text:
# Mazdaznan
Mazdaznan is een leefwijze die zich richt op lichamelijke en geestelijke gezondheid. Een mazdaznan streeft naar de volmaaktheid van lichaam, ziel en geest. De gezondmaking van het lichaam is vereist om het dienstbaar te maken aan de geest. Het woord Mazdaznan is afgeleid van het Perzische 'Mazda' en 'Znan' en wordt verondersteld 'meesterdenken' te betekenen. In het zoroastrisme is Ahura Mazda de naam van het opperwezen.

## Leefwijze
Omdat mensen lijden aan allerlei kwalen was een optimale gezondheid noodzakelijk. Mazdaznan bood een breed scala van therapiemogelijkheden die te maken hebben met ademen, voeding, oefening en gebed:
Ademen
De ademoefeningen waren in de vorm van yoga-achtige houdingen. Deze 'Egyptische oefeningen' gingen gepaard met gecontroleerde ademhaling. Het motto 'Breath is Life' werd bereikt met neuriën en zingen. Doel was het stimuleren van de bloedsomloop en de klieren. In de tijd van het interbellum waren de klieren van bijzonder belang. De beweging in Nederland was dan ook aangesloten bij de Broederschapsfederatie. De klierkunde beschreef hoe hersenen en zintuigen door adem- en lichaamsoefening wakker en alert konden worden gemaakt. Daardoor kon een verhoogde staat van geestelijk onderscheidingsvermogen op gang komen. In de panopraktiek werd aangegeven hoe met rugmassage een volledige ademhaling kon worden bereikt.
Voeding
Bij de voeding stond het vegetarisme centraal. Vlees en te lang gekookt en modern voedsel werden beschouwd als slecht en zouden leiden tot ziekte en ongeluk. Door het eten van vlees van (lagere) dieren zou een verdere spirituele vooruitgang worden geremd. Hanish en anderen achtten het vermijden van constipatie noodzakelijk om de heropname van afvalproducten in de bloedstroom te voorkomen. Het lichaam moest daarom worden ontgift.
Zelfregulering en autonomie
Het centrale doel van zelfregulering en autonomie kon worden bereikt door middel van zelfdiscipline en controle. Dit gold voor zowel opvoeding, seksuele relaties en lichamelijk functioneren. De spirituele wijsheid en de kennis der natuur van Zarathustra was het uitgangspunt.
In de geschriften van Hanish is Christus een gerespecteerde figuur, wiens leven een nieuwe uitleg vroeg, aangezien zijn ware boodschap verloren was gegaan of verdraaid was door het orthodoxe christendom. De nieuwe uitleg was dat er niets in religie zou moeten zijn dat strijdig is met logica of wetenschap.

## Otto Hanish
De mazdaznanbeweging ging rond 1900 uit van Otto Hanisch (Posen, 1844 – Los Angeles, 1936). Over Hanish is zeer weinig met zekerheid bekend. Hanish liet zich Otoman Zar Adoesjt-Hanisj noemen. Na zijn emigratie naar de VS in 1890 sloot hij zich aan bij de Mormonen. Hij stichtte rond 1890 het eerste Mazdaznancentrum in Chicago (Mazdaznan Peace Center). In Chicago zou hij rond 1900 zijn doctoraat in de geneeskunde (MD) behalen en waar hij een lezing gaf over vegetarische voeding en het reinigen van de dikke darm. In 1900 werd de Mazdaznan Temple Association of Associates of God opgericht met het hoofdkantoor in Chicago. Sinds 1998 is de officiële naam The Mazdaznan Temple Association. Hanish zou volgens eigen zeggen op een reis door Perzië ernstig ziek zijn geworden. Hij beschreef zijn leer in 1902 onder de titel 'Principes alimentaires et recettes culinaires' zodat lezers hun eigen persoonlijkheid en eigenschappen konden leren ontwikkelen. Hoewel bij Hanish ook de morele en humanitaire redenen golden, stonden de gezondheid en spirituele aspecten op de voorgrond. In Amerika groeide de Mazdaznanbeweging door de Amerikaanse lichaamscultuurbeweging die in de decennia rond 1900 ontstond. Vanaf 1907 werd zijn leer verspreid in Europese landen. In 1917 richtte hij in Los Angeles de 'Reorganized Mazdaznan Temple Association of God 's Allies' op.
De verspreiding in Duitsland gebeurde vooral door David en Frieda Ammann. Zij waren van Zwitserse afstamming en hadden in Californië een aantal jaren een boomgaard geëxploiteerd. In 1907 werden door David Ammann verschillende vestigingen opgericht in Duitse steden. De organisatie vond plaats in lodges, zoals in Leipzig de Zarathustra Vereniging en een jaar later de 'Mazdaznan Tempel Vereniging' voor  Duitstalige landen, die vanaf 1914 de Mazdaznan Bund werd genoemd. Deze laatste had een eigen uitgeverij en postorderbedrijf voor dieetvoeding. Aan het begin van de Eerste Wereldoorlog in 1914, na de publicatie van het boek 'Inner Studies' in Leipzig, werd Ammann als ongewenste buitenlander het land uitgezet omdat er tantrische praktijken in werden beschreven. Hij keerde terug naar Zwitserland en stichtte in Herrliberg aan het meer van Zürich in 1915 een 'levensschool', die hij Aryana noemde.
Tot de mensen die cursussen gaven of lezingen hielden behoorde Bauhausleraar Johannes Itten.

## Nederland
Vanaf 1923 werd het gedachtegoed in Nederland verkondigd door Cornelis Sypkens en Stephania W. Sypkens-van Andel. Zij deden dit door het verspreiden en Nederlandse vertalingen van door Hanish geschreven werken. In 1925 zorgden zij met W. Sandberg voor het verschijnen van het eerste nummer van het blad 'Mazdaznan' als officieel orgaan der gereorganiseerde 'fezdaznan-Tempelgemeenschap' in Nederland. In het blad wordt de beweging omschreven als het alomvattend leersysteem; hier vindt zijn oorsprong elke groote leer op elk gebied: philosophie, sociologie, wetenschap, religie; zarathustrisme, de leer der vredevorsten, mosaïsme, platonisme, oerchristendom, gnosis, islam, renaissance, gegrondvest op het onvergankelijk levensprincipe in alle verschijnende en verdwijnende vormen, veroudert deze leer nooit, maar verlicht het pad der menschheid door de eeuwen heen in steeds wisselende hernaming, om den weg te wijzen naar het meesterschap der gedachte, het bewustzijn van het eeuwigwerkende denken : Mazdaznan.
De leer wordt in het blad omschreven als een combinatie van bidden, ademen en zich voeden. Het in het blad afgedrukte gebed 'Herstel' (tot Zarathustra) diende volgens de beschrijving te worden uitgesproken als Tot herstel van organische gebreken van het lichaam, voortvloeiende uit gebrekkige werking der poriën, spreke men 'Herstel' op adem, 9 tot 45 keer herhalende, al naar elks karmischen staat. Om het grootste effect te bereiken, men deze formule negen keer in 9 opeenvolgende uitademingen moeten zeggen ; adem dan een of twee minuten gewoon en zeg het gebed acht keer in 8 opeenvolgende uitademingen, dan 7 maal, 6, 5, 4, 3, 2, en ten slotte eén maal, in 't geheel 45 keer, elke periode van spreken afwisselend met een korte tusschenpoos van gewoon ademen en grooter ontspanning. Aan het eind zal de werkzaamheid der poriën gewekt zijn, waarin wij één der krachtigste Middelen der natuur zien om ziektekiemen uit te stooten.
De Mazdaznan Tempel Gemeenschapbeweging opende in 1926 een hoofdkwartier aan de Stadhouderskade op de hoek met de Van Woustraat in Amsterdam.

title: Mazdaznan

wikitext:
'''Mazdaznan''' is een leefwijze die zich richt op lichamelijke en geestelijke gezondheid. Een mazdaznan streeft naar de volmaaktheid van lichaam, ziel en geest. De gezondmaking van het lichaam is vereist om het dienstbaar te maken aan de geest. Het woord Mazdaznan is afgeleid van het Perzische 'Mazda' en 'Znan' en wordt verondersteld 'meesterdenken' te betekenen.<ref>De Telegraaf 1-2-1925 </ref> In het [[zoroastrisme]] is [[Ahura Mazda]] de naam van het opperwezen.

== Leefwijze ==
Omdat mensen lijden aan allerlei kwalen was een optimale gezondheid noodzakelijk. Mazdaznan bood een breed scala van therapiemogelijkheden die te maken hebben met ademen, voeding, oefening en gebed:
;Ademen
De ademoefeningen waren in de vorm van [[yoga]]-achtige houdingen. Deze 'Egyptische oefeningen' gingen gepaard met gecontroleerde ademhaling. Het motto 'Breath is Life' werd bereikt met neuriën en zingen. Doel was het stimuleren van de bloedsomloop en de klieren. In de tijd van het interbellum waren de klieren van bijzonder belang. De beweging in Nederland was dan ook aangesloten bij de [[Broederschapsfederatie]]. De klierkunde beschreef hoe hersenen en zintuigen door adem- en lichaamsoefening wakker en alert konden worden gemaakt. Daardoor kon een verhoogde staat van geestelijk onderscheidingsvermogen op gang komen. In de panopraktiek werd aangegeven hoe met rugmassage een volledige ademhaling kon worden bereikt.

;Voeding
Bij de voeding stond het [[vegetarisme]] centraal. Vlees en te lang gekookt en modern voedsel werden beschouwd als slecht en zouden leiden tot ziekte en ongeluk. Door het eten van vlees van (lagere) dieren zou een verdere spirituele vooruitgang worden geremd. Hanish en anderen achtten het vermijden van constipatie noodzakelijk om de heropname van afvalproducten in de bloedstroom te voorkomen. Het lichaam moest daarom worden ontgift.

;Zelfregulering en autonomie
Het centrale doel van zelfregulering en autonomie kon worden bereikt door middel van zelfdiscipline en controle. Dit gold voor zowel opvoeding, seksuele relaties en lichamelijk functioneren. De spirituele wijsheid en de kennis der natuur van Zarathustra was het uitgangspunt.
In de geschriften van Hanish is Christus een gerespecteerde figuur, wiens leven een nieuwe uitleg vroeg, aangezien zijn ware boodschap verloren was gegaan of verdraaid was door het orthodoxe christendom. De nieuwe uitleg was dat er niets in religie zou moeten zijn dat strijdig is met logica of wetenschap.

== Otto Hanish ==
[[Bestand:Hanish.o.z.jpg|thumb|]]
De mazdaznanbeweging ging rond 1900 uit van Otto Hanisch (Posen, 1844 – Los Angeles, 1936). Over Hanish is zeer weinig met zekerheid bekend. Hanish liet zich Otoman Zar Adoesjt-Hanisj noemen. Na zijn emigratie naar de VS in 1890 sloot hij zich aan bij de Mormonen. Hij stichtte rond 1890 het eerste Mazdaznancentrum in Chicago (Mazdaznan Peace Center). In Chicago zou hij rond 1900 zijn doctoraat in de geneeskunde (MD) behalen en waar hij een lezing gaf over vegetarische voeding en het reinigen van de dikke darm. In 1900 werd de Mazdaznan Temple Association of Associates of God opgericht met het hoofdkantoor in Chicago. Sinds 1998 is de officiële naam The Mazdaznan Temple Association. Hanish zou volgens eigen zeggen op een reis door Perzië ernstig ziek zijn geworden. Hij beschreef zijn leer in 1902 onder de titel 'Principes alimentaires et recettes culinaires' zodat lezers hun eigen persoonlijkheid en eigenschappen konden leren ontwikkelen. Hoewel bij Hanish ook de morele en humanitaire redenen golden, stonden de gezondheid en spirituele aspecten op de voorgrond. In Amerika groeide de Mazdaznanbeweging door de Amerikaanse lichaamscultuurbeweging die in de decennia rond 1900 ontstond.<ref>[https://www.multiple-secularities.de/publications/companion/religion-and-medicine-in-mazdaznan/  Religion and Medicine in Mazdaznan - Distinction without Differentiation], door Bernadett Bigalke. [https://web.archive.org/web/20240415144253/https://www.multiple-secularities.de/publications/companion/religion-and-medicine-in-mazdaznan/ Gearchiveerd] op 15 april 2024.</ref> Vanaf 1907 werd zijn leer verspreid in Europese landen. In 1917 richtte hij in Los Angeles de 'Reorganized Mazdaznan Temple Association of God 's Allies' op.

