy
- 2004–2005: Susie in Crazy for You
- 2005–2006: Fräulein Windisch in Elisabeth (Stuttgart)
- 2006–2008: Ensemble in 3 Musketiere (Stuttgart)
- 2008: Lisa Carew in Jekyll & Hyde (Bad Hersfeld)
- 2008: Elisabeth in Elisabeth (Berlijn)
- 2008–2009: Elisabeth in Elisabeth (Zürich)
- 2009–2010 en 2011–2012: Elisabeth in Elisabeth (Tour door Duitsland)
- 2012–2014: Elisabeth in Elisabeth (Wenen)
- 2013: Guinevere in Artus Excalibur (St. Gallen)
- 2014–2016: Mary Poppins in Mary Poppins (Wenen)
- 2019: Evita in Evita (Klagenfurt)
- 2021: Evita in Evita (Bern)
- 2022-2023: Beatrice en alternate Mrs. Danvers in Rebecca (Wenen)
- 2023-2024: Mrs. Danvers in Rebecca (Wenen)

wikiname: nlwiki

title: Annemieke van Dam

in_language: nl

wikitext:
{{Infobox musicalacteur
| naam           = Annemieke van Dam
| afbeelding     = Annemieke van Dam.jpg
| onderschrift   = Van Dam na een van de laatste uitvoeringen van de musical [[Elisabeth (musical)|Elisabeth]] op 29 januari 2014 in [[Wenen]]
| volledige naam = Annemieke van Dam
| geboren        = 18 augustus 1982
| overleden      =
| land           = [[Nederland]]
| jaren-actief   = 2003 - heden
| beroep         = [[Musical]]actrice
| website        =
| imdb           =
| ibdb           =
}}
'''Annemieke van Dam''' ([[Rotterdam]], 18 augustus 1982) is een [[Nederland]]s [[musical]]actrice. In 1998 won ze de [[Soundmixshow]] met een lied van [[Natalie Imbruglia]]. Na enkele jaren in Nederland te hebben opgetreden, is ze vooral in [[Duitsland]] en [[Oostenrijk]] bekend geworden met hoofdrollen in onder meer ''[[Elisabeth (musical)|Elisabeth]]'' en ''[[3 Musketiers (musical)|Drei Musketiere]]''. Van Dam heeft sinds 2010 een relatie met [[Julian Looman]]. Van Dam studeerde muziektheater aan [[Fontys Hogeschool voor de Kunsten]].

== Musicals ==
* 2003: Bedelaarster in ''[[Sweeney Todd (musical)|Sweeney Todd]]''
* 2003: Lucinda in ''[[Into the Woods]]''
* 2003–2004: Doornroosje in ''Doornroosje de Musical''
* 2004: Musicals in Ahoy
* 2004–2005: Susie in ''Crazy for You''
* 2005–2006: Fräulein Windisch in ''[[Elisabeth (musical)|Elisabeth]]'' ([[Stuttgart]])
* 2006–2008: Ensemble in ''[[3 Musketiers (musical)|3 Musketiere]]'' (Stuttgart)
* 2008: Lisa Carew in ''Jekyll & Hyde'' ([[Bad Hersfeld]])
* 2008: Elisabeth in [[Elisabeth (musical)|''Elisabeth'']] ([[Berlijn]])
* 2008–2009: Elisabeth in [[Elisabeth (musical)|''Elisabeth'']] (Zürich)
* 2009–2010 en 2011–2012: Elisabeth in ''[[Elisabeth (musical)|Elisabeth]]'' (Tour door Duitsland)
* 2012–2014: Elisabeth in ''[[Elisabeth (musical)|Elisabeth]]'' (Wenen)
* 2013: Guinevere in ''Artus Excalibur'' (St. Gallen)
* 2014–2016: Mary Poppins in ''[[Mary Poppins (musical)|Mary Poppins]]'' (Wenen)
* 2019: Evita in ''[[Evita (musical)|Evita]]'' ([[Klagenfurt]])
* 2021: Evita in ''[[Evita (musical)|Evita]]'' ([[Bern (stad)|Bern]])
* 2022-2023: Beatrice en alternate Mrs. Danvers in''[[Rebecca (musical)| Rebecca]]'' ([[Wenen]])
* 2023-2024: Mrs. Danvers in ''[[Rebecca (musical)|Rebecca]] (''Wenen)

