text:
# Vorstenschool
Vorstenschool is een toneelstuk van Multatuli (pseudoniem van Eduard Douwes Dekker), gepubliceerd in 1872. Het stuk verhaalt over de intriges en machtsgebruik in een hofhouding: een koning die geniet van het goede leven, waar zijn vrouw zich poogt in te zetten voor haar volk. Een valse beschuldiging van overspel wordt gebruikt als leidraad in de plot van het toneelstuk. De koningin in het stuk wordt gepresenteerd als de ideale verlichte heerseres, die het allerbeste voor heeft met het volk. Zij is het tegendeel van een zielloze door eigenbelang gedreven staatsman, zij is geen dweepster maar zoekt de waarheid.
Het duurde drie jaar voor een toneelgezelschap het aandurfde om het stuk op te voeren. De eerste uitvoering was op 1 maart 1875 in de schouwburg te Utrecht. Dit was het begin van een reeks voorstellingen die een hoogtepunt vormde tijdens Multatuli's leven. Vorstenschool werd tot na de Tweede Wereldoorlog regelmatig uitgevoerd. De laatste uitvoering was in 1947, door het Residentie Tooneel. Vorstenschool werd en wordt nog steeds als een icoon van Nederlandse dramakunst beschouwd. In 1976 was er een bewerking voor televisie.

## Uitgave
Het toneelstuk Vorstenschool verscheen in 1872 als IDEE 929 en 930 begin van IDEEN-IV. Deze uitgave was de eerste nieuwe tekst van Multatuli die G. L. Funke zou uitgeven na onenigheid met Dekker. De ondertitel luidde 'Vluchtige schets van 'n paar verschillende wyzen waarop hooggeplaatste personen hun roeping zouden kunnen opvatten.'
Funke had de rechten van de Max Havelaar en IDEEN-I, II en III overgenomen, en die transactie gefinancierd met een aantal goedkope edities. Dit had hij tot grote ergernis van Dekker echter gedaan zonder voornoemde daarin te betrekken. Zonder medewerking van Dekker, was het voor Funke niet goed mogelijk verder te gaan met zijn fonds. In een brief van 24 juli 1871 bood Funke zijn excuses aan. Dit werd het begin van een langdurige vriendschap en een productieve werkrelatie. Funke was bereid voor de correctie van drukproeven te betalen, en dat zorgde ervoor dat Dekker het wat breder kreeg.