De verspreiding in Duitsland gebeurde vooral door David en Frieda Ammann. Zij waren van Zwitserse afstamming en hadden in Californië een aantal jaren een boomgaard geëxploiteerd. In 1907 werden door David Ammann verschillende vestigingen opgericht in Duitse steden. De organisatie vond plaats in lodges, zoals in Leipzig de Zarathustra Vereniging en een jaar later de 'Mazdaznan Tempel Vereniging' voor  Duitstalige landen, die vanaf 1914 de Mazdaznan Bund werd genoemd. Deze laatste had een eigen uitgeverij en postorderbedrijf voor dieetvoeding. Aan het begin van de Eerste Wereldoorlog in 1914, na de publicatie van het boek 'Inner Studies' in Leipzig, werd Ammann als ongewenste buitenlander het land uitgezet omdat er tantrische praktijken in werden beschreven. Hij keerde terug naar Zwitserland en stichtte in Herrliberg aan het meer van Zürich in 1915 een 'levensschool', die hij Aryana noemde.<ref> Algemeen Handelsblad, 23 januari 1925</ref>

Tot de mensen die cursussen gaven of lezingen hielden behoorde Bauhausleraar [[Johannes Itten]].<ref> Het Vaderland: staat- en letterkundig nieuwsblad, 9 maart 1925</ref>

== Nederland ==
Vanaf 1923 werd het gedachtegoed in Nederland verkondigd door Cornelis Sypkens en Stephania W. Sypkens-van Andel. Zij deden dit door het verspreiden en Nederlandse vertalingen van door Hanish geschreven werken. In 1925 zorgden zij met W. Sandberg voor het verschijnen van het eerste nummer van het blad 'Mazdaznan' als officieel orgaan der gereorganiseerde 'fezdaznan-Tempelgemeenschap' in Nederland. In het blad wordt de beweging omschreven als ''het alomvattend leersysteem; hier vindt zijn oorsprong elke groote leer op elk gebied: philosophie, sociologie, wetenschap, religie; zarathustrisme, de leer der vredevorsten, mosaïsme, platonisme, oerchristendom, gnosis, islam, renaissance, gegrondvest op het onvergankelijk levensprincipe in alle verschijnende en verdwijnende vormen, veroudert deze leer nooit, maar verlicht het pad der menschheid door de eeuwen heen in steeds wisselende hernaming, om den weg te wijzen naar het meesterschap der gedachte, het bewustzijn van het eeuwigwerkende denken : Mazdaznan.''

De leer wordt in het blad omschreven als een combinatie van bidden, ademen en zich voeden. Het in het blad afgedrukte gebed 'Herstel' (tot Zarathustra) diende volgens de beschrijving te worden uitgesproken als ''Tot herstel van organische gebreken van het lichaam, voortvloeiende uit gebrekkige werking der poriën, spreke men 'Herstel' op adem, 9 tot 45 keer herhalende, al naar elks karmischen staat. Om het grootste effect te bereiken, men deze formule negen keer in 9 opeenvolgende uitademingen moeten zeggen ; adem dan een of twee minuten gewoon en zeg het gebed acht keer in 8 opeenvolgende uitademingen, dan 7 maal, 6, 5, 4, 3, 2, en ten slotte eén maal, in 't geheel 45 keer, elke periode van spreken afwisselend met een korte tusschenpoos van gewoon ademen en grooter ontspanning. Aan het eind zal de werkzaamheid der poriën gewekt zijn, waarin wij één der krachtigste Middelen der natuur zien om ziektekiemen uit te stooten.''

De Mazdaznan Tempel Gemeenschapbeweging opende in 1926 een hoofdkwartier aan de Stadhouderskade op de hoek met de Van Woustraat in Amsterdam.<ref> De Avondpost, 22 mei 1926 </ref>

{{Appendix||2=
;Bron
* [https://mazdaznan.nl/ Website Mazdaznan]
* [https://www.ivu.org/history/thesis/mazdaznan.html The vegetarian movement in England 1847-1981 : A studt in the structure of its ideology - A thesis presented to the London School of Economics, University of London], door Julia Twigg
;Referenties
{{References}}
}}

[[Categorie:Zoroastrisme]]


text:
# Brachyrhamdia
Brachyrhamdia is een geslacht van straalvinnige vissen uit de familie van de antennemeervallen (Heptapteridae).

## Soorten
- Brachyrhamdia heteropleura (Eigenmann, 1912)
- Brachyrhamdia imitator Myers, 1927
- Brachyrhamdia marthae Sands & Black, 1985
- Brachyrhamdia meesi Sands & Black, 1985
- Brachyrhamdia rambarrani (Axelrod & Burgess, 1987)

wikiname: nlwiki

title: Brachyrhamdia

in_language: nl

wikitext:
{{Taxobox straalvinnige
| titelweergave = cursief
| naam = ''Brachyrhamdia''
| afbeelding =
| onderklasse = [[Neopterygii]] (Nieuwvinnigen)
| infraklasse = [[Beenvissen|Teleostei]] (Beenvissen)
| superorde = [[Meervallen en karperachtigen|Ostariophysi]] (Meervallen en karperachtigen)
| orde = [[Meervalachtigen|Siluriformes]] (Meervalachtigen)
| familie = [[Heptapteridae]] (Antennemeervallen)
| taxon = [[Geslacht (biologie)|Geslacht]]
| w-naam = ''Brachyrhamdia''
| auteur = [[George S. Myers|G. S. Myers]]
| datum = 1927
| haakjes =
| commons =
| species =
}}
'''''Brachyrhamdia''''' is een [[Geslacht (biologie)|geslacht]] van [[Straalvinnigen|straalvinnige]] [[vissen (dieren)|vissen]] uit de familie van de [[Heptapteridae|antennemeervallen (Heptapteridae)]].

== Soorten ==
* ''[[Brachyrhamdia heteropleura]]'' (Eigenmann, 1912)
* ''[[Brachyrhamdia imitator]]'' Myers, 1927
* ''[[Brachyrhamdia marthae]]'' Sands & Black, 1985
* ''[[Brachyrhamdia meesi]]'' Sands & Black, 1985
* ''[[Brachyrhamdia rambarrani]]'' (Axelrod & Burgess, 1987)

[[Categorie:Heptapteridae]]

title: Brachyrhamdia

Rijk: Animalia (Dieren)

Stam: Chordata (Chordadieren)

Superklasse: Osteichthyes (Beenvisachtigen)

Klasse: Actinopterygii (Straalvinnigen)

Onderklasse: Neopterygii (Nieuwvinnigen)

Infraklasse: Teleostei (Beenvissen)

Superorde: Ostariophysi (Meervallen en karperachtigen)

Orde: Siluriformes (Meervalachtigen)

Familie: Heptapteridae (Antennemeervallen)

title: Geslacht

Portaal: Biologie · Vissen


text:
# Til Gardeniers-Berendsen
Mathilde Hubertine Maria Francisca (Til) Gardeniers-Berendsen (Rotterdam, 18 februari 1925 – Den Haag, 22 oktober 2019) was een Nederlandse politica.

## Loopbaan
Gardeniers kwam in 1971 in de Tweede Kamer voor de Katholieke Volkspartij (KVP). In 1976 diende zij samen met Hannie van Leeuwen van de Anti-Revolutionaire Partij een initiatief-wetsvoorstel in voor een alternatieve abortuswet, waarin de strafbaarheid van abortus werd gehandhaafd maar wel werd voorzien in een mogelijkheid voor uitzonderingen. In 1977 werd zij minister voor Cultuur, Recreatie en Maatschappelijk Werk (CRM) in het kabinet-Van Agt I. In 1981 werd zij minister van Volksgezondheid en Milieuhygiëne in het kabinet-Van Agt II en vervolgens in kabinet-Van Agt III. In haar ministerschappen heeft ze zich vooral beziggehouden met het omroepbeleid, vanwege de opkomst van regionale zenders en kabeltelevisie, de totstandkoming van de Riagg-centra, later opgegaan in grotere verbanden in de ggz, en de Wet voorzieningen gehandicapten (Wvg).
In 1994 was zij voorzitter van de "commissie-Gardeniers", die de dramatische nederlaag van het CDA onder het lijsttrekkerschap van Elco Brinkman moest onderzoeken. Ook was zij sinds 1983 lid van de Raad van State, actief in het Nationaal Comité 4 en 5 mei en bij het Rode Kruis.

## Privéleven
Til Berendsen trouwde in 1951 met Mat Gardeniers (1924-2004). Zij hadden drie zonen. Haar echtgenoot was vanaf 1979 directeur van de Nederlandse Vereniging Bescherming van Voetgangers (NVBV). Haar zoon Jeff was wethouder in Leiderdorp.
Ze overleed in 2019 op 94-jarige leeftijd.
- Digitale Bibliotheek voor de Nederlandse Letteren: gard018
- Gemeinsame Normdatei: 1188948067
- International Standard Name Identifier: 0000 0003 8921 4533
- Nederlandse Thesaurus van Auteursnamen: 069055041
- Parlement.com: vg09lleffqqa
- Virtual International Authority File: 282533764
- WorldCat: E39PBJkp8JyT6cjpV4gV89kJjC

title: Til Gardeniers-Berendsen

wikitext:
{{Infobox politicus Nederland
| naam              = Til Gardeniers-Berendsen
| afbeelding        = Minister Til Gardeniers, Bestanddeelnr 932-3614.jpg
| onderschrift      = Minister Gardeniers in 1982
| volledige naam    = Mathilde Hubertine Maria Francisca Berendsen
| geboren           = [[18 februari]] [[1925]]
| geboorteplaats    = [[Rotterdam (hoofdbetekenis)|Rotterdam]]
| overleden         = [[22 oktober]] [[2019]]
| overlijdensplaats = [[Den Haag]]
| partij            = [[Christen-Democratisch Appèl|CDA]] (1980-2019)
[[Katholieke Volkspartij (Nederland)|KVP]] (tot 1980)
| titulatuur        =
| tijdvak1          = 1971-1977,
1981,
1982-1983
| functie1          = Lid [[Tweede Kamer der Staten-Generaal|Tweede Kamer]]
| tijdvak2          = 1977-1981
| functie2          = Minister van [[Ministerie van Cultuur, Recreatie en Maatschappelijk Werk|Cultuur, Recreatie en Maatschappelijk Werk]]
| tijdvak3          = 1981-1982
| functie3          = Minister van [[Ministerie van Volksgezondheid en Milieuhygiëne|Volksgezondheid en Milieuhygiëne]]
| tijdvak4          = 1982
| functie4          = Minister van Cultuur, Recreatie en Maatschappelijk Werk, a.i.
| tijdvak5          = 1983-1995
| functie5          = [[Lid van de Raad van State]]
}}
'''Mathilde Hubertine Maria Francisca (Til) Gardeniers-Berendsen''' ([[Rotterdam (hoofdbetekenis)|Rotterdam]], [[18 februari]] [[1925]] – [[Den Haag]], [[22 oktober]] [[2019]]) was een [[Nederland (hoofdbetekenis)|Nederland]]se [[politicus|politica]].

== Loopbaan ==
Gardeniers kwam in 1971 in de [[Tweede Kamer der Staten-Generaal|Tweede Kamer]] voor de [[Katholieke Volkspartij (Nederland)|Katholieke Volkspartij]] (KVP). In 1976 diende zij samen met [[Hannie van Leeuwen]] van de [[Anti-Revolutionaire Partij]] een [[recht van initiatief|initiatief-wetsvoorstel]] in voor een alternatieve [[abortus]]wet, waarin de strafbaarheid van abortus werd gehandhaafd maar wel werd voorzien in een mogelijkheid voor uitzonderingen. In 1977 werd zij minister voor Cultuur, Recreatie en Maatschappelijk Werk ([[Ministerie van Cultuur, Recreatie en Maatschappelijk Werk|CRM]]) in het [[kabinet-Van Agt I]]. In 1981 werd zij minister van [[Volksgezondheid]] en [[Milieuhygiëne]] in het [[kabinet-Van Agt II]] en vervolgens in [[kabinet-Van Agt III]]. In haar ministerschappen heeft ze zich vooral beziggehouden met het omroepbeleid, vanwege de opkomst van regionale zenders en kabeltelevisie, de totstandkoming van de [[Regionale Instelling voor Ambulante Geestelijke Gezondheidszorg|Riagg]]-centra, later opgegaan in grotere verbanden in de [[Geestelijke gezondheidszorg|ggz]], en de [[Wet voorzieningen gehandicapten]] (Wvg).