{{Appendix|bron|
* [https://www.musicaljournaal.nl/annemieke-van-dam-wordt-mary-poppins/ Annemieke van Dam wordt Mary Poppins], MusicalJournaal.nl, 6 mei 2014
* [https://www.metronieuws.nl/nieuws/2012/12/interview-annemieke-van-dam Interview: Annemieke van Dam], [[Metro (Nederland)|Metro]], 20 december 2012
* {{de}} [https://www.op-online.de/nachrichten/kultur/kaiserin-kerker-560190.html Kaiserin im Kerker], op-online.de, 17 december 2009}}

{{DEFAULTSORT:Dam, Annemieke van}}
[[Categorie:Nederlands musicalacteur]]

title: Achtergrondinformatie

Volledige naam: Annemieke van Dam

Geboren: 18 augustus 1982

Geboorteland: Nederland

Jaren actief: 2003 - heden

Beroep(en): Musicalactrice


text:
# Toortsgitje
Het toortsgitje (Cheilosia aerea) is een vliegensoort uit de familie van de zweefvliegen (Syrphidae). De wetenschappelijke naam van de soort is voor het eerst geldig gepubliceerd in 1848 door Jean-Marie Léon Dufour.

title: Toortsgitje

wikitext:
{{Taxobox insect
| titelweergave =
| naam =
| afbeelding =
| orde = [[Diptera]] (Tweevleugeligen)
| onderorde = [[Vliegen (dieren)|Brachycera]] (Vliegen)
| familie = [[Zweefvliegen (dieren)|Syrphidae]] (Zweefvliegen)
| geslacht = ''[[Cheilosia]]''
| w-naam = ''Cheilosia aerea''
| auteur = [[Leon Dufour|Dufour]]
| datum = 1848
| haakjes =
| commons =
| species =
}}
Het '''toortsgitje''' (''Cheilosia aerea'') is een [[vliegen (dieren)|vliegen]]soort uit de familie van de [[Zweefvliegen (dieren)|zweefvliegen (Syrphidae)]].<ref>{{Link Fauna Europaea|id=65241|naam=''Cheilosia aerea''}}</ref> De wetenschappelijke naam van de soort is voor het eerst geldig gepubliceerd in 1848 door [[Jean-Marie Léon Dufour]].
{{Taxonbalk}}
{{Appendix}}
{{beginnetje|biologie|2013|06|29}}

[[Categorie:Cheilosia]]

title: Toortsgitje

Rijk: Animalia (Dieren)

Stam: Arthropoda (Geleedpotigen)

Klasse: Insecta (Insecten)

Orde: Diptera (Tweevleugeligen)

Onderorde: Brachycera (Vliegen)

Familie: Syrphidae (Zweefvliegen)

Geslacht: Cheilosia

title: Soort

Portaal: Biologie · Insecten


text:
# Gathemo
Gathemo is een gemeente in het Franse departement Manche (regio Normandië) en telt 286 inwoners (2004). De plaats maakt deel uit van het arrondissement Avranches.
- Gemeentehuis
- Notre-Dame de Gathemo

## Geografie
De oppervlakte van Gathemo bedraagt 10,4 km², de bevolkingsdichtheid is 27,5 inwoners per km².
De onderstaande kaart toont de ligging van Gathemo met de belangrijkste infrastructuur en aangrenzende gemeenten.