## Ontstaansgeschiedenis
Het was 1867 toen Dekker wonend in Duitsland besloot om een toneelstuk te gaan schrijven. Er moest brood op de plank, vrouw en kinders moesten geholpen worden. Op 20 september schreef Dekker aan literatuurcriticus Conrad Busken Huet, dat hij met dat toneelstuk naar Nederland wil, misschien eerst een gevangenisstraf van vijftien dagen uitzitten wegens een geweld, en daarna rondtrekken met het toneel. Het is dan al half af, maar het kost hem moeite er een slot aan te maken. Op 19 november stuurt Dekker aan Huet in totaal zo'n 352 regels, ter beoordeling. Daarin de staatkundige gesprekken van Louise en de Koningin-Moeder, uit de acten I & III.
Twee weken later meldt Dekker dat drie acten klaar zijn. Dekker wil lezingen gaan geven: voorlezen uit het drama in Maastricht. Dat wordt afgezegd. Dekker probeert te onderhandelen met de conservatieve regering voor een rehabilitatie, en schrijft de brochure Nog eens: Vrije-arbeid in Nederlandsch Indie. Het drama ligt even stil, met die bespottelijke koning in het stuk...
Die onderhandelingen zullen zich nog jaren voortslepen, en uiteindelijk op niets uitdraaien. 1869 en 1870 zijn twee magere jaren, pas medio 1870 als Dekker besluit broodschrijver te worden, vloeien IDEEN-III, Divigatien over zeker soort Liberalismus en Millioenstudien uit zijn pen. IDEEN-III bevat vele stukjes drama, en Dekker weidt daarin ook uit over zijn ideeën over toneelspelen. Eind december 1871 vraagt Dekker zich af, of hij ooit Vorstenschool en Millioenen-studien zou kunnen afmaken. Het eerste deel van Millioenen-studien komt op 29 december 1871 uit. Het vele geld dat Dekker van zijn nieuwe uitgever Funke krijgt toegestuurd helpt ook. Dekker is dan ook nog altijd bezig met de drukproeven van een ander toneelstuk: "De Bruid daarboven". Daar wil Dekker een "voorberichtje" bij. Dat wordt uiteindelijk het wat grotere "nawoord" bij de 4e druk. Zo kan Dekker dit jeugdwerk voor zichzelf afsluiten.
Op 31 januari 1872 stuurt Funke alle materiaal voor bundel-IV aan Dekker terug, en stelt voor om dat boek te beginnen met Vorstenschool. Begint Ge den 4den bundel met de Vorstenschool ? Zie dat zou prachtig zijn en furore maken. Later geven we haar natuurlijk ook apart, als de bundel compleet is. Misschien geeft de naderende lente U lust en kracht dat stuk af te werken? Ik hoop het zeer. Op dat moment is Dekker ook nog altijd in onderhandeling met Rochussen en de conservatieve regering. Dekker wilde niet dat de koning in zijn stuk werd vergeleken met koning Willem-III. Om dan Vorstenschool uit te brengen...
In de eerste weken van februari is de correctie van De bruid daarboven voltooid. Dekker belooft daar een voorberichtje bij dit jeugdwerk te schrijven. Voor Vorstenschool dacht Dekker op dat moment nog drie dagen extra nodig te hebben. Het voorwoord, wordt uiteindelijk een nawoord bij de 4e druk. Op 10 februari 1872 meldt Funke, dat hij dat stuk zeer waardeert, en dat het de waarde van de speling uit uwe jeugd zeer verhoogt.
Het is 24 maart: Dekker stuurt de acten 1 tot en met 4 aangetekend op naar Funke, en vraagt Funke het aan zijn vrouw en andere vrouwen voor te lezen. Dat gebeurt, en de Funke's zijn er best blij mee. Zonder eenigen twijfel zal dit stuk met geestdrift worden ontvangen door Uwe talrijke vereerders, schrijft Funke in zijn antwoord Funke stuurt de teksten direct naar de drukker, en belooft de eerste proeven zo snel mogelijk aan Dekker te doen toekomen. Voor wat de 5e acte betreft, was er geen haast. Funke oppert de mogelijkheid om een "nieuwe reeks" IDEEN te beginnen, dat zou de verkoop ten goede kunnen komen. Dekker ziet niets in dit voorstel, de reeks wordt voortgezet.

## Synopsis
Op een kasteel in Duitsland woont een koning met zijn hofhouding, zijn vrouw woont op haar eigen buiten. Hun huwelijk is maar zozo. Tijdens een feestje op het paleis missen de heren de eerste minister graaf Otto. Die is op dat moment op werkbezoek bij de Koningin. Lakeien worden op pad gestuurd om de man te zoeken. Die komen onverrichter zake terug, de man is niet thuis. De minister wordt verdacht gemaakt door een van de aanwezigen.
Op een trap wordt aan een toevallige passant zwijggeld betaald, en zo wordt de suggestie gewekt dat de jongedame, die daar boven aan de trap woont, de hoer zou spelen. Dit alles moet de eerste minister als alibi dienen. Haar broer zet zich voor haar in: hij gaat op zoek naar de oorzaak van de roddels. Gedurende een jachtscène wordt het de betrokkenen duidelijk hoe de vork in de steel zit. Uiteindelijk wordt de vrouw in haar eer hersteld en komt de schuldige ten val.