In 1994 was zij voorzitter van de "commissie-Gardeniers", die de dramatische nederlaag van het [[Christen-Democratisch Appèl|CDA]] onder het lijsttrekkerschap van [[Elco Brinkman]] moest onderzoeken. Ook was zij sinds 1983 lid van de [[Raad van State (Nederland)|Raad van State]], actief in het [[Nationaal Comité 4 en 5 mei]] en bij het [[Rode Kruis]].

== Privéleven ==
Til Berendsen trouwde in 1951 met Mat Gardeniers (1924-2004). Zij hadden drie zonen. Haar echtgenoot was vanaf 1979 directeur van de Nederlandse Vereniging Bescherming van Voetgangers (NVBV). Haar zoon Jeff was wethouder in [[Leiderdorp]].

Ze overleed in 2019 op 94-jarige leeftijd.<ref>[https://nos.nl/artikel/2307229-oud-minister-van-volksgezondheid-til-gardeniers-94-overleden.html Oud-minister van Volksgezondheid Til Gardeniers (94) overleden], NOS.nl, 22 oktober 2019.</ref>

{{Appendix}}
{{StartOpvolging}}
{{OpvolgingCombi|
| lijst = [[Lijst van Nederlandse ministers van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap|Minister van Cultuur]], [[Lijst van Nederlandse ministers van Volksgezondheid, Welzijn en Sport|Recreatie en Maatschappelijk werk]]
1977-1981
| vorige = [[Harry van Doorn|H.W. van Doorn]]
| volgende = [[André van der Louw|A.A. van der Louw]]
}}
{{OpvolgingCombi|
| lijst = [[Lijst van Nederlandse ministers van Volksgezondheid, Welzijn en Sport|Minister van Volksgezondheid]] en [[Lijst van Nederlandse ministers van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer|Milieuhygiëne]]
1981-1982
| vorige = [[Leendert Ginjaar|L. Ginjaar]]
| volgende = [[Elco Brinkman|L.C. Brinkman]]
}}
{{EindOpvolging}}
{{Navigatie bewindspersonen kabinet-Van Agt I}}
{{Navigatie bewindspersonen kabinet-Van Agt II}}
{{Navigatie bewindspersonen kabinet-Van Agt III}}
{{Commonscat|Til Gardeniers-Berendsen}}
{{Bibliografische informatie}}

{{DEFAULTSORT:Gardeniers-Berendsen, Til}}
[[Categorie:Nederlands minister van Sport]]
[[Categorie:Nederlands minister van Volksgezondheid]]
[[Categorie:Tweede Kamerlid]]
[[Categorie:CDA-politicus]]
[[Categorie:KVP-politicus]]
[[Categorie:Nederlands politicus in de 20e eeuw]]
[[Categorie:Nederlands minister van Cultuur]]

title: Algemeen

Geboren: 18 februari 1925

Geboorteplaats: Rotterdam

Overleden: 22 oktober 2019

Overlijdensplaats: Den Haag

title: Functies

Lid Tweede Kamer

Minister van Volksgezondheid en Milieuhygiëne

Lid van de Raad van State

Portaal: Politiek


text:
# Rik Wouters (kunstenaar)
Hendrik Emil (Rik) Wouters (Mechelen, 21 augustus 1882 – Amsterdam, 11 juli 1916) was een Belgisch beeldhouwer, kunstschilder, tekenaar en etser. Hij wordt tot de stroming van het fauvisme gerekend.

## Jeugd en opleiding
Rik Wouters was de zoon van beeldhouwer en meubelmaker Emil Wouters en zijn vrouw Melania Daems. Toen hij vijftien jaar oud was stierf zijn moeder. Op twaalfjarige leeftijd hield hij de school voor bekeken en ging hij werken als houtsnijder in het meubelatelier van zijn vader. Hij volgde bovendien les aan de Mechelse Academie voor Beeldende Kunsten, waar hij Ernest Wijnants leerde kennen. Wijnants werd een trouwe vriend en samen trokken ze naar het atelier van Theo Blickx; de laatste duwde Rik Wouters in de richting van het artistieke beeldhouwen. Rik Wouters tekende toen ook graag en veel. Artistiek uitte hij zich oorspronkelijk als beeldhouwer, om eerst nadien zijn ambities uit te werken in kleur en als schilder naam te maken. Toen hij 17 jaar werd, trok hij naar de Koninklijke Academie voor Schone Kunsten van Brussel. Hij hield het er nauwelijks uit, tot hij soldaat moest worden.

## Levensloop
In Brussel vond hij echter wel zijn liefje: Nel Duerinckx, een jong model, geboren als Hélène Philomène Leonardine Duerinckx. Nel was toen zestien jaar en vier jaar jonger dan Wouters; Het werd de grote liefde en ze trouwden op 15 april 1905. Nel zou zijn korte leven totaal beheersen en de kunstenaar inspireren; zij werd zijn muze en model.
Het jonge koppel betrok een klein huisje in Watermaal. Zinnelijk geluk en bittere armoede gingen er hand in hand. Het dorp, de huizen en Nel werden Riks belangrijkste modellen. Om rond te komen gingen ze naar Mechelen bij zijn vader wonen waar hij weer zijn vader assisteerde met meubelsnijwerk; maar Nel vooral kon er niet aarden, omdat het contact met haar schoonvader moeizaam was. Rik werkte daarna een tijd voor een fabrikant van porselein, maar dat hield hij niet lang vol. Niet bereid om concessies te doen, wilde hij schilderen. In 1907 werd tbc geconstateerd bij Nel en verhuisden ze op advies van de arts naar Bosvoorde aan de bosrijke oostkant van Brussel; ze huurden er een eenvoudige woning voor achttien frank per maand. Nel knapte er al gauw op. Hier zou hij aanvankelijk vooral schetsen maken en 's avonds het etsen beoefenen; pas het jaar daarop zou het beeldhouwen centraal gaan staan; hij zou in 1908 in totaal zelfs 12 beelden modelleren voor in brons. Zijn vriend Edgard Tytgat, die toen ook straatarm was, zodat ze samen het atelier deelden, zou later in ballingschap in Londen over deze periode van Rik en Nel schrijven:
“Als ik hem ging opzoeken, kwam ik hem soms op de weg tegen. Hij haalde water uit de fontein. Wat een mooie herinneringen zijn me bijgebleven aan de wandelingen met hem [Rik] langs het steile straatje aan het Zoniënwoud. Zijn huis stond aan de bosrand. Nel en haar hondje Stella wachtten op ons.”
De dan 25-jarige schilder had al enkele werken tentoongesteld. Met een naaktbeeld genoemd Dromerij uit 1907 behaalde hij een tweede prijs in een vrij prestigieuze jeugdwedstrijd. Zodoende ontving hij een staatstoelage van 500 frank, waarmee hij twee jaar lang zijn huur kon betalen.

## Werk
Aan werk van de tijd, noodgedwongen op karton gemaakt, zocht hij naar een eigen stijl. Hij imiteerde de dan in de mode zijnde stijlrichtingen maar zette er zich ook tegen af. Wouters wilde het licht vangen zonder te vervallen in pointillistische stipjes. Wouters lichtheid in zijn werk hangt eerder af van de compositie, van harmonie en contrast, waarbij kleurvlakken een eigen bestaan leiden op het doek. Hierin neigde hij al naar het abstracte. Rik Wouters schreef toen in een brief: Leven is schilderen, beeldhouwen en tekenen. Wouters was voortdurend bezig met zijn werk; ze bespaarden op hun eten om dure verf te kopen. Intussen waren Edgard Tytgat en Willem Paerels vrienden geworden. Datzelfde jaar maakte Rik een buste van Tytgat in gips; deze zou tijdens zijn leven nooit in brons gegoten worden, maar onder de zorg van de Brusselse galerie Giroux gebeurde dit later wel. Momenteel hoort het beeld tot de verzameling van het Brusselse Koninklijke Museum voor Schone Kunsten.
De materiële beperkingen werden enigszins opgelost door een contract bij de Brusselse Giroux, in 1911. Rik Wouters is blijkbaar de eerste Belgische kunstenaar geweest die zich met een dergelijk contract aan een galerie bond. Anderzijds wijst het op het vertrouwen dat een galerist in deze jong kunstenaar stelde, met alle risico's van dien. Hij kreeg een maandgeld van 200 frank (BEF), dat echter niet zo regelmatig werd betaald, èn een krediet bij een schilderszaak. Zijn totale productie, zowel de schilder- als de beeldhouwwerken en de tekeningen, moest bij Giroux in verkoop gebracht worden, op basis van 50/50. Daarbij koos de galerist iedere maand een werk voor zichzelf uit.
Rik raakte eind 1911 definitief in de ban van kleur en licht; op dat moment begon dan ook pas zijn grote, maar kortdurende schildersloopbaan. Hij begon toen ook met een nieuwe techniek te experimenteren; de olieverf verdunde hij met terpentijn en bracht deze ook dun maar spontaan op het doek aan, dat bovendien ook deels bewust onbedekt werd gehouden. Of een compositie wel of niet af was, bleef vaak onduidelijk daardoor; met name collega-kunstenaars waren erg enthousiast. Te midden van koortsachtig druk beeldhouwen, tekenen en schilderen realiseerde Rik Wouters in 1912 en 1913 de meesterlijke hoogtepunten uit zijn te korte carrière. Hij schilderde en tekende bijna onafgebroken en maakte in 1912 zeker zestig doeken. Het zotte geweld en Huiselijke zorgen, natuurlijk naar het Nel-model, en de schitterende buste van James Ensor zijn de beroemde sculpturen uit die jaren. Bij de doeken is De strijkster, alweer Nel zelf, een onbetwistbare kleurenwervel, naar het fauvistische model. Na een geslaagde verkoop in de galerie Giroux reisden Rik en Nel samen voor enkele weken naar Parijs, om er, in kleuren, de werken van schilders als Renoir en Paul Cézanne te bewonderen. Daarbij kwam, in datzelfde jaar, nog de bekroning met de Picard-prijs, ter waarde van 600 frank. Hij leende nog 10.000 frank bij, kocht een bouwgrond, tekende zelf de bouwplannen van een werkmanswoning en in het voorjaar van 1914 betrokken Rik en Nel de nieuwe woning. In dit huis schilderde Wouters zijn schilderij Vrouw in het blauw voor de spiegel. Het is een typisch doek van hem, schetsmatig opgezet met uiterst beweeglijk naast elkaar geplaatste kleurvlakken waarin een spiegel naar een vrouw kijkt en daarvan lijkt te duizelen. Het anekdotische element vermeed hij.
Op een groot deel van werken wordt zijn echtgenote en muze Nel afgebeeld. In schilderijen is ze te zien in dagelijkse taferelen, terwijl ze uit het raam kijkt, strijkt of aan tafel zit met een buurmeisje. Daarnaast stond ze ook model voor de vele bronzen en gipsen beelden die Wouters maakte, waaronder Het zotte geweld uit 1912. Naast Nel waren ook andere dagelijkse dingen onderwerp voor de schilderijen van Wouters, allen gekenmerkt door het gebruik van felle kleuren en helder licht. Daarnaast maakte hij een aantal zelfportretten, waaronder het Zelfportret met de zwarte ooglap uit 1915 dat Wouters schilderde in Amsterdam. Wouters leed in deze periode aan kaakbeenkanker en was door zware operaties genoodzaakt een zwarte ooglap te dragen. Het portret staat in schril contrast met de vrolijke en kleurrijke portretten die hij voorheen maakte, maar heeft desondanks wat kleur.