## Demografie
Onderstaande figuur toont het verloop van het inwonertal (bron: INSEE-tellingen).

1. ↑  Populations de référence 2022.

title: Gathemo

wikitext:
{{Infobox gemeente Frankrijk
| plaatsnaam = Gathemo
| wapen =
| kaart =
| regio = [[Normandië (regio)|Normandië]]
| departement = [[Manche (departement)|Manche]] (50)
| depnr = 50
| arrondissement = [[Arrondissement Avranches|Avranches]]
| kanton = [[Kanton Le Mortainais|Le Mortainais]]
| jaar = 2004
| inwoners = 286
| dichtheid = 27,5
| oppervlakte = 10,4
| water =
| latitudeGraden = 48
| latitudeMinuten = 46
| latitudeSeconden = 0
| longitudeGraden = 0
| longitudeMinuten = 58
| longitudeSeconden = 0
| E of W = W
| ol of wl = W.L.
| code = 50195
| postcode = 50150
| netnummer =
| hoogteligging = 230 - 367
| aangrenzende gemeenten =
| burgemeester =
| website =
}}
'''Gathemo''' is een gemeente in het [[Frankrijk|Franse]] departement [[Manche (departement)|Manche]] (regio [[Normandië (regio)|Normandië]]) en telt 286 inwoners (2004). De plaats maakt deel uit van het arrondissement [[Arrondissement Avranches|Avranches]].

<gallery>
Gathemo_-_Mairie.JPG|Gemeentehuis
Église_Notre-Dame_de_Gathemo.JPG|Notre-Dame de Gathemo
</gallery>

==Geografie==
De oppervlakte van Gathemo bedraagt 10,4 km², de bevolkingsdichtheid is 27,5 inwoners per km².

{{Detailkaart Franse gemeente|id=50195}}

==Demografie==
Onderstaande figuur toont het verloop van het inwonertal (bron: [[Institut national de la statistique et des études économiques/Definities|INSEE-tellingen]]).<br />
{{Grafiek inwonertal gemeente Frankrijk|id=50195}}
<!-- Bron: Frans bureau voor statistiek. Cijfers inwoneraantal volgens de definitie "population sans doubles comptes" -->

{{Commonscat}}
{{Coor title dms|48|46|0|N|0|58|0|W|type:adm2nd_scale:25000_region:FR}}

[[Categorie:Gemeente in Manche]]

title: Situering

Regio: Normandië

Departement: Manche (50)