## Bronverhaal
Ook het voorwoord verdient bij Vorstenschool aandacht: daarin karakteriseerde Dekker het stuk als "pover" en door hem onachtzaam behandeld kuiperijtje, dat trouwens meermalen - ik meen zelfs in de Arabische Vertellingen - tot grondslag van romannetjes gediend heeft. Het was echter een wat opzichtige poging om lezers op het verkeerde been te zetten.
De plot van het drama was ontleend aan een verhaal van Michel Masson, pseudoniem van Auguste-Michel-Benoît Gaudichot(1800-1883), in die tijd een beroemd journalist en schrijver van romans en toneelstukken. Le Grain de Sable - de zandkorrel (die het raderwerk doet stoppen) - dat had Dekker gelezen, in zijn jonge jaren, voor hij door zijn vader naar Nederlandsch Indie werd meegenomen.. Deze novelle komt uit de verhalenbundel Daniel de Lapidaire ou les Contes de l'Atelier. Dit boek kwam in eerste druk uit in 1832, in vier afleveringen. De eerste twee delen onder de naam Michel Raymond, deel 3 en 4 gesigneerd met Michel Masson. De verhalenbundel beleefde in korte tijd vele  herdrukken. De derde druk - in 4 delen alle op naam van Masson - was uit in 1833. Latere herdrukken bevatten minder verhalen, maar Le Grain du Sable bleef gehandhaafd. Michel Masson was een veel gelezen schrijver in die dagen.
Dit boek ziet men in Vorstenschool terug. Zelfs de strekking van het verhaal: hol plezier, de jacht, het wangedrag van de heerser, de nobelheid en het plichtsbesef van zijn echtgenote, de hoge idealen die de beide schrijvers willen uitdragen. De nobelheid van de werkende klasse. In beide stukken is de eerste minister Graaf Otto, (Otton bij Masson) een capabele hardwerkende man.
De overeenkomsten zijn hiermee bij lange na niet uitgeput:
- de van prostitutie beschuldigde jonge vrouwen verdienen hun brood met het maken van kleding, de brodeuse bij Masson is naaister bij Dekker.
- in beide verhalen wonen zij samen met hun broer, want
- hun ouders zijn reeds overleden
- de broer heeft zijn stervende vader beloofd te waken over de eer van zijn zus, en voor haar te zullen zorgen, als was zij zijn eigen kind
- in beide verhalen wordt verzucht dat die overleden ouders de schande niet meemaken, bij Masson zijn het de buren, bij Dekker is het Hanna zelf die deze kreet slaakt.
- er is een huwelijk in de maak, de verloofden van beide dames zijn bevriend met de broer.