## Invloeden
De eerste jaren in Bosvoorde vanaf 1907 was de invloed van Ensor duidelijk aanwezig in de schilderijen die Wouters maakte (hoewel hij toen vooral met beeldhouwen bezig was), maar uitsluitend in het kleurgebruik van de vroege Ensor. Naar aanleiding van een groepstentoonstelling in Antwerpen bij de kunstenaarsvereniging Kunst van Heden, waar van beide mannen werk hing, noteerde Wouters:
 'Onze grote vriend Ensor heeft er heerlijke dingen hangen, niet te evenaren van kleurenweelde en uitzonderlijke tonen. Hoe fris oogt die Liefdestuin niet, met al die kleine bonte figuurtjes in rozig wit, roze, rood, blauw, geel en nog veel andere schakeringen, de ene al buitengewoner dan de andere. De hemel is roze! Godverdomme, wat voor een roze! Het is uniek in de geschiedenis van de schilderkunst. De grond: zuiver veronese-groen... Allemaal heel schoon en goddelijk van kleur... Nom de Dieu, Ensor, Ensor!'  Later zou Wouters nog een buste in brons maken in 1913, waar Ensor echter niet erg enthousiast over was.
Het schilderij De perziken (c. 1913-14) waar Wouters kort voor het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog aan begonnen was en wat hij ook niet afmaakte, laat geen enkele twijfel bestaan over zijn grote bewondering toen voor het werk van Paul Cézanne. Aanvankelijk vond Wouters in Parijs de Cézannes die hij daar zag te ingetogen van kleur; het deed hem te veel denken aan 'tapisserie'. Maar kort daarna kreeg hij met name grote bewondering voor Cézannes composities en constructieve opbouw. De ondertitel van zijn schilderij De perziken is dan ook: Eerbetoon aan Cézanne. Het eerste boekje (met zwart-wit-afbeeldingen!) dat hij van Cézanne onder ogen kreeg (opgestuurd door zijn vriend Lévy uit Frankrijk) schokte hem; hij schreef zijn vriend begin 1911 terug:
 'Het staat vol met schone dingen. Ik heb het gevoel dat Ensor verbleekt bij dit alles.. ..de eerste overvloedig en gecompliceerd, de ander [Cézanne] van een weleer sobere rijkdom, groter ook en met een onmiddellijk en ontroerend effect. Ik denk dat dit de juiste weg is; ik zal die dan ook enthousiast inslaan.'
In september 1912 bezocht Wouters in Keulen een tentoonstelling waar ongeveer 100 werken van Vincent van Gogh te zien waren; het werk overweldigde hem; hij schreef zijn vriend Levy:
“..wat 'n enfant terrible [Van Gogh]. Hij grijpt je meteen bij de keel. Elk doek van die kerel is als het oog van een roofvogel. Geen enkel laat je los, en alle stralen ze als omgeven door schaduw. Ze hebben een harde uitdrukking en de nerveuze en getormenteerde structuur van verbrande dingen, zó heeft de zon alles gebakken en verschrompeld.”
In deze jaren maakte Wouters ook kennis met het Franse fauvisme, dat, net als hijzelf, de kleuren primair gebruikte als expressiemiddel. Toch was hij er niet enthousiast over, en noemde het fauvisme in een brief zelfs 'idioot'; hij zou zelf de kleuren minder explosief gebruiken en wilde beslist het motief overeind houden en niet laten verdwijnen in kleurgeweld. Desondanks waren er kunst-recensenten die voor 1914 ook zijn kleurgebruik 'half-barbaars' zouden noemen; ondertussen kreeg hij rond diezelfde tijd steeds meer aandacht in de pers en was zijn naam in België gevestigd, zeker in de niet-officiële kunstkringen.

## Oorlog en laatste jaren
In augustus 1914 brak het oorlogsdrama los. Eerst kreeg Rik Wouters nog zijn eerste individuele expo in de Giroux-galerie. Zijn naderende ziekte manifesteerde zich dan al wanneer hij klaagde over regelmatig hevige hoofdpijn, die hem belette om dagenlang te werken. Hij werd opgeroepen als soldaat en ingezet bij de verdediging rond de stad Luik, om de Duitse opmars tegen te houden. Toen het laatste fort daar gevallen was en de Duitsers dus konden doortrekken, vluchtte hij met zijn legereenheid. Met veel andere soldaten die de slag daar hadden overleefd trok hij richting Antwerpen en werd gelegerd in fort Haasdonk. De Duitse overmacht was zo groot dat zijn regiment 'al vechtend' zoals Wouters het beschreef, de grens met het neutrale Nederland overstak. Daar werden ze ontwapend; hij werd geïnterneerd op het terrein van de Juliana van Stolbergkazerne in het Bergkwartier van Amersfoort, en vervolgens in Kamp Zeist, waar 15.000 Belgische militairen zouden wonen, vanaf 1914.

### Kamp Zeist
Hier schilderde en tekende hij het dagelijks leven van de militairen. Van de begrafenis van de slachtoffers van de opstand in Kamp van Zeist, begin december 1914, maakte hij onder andere een gedetailleerde aquarel. Zijn vrouw Nel besloot in die periode voor zichzelf in de binnenstad van Amersfoort woonruimte te zoeken. Wouters kreeg eind 1914 toestemming om hier overdag te verblijven en maakte vanuit dit appartement aan de Langestraat diverse aquarellen en tekeningen. Zijn vriend, de dichter Jan van Nijlen kwam er op bezoek en beschreef nog een aquarel die Rik van de Winkelstraat beneden had gemaakt. Ze kregen ook veel steun van de Nederlandse kunstenaar Evert Pieters die de sombere Wouters in het kamp verraste met tekenmaterialen, sigaren en geld. Van Johanna Bonger (de vrouw van Theo van Gogh, Vincents broer) kreeg hij de door haar verzorgde uitgave van de verzamelde brieven van Vincent en las deze eind 1914 geheel door. Door tussenkomst van zijn vrouw Nel, die de kamp-commandant verklaarde dat een van de belangrijkste kunstenaars van België zich in zijn kamp bevond en een heel zwakke gezondheid had, kreeg Rik een bevoorrechte behandeling en mocht hij 5 dagen per week van 12 tot 18 uur het kamp enige kilometers verlaten. Zo kon hij de bosrijke omgeving van Zeist schetsen en schilderen, en in de woonruimte van Nel verblijven. Op hun gezamenlijke wandelingen pakte hij vaak rietstengels en veranderde deze in tekenpennen, waarmee hij in Oost-Indische inkt veel tekeningen maakte, o.a. Zittende vrouw [Nel] voor Amersfoort.
Rik kreeg in het kamp steeds meer last van 'zenuwpijnen' en stekende hoofdpijnen en kreeg daartoe in Utrecht pijnlijke spoelingen en ten slotte een operatie in het Militair Hospitaal aldaar, die echter geen soelaas bood. Op 31 mei 1915 kreeg hij 'verlof voor onbepaalde tijd voor Amsterdam'.

### Amsterdam
Samen met Nel schreef hij zich in voor Amsterdam, en ze betrokken daarop een woon-etage aan de Derde Kostverlorenkade nr 37, op de derde verdieping; de etage was hoog, dus licht en gaf ruim uitzicht op de Kostverlorenvaart. Hun nieuwe vriend Nic. Beets stond borg voor de huur en diens familie schonk allerlei huisraad. Rik begon weer te schilderen, waarbij Nel zijn favoriete onderwerp bleef, soms met de vaart vol schepen op de achtergrond; ook stillevens met bloemen ontstonden er. Ondanks zijn verslechterende gezondheid en veel pijn maakte hij er een serie doeken, geschilderd in lichte toets, zoals Zomernamiddag te Amsterdam.
In het najaar van 1915 werd de oorzaak van zijn fatale ziekte duidelijk geworden: kanker in het bovenkaakbeen. Hij kreeg een - naar hij dacht - 'gratis operatie' aangeboden (betaald door kunstverzamelaar Eppe Roelfs Harkema), op 4 oktober uitgevoerd door de toen beroemde chirurg Prof. Rotgans; een maand later schilderde hij met slechts één oog zijn bekende Zelfportret met de zwarte ooglap, waarin de focus lag op de niet-verminkte kant van zijn gezicht. Wouters koos voor een ongewoon donker kleur-palet en sterker dan voorheen bouwde hij de compositie op uit grote kleurvlakken en vereenvoudigde vormen, zoals ook in zijn stilleven Sombere stemming. Bovendien maakte hij die laatste maanden reeksen diepzwarte penseeltekeningen, waarmee hij in Nels eigen woorden haar vervolgde tot
“..in alle hoeken van het huis, alle onderwerpen zijn hem goed. Of ik slaap of eet, of ik mij kleed, of ik ziek ben, steeds is Rik daar. ..het papier wordt als een schietschijf, waarop met beslistheid lijnen, vormen en kleuren worden geworpen”.
Na een volgende medische ingreep kon hij de afstand tussen zijn kwasten en het doek/papier niet meer goed inschatten en stopte daarom voorgoed met schilderen.
In het najaar van 1915 exposeerde hij een reeks werken op papier in het Prentenkabinet van het Rijksmuseum te Amsterdam - de eerste museumtentoonstelling van Wouters. Deze werken waren al in de lente van 1915 aangekocht door de onderdirecteur van het Prentenkabinet mr. Nic. Beets, die zijn werk erg waardeerde om zijn gevoeligheid en elementaire karakter. Enkele dagen voor zijn ziekenhuisopname van 5 april 1916 bezocht hij nog de opening van zijn grote overzichtstentoonstelling in het Stedelijk Museum, maar het was hem al te veel; hij moest met een taxi snel terug naar huis. Voor deze tentoonstelling werden verschillende kisten met kunstwerken uit Brussel getransporteerd. Ook het Rijksmuseum kocht in die tijd nog een reeks van zijn werken aan.
Nel getuigde over Riks laatste winter:
 'De sombere winter van 1915-1916 hangt over Amsterdam als een lijkwade van ijzel en sneeuw. Het was tijdens een van die treurige dagen dat de kwaal herbegon. Zijn stem klinkt hol en het is pijnlijk hem te zien eten. Hij kon alleen vloeibare dingen naar binnen krijgen, en dan nog slechts, zoals zijn dagelijks verband, door de opening van zijn gebroken kaakbeen. Dit verband achter in zijn mond stinkt en dat vloeibare voedsel doet hem walgen. Het vooruitzicht van de lange slapeloze nachten, in een wanhopige strijd tegen de pijn, maakte hem radeloos. Hij kan niet blijven liggen, wandelde in een kring rond als een gek.'
Na zijn derde grote operatie zou Wouters het Amsterdamse Prinsengrachtziekenhuis niet meer verlaten; hij stierf er op 11 juli 1916, nog geen 34 jaar oud. Kort voor zijn dood was er nog een kerkelijk huwelijk afgesloten tussen Nel en hem. Nel bleef na zijn dood tot 1919 in Amsterdam, waarna ze terugkeerde naar België. Ze hertrouwde met een arts, behartigde Riks artistieke belangen en overleed in 1971, 85 jaar oud.
Vijf jaar na Nels terugkeer werd Riks stoffelijk overschot bijgezet op het kerkhof van Watermaal-Bosvoorde, dicht bij zijn voormalige woonhuis. In de tuinmuur van hun huis liet Nel de steen van Riks graf in Amsterdam inmetselen, als herinnering. In 1944 verscheen in Brussel haar boek Het leven van Rik Wouters doorheen zijn werk, dat zij al eerder had samengesteld; veel fragmenten uit zijn brieven aan haarzelf en aan zijn vriend Simon Lévy zijn hierin opgenomen.

## Galerij van werken
- Dromerij, 1907, brons, Koninklijk Museum voor Schone Kunsten Antwerpen
- De roze laan, 1912, uit de collectie van The Phoebus Foundation
- Portret van Mevrouw Giroux, c. 1912-13, olieverf op linnen, Groeningemuseum, Brugge
- Herfst, c. 1913, olieverf op linnen, Koninklijk Museum voor Schone Kunsten Antwerpen
- Dame in het blauw voor een spiegel, 1914, olieverf op doek
- Rik met de blauwe blouse, 1914
- De fluitspeler, 1914
- Vrouw aan het venster, c. 1915
- Namiddag in Amsterdam, 1915, olieverf op linnen

## Wetenswaardig
- Los van het Franse fauvisme heeft men het in België ook over het Brabants fauvisme, bij kunstenaars als Rik Wouters, Ferdinand Schirren en Anne-Pierre de Kat. Men noemt ze ook de Brusselse "Caelevoeters" waarvan Rik Wouters zeker de belangrijkste was.
- In nauwelijks 10 jaar creëerde Rik Wouters een omvangrijk oeuvre van 170 schilderijen, 35 sculpturen, 50 etsen, 40 pastels en 1500 tekeningen.
- De kunstenaar had ook interesse voor sport. Zoals veel andere Mechelse creatievelingen was Rik Wouters lid van de voetbalclub Racing Mechelen: Buiten dichters en toonkunstenaars staken tusschen onze jonge leden nog een heele boel andere artiesten waarvan enkelen later naam zouden maken; wij laten hier enkele namen volgen die ons even te binnen schieten: Rik Wouters, Neste en Nante Wynants, Theo Blickx, Prosper De Troyer, enz.[12] Op de tentoonstelling te Mechelen Rik Wouters & Co. (11 juni 2011 - 18 september 2011) werd trouwens ook een werk geëxposeerd genaamd De goal-keeper, dat de doelman van Racing Mechelen voorstelt.[13]
- De Koninklijke Musea voor Schone Kunsten van België in Brussel bewaren een gipsen dodenmasker van Wouters (inv. 10.298) en een afgietsel van zijn hand gerealiseerd door Philippe Wolfers.
- De Belgische Posterijen vereerden Wouters bij herhaling met postzegels: in 1955, 2 waarden met identieke afbeelding van De Dolle Maagd en in 1966 één waarde met een zelfportret.