Arrondissement: Avranches

Kanton: Le Mortainais

Coördinaten: 48° 46′ NB, 0° 58′ WL

title: Algemeen

title: Overig

title: Detailkaart

Detailkaart: · Locatie in Frankrijk Manche

Portaal: Frankrijk


text:
# Else Marie Pade
Else Marie Pade (Aarhus, 2 december 1924 – 18 januari 2016) was een Deens componiste en in Denemarken ook bekend als verzetsheldin tijdens de Tweede Wereldoorlog. Zij was een dochter van het echtpaar Hans Christian Jensen (1888-1952) en Nicoline Haffner (1892-1967).
Else Marie leed in haar jeugd aan nierbekkenontsteking, maar ook keelontsteking en was daardoor voortdurend aan haar bed gekluisterd door haar overbezorgde moeder. Deze moeder had haar eerste kind al vroeg aan ziekte verloren. Else Marie haar leven bestond voornamelijk uit geluiden van de buitenwereld, waar ze geen deel aan kon nemen. Deze geluiden zouden later de basis vormen voor haar muziek. Onder de paraplu van haar moeder werd echter wel regelmatig het theater bezocht en leerde ze onder de aanwijzingen van haar moeder piano te spelen. In aansluiting daarop ging ze naar de volksmuziekschool in Århus. Zij kreeg privé piano lessen bij Karen Straubing.
Op wat latere leeftijd maakte ze kennis met jazz en startte zelfs een eigen band The Blue Star Band. De broer van de drummer van de band maakt haar attent op de mogelijkheid verder te studeren in de muziek, aan het conservatorium; ze kreeg lessen van Karin Brieger. Via deze pianolerares kwam zo ook in contact met het Deense verzet; ze moest voor Duitse militairen vluchten en wist geen andere weg dan naar haar lerares.
In 1943 nam ze deel aan het verspreiden van illegale kranten en nam ook vuurwapens ter hand. Uiteindelijk zou ze door de Gestapo opgepakt worden, nadat ze met Hedda Lundh het communicatienetwerk van de bezetters had gesaboteerd. Ze werd gemarteld en werd soms schreeuwend wakker. Echter, had ze een concentratiesyndroom, wat betekende dat zij black-outs had toen ze iets moest presteren op de piano, en zij gaf op een pianiste te worden. Deze situatie zou leiden naar een van haar eerste composities; het lied "Du og jeg of stjernerne" (Jij en ik van de sterren). De melodie legde ze vast door die in de muur van haar cel te krassen. Ze werd gedetineerd in het gevangenkamp van Frøslev, alwaar ze begon te componeren. Een medegevangene was de componist en muziekpedagoog Henrik Knudsen, bij wie zij lessen kreeg in compositie. Hier ging ze verder met componeren. Liederen, die ze ook samen schreef met Brieger verschenen 60 jaar later op compact disc ter viering van 60 jaar vrijheid.
Zij was vanaf 1946 met de Program Manager Henning Pade (1918-1988) gehuwd. Het echtpaar had samen de kinderen George Morten (1947), Christian Mikkel (1950). Het huwelijk werd in 1960 ontbonden.
Na de oorlog was ze een tijdlang verbonden aan het conservatorium en studeerde bij onder andere Vagn Gylding Holmboe, later bij Jan Carl Christian Maegaard, maar ze voelde zich daarin beperkt. In 1952 kreeg haar loopbaan de wending toen ze muziek hoorde van Paul Schaeffer; het was musique concrete; deze muziek herinnerde haar aan haar jeugd. Zij had gehoord en gelezen over P. Schaeffer 's muzikale experimenten in 1940 Parijs, en toen zijn boek «A la recherche d'une musique concrete» kwam uit in 1952, studeerde zij het van a tot z. Ze zocht Schaeffer op en zag hem in zijn atelier schrijven. In 1958 reisde zij samen met radio medewerkers Mogens Andersen en Erik Schack naar de Wereldtentoonstelling te Brussel. In de koffer hadden zij veel nieuwe muziek voor uitzendingen via de omroep. Het heeft haar diep geïnspireerd en schreef verschillende van haar werken in de volgende 3 tot 4 jaren, waaronder Symphonie magnetophonique, Faust en Glass Bead Game.
Daarna (1962 en opnieuw in 1964, 1968 en 1972) volgde ze nog cursussen die werden gegeven in Darmstadt, leermeesters waren Karlheinz Stockhausen, Luciano Berio en György Ligeti. Ze werd een pionier in de ontwikkeling van elektronische muziek in Denemarken en is daarmee eigenlijk voorloper van bijvoorbeeld Per Nørgård en Bent Lorentzen. Alhoewel ze vanaf de jaren 70 voor 3 jaar een staatstoelage van de National Arts Foundation kreeg is haar werk lange tijd genegeerd. Regelmatig verschenen werken van haar hand, doch zij werden zelden of nooit uitgevoerd. In 1989 vertegenwoordigde zij als enige vrouw, naast 41 andere componisten, haar land tijdens het Festival Modèles Sonor in Amsterdam met haar werk zeven cirkels, met geluiden van verkeer richtingen in de ruimte.
In 2000 is er plotseling belangstelling voor haar werk. Het Deense platenlabel Dacapo Records bracht Glasperlespil uit; later gevolgd door haar Symphonie magnétophonique. In 2009 volgde Zee-aquarellen I-XXI.
Inmiddels heeft ook de jonge generatie de muziek van Pade ontdekt; er verschenen remixen van haar Zeven cirkels.
Pade is op 91-jarige leeftijd overleden.