In beide verhalen zijn er twee juristen. Bij Masson is het de vader van Hugues die in een nagelaten brief aan zijn zoon meldt, dat hij stopt als advocaat, aangezien hij de corruptie en perverse juridische cultuur zat is. Hij wil dat zijn zoon als handwerksman in een eerlijk vak zijn brood verdient. In VS is Van Huisde het voorbeeld van een losgeslagen advocaat. Er zijn ook eerlijke advocaten in beide stukken: de hoogbegaafde Otton van Spulgen, advocaat, arts, doctor in de wiskunde, begaafd musicus, die prachtige wetten maakt voor zijn volk. In VS is er de jurist Albert, de vriend van Hanna, die moet wachten op promotie, tot er "voldoende ministers gevallen zijn", net als de eerste minister die is, naar het oordeel van koningin Louise, een "eerlijk man".
Natuurlijk zijn er ook verschillen tussen de beide werken: Bij Masson verbreekt de vriend van het meisje de verloving en slaat op de vlucht. Multatuli laat de twee geliefden bij elkaar. Bij Masson zijn Otton en de gravin elkaars geliefden. In Vorstenschool wordt de koningin er wel van beschuldigd, maar is er niets van waar, en de eerste minister, daar wordt veel over gesproken, maar hij is de grote afwezige op het toneel.
Dan is er in beide stukken de voorzichtige maar toch vrij expliciete kritiek op de spilzucht aan het hof. Om kritiek van machthebbers voor te zijn, speelt alles zich af bij de buren in Duitsland. Vrijheid van meningsuiting was in de negentiende eeuw nog iets teers. Dat gold zeer sterk voor Gaudichot, die leefde in het wel erg roerige Frankrijk van toen. Maar ook Dekker moest oppassen, getuige de politiecommissaris die met een aantal dienders achter in de zaal klaar stond om in te grijpen, bij de allereerste opvoering in Utrecht.
Al in 1880 ontdekte een wakkere Vlaming Josef Steas de connectie. Hij publiceerde zijn bevindingen in het tijdschrift De Vlaemsche School, tydschrift voor kunsten, letteren en wetenschappen, uitgegeven door de St. Lukasgilde. In zijn artikel Schrijvers en navolgers was Steas heel mild, zelfs lovend over Dekker, Vorstenschool noemde hij beter dan het Franse origineel. Dekker werd betiteld als 'navolger', niet een 'letterdief' van een soort, die onbeschaamd onder andermans werk de eigen naam plaatst. Het enige dat Steas Dekker aanrekende, was dat Dekker zo geheimzinnig deed over zijn bron in het voorwoord.
Het bleef stil. Pas in 1903 kwam daarop een wel zeer vinnige reactie van Abraham Seyne Kok in zijn Multatuliana:
Tot zover de heer Steas. Wij kunnen niet beslissen, wat er van zijn beweren waar is. Daar wij het verhaal van Masson niet kennen. Alleen geven wij in bedenking, als analoog geval, dat niet iedereen een italiaanse novelle in een schitterend drama zou kunnen omzetten, zooals Shakespeare meermalen deed.
Aan zijn correspondenten liet Multatuli zich meermalen uit over zijn bronverhaal. Bijvoorbeeld in een brief aan Huet van 14 november 1867: Myn drama ligt daar nog altyd onafgewerkt. Het deugt niet, en zal niet deugen. In weerwil ik een soort van intrigue ontleen aan een verhaaltje dat ik in myn jeugd las (van Michel Masson) kan ik er geen spanning in brengen. Op 29 maart 1872 schreef Dekker, dat hij moest melding maken van 'n franse roman waarin zo'n substitutie van oneer als hefboom gebruikt wordt om de bevolking op te zetten tegen de aristocraten.
Aan Busken Huet meldde Dekker: dat lamme intriguetje is bijzaak, en voor den auteur, en voor de koningin. In zijn proefschrift sluit De Leeuwe zich daarbij aan:
Er zijn inderdaad enkele overeenkomsten. Maar Masson was slechts een hulpconstructie. Het is vrij overbodig, zoals A.S.Kok doet, op te merken 'dat niet iedereen een Italiaanse novelle in schitterend drama zou kunnen zoals Shakespeare meedmalen deed.' Want Multatuli behoeft geen verdediging: belangrijk is alleen wat hij van dit gegeven gemaakt heeft. Hoe onbevooroordeeld is hij te werk gegaan!
De Leeuwe meldde ook, dat Josef Steas in de overeenkomsten aanleiding had gevonden Multatuli hooghartig van plagiaat te beschuldigen. Het p-woord is echter helemaal niet te vinden in het 1880-artikel noch in de 1882-herdruk Over Multatuli's Vorstenschool. In de Multatuli-biografie van Dik van der Meulen wordt gemeld, dat een 'Vlaamse lezer' het p-woord zou gebezigd hebben. Alles het gevolg van citeren van anderen, zonder de originele bron zelf te raadplegen. Steas had Masson's verhaal Le Grain de Sable gelezen, zijn critici waarschijnlijk geen van allen.  Tot voor kort was er in geen enkele Nederlandse bibliotheek een volledig exemplaar van Masson's verhalenbundel te vinden. In Amsterdam is in bibliotheek van het Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis een tweede deel van de bundel aanwezig, daarin slechts de laatste hoofdstukken van 'Le Grain du Sable'.

### Plagiaat of navolging?
In de negentiende eeuw golden daar heel andere normen en regels voor dan de wel zeer overdreven en stringente praktijken heden ten dage. In de negentiende eeuw en de eeuwen daarvoor was het zelfs heel normaal een oud verhaal of gegeven opnieuw te bewerken en in een nieuwe jas te steken.