## Musea
- Koninklijk Museum voor Schone Kunsten in Antwerpen
- Koninklijke Musea voor Schone Kunsten van België, Brussel
- Kunstmuseum aan Zee, Oostende
- Museum voor Schone Kunsten, Gent
- Museum voor moderne en hedendaagse kunst, Luik
- Stedelijke Musea, Mechelen
- Museum Dhondt-Dhaenens, Deurle

## Werken (selectie)
- Houding, 1909, brons (zie afbeelding)
- Het zotte geweld, 1912,Middelheimmuseum, ook bekend als de De Dwaze Maagd
- Dame in het rood, 1912
- Huiselijke zorgen, 1913
- Volksvrouw, 1913, beeld, Gemeentelijk Park Boom
- L'Homme au chapeau de paille, 1913
- Reading Woman, 1913
- Vrouw in het blauw voor de spiegel, 1914
- Zelfportret met de zwarte ooglap, 1915

title: Rik Wouters (kunstenaar)

wikitext:
{{Infobox kunstenaar
| naam              = Rik Wouters
| afbeelding        = Rik_Wouters_Zelfportret_met_zwarte_hoed_(1908)_Schepenhuis_Mechelen_16-12-2011_14-36-04.png
| onderschrift      = Zelfportret met hoed, 1908
| volledige naam    = Hendrik Emil Wouters
| bijnaam           =
| geboren           = [[21 augustus]] [[1882]]
| geboorteplaats    = [[Mechelen (stad)|Mechelen]]
| overleden         = [[11 juli]] [[1916]]
| overlijdensplaats = [[Amsterdam]]
| land              = {{BE}}
| nationaliteit     = [[België (hoofdbetekenis)|Belg]]
| opleiding         = Academie voor Schone kunsten Mechelen, Koninklijke Academie voor Schone Kunsten van Brussel
| beroep            = [[kunstschilder|schilder]], [[tekenaar]], [[beeldhouwer]], [[etser]]
| jaren-actief      =
| stijl             = [[Fauvisme]]
| bekende-werken    = ''[[Het zotte geweld]]'', ''[[De strijkster]]'', [[Zelfportret met de zwarte ooglap]]
| website           =
| RKD               = 85676
| heraldiek         =
| heraldiek-uitleg  =
}}
{{Zusterproject klein
| commons     =
| commonscat  = Rik Wouters
| wikibooks   =
| wikisource  =
| wikiquote   = Rik Wouters
}}
[[Bestand:Kmska Rik Wouters (1882-1916) - De strijkster (1912) - 28-02-2010 13-17-27.jpg|thumb|''[[De strijkster]]'' (1912)]]
'''Hendrik Emil (Rik) Wouters''' ([[Mechelen (stad)|Mechelen]], [[21 augustus]] [[1882]] – [[Amsterdam]], [[11 juli]] [[1916]]) was een [[België (hoofdbetekenis)|Belgisch]] [[beeldhouwer]], [[kunstschilder]], tekenaar en [[ets]]er.<ref>{{Citeer web |url=https://research.rkd.nl/nl/detail/https%3A%2f%2fdata.rkd.nl%2fartists%2f85676 |titel=Rik Wouters |bezochtdatum=2024-02-14 |werk=research.rkd.nl}}</ref> Hij wordt tot de stroming van het [[fauvisme]] gerekend.

== Jeugd en opleiding ==
Rik Wouters was de zoon van beeldhouwer en meubelmaker Emil Wouters en zijn vrouw Melania Daems. Toen hij vijftien jaar oud was stierf zijn moeder. Op twaalfjarige leeftijd hield hij de school voor bekeken en ging hij werken als houtsnijder in het meubelatelier van zijn vader. Hij volgde bovendien les aan de Mechelse [[Koninklijke Academie voor Beeldende Kunsten van Mechelen|Academie voor Beeldende Kunsten]], waar hij [[Ernest Wijnants]] leerde kennen. Wijnants werd een trouwe vriend en samen trokken ze naar het atelier van [[Theo Blickx]]; de laatste duwde Rik Wouters in de richting van het artistieke beeldhouwen. Rik Wouters tekende toen ook graag en veel.<ref>{{Citeer web |url=https://stadsarchief.mechelen.be/rik-wouters-kunstenaar-1882-1916 |titel=Rik Wouters (kunstenaar, °1882 - †1916) |bezochtdatum= |werk=Stadsarchief Mechelen |taal=nl}}</ref> Artistiek uitte hij zich oorspronkelijk als beeldhouwer, om eerst nadien zijn ambities uit te werken in kleur en als schilder naam te maken. Toen hij 17 jaar werd, trok hij naar de [[Koninklijke Academie voor Schone Kunsten van Brussel]]. Hij hield het er nauwelijks uit, tot hij soldaat moest worden.

== Levensloop ==
In Brussel vond hij echter wel zijn liefje: [[Nel Duerinckx]], een jong model, geboren als Hélène Philomène Leonardine Duerinckx. Nel was toen zestien jaar en vier jaar jonger dan Wouters; Het werd de grote liefde en ze trouwden op 15 april 1905. Nel zou zijn korte leven totaal beheersen en de kunstenaar inspireren; zij werd zijn muze en model.

Het jonge koppel betrok een klein huisje in [[Watermaal-Bosvoorde|Watermaal]]. Zinnelijk geluk en bittere armoede gingen er hand in hand. Het dorp, de huizen en Nel werden Riks belangrijkste modellen. Om rond te komen gingen ze naar [[Mechelen (stad)|Mechelen]] bij zijn vader wonen waar hij weer zijn vader assisteerde met meubelsnijwerk; maar Nel vooral kon er niet aarden, omdat het contact met haar schoonvader moeizaam was. Rik werkte daarna een tijd voor een fabrikant van [[porselein]], maar dat hield hij niet lang vol. Niet bereid om concessies te doen, wilde hij schilderen. In 1907 werd [[tbc]] geconstateerd bij Nel en verhuisden ze op advies van de arts naar [[Watermaal-Bosvoorde|Bosvoorde]] aan de bosrijke oostkant van Brussel; ze huurden er een eenvoudige woning voor achttien frank per maand. Nel knapte er al gauw op. Hier zou hij aanvankelijk vooral schetsen maken en 's avonds het etsen beoefenen; pas het jaar daarop zou het beeldhouwen centraal gaan staan; hij zou in 1908 in totaal zelfs 12 beelden modelleren voor in brons.<ref name="Rik Wouters en Nederland">Rik Wouters en Nederland'', Maarten Jager; Waanders uitgevers, Zwolle / museum Flehite, Amersfoort, 2016; {{ISBN|978-94-6262-102-2}}''</ref> Zijn vriend [[Edgard Tytgat]], die toen ook straatarm was, zodat ze samen het atelier deelden, zou later in ballingschap in Londen over deze periode van Rik en Nel schrijven:
:''“Als ik hem ging opzoeken, kwam ik hem soms op de weg tegen. Hij haalde water uit de fontein. Wat een mooie herinneringen zijn me bijgebleven aan de wandelingen met hem [Rik] langs het steile straatje aan het [[Zoniënwoud]]. Zijn huis stond aan de bosrand. Nel en haar hondje Stella wachtten op ons.”''<ref>Tentoonstellingscatalogus, E. Desmedt, ''Edgar Tytgat, houtsnijder''; museum voor Schone Kunsten, Gent, 1995-96</ref>
De dan 25-jarige schilder had al enkele werken tentoongesteld. Met een naaktbeeld genoemd ''Dromerij'' uit 1907 behaalde hij een tweede prijs in een vrij prestigieuze jeugdwedstrijd. Zodoende ontving hij een staatstoelage van 500 frank, waarmee hij twee jaar lang zijn huur kon betalen.
[[Bestand:Rik Wouters - Zittende vrouw bij het venster.JPG|miniatuur|''[[Zittende vrouw bij het venster]]'' of ''Portret van Nel Deurinckx, vrouw van de kunstenaar'' in het [[Museum voor Schone Kunsten (Gent)|MSK]] te Gent]]

== Werk ==
Aan werk van de tijd, noodgedwongen op karton gemaakt, zocht hij naar een eigen stijl. Hij imiteerde de dan in de mode zijnde stijlrichtingen maar zette er zich ook tegen af. Wouters wilde het licht vangen zonder te vervallen in [[pointillisme|pointillistische]] stipjes. Wouters lichtheid in zijn werk hangt eerder af van de [[Compositie (beeldende kunst)|compositie]], van harmonie en contrast, waarbij kleurvlakken een eigen bestaan leiden op het doek. Hierin neigde hij al naar het abstracte. Rik Wouters schreef toen in een brief: ''Leven is schilderen, beeldhouwen en tekenen.'' Wouters was voortdurend bezig met zijn werk; ze bespaarden op hun eten om dure verf te kopen. Intussen waren Edgard Tytgat en [[Willem Paerels]] vrienden geworden. Datzelfde jaar maakte Rik een buste van Tytgat in gips; deze zou tijdens zijn leven nooit in brons gegoten worden, maar onder de zorg van de Brusselse [[Galerie Georges Giroux|galerie Giroux]] gebeurde dit later wel. Momenteel hoort het beeld tot de verzameling van het Brusselse Koninklijke Museum voor Schone Kunsten.
[[Bestand:Self-portrait with Cigar.JPG|thumb|Zelfportret, 1914, [[Koninklijk Museum voor Schone Kunsten Antwerpen|Koninklijk Museum voor Schone kunsten]], Antwerpen]]

De materiële beperkingen werden enigszins opgelost door een contract bij de Brusselse Giroux, in 1911. Rik Wouters is blijkbaar de eerste Belgische kunstenaar geweest die zich met een dergelijk contract aan een galerie bond. Anderzijds wijst het op het vertrouwen dat een galerist in deze jong kunstenaar stelde, met alle risico's van dien. Hij kreeg een maandgeld van 200 frank (BEF), dat echter niet zo regelmatig werd betaald, èn een krediet bij een schilderszaak. Zijn totale productie, zowel de schilder- als de beeldhouwwerken en de tekeningen, moest bij Giroux in verkoop gebracht worden, op basis van 50/50. Daarbij koos de galerist iedere maand een werk voor zichzelf uit.<ref name="Rik Wouters en Nederland" />

Rik raakte eind 1911 definitief in de ban van kleur en licht; op dat moment begon dan ook pas zijn grote, maar kortdurende schildersloopbaan. Hij begon toen ook met een nieuwe techniek te experimenteren; de olieverf verdunde hij met terpentijn en bracht deze ook dun maar spontaan op het doek aan, dat bovendien ook deels bewust onbedekt werd gehouden. Of een compositie wel of niet af was, bleef vaak onduidelijk daardoor; met name collega-kunstenaars waren erg enthousiast. Te midden van koortsachtig druk beeldhouwen, tekenen en schilderen realiseerde Rik Wouters in [[1912]] en [[1913]] de meesterlijke hoogtepunten uit zijn te korte carrière. Hij schilderde en tekende bijna onafgebroken en maakte in 1912 zeker zestig doeken. ''[[Het zotte geweld]]'' en ''Huiselijke zorgen'', natuurlijk naar het Nel-model, en de schitterende buste van [[James Ensor]] zijn de beroemde sculpturen uit die jaren. Bij de doeken is ''[[De strijkster]]'', alweer Nel zelf, een onbetwistbare kleurenwervel, naar het fauvistische model. Na een geslaagde verkoop in de galerie Giroux reisden Rik en Nel samen voor enkele weken naar Parijs, om er, in kleuren, de werken van schilders als [[Pierre-Auguste Renoir|Renoir]] en [[Paul Cézanne]] te bewonderen. Daarbij kwam, in datzelfde jaar, nog de bekroning met de Picard-prijs, ter waarde van 600 frank. Hij leende nog 10.000 frank bij, kocht een bouwgrond, tekende zelf de bouwplannen van een werkmanswoning en in het voorjaar van 1914 betrokken Rik en Nel de nieuwe woning. In dit huis schilderde Wouters zijn schilderij ''Vrouw in het blauw voor de spiegel''. Het is een typisch doek van hem, schetsmatig opgezet met uiterst beweeglijk naast elkaar geplaatste kleurvlakken waarin een spiegel naar een vrouw kijkt en daarvan lijkt te duizelen. Het anekdotische element vermeed hij.<ref name="Rik Wouters en Nederland" />