## Oeuvre
- Du og jeg og stjernerne, 1944
- Hjertets underfylde rytme, 1944
- Hvis du vidste, 1944-1945
- Swingsko, 1944-1945
- En lille melodi med forår i, 1944-1945
- Tullerulle tappenstreg, 1951, kinderliederen op tekst van Halfdan Rasmussen
- Tullerulle tappenstreg: sept pieces en couleurs, 1953
- Pjerrots forunderlige dans, 1953, Musik til TV-dukkespil.
- Koncert for trompet og orkester, 1954
- En dag på Dyrehavsbakken, 1955
- Fire anonyme sange, 1955
- Røde bolde, 1955
- Volo spa hoc est, 1956, fra Den ældre Edda, for kvindekor
- Seks lydillustrationer til Danmarks Skoleradio, 1956-1959
  - Den lille Havfrue, tekst van Hans Christian Andersen
  - Klumpedumpeland, tekst van Bent Friis Alsinger
  - Den lille Idas blomster, tekst van Andersen
  - Trylleringen, folkeeventyr fra Illustreret Tidende
  - Julegavetoget, folkeeventyr fra Illustreret Tidende
  - Gedehyrden Martin, folkeeventyr fra Illustreret Tidende
- Symphonie Magnétophonique, 1958-1959
- Syv cirkler, 1958-1959
- Glasperlespil II, 1960[3]
- Lyd og lys, 1960, Elektronische muziek - teksten en gedichten van Piet Hein
- Vikingerne, 1961, Filmmuziek
- Afsnit I, II, III, 1961, voor viool en 11 percussie-instrumenten
- Etude I, 1962[4]
- Faust, 1962
- Symphonia Heroica, 1962
- Et spil for cello, 1962
- Parametre, 1962
- Græsstrået, 1964, Tv-ballet choreografie door Nini Theilade
- Zee-Aquarellen (Aquarellen über das Meer) I-XXI, 1968-1971
- Historien om skabelsen, 1969,
- Maria, 1969-1970, Elektronisch essay. Voor sopraan, mannenstem, mannenkoor, elektronisch bewerkt.
- Immortella, 1969-1970 rev. 1984, Balletpantomime voor 20 percussionisten.
- Fire radiodigte, 1970, gedichten van Orla Bundgård Povlsen
  - Sang om amerikanerne i Vietnam
  - På Nørrevold
  - Klimpresang
  - Se det i øjnene[5]
- Far, mor og børn, 1975, een kinderopera.
- Fugledrømmen, 1976
- Syv billedsange om Teresa af Avila, 1980
- Vier illustraties, 1995

## Media
1. ↑  Else Marie Pade aan boord van het vrachtschip Stubnitz in de Nieuws-uitzending van het Deense televisie DR 1. Gearchiveerd op 5 april 2019.
2. ↑  Glasperlespil II, gedeelte: "fordømmelse". Gearchiveerd op 5 juni 2023.
3. ↑  Etude I danish retro electronic
4. ↑  Se det i øjnene vanuit het album "face it" 1970 retro elektronica. Gearchiveerd op 9 juli 2022.