## Vorstenschool verschijnt
Op 6 april 1872 is het drama voltooid, en stuurt Dekker de laatste akte aan Funke op. De drukker is dan al druk aan het werk, de proeven van de eerste twee vel krijgt Dekker al toegestuurd. Bundel IV verschijnt in delen. De eerste recensie van Vorstenschool verschijnt op 12 oktober in de Nieuwe Rotterdamsche Courant. 22 oktober komt het tweede stuk van bundel IV uit.

## Receptie
De vierde bundel IDEEN kreeg in de pers veel aandacht, juist door Vorstenschool. De recensies waren echter heel wisselend: lof was er van: J.N. van Hall in Het Nederlandsch Tooneel en van Carel Vosmaer in de Nederlandsche Spectator. Afkeuring was er van Conrad Busken Huet en Johannes van Vloten. In een pagina's lange bespreking in de Dietsche Warande ging de roomsch katholieke letterkundige J.A. Alberdingk Thijm uitgebreid op het toneelstuk in: het was: "geslepen glas (in plaats van diamant)", en een "aaneenschakeling van fouten en inconsequenties", en daarnaast "verre van oorspronkelijk". Dit betoog werd ook als afzonderlijke brochure uitgebracht onder de titel" Een Mislukt Drama.
In 1875, na de eerste uitvoeringen, publiceerde mr. A.J. de Geus zijn twijfels over Vorstenschool in Eenige Bedenkingen tegen Multatuli's Vorstenschool Hij schetst daarin de koningin als een potentiële dictator met weinig oog voor de noden van de lagere klassen in de samenleving. Over de koning in het drama is hij heel wat positiever.
Het toneelstuk speelt nadrukkelijk in Duitsland, het buitenland. Zo probeerde Dekker aan te geven, dat het stuk niet zou slaan op Nederlandse omstandigheden. Toch weerhield de in het toneelstuk vervatte kritiek op koningschap de Vereeniging het Nederlandsch Tooneel om het stuk in het repertoire op te nemen. Heel begrijpelijk, want die vereniging kreeg koninklijke subsidie. In 1898 heette het in De Gids: "Maar tot zulke kleinzieligheid vervalt men, als men zich van zulke bescherming afhankelijk stelt."