Op een groot deel van werken wordt zijn echtgenote en muze Nel afgebeeld. In schilderijen is ze te zien in dagelijkse taferelen, terwijl ze uit het raam kijkt, strijkt of aan tafel zit met een buurmeisje. Daarnaast stond ze ook model voor de vele bronzen en gipsen beelden die Wouters maakte, waaronder ''[[Het zotte geweld]]'' uit 1912. Naast Nel waren ook andere dagelijkse dingen onderwerp voor de schilderijen van Wouters, allen gekenmerkt door het gebruik van felle kleuren en helder licht. Daarnaast maakte hij een aantal zelfportretten, waaronder het ''[[Zelfportret met de zwarte ooglap]]'' uit 1915 dat Wouters schilderde in Amsterdam. Wouters leed in deze periode aan kaakbeenkanker en was door zware operaties genoodzaakt een zwarte ooglap te dragen. Het portret staat in schril contrast met de vrolijke en kleurrijke portretten die hij voorheen maakte, maar heeft desondanks wat kleur.<ref>{{Citeer web |url=https://www.volkskrant.nl/cultuur-media/rik-wouters~b1adc321/ |titel=Rik Wouters. Kort, heftig, koortsachtig. |achternaam=Truijens |voornaam=Aleid |datum=2011-08-15 |bezochtdatum=2024-02-13 |werk=De Volkskrant |uitgever=DPG Media}}</ref>

== Invloeden ==
[[Bestand:Schilderskist van Rik Wouters.jpg|miniatuur|Schilderskist van Rik Wouters, collectie [[Koninklijk Museum voor Schone Kunsten Antwerpen|KMSKA]]]]
De eerste jaren in Bosvoorde vanaf 1907 was de invloed van Ensor duidelijk aanwezig in de schilderijen die Wouters maakte (hoewel hij toen vooral met beeldhouwen bezig was), maar uitsluitend in het kleurgebruik van de vroege Ensor. Naar aanleiding van een groepstentoonstelling in Antwerpen bij de kunstenaarsvereniging [[Kunst van Heden]], waar van beide mannen werk hing,<ref name="Rik Wouters en Nederland" /> noteerde Wouters:
:'' 'Onze grote vriend [[James Ensor|Ensor]] heeft er heerlijke dingen hangen, niet te evenaren van kleurenweelde en uitzonderlijke tonen. Hoe fris oogt die ''Liefdestuin'' niet, met al die kleine bonte figuurtjes in rozig wit, roze, rood, blauw, geel en nog veel andere schakeringen, de ene al buitengewoner dan de andere. De hemel is roze! Godverdomme, wat voor een roze! Het is uniek in de geschiedenis van de schilderkunst. De grond: zuiver veronese-groen... Allemaal heel schoon en goddelijk van kleur... Nom de Dieu, Ensor, Ensor!' ''<ref>''Rik Wouters. Kroniek van een Leven'', O. Bertrand & S. Hautekeete; Antwerpen 1994, p. 85</ref> Later zou Wouters nog een buste in brons maken in 1913, waar Ensor echter niet erg enthousiast over was.

Het schilderij ''De perziken'' (c. 1913-14) waar Wouters kort voor het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog aan begonnen was en wat hij ook niet afmaakte, laat geen enkele twijfel bestaan over zijn grote bewondering toen voor het werk van [[Paul Cézanne]]. Aanvankelijk vond Wouters in Parijs de Cézannes die hij daar zag te ingetogen van kleur; het deed hem te veel denken aan 'tapisserie'. Maar kort daarna kreeg hij met name grote bewondering voor Cézannes composities en constructieve opbouw. De ondertitel van zijn schilderij ''De perziken'' is dan ook: ''Eerbetoon aan Cézanne''.<ref>''Huis van herinneringen'', F. Lechien-Durant, Museum van Buuren, Brussel 2000, p. 133</ref> Het eerste boekje (met zwart-wit-afbeeldingen!) dat hij van Cézanne onder ogen kreeg (opgestuurd door zijn vriend Lévy uit Frankrijk) schokte hem; hij schreef zijn vriend begin 1911 terug:
:'' 'Het staat vol met schone dingen. Ik heb het gevoel dat [[James Ensor|Ensor]] verbleekt bij dit alles.. ..de eerste overvloedig en gecompliceerd, de ander [Cézanne] van een weleer sobere rijkdom, groter ook en met een onmiddellijk en ontroerend effect. Ik denk dat dit de juiste weg is; ik zal die dan ook enthousiast inslaan.' ''<ref>'Rik Wouters', K. de Boodt, in ''Openbaar Kunstbezit Vlaanderen'', 2014, p. 32</ref>

In september 1912 bezocht Wouters in Keulen een tentoonstelling waar ongeveer 100 werken van [[Vincent van Gogh]] te zien waren; het werk overweldigde hem; hij schreef zijn vriend Levy:
:''“..wat 'n enfant terrible [Van Gogh]. Hij grijpt je meteen bij de keel. Elk doek van die kerel is als het oog van een roofvogel. Geen enkel laat je los, en alle stralen ze als omgeven door schaduw. Ze hebben een harde uitdrukking en de nerveuze en getormenteerde structuur van verbrande dingen, zó heeft de zon alles gebakken en verschrompeld.”''<ref>''La vie de Rik Wouters à travers son oeuvre'', Nel Wouters; 1944, p. 33</ref>
In deze jaren maakte Wouters ook kennis met het Franse fauvisme, dat, net als hijzelf, de kleuren primair gebruikte als expressiemiddel. Toch was hij er niet enthousiast over, en noemde het fauvisme in een brief zelfs 'idioot'; hij zou zelf de kleuren minder explosief gebruiken en wilde beslist het motief overeind houden en niet laten verdwijnen in kleurgeweld. Desondanks waren er kunst-recensenten die voor 1914 ook zijn kleurgebruik 'half-barbaars' zouden noemen; ondertussen kreeg hij rond diezelfde tijd steeds meer aandacht in de pers en was zijn naam in België gevestigd, zeker in de niet-officiële kunstkringen.<ref name="Rik Wouters en Nederland" />

== Oorlog en laatste jaren ==
In augustus [[1914]] brak het oorlogsdrama los. Eerst kreeg Rik Wouters nog zijn eerste individuele expo in de [[Galerie Georges Giroux|Giroux-galerie]]. Zijn naderende ziekte manifesteerde zich dan al wanneer hij klaagde over regelmatig hevige hoofdpijn, die hem belette om dagenlang te werken. Hij werd opgeroepen als soldaat en ingezet bij de verdediging rond de stad [[Luik (stad)|Luik]], om de Duitse opmars tegen te houden. Toen het laatste fort daar gevallen was en de Duitsers dus konden doortrekken, vluchtte hij met zijn legereenheid. Met veel andere soldaten die de slag daar hadden overleefd trok hij richting Antwerpen en werd gelegerd in fort [[Haasdonk]]. De Duitse overmacht was zo groot dat zijn regiment 'al vechtend' zoals Wouters het beschreef, de grens met het neutrale [[Nederland]] overstak. Daar werden ze ontwapend; hij werd geïnterneerd op het terrein van de Juliana van Stolbergkazerne in het [[Bergkwartier (Amersfoort)|Bergkwartier]] van Amersfoort, en vervolgens in [[Kamp van Zeist|Kamp Zeist]], waar 15.000 Belgische militairen zouden wonen, vanaf 1914.<ref name="Rik Wouters en Nederland" />

=== Kamp Zeist ===
Hier schilderde en tekende hij het dagelijks leven van de militairen. Van de begrafenis van de slachtoffers van de opstand in [[Kamp van Zeist]], begin december 1914, maakte hij onder andere een gedetailleerde aquarel. Zijn vrouw Nel besloot in die periode voor zichzelf in de binnenstad van [[Amersfoort]] woonruimte te zoeken. Wouters kreeg eind 1914 toestemming om hier overdag te verblijven en maakte vanuit dit appartement aan de Langestraat diverse aquarellen en tekeningen. Zijn vriend, de dichter [[Jan van Nijlen]] kwam er op bezoek en beschreef nog een aquarel die Rik van de Winkelstraat beneden had gemaakt. Ze kregen ook veel steun van de Nederlandse kunstenaar [[Evert Pieters]] die de sombere Wouters in het kamp verraste met tekenmaterialen, sigaren en geld. Van [[Johanna Bonger]] (de vrouw van [[Theo van Gogh (kunsthandelaar)|Theo van Gogh]], Vincents broer) kreeg hij de door haar verzorgde uitgave van de verzamelde brieven van Vincent en las deze eind 1914 geheel door. Door tussenkomst van zijn vrouw Nel, die de kamp-commandant verklaarde dat een van de belangrijkste kunstenaars van België zich in zijn kamp bevond en een heel zwakke gezondheid had, kreeg Rik een bevoorrechte behandeling en mocht hij 5 dagen per week van 12 tot 18 uur het kamp enige kilometers verlaten. Zo kon hij de bosrijke omgeving van Zeist schetsen en schilderen, en in de woonruimte van Nel verblijven. Op hun gezamenlijke wandelingen pakte hij vaak rietstengels en veranderde deze in tekenpennen, waarmee hij in Oost-Indische inkt veel tekeningen maakte, o.a. ''Zittende vrouw [Nel] voor Amersfoort''.

Rik kreeg in het kamp steeds meer last van 'zenuwpijnen' en stekende hoofdpijnen en kreeg daartoe in [[Utrecht (stad)|Utrecht]] pijnlijke spoelingen en ten slotte een operatie in het Militair Hospitaal aldaar, die echter geen soelaas bood. Op 31 mei 1915 kreeg hij 'verlof voor onbepaalde tijd voor Amsterdam'.<ref name="Rik Wouters en Nederland" />

=== Amsterdam ===
Samen met Nel schreef hij zich in voor Amsterdam, en ze betrokken daarop een woon-etage aan de Derde Kostverlorenkade nr 37, op de derde verdieping; de etage was hoog, dus licht en gaf ruim uitzicht op de [[Kostverlorenvaart]]. Hun nieuwe vriend Nic. Beets stond borg voor de huur en diens familie schonk allerlei huisraad. Rik begon weer te schilderen, waarbij Nel zijn favoriete onderwerp bleef, soms met de vaart vol schepen op de achtergrond; ook stillevens met bloemen ontstonden er. Ondanks zijn verslechterende gezondheid en veel pijn maakte hij er een serie doeken, geschilderd in lichte toets, zoals ''Zomernamiddag te Amsterdam''.