- Bibsys: 4083806
- CiNii: DA13536717
- Gemeinsame Normdatei: 131390589
- International Standard Name Identifier: 0000 0001 1445 5434
- Library of Congress Control Number: n2003029381
- Nationale Bibliotheek van Letland: 000337407
- MusicBrainz: a31e920f-8d43-494e-921e-a70dee134f6f
- Nationale Bibliotheek van Israël: 987007335571905171
- Système universitaire de documentation: 152496831
- Virtual International Authority File: 261152587
- WorldCat: E39PBJkCYx8fy9CHMqkMPrYByd

title: Else Marie Pade

wikitext:
'''Else Marie Pade''' ([[Aarhus (stad)|Aarhus]], [[2 december]] [[1924]] – [[18 januari]] [[2016]]) was een [[Denemarken|Deens]] [[componist]]e en in Denemarken ook bekend als [[verzetsbeweging|verzetsheldin]] tijdens de [[Tweede Wereldoorlog]]. Zij was een dochter van het echtpaar Hans Christian Jensen (1888-1952) en Nicoline Haffner (1892-1967).

Else Marie<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=kAoNHWNQ2I4 '''Else Marie Pade''' aan boord van het vrachtschip ''Stubnitz'' in de Nieuws-uitzending van het Deense televisie DR 1]. [https://web.archive.org/web/20190405084639/https://www.youtube.com/watch?v=kAoNHWNQ2I4 Gearchiveerd] op 5 april 2019.</ref> leed in haar jeugd aan [[nierbekkenontsteking]], maar ook [[keelontsteking]] en was daardoor voortdurend aan haar bed gekluisterd door haar overbezorgde moeder. Deze moeder had haar eerste kind al vroeg aan ziekte verloren. Else Marie haar leven bestond voornamelijk uit geluiden van de buitenwereld, waar ze geen deel aan kon nemen. Deze geluiden zouden later de basis vormen voor haar muziek. Onder de paraplu van haar moeder werd echter wel regelmatig het theater bezocht en leerde ze onder de aanwijzingen van haar moeder [[piano (instrument)|piano]] te spelen. In aansluiting daarop ging ze naar de volksmuziekschool in Århus. Zij kreeg privé piano lessen bij Karen Straubing.

Op wat latere leeftijd maakte ze kennis met [[jazz]] en startte zelfs een eigen band The Blue Star Band. De broer van de [[drumkit|drummer]] van de band maakt haar attent op de mogelijkheid verder te studeren in de muziek, aan het [[conservatorium]]; ze kreeg lessen van [[Karin Brieger]]. Via deze pianolerares kwam zo ook in contact met het Deense verzet; ze moest voor Duitse militairen vluchten en wist geen andere weg dan naar haar lerares.

In 1943 nam ze deel aan het verspreiden van illegale kranten en nam ook vuurwapens ter hand. Uiteindelijk zou ze door de [[Gestapo]] opgepakt worden, nadat ze met Hedda Lundh het communicatienetwerk van de bezetters had gesaboteerd. Ze werd [[marteling|gemarteld]] en werd soms schreeuwend wakker. Echter, had ze een concentratiesyndroom, wat betekende dat zij black-outs had toen ze iets moest presteren op de piano, en zij gaf op een pianiste te worden. Deze situatie zou leiden naar een van haar eerste composities; het lied "Du og jeg of stjernerne" (Jij en ik van de sterren). De melodie legde ze vast door die in de muur van haar cel te krassen. Ze werd gedetineerd in het gevangenkamp van [[Frøslev (Morsø)|Frøslev]], alwaar ze begon te componeren. Een medegevangene was de componist en muziekpedagoog [[Henrik Knudsen]], bij wie zij lessen kreeg in compositie. Hier ging ze verder met componeren. Liederen, die ze ook samen schreef met Brieger verschenen 60 jaar later op [[compact disc]] ter viering van 60 jaar vrijheid.

Zij was vanaf [[1946]] met de Program Manager Henning Pade (1918-1988) gehuwd. Het echtpaar had samen de kinderen George Morten (1947), Christian Mikkel (1950). Het huwelijk werd in 1960 ontbonden.