## Opvoeringen

### Negentiende eeuw
In Vorstenschool is de hoofdpersoon een vrouw, een koningin met hoge idealen. Haar echtgenoot is een flierefluiter en feestvierder die de staatszaken aan zijn vrouw overlaat. Dit gegeven trok de aandacht van de feministe en voordrachtskunstenares Mina Kruseman. Zij was goed bekend met Multatuli's werk en wilde bij opvoering van het stuk graag de hoofdrol spelen. Vooral ook om haar feminische idealen uit te dragen. Deze feministische inslag van het stuk is een aspect, dat nog altijd niet of nauwelijks wordt onderkend.
Na correspondentie met Dekker vond Kruseman de uit een afsplitsing ontstane Nieuwe Rotterdamsche Schouwburgvereeniging bereid het stuk uit te voeren. Daar was enige overreding bij nodig, want men hield er rekening mee, dat op het toneel brengen ervan opgevat zou kunnen worden als majesteitsschennis.
Begin 1875 waren de plannen voor een eerste opvoering van het toneelstuk ver gevorderd. Dekker was betrokken bij de repetities als regisseur/auteur. Kruseman had een financiële regeling getroffen met de Nieuwe Rotterdamsche Schouwburgvereeniging, ze zou voor elke voorstelling een gage ontvangen van 125 gulden. Haar medespeelster en leerling Elise Baart kreeg 50 gulden en voor de auteur van het stuk was er 25 gulden.
Multatuli had eerder laten weten dat hij niets wilde hebben, omdat hij bang was dat een gage voor hem de uitvoering van het stuk in de weg zou staan. Tijdens de repetities ontstonden er problemen tussen Kruseman en Dekker. Zij had zich ten doel gesteld zonder overdreven theatrale motoriek en zonder een galmende toneelstem de rol te spelen, dit in tegenstelling tot de toen gebruikelijke toneelstijl. Aan 'bombarie' had ze een hekel. Daarnaast wou Mina ook haar feministische idealen uitbeelden: een vrouw kan een goede heerser zijn. Dekker kon dit alles niet begrijpen en waarderen, en dat leverde tijdens de repetities en daarna de nodige wrijving op.
De première in Utrecht, met de toejuichingen en huldigingen die ermee gepaard gingen, vormde een hoogtepunt in Dekkers schrijversloopbaan.
Maar bij de aanvang van deze aanvang van de voorstelling stond achter in de zaal de commissaris van politie met een aantal agenten klaar om direct te kunnen ingrijpen... Enige gelijkenis met de koning van dat moment was er niet: bakkebaarden die ontbraken. Daar hadden de hoofdrolspelers over nagedacht.
Tijdens de tweede voorstelling - op Dekkers verjaardag - kreeg de schrijver allerlei cadeaus, waaronder een bureau en een klok die nog altijd te zien zijn in het Multatuli Museum te Amsterdam. Later trok Dekker met het gezelschap mee, op tournee door Nederland en Vlaanderen. Avond aan avond werd het stuk positief ontvangen, een opsteker voor de auteur die vanwege zijn werk door velen was aangevallen.
Ondanks het succes was het voor Dekker moeilijk de hem vertrouwde martelaarsrol los te laten. Hij was nu boos over de gage die hem was toebedeeld. Dat hij slechts 1/5 deel waard was van Kruseman, of de helft van Elise Baart, stak hem. Tegen het einde van maart 1875 kreeg de hoofdrolspeelster er lucht van dat een andere actrice van het gezelschap: Nans Sandrock-ten Hagen, zich klaar maakte om de Louise-rol over te nemen. Hoewel men haar aanvankelijk verzekerde dat daar niets van waar was werden Kruseman en Baart aan de kant geschoven. De nieuwe "Louise" had echter veel minder succes en de tournee kwam na haar aantreden al snel tot een einde. Tussen Kruseman en Dekker kwam het nooit meer goed.

### Twintigste eeuw
Het toneelstuk bleef in wisselende bezettingen nog lange tijd op het repertoire staan. Tot ver in de 20e eeuw werd het met enige regelmaat uitgevoerd. In 1976 werd een door regisseur Hermann Fortuin bewerkte versie voor televisie opgenomen, met in de rolbezetting onder meer Carol van Herwijnen, Sjoukje Hooymaayer, Serge-Henri Valcke, Nettie Blanken en Siem Vroom. Op 6 mei 1976 werd het door de VARA uitgezonden. Tijdens de presentatie van de Volledige Werken van Multatuli werd een bedrijf uit het drama gespeeld in aanwezigheid van kroonprins Willem-Alexander.

## Drukgeschiedenis en bibliografie

### G.L. Funke
- 1872, IDEEN IV, eerste druk, 416 blz, groot octavo, DM 400

Van de vellen met het toneelstuk werden 500 ex. (een riem) extra gedrukt. Die vellen bleven opgeslagen liggen, om snel uit te kunnen brengen wanneer het drama onverhoopt zou worden opgevoerd.
- 1873, IDEEN IV, tweede door den auteur herziene druk, 363 blz, klein octavo, DM 402

De eerste druk van de IDEEN-bundel IV was vrij snel uitverkocht. Vorstenschool trok de aandacht, en de bundel was op dat moment de enig beschikbare bron.
- 1874, IDEEN IV, derde door den auteur herziene druk, 424 blz, groot octavo (dubbeldruk) (ontbreekt in DM)

Deze uitgave is geheel van hetzelfde zetsel als de tweede druk, enkel is extra interlinie tussen de regels gevoegd, hierdoor veranderde de bladspiegel, en kreeg het boek hetzelfde formaat als de eerste drukken. Funke had nog vele exemplaren voorradig van alle andere Ideen-bundels in eerste druk, en als iemand de complete serie in eerste druk (groot octavo) wilde, dan misstond een 4e bundel in een kleiner formaat. Van deze uitgave zijn slechts 2 exemplaren bekend.
Ook bij deze uitgave werden extra vellen gedrukt van het drama. Vier pagina's van het voorwoord werden opnieuw gezet, om de vette Ideen-nummers te verwijderen. De katern-signaturen van de derde druk bleven staan. Deze vellen werden later gebonden en uitgegeven als de "tweede druk" van Vorstenschool:
- 1875, Vorstenschool, tweede druk, 128 blz, groot octavo (ontbreekt in DM)