In het najaar van 1915 werd de oorzaak van zijn fatale ziekte duidelijk geworden: kanker in het bovenkaakbeen. Hij kreeg een - naar hij dacht - 'gratis operatie' aangeboden (betaald door kunstverzamelaar Eppe Roelfs Harkema), op 4 oktober uitgevoerd door de toen beroemde chirurg Prof. Rotgans; een maand later schilderde hij met slechts één oog zijn bekende ''[[Zelfportret met de zwarte ooglap]]'', waarin de focus lag op de niet-verminkte kant van zijn gezicht. Wouters koos voor een ongewoon donker kleur-palet en sterker dan voorheen bouwde hij de compositie op uit grote kleurvlakken en vereenvoudigde vormen, zoals ook in zijn stilleven ''Sombere stemming''. Bovendien maakte hij die laatste maanden reeksen diepzwarte penseeltekeningen, waarmee hij in Nels eigen woorden haar vervolgde tot
:''“..in alle hoeken van het huis, alle onderwerpen zijn hem goed. Of ik slaap of eet, of ik mij kleed, of ik ziek ben, steeds is Rik daar. ..het papier wordt als een schietschijf, waarop met beslistheid lijnen, vormen en kleuren worden geworpen”''.<ref>''Avant-garde in België'', tentoonstellingscatalogus van Museum voor moderne Kunst, Brussel en Koninklijk Museum voor Schone Kunsten, Antwerpen, 1992, p. 60</ref>
Na een volgende medische ingreep kon hij de afstand tussen zijn kwasten en het doek/papier niet meer goed inschatten en stopte daarom voorgoed met schilderen.<ref name="Rik Wouters en Nederland" />

In het najaar van 1915 exposeerde hij een reeks werken op papier in het Prentenkabinet van het [[Rijksmuseum Amsterdam|Rijksmuseum te Amsterdam]] - de eerste museumtentoonstelling van Wouters. Deze werken waren al in de lente van 1915 aangekocht door de onderdirecteur van het Prentenkabinet mr. Nic. Beets, die zijn werk erg waardeerde om zijn gevoeligheid en elementaire karakter. Enkele dagen voor zijn ziekenhuisopname van 5 april 1916 bezocht hij nog de opening van zijn grote overzichtstentoonstelling in het Stedelijk Museum, maar het was hem al te veel; hij moest met een taxi snel terug naar huis. Voor deze tentoonstelling werden verschillende kisten met kunstwerken uit Brussel getransporteerd. Ook het Rijksmuseum kocht in die tijd nog een reeks van zijn werken aan.<ref name="Rik Wouters en Nederland" />

Nel getuigde over Riks laatste winter:
: '' 'De sombere winter van 1915-1916 hangt over Amsterdam als een lijkwade van ijzel en sneeuw. Het was tijdens een van die treurige dagen dat de kwaal herbegon. Zijn stem klinkt hol en het is pijnlijk hem te zien eten. Hij kon alleen vloeibare dingen naar binnen krijgen, en dan nog slechts, zoals zijn dagelijks verband, door de opening van zijn gebroken kaakbeen. Dit verband achter in zijn mond stinkt en dat vloeibare voedsel doet hem walgen. Het vooruitzicht van de lange slapeloze nachten, in een wanhopige strijd tegen de pijn, maakte hem radeloos. Hij kan niet blijven liggen, wandelde in een kring rond als een gek.' ''

Na zijn derde grote operatie zou Wouters het Amsterdamse Prinsengrachtziekenhuis niet meer verlaten; hij stierf er op 11 juli 1916, nog geen 34 jaar oud. Kort voor zijn dood was er nog een kerkelijk huwelijk afgesloten tussen Nel en hem. Nel bleef na zijn dood tot 1919 in Amsterdam, waarna ze terugkeerde naar België. Ze hertrouwde met een arts, behartigde Riks artistieke belangen en overleed in 1971, 85 jaar oud.

Vijf jaar na Nels terugkeer werd Riks stoffelijk overschot bijgezet op het kerkhof van Watermaal-Bosvoorde, dicht bij zijn voormalige woonhuis. In de tuinmuur van hun huis liet Nel de steen van Riks graf in Amsterdam inmetselen, als herinnering. In 1944 verscheen in Brussel haar boek ''Het leven van Rik Wouters doorheen zijn werk'',<ref>[https://lib.ugent.be/catalog/rug01:000355410 lib. ugent: ''Het leven van Rik Wouters doorheen zijn werk'']</ref> dat zij al eerder had samengesteld; veel fragmenten uit zijn brieven aan haarzelf en aan zijn vriend Simon Lévy zijn hierin opgenomen.

== Galerij van werken ==
<gallery mode="packed" widths="150px" heights="175px">
Bestand:Dromerij, Rik Wouters, (1907), Koninklijk Museum voor Schone Kunsten Antwerpen, 2056.jpg|''Dromerij'', 1907, brons, [[Koninklijk Museum voor Schone Kunsten Antwerpen]]
Bestand:3835 Print 13145kopie.jpg|''De roze laan'', 1912, uit de collectie van [[The Phoebus Foundation]]
Bestand:Rik Wouters - Portret van Mevrouw Giroux.JPG|Portret van Mevrouw Giroux, c. 1912-13, olieverf op linnen, [[Groeningemuseum]], Brugge
Bestand:Rik Wouters - Herfst.JPG|''Herfst'', c. 1913, olieverf op linnen, Koninklijk Museum voor Schone Kunsten Antwerpen
Bestand:Lady in Blue in front of a Mirror.JPG|''Dame in het blauw voor een spiegel'', 1914, olieverf op doek
Bestand:Rik Wouters - Rik met de blauwe blouse - Rik with the blue blouse - 1914.jpg|''Rik met de blauwe blouse'', 1914
Bestand:Rik Wouters - De fluitspeler.jpg|''De fluitspeler'', 1914
Bestand:Rik Wouters - Vrouw aan het venster.JPG|''Vrouw aan het venster'', c. 1915
Bestand:Rik Wouters - Après-midi à Amsterdam.JPG|''Namiddag in Amsterdam'', 1915, olieverf op linnen
</gallery>

== Wetenswaardig ==
* Los van het Franse fauvisme heeft men het in [[België (hoofdbetekenis)|België]] ook over het [[Brabants fauvisme]], bij kunstenaars als Rik Wouters, [[Ferdinand Schirren]] en [[Anne-Pierre de Kat]]. Men noemt ze ook de Brusselse [[Calevoet|"Caelevoeters"]] waarvan Rik Wouters zeker de belangrijkste was.
* In nauwelijks 10 jaar creëerde Rik Wouters een omvangrijk oeuvre van 170 schilderijen, 35 sculpturen, 50 etsen, 40 pastels en 1500 tekeningen.
* De kunstenaar had ook interesse voor sport. Zoals veel andere [[Mechelen (stad)|Mechelse]] creatievelingen was Rik Wouters lid van de voetbalclub [[Racing Mechelen]]: ''Buiten dichters en toonkunstenaars staken tusschen onze jonge leden nog een heele boel andere artiesten waarvan enkelen later naam zouden maken; wij laten hier enkele namen volgen die ons even te binnen schieten: Rik Wouters, [[Ernest Wynants|Neste]] en [[Ferdinand Wynants|Nante Wynants]], [[Theo Blickx]], [[Prosper De Troyer]], enz.''<ref>''RCM gedenkboek 1904-1929'', p. 182</ref> Op de tentoonstelling te Mechelen ''Rik Wouters & Co.'' (11 juni 2011 - 18 september 2011) werd trouwens ook een werk geëxposeerd genaamd ''De goal-keeper'', dat de doelman van Racing Mechelen voorstelt.<ref>''[[Het Laatste Nieuws]]'', weekend 11, 12 en 13 juni 2011, p. 40, editie Mechelen - Lier</ref>
* De Koninklijke Musea voor Schone Kunsten van België in Brussel bewaren een gipsen dodenmasker van Wouters (inv. 10.298) en een afgietsel van zijn hand gerealiseerd door [[Philippe Wolfers]].
* De Belgische Posterijen vereerden Wouters bij herhaling met postzegels: in 1955, 2 waarden met identieke afbeelding van ''De Dolle Maagd'' en in 1966 één waarde met een zelfportret.

== Musea ==
[[Bestand:Rik Wouters Huiselijke zorgen 1913.jpg|thumb|Rik Wouters: ''Huiselijke zorgen'', 1913, [[Middelheimmuseum]], Antwerpen]]
* [[Koninklijk Museum voor Schone Kunsten Antwerpen|Koninklijk Museum voor Schone Kunsten]] in [[Antwerpen (stad)|Antwerpen]]
* [[Koninklijke Musea voor Schone Kunsten van België]], [[Brussel (stad)|Brussel]]
* [[Kunstmuseum aan Zee - Mu.ZEE|Kunstmuseum aan Zee]], [[Oostende]]
* [[Museum voor Schone Kunsten (Gent)|Museum voor Schone Kunsten]], [[Gent]]
* [[Museum voor moderne en hedendaagse kunst (Luik)|Museum voor moderne en hedendaagse kunst]], [[Luik (stad)|Luik]]
* Stedelijke Musea, [[Mechelen (stad)|Mechelen]]
* [https://museumdd.be Museum Dhondt-Dhaenens], Deurle

== Werken (selectie) ==
[[Bestand:Rik Wouters Het zotte geweld.jpg|thumb|''[[Het zotte geweld]]'', 1912, [[Middelheimmuseum]], ook bekend als de ''De Dwaze Maagd'']]

* ''Houding'', 1909, brons (zie afbeelding)
* ''[[Het zotte geweld]]'', 1912,[[Middelheimmuseum]], ook bekend als de ''De Dwaze Maagd''
* ''Dame in het rood'', 1912
* ''[[Huiselijke zorgen]]'', 1913
* ''[[Huiselijke zorgen|Volksvrouw]]'', 1913, beeld, Gemeentelijk Park [[Boom (gemeente)|Boom]]
* ''L'Homme au chapeau de paille'', 1913
* ''Reading Woman'', 1913
* ''Vrouw in het blauw voor de spiegel'', 1914
* ''[[Zelfportret met de zwarte ooglap]]'', 1915

== Bibliografie ==
* Roger Avermaete, (1986), Rik Wouters, Jacques Antoine
* Olivier Bertrand, (1994), Kroniek van een leven, Pandora
* Olivier Bertrand, (2000), Visies op een Levensloop, Belgian Art Research Institute
* [[Bernard Dewulf]], (2001), ''Bijlichtingen. Kijken naar schilders'', hoofdstuk V, ''De feesttooi van het licht. Over Rik Wouters'', Uitgeverij Atlas
* [[Eric Min]], (2011), ''Rik Wouters. Een biografie'', Uitgeverij De Bezige Bij Antwerpen
* [[Maarten Jager]], (2016), ''Rik Wouters & Nederland'', Waanders Uitgevers Zwolle

== Externe links ==
* [http://www.artcyclopedia.com/artists/wouters_rik.html Rik Wouters op Artcyclopedia met veel links]
* [https://web.archive.org/web/20160304191215/http://www.vlaamsekunstcollectie.be/collection.aspx?p=0848cab7-2776-4648-9003-25957707491a&query=kunstenaar_sort=Wouters,%20Rik Werken van Wouters bij VlaamseKunstCollectie.be]
* [http://www.tento.be/sites/default/files/tijdschrift/pdf/OKV2012.2/Rik%20Wouters.pdf Tekst van Kurt De Boodt, Eric Min en Herwig Todts]

{{Appendix|2=
{{References}}
}}
{{Bibliografische informatie}}
{{Commons|Rik Wouters}}

{{DEFAULTSORT:Wouters, Rik}}
[[Categorie:Belgisch kunstschilder]]
[[Categorie:Belgisch beeldhouwer]]
[[Categorie:Belgisch persoon in de 19e eeuw]]

title: Persoonsgegevens

Volledige naam: Hendrik Emil Wouters

Geboren: Mechelen, 21 augustus 1882

Overleden: Amsterdam, 11 juli 1916

Geboorteland: België

Nationaliteit: Belg

Beroep(en): schilder, tekenaar, beeldhouwer, etser

title: Oriënterende gegevens

Stijl(en): Fauvisme

Bekende werken: Het zotte geweld, De strijkster, Zelfportret met de zwarte ooglap


text:
# Cymothoe radialis
Cymothoe radialis is een vlinder uit de onderfamilie Limenitidinae van de familie Nymphalidae. De wetenschappelijke naam van de soort is voor het eerst geldig gepubliceerd in 1915 door Max Gaede.

title: Cymothoe radialis

wikitext:
{{Taxobox vlinder
| naam = ''Cymothoe radialis''
| titelweergave = cursief
| afbeelding =
| familie = [[Nymphalidae]]
| onderfamilie = [[Limenitidinae]]
| geslacht = ''[[Cymothoe]]''
| w-naam = ''Cymothoe radialis''
| auteur = Gaede
| datum = 1915
| haakjes =
| commons =
| species =
}}

'''''Cymothoe radialis''''' is een [[vlinders|vlinder]] uit de onderfamilie [[Limenitidinae]] van de familie [[Nymphalidae]].<ref>{{Brontabel|9999-Lepindex}}</ref> De wetenschappelijke naam van de soort is voor het eerst geldig gepubliceerd in 1915 door [[Max Gaede]].