Na de oorlog was ze een tijdlang verbonden aan het conservatorium en studeerde bij onder andere [[Vagn Gylding Holmboe]], later bij [[Jan Carl Christian Maegaard]], maar ze voelde zich daarin beperkt. In [[1952]] kreeg haar loopbaan de wending toen ze muziek hoorde van [[Paul Schaeffer]]; het was [[musique concrete]]; deze muziek herinnerde haar aan haar jeugd. Zij had gehoord en gelezen over P. Schaeffer 's muzikale experimenten in [[1940]] [[Parijs]], en toen zijn boek «A la recherche d'une musique concrete» kwam uit in 1952, studeerde zij het van a tot z. Ze zocht Schaeffer op en zag hem in zijn atelier schrijven. In 1958 reisde zij samen met radio medewerkers Mogens Andersen en Erik Schack naar de [[Expo 58|Wereldtentoonstelling]] te [[Brussel (stad)|Brussel]]. In de koffer hadden zij veel nieuwe muziek voor uitzendingen via de omroep. Het heeft haar diep geïnspireerd en schreef verschillende van haar werken in de volgende 3 tot 4 jaren, waaronder ''Symphonie magnetophonique'', ''Faust'' en ''Glass Bead Game''.

Daarna (1962 en opnieuw in 1964, 1968 en 1972) volgde ze nog cursussen die werden gegeven in [[Darmstadt]], leermeesters waren [[Karlheinz Stockhausen]], [[Luciano Berio]] en [[György Ligeti]]. Ze werd een pionier in de ontwikkeling van elektronische muziek in Denemarken en is daarmee eigenlijk voorloper van bijvoorbeeld [[Per Nørgård]] en [[Bent Lorentzen]]. Alhoewel ze vanaf de jaren [[1970|70]] voor 3 jaar een staatstoelage van de ''National Arts Foundation'' kreeg is haar werk lange tijd genegeerd. Regelmatig verschenen werken van haar hand, doch zij werden zelden of nooit uitgevoerd. In 1989 vertegenwoordigde zij als enige vrouw, naast 41 andere componisten, haar land tijdens het Festival ''Modèles Sonor'' in [[Amsterdam]] met haar werk ''zeven cirkels'', met geluiden van verkeer richtingen in de ruimte.

In [[2000]] is er plotseling belangstelling voor haar werk. Het Deense [[platenlabel]] [[Dacapo Records]] bracht Glasperlespil uit; later gevolgd door haar [[Symphonie magnétophonique]]. In 2009 volgde [[Zee-aquarellen I-XXI]].

Inmiddels heeft ook de jonge generatie de muziek van Pade ontdekt; er verschenen remixen van haar Zeven cirkels.

Pade is op 91-jarige leeftijd overleden.<ref>[https://politiken.dk/kultur/musik/ECE3023249/dansk-elektronikas-bedstemor-er-doed/]</ref>