Deze uitgave komt voor het grootste deel overeen met de "3e druk" uit 1874. De Idee-nummers zijn uit het zetsel verwijderd, en de eerste pagina's van het voorwoord zijn aangepast. Katern 2 tot en met 8 zijn gemerkt met: IDEEN IV, 3e druk.
- 1875, Vorstenschool, overdrukt uit den 4en bundel IDEEN, XIII, 9-124, groot octavo, DM 505

Funke wilde de vellen die van de eerste druk Ideen-IV overgebleven waren, eerst zonder voorwoord uitgeven. Multatuli verzette zich hier tegen. In de tweede druk IDEEN-IV was er heel wat aangepast, en waren extra noten toegevoegd. Na enig aandringen ging Funke akkoord, met een aangepast voorwoord met extra toelichtingen. Dit voorwoord is uniek in de hele reeks.
Naar aangenomen mag worden werden deze beide uitgaven tegelijkertijd in de markt gezet. Met de eerste uitvoering van het toneelstuk dat jaar was de belangstelling voor het stuk erg groot.
Overdruk op Google Books (Abusievelijk aangeduid als 3e druk)
- 1875, Vorstenschool, vierde druk, 128 blz, groot octavo, DM 508 Vierde druk op Google Books
- 1875, Vorstenschool, vijfde druk, 135 blz, groot octavo, DM 509, Vijfde druk 1875 op Google Books
- 1877, IDEEN-IV, derde door den auteur herziene druk, klein octavo, DM 403

Locatie origineel: Universiteitsbibliotheek Leiden / HOTZ 4501: 2 3e herziene druk op Google Books
Deze uitgave kan worden beschouwd als de "ausgabe letzter Hand", en bevat kleine tekst aanpassingen en nieuwe aantekeningen.
- 1879, Vorstenschool, zesde druk, 159 blz. zakformaat, DM 510, pdf-versie

Bij deze uitgave ontbreekt het voorwoord. Als legger voor deze uitgave diende de 5e druk Vorstenschool uit 1875. Veranderingen aangebracht in de 3e druk IDEEN-IV ontbreken hier. Dekker begint met de correctie, maar op enig moment neemt Funke dat over aangezien het hem te lang ging duren. Tot waar Dekker de uitgave heeft gecontroleerd is niet bekend. Op pagina 45 is er een nieuwe regel toegevoegd, die in geen enkele andere editie is te vinden, daarin roept Spiridio zijn muze aan:
(help, Clio, sta me bij, lieg eens niet!)
Uitgegeven in een klein "dames"-formaat, de pagina's versierd met een blauw sierrandje, in linnen persbandjes, in twee kleuren: verguld en zwart. Heel uitzonderlijk voor een Funke-uitgave waren deze boekjes goud op snee ingebonden.

### Elsevier, Amsterdam

#### Verzamelde werken
- 1888-89, eerste naar tijdsorde gerangschikte uitgave verzorgd door zijn weduwe, deel IV, Kopjes-editie, DM1, Verzamelde werken deel 6: Ideen IV
- 1891-92, tweede druk, 10 delen, kopjes editie, DM2
- 1891-92, tweede druk, 5 delen op dundruk papier, DM3
- 1896-97, derde druk, op dundruk papier, (5 delen), DM4
- 1899-1901, Garmond editie (10 delen), DM5
- 1904, tweede druk Garmond editie, DM6
- 1905, derde druk, Garmond editie, DM7
- 1906, Elsevier editie, twee versies: 10 delen of 5 delen op dundruk, DM8, Elsevier-editie: deel 6: Ideen IV en V
- 1916-18 , vierde druk, Garmoond-editie, DM9, Garmond-editie Deel 6, Ideen IV en V