{{Appendix}}
{{beginnetje|biologie|2013|04|01}}

[[Categorie:Cymothoe|radialis]]

title: Cymothoe radialis

Stam: Arthropoda (Geleedpotigen)

Klasse: Insecta (Insecten)

Orde: Lepidoptera (Vlinders)

Familie: Nymphalidae

Onderfamilie: Limenitidinae

Geslacht: Cymothoe

title: Soort

Portaal: Biologie · Insecten


text:
# Joods Monument (website)
Het Joods Monument is een monument in de vorm van een website dat elk van de circa 101.800 Nederlandse Joden herdenkt die tijdens de Tweede Wereldoorlog slachtoffer werden van de Holocaust (Sjoa). Alle personen die in deze tijd door de nazi's als Joden in Nederland zijn vervolgd en ten gevolge daarvan zijn overleden zijn erin opgenomen. Initiatiefnemer was de politicoloog en historicus Isaac Lipschits. Omstreeks het jaar 2000 lanceerde hij het plan om dit monument tot stand te brengen. Vanaf april 2005 is het op het internet te raadplegen, aanvankelijk onder de naam Digitaal Monument Joodse Gemeenschap in Nederland, sinds 2016 in een vernieuwde opzet voortgezet als Joods Monument. De site wordt beheerd door medewerkers van het Joods Cultureel Kwartier.
De doelstelling werd ontleend aan de joodse traditie, die stelt dat iemand voortleeft zolang hij herinnerd wordt, zoals verwoord in het Tenachboek Jesaja 56:5 "Ik geef hem een eeuwige naam, een naam die onvergankelijk is".
Als hoofddoelstellingen werd daarom genoemd:
1. het levend houden van de herinnering aan alle Joden in Nederland die tijdens de Sjoa zijn omgekomen;
2. nabestaanden en overige belangstellenden in staat stellen meer te weten te komen over de slachtoffers van de Sjoa.

Niet alleen de vermoorde slachtoffers worden door het Joods Monument herdacht, er wordt tevens educatief materiaal aangeboden en onderzoek gestimuleerd naar de Joodse gemeenschap in Nederland aan de vooravond van de deportaties.
De keuze voor een digitaal monument impliceert dat het bezocht kan worden, onafhankelijk van waar men zich bevindt. De website is tweetalig (Nederlands en Engels).

## Sinti en Roma
Een van de belangrijkste bronnen voor het Joods Monument was het boek In Memoriam, waar de namen in staan van alle Nederlandse Joodse slachtoffers tijdens de Tweede Wereldoorlog. In dit boek is per vergissing ook een groot aantal van de ongeveer vijfhonderd in Auschwitz omgekomen Sinti en Roma opgenomen, omdat ze aanvankelijk voor Duitse Joden werden aangezien. Hierdoor staan op het Joods Monument bijna 75 Sinti en Roma vermeld.

title: Joods Monument (website)

wikitext:
[[Bestand:Westerbork 1944 (Acte 1).webm|thumb|start=5:54|thumbtime=06:49|Transport van gevangenen uit [[Kamp Westerbork|Westerbork]] naar [[Auschwitz (concentratiekamp)|Auschwitz]], 1944.<br />Film door [[Rudolf Breslauer]]]]
Het '''Joods Monument''' is een [[monument (gedenkteken)|monument]] in de vorm van een [[website]] dat elk van de circa 101.800 [[Nederland]]se [[Joden]] herdenkt die tijdens de [[Tweede Wereldoorlog]] slachtoffer werden van de [[Holocaust]] (Sjoa). Alle personen die in deze tijd door de [[nazi]]'s als Joden in Nederland zijn vervolgd en ten gevolge daarvan zijn overleden zijn erin opgenomen. Initiatiefnemer was de politicoloog en historicus [[Isaac Lipschits]]. Omstreeks het jaar 2000 lanceerde hij het plan om dit monument tot stand te brengen. Vanaf april 2005 is het op het internet te raadplegen, aanvankelijk onder de naam ''Digitaal Monument Joodse Gemeenschap in Nederland'', sinds 2016 in een vernieuwde opzet voortgezet als ''Joods Monument''. De site wordt beheerd door medewerkers van het [[Joods Cultureel Kwartier]].

De doelstelling werd ontleend aan de [[jodendom|joodse traditie]], die stelt dat iemand voortleeft zolang hij herinnerd wordt, zoals verwoord in het [[Tenach]]boek [[Jesaja (boek)|Jesaja]] 56:5 ''"Ik geef hem een eeuwige naam, een naam die onvergankelijk is"''.

Als hoofddoelstellingen werd daarom genoemd:
#het levend houden van de herinnering aan alle Joden in Nederland die tijdens de Sjoa zijn omgekomen;
#nabestaanden en overige belangstellenden in staat stellen meer te weten te komen over de slachtoffers van de Sjoa.

Niet alleen de vermoorde slachtoffers worden door het ''Joods Monument'' herdacht, er wordt tevens educatief materiaal aangeboden en onderzoek gestimuleerd naar de [[geschiedenis van de Joden in Nederland|Joodse gemeenschap in Nederland]] aan de vooravond van de deportaties.

De keuze voor een digitaal monument impliceert dat het bezocht kan worden, onafhankelijk van waar men zich bevindt. De website is tweetalig (Nederlands en Engels).

== Sinti en Roma ==
Een van de belangrijkste bronnen voor het Joods Monument was het boek ''In Memoriam'', waar de namen in staan van alle Nederlandse Joodse slachtoffers tijdens de Tweede Wereldoorlog. In dit boek is per vergissing ook een groot aantal van de ongeveer vijfhonderd in Auschwitz omgekomen [[Sinti]] en [[Roma (volk)|Roma]] opgenomen, omdat ze aanvankelijk voor Duitse Joden werden aangezien. Hierdoor staan op het Joods Monument bijna 75 Sinti en Roma vermeld.

== Externe link ==
* {{en}}{{nl}}[https://www.joodsmonument.nl/ Joods Monument]

[[Categorie:Joods monument in Nederland]]
[[Categorie:Online database]]


text:
# Smeerolie
Smeerolie is olie die bedoeld is om als smeermiddel gebruikt te worden.
Het gebruik van smeermiddelen om wrijving te verminderen, is al heel oud. De Egyptenaren bijvoorbeeld gebruikten al sinds 1400 v.Chr. een primitief mengsel van dierenvet en calciumzeep om de wielen van hun strijdwagens te smeren.
Er bestaan verschillende manieren om smeerolie in te delen, maar de voornaamste is naar hun oorsprong. Minerale olie is olie die geraffineerd is uit ruwe aardolie. Dit is een proces waarbij minerale smeerolie gewonnen wordt door het residu van de atmosferische destillatie vacuüm te destilleren. Veel smeeroliën op basis van minerale olie zijn niet of slecht biologisch afbreekbaar. Daarnaast bestaan er ook smeeroliën op basis van een synthetische olie, ook wel poly-alpha-olefin (PAO) genoemd.
Er zijn ook bio-smeeroliën verkrijgbaar, gemaakt op basis van plantaardige en dierlijke oliën en vetten. Deze bio-smeermiddelen zijn biologisch afbreekbaar en niet toxisch en daarmee minder belastend voor het milieu. Ze worden daarom vooral toegepast in de bosbouw, de landbouw, weg- en waterbouw en de scheepvaart, maar ook voor auto- en vliegtuigmotoren zijn er bio-smeermiddelen.
Mengsels van minerale en bio-smeerolie worden samengestelde olie of, met de Engelse term, compounds genoemd. Dergelijke mengsels hebben bepaalde gewenste eigenschappen die niet mogelijk zijn met alleen een minerale of bio-smeerolie.
Om de eigenschappen van smeerolie te beïnvloeden, worden ook kleine hoeveelheden van stoffen van chemische oorsprong, zogenaamde additieven, toegevoegd.

## Motorolie
Een toepassing van smeerolie is motorolie, gebruikt in een verbrandingsmotor zoals die van een voertuig. Overigens is smering niet de enige functie van motorolie: ook koeling, geluidsdemping, reiniging, afdichting en het verhinderen van oxidatie (roest) spelen mee.
De meest gebruikte indeling van motorolie is die volgens de Society of Automotive Engineers (SAE). Er bestaat monograad- en multigraadmotorolie. Deze graden zijn gebaseerd op de viscositeit van de olie bij verschillende temperaturen.
Motorolie wordt ook ingedeeld volgens specificaties van industriestandaarden, zoals die van de Association des Constructeurs Européens d'Automobiles (ACEA), vooral door Europese autoconstructeurs gebruikt, American Petroleum Institute en/of Japanese Automotive Standards Organization (JASO).
Voor de keuze van motorolie wordt vaak gekeken naar de homologatie die een bepaalde motorolie draagt. Een homologatie is de officiële verklaring van een autoconstructeur dat een bepaalde olie aan zijn vereisten voldoet. De vereiste homologatie voor een bepaald type motor is te vinden in het onderhoudsboekje.

title: Smeerolie

wikitext:
[[Bestand:Motor oil.JPG|thumb|Motorolie]]
'''Smeerolie''' is [[olie]] die bedoeld is om als [[smeermiddel]] gebruikt te worden.

Het gebruik van smeermiddelen om [[wrijving]] te verminderen, is al heel oud. De Egyptenaren bijvoorbeeld gebruikten al sinds 1400 v.Chr. een primitief mengsel van dierenvet en calciumzeep om de [[wiel (voortbeweging)|wielen]] van hun strijdwagens te [[Smering|smeren]].

Er bestaan verschillende manieren om smeerolie in te delen, maar de voornaamste is naar hun oorsprong. [[Minerale olie]] is olie die [[Aardolieraffinage|geraffineerd]] is uit ruwe [[aardolie]]. Dit is een proces waarbij minerale smeerolie gewonnen wordt door het [[Residu (scheikunde)|residu]] van de atmosferische [[destillatie]] [[vacuüm]] te destilleren. Veel smeeroliën op basis van minerale olie zijn niet of slecht biologisch afbreekbaar. Daarnaast bestaan er ook smeeroliën op basis van een synthetische olie, ook wel [[Polyolefinen|poly-alpha-olefin]] (PAO) genoemd.

Er zijn ook bio-smeeroliën verkrijgbaar, gemaakt op basis van plantaardige en dierlijke oliën en [[vet]]ten. Deze [[smeermiddel|bio-smeermiddelen]] zijn biologisch [[biologisch afbreekbaar|afbreekbaar]] en niet [[toxisch]] en daarmee minder belastend voor het [[milieu]]. Ze worden daarom vooral toegepast in de bosbouw, de landbouw, weg- en waterbouw en de scheepvaart, maar ook voor auto- en vliegtuigmotoren zijn er bio-smeermiddelen.

Mengsels van minerale en bio-smeerolie worden samengestelde olie of, met de Engelse term, ''compounds'' genoemd. Dergelijke mengsels hebben bepaalde gewenste eigenschappen die niet mogelijk zijn met alleen een minerale of bio-smeerolie.

Om de eigenschappen van smeerolie te beïnvloeden, worden ook kleine hoeveelheden van stoffen van chemische oorsprong, zogenaamde [[additieven van smeerolie|additieven]], toegevoegd.

== Motorolie ==
Een toepassing van smeerolie is ''motorolie'', gebruikt in een [[verbrandingsmotor]] zoals die van een voertuig. Overigens is smering niet de enige functie van motorolie: ook koeling, geluidsdemping, reiniging, afdichting en het verhinderen van oxidatie (roest) spelen mee.

De meest gebruikte indeling van motorolie is die volgens de ''[[Society of Automotive Engineers]]'' (SAE). Er bestaat monograad- en multigraadmotorolie. Deze graden zijn gebaseerd op de [[viscositeit]] van de olie bij verschillende temperaturen.

Motorolie wordt ook ingedeeld volgens specificaties van industriestandaarden, zoals die van de ''[[Association des Constructeurs Européens d'Automobiles]]'' (ACEA), vooral door Europese autoconstructeurs gebruikt, ''[[American Petroleum Institute]]'' en/of ''[[Japanese Automotive Standards Organization]]'' (JASO).

Voor de keuze van motorolie wordt vaak gekeken naar de [[Homologatie (sport)|homologatie]] die een bepaalde motorolie draagt. Een homologatie is de officiële verklaring van een autoconstructeur dat een bepaalde olie aan zijn vereisten voldoet. De vereiste homologatie voor een bepaald type motor is te vinden in het onderhoudsboekje.

[[Categorie:Motortechniek]]
[[Categorie:Werktuigbouwkunde]]
[[Categorie:Smering]]