==Oeuvre==
*''Du og jeg og stjernerne'', 1944
*''Hjertets underfylde rytme'', 1944
*''Hvis du vidste'', 1944-1945
*''Swingsko'', 1944-1945
*''En lille melodi med forår i'', 1944-1945
*''Tullerulle tappenstreg'', 1951, kinderliederen op tekst van Halfdan Rasmussen
*''Tullerulle tappenstreg: sept pieces en couleurs'', 1953
*''Pjerrots forunderlige dans'', 1953, Musik til TV-dukkespil.
*''Koncert for trompet og orkester'', 1954
*''En dag på Dyrehavsbakken'', 1955
*''Fire anonyme sange'', 1955
*''Røde bolde'', 1955
*''Volo spa hoc est'', 1956, fra [[Den ældre Edda]], for kvindekor
*Seks lydillustrationer til Danmarks Skoleradio, 1956-1959
**''Den lille Havfrue'', tekst van [[Hans Christian Andersen]]
**''Klumpedumpeland'', tekst van [[Bent Friis Alsinger]]
**''Den lille Idas blomster'', tekst van Andersen
**''Trylleringen'', folkeeventyr fra [[Illustreret Tidende]]
**''Julegavetoget'', folkeeventyr fra Illustreret Tidende
**''Gedehyrden Martin'', folkeeventyr fra Illustreret Tidende
*''Symphonie Magnétophonique'', 1958-1959
*''Syv cirkler'', 1958-1959
*''Glasperlespil II'', 1960<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=VCX0or43lv0 ''Glasperlespil II'', gedeelte: "fordømmelse"]. [https://web.archive.org/web/20230605143452/https://www.youtube.com/watch?v=VCX0or43lv0 Gearchiveerd] op 5 juni 2023.</ref>
*''Lyd og lys'', 1960, Elektronische muziek - teksten en gedichten van Piet Hein
*''Vikingerne'', 1961, Filmmuziek
*''Afsnit I, II, III'', 1961, voor viool en 11 percussie-instrumenten
*''Etude I'', 1962<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=YE-r3qvr5k4 ''Etude I'' danish retro electronic]</ref>
*''Faust'', 1962
*''Symphonia Heroica'', 1962
*''Et spil for cello'', 1962
*''Parametre'', 1962
*''Græsstrået'', 1964, Tv-ballet choreografie door [[Nini Theilade]]
*''Zee-Aquarellen (Aquarellen über das Meer) I-XXI'', 1968-1971
*''Historien om skabelsen'', 1969,
*''Maria'', 1969-1970, Elektronisch essay. Voor sopraan, mannenstem, mannenkoor, elektronisch bewerkt.
*''Immortella'', 1969-1970 rev. 1984, Balletpantomime voor 20 percussionisten.
*''Fire radiodigte'', 1970, gedichten van [[Orla Bundgård Povlsen]]
**''Sang om amerikanerne i Vietnam''
**''På Nørrevold''
**''Klimpresang''
**''Se det i øjnene''<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=R52bn0yrHog ''Se det i øjnene'' vanuit het album "face it" 1970 retro elektronica]. [https://web.archive.org/web/20220709123957/https://www.youtube.com/watch?v=R52bn0yrHog Gearchiveerd] op 9 juli 2022.</ref>
*''Far, mor og børn'', 1975, een kinderopera.
*''Fugledrømmen'', 1976
*''Syv billedsange om [[Theresia van Ávila|Teresa af Avila]]'', 1980
*''[[Vier illustraties]]'', 1995

== Bibliografie ==
* {{Citeer Algemene muziek encyclopedie}}
* David M. Cummings, Dennis K. McIntire: ''International who's who in music and musician's directory - (in the classical and light classical fields)'', Twelfth edition 1990/91, Cambridge, England: International Who's Who in Music, 1991. 1096 p., ISBN 0-948875-20-8
* Knud Ketting: ''Danish music after Carl Nielsen'', Copenhagen: Danish Music Information Centre, 1990.
* ''Danske komponister af i dag, en vaerkfortegnelse'', Copenhagen: Dansk Komponistforening, 1983
* Ole Kongsted: ''Kvinder komponerer'', Copenhagen: Musikhistorisk Museum og Carl Claudius' Samling, 1980, 43 p.
* ''Fortgelse over danske kvindelige komponister med bibliografiske oplysninger''
* Poul Nielsen, Carsten E. Hatting, Thorkild Knudsen, Harald Krebs, Sigurd Berg: ''Dansk musik'', Copenhagen: Studier, 1968.
* Vagn Kappel: ''Contemporary Danish composers against the background of Danish musical life and history'', Copenhagen: Det Danske Selskab, 1967.
* Tage Nielsen: ''Danish music after Carl Nielsen'', 1962, 12 p.

== Media ==
{{References}}

{{Bibliografische informatie}}

== Externe link ==
* {{da}} [http://www.kvinfo.dk/side/171/bio/906/ Biografie]

{{DEFAULTSORT:Pade, Else Marie}}
[[Categorie:Deens componist]]
[[Categorie:20e-eeuws componist]]