#### Vorstenschool
- 1901, zevende druk, 158 blz., DM 512
- 1907. achtste druk, 96 blz., DM 513, Aanvraagnummer KB: XBA 538, (enkel op microfiche beschikbaar) Achtse druk op Delpher
- 1919. negende druk, 96 blz., (ontbreekt in DM) Aanvraagnummer KB: XBB 170

### Maatschappij voor goede en goedkoope lectuur, Amsterdam
- Nederlandsche bibliotheek nr XVIII. met een woord vooraf door Mevr. Douwes Dekker-Schepel. Met twee portretten.

Tussen 1907 en 1929 zijn er totaal 10 edities verschenen, en werden er 40000 exx afgezet. DM 514-523

### J.B. Wolters, Groningen
- Meesterwerken der Nederlandse letterkunde, W.L.M.E. van Leeuwen, F.G.A. Stemvers
  - Bevat in verkorte vorm: Karel ende Elegast. Van den vos Reinaarde. Beatrijs. Lanseloot van Denemerken. Granida / P.C. Hooft. Gijsbrecht van Amstel / J. van den Vondel. De Wiskunstenaars / P. Langendijk. Burgervrijage / J. van Effen. Marco / A.C.W. Staring. Jan, Jannetje en hun jongste kind / E.J. Potgieter. Fantasio / P.A. de Genestet. Vorstenschool, Multatuli
  - 1e druk: 1958, 3e druk: 1960, 4e druk: 1961

### Het Spectrum, Utrecht Antwerpen
- 1969, Vorstenschool, in: Mij dunkt, ik zie het nog. Spektrum der Nederlandse Letterkunde, nr 15, p. 95-217, herdrukt in: 1974 en 1977 (van der Plank 144)

### Tjeenk Willink/Noorduin, Culemborg
- 1954, Vorstenschool, in: Noorduyn's schoolbibliotheek ; 6, ingel. en van aant. voorz. door J.J. Borger en E. de Lint, 142 blz. (eerste uitgaaf: 1875) Aanvraagnummer KB: 7558 E 25 of: 1018215
- 1975, Vorstenschool, in: Klassieken der Nederlandse Letterkunde, 194 blz. medewerker: Hans Heinz Joachim de Leeuwe (1916-2006), ISBN 90-11-91516-X, (van der Plank 145), Aanvraagnummer KB: GD 491/1975/1

### Vertalingen
- 1900, Fürstenschule, Schauspiel in 5 Aufzugen aus dem Hollandischen ubertragen von Wilhelm Spohr, mit einem Nachwort des Uebersetzers, Titelzeichn. von Fidus, 134 blz. J.C.C.Bruns' Verlag, Minden in Westf. DM 527 [45]
- 1901, Fürstenschule, Schauspiel in 5 Akten, aus dem Hollaendischen uebersetzt von Karl Mischke. mit einem Vorbemerkung und dem Bildnisse des Dichters, Bibliothek der Gesamtlitteratur des In-und Auslandes ; Nr. 1526, 87 blz, Verlag Otto Hendel, Halle a. d, S. DM 526[46]
- 1902, Fürstenschule,Schauspiel in Fuenf Aufzuegen, Deutsch von Emil Ludwig und Dirk Troelstra, Bühnenbearbeitung, 1-95, Druck und Verlag von Philipp Reclam Jun. Leipzig, DM 528[47]
- 1903, Zweite Auflage, Fürstenschule, Schauspiel in 5 Aufzugen aus dem Hollandischen ubertragen von Wilhelm Spohr, mit einem Nachwort des Uebersetzers,  J.C.C.Bruns' Verlag, Minden in Westf. (ontbreekt in DM, en de KB)

### Wetenschappelijke uitgave
- 2005, Multatuli, Vorstenschool, Drama in vijf bedrijven en in negen edities, kritische tekst-uitgave, met verantwoording en een inleiding in de drukgeschiedenis, Illustraties: Henk van Ockenburg, 174 blz. oplage: 80 genummerde exx. Met literatuur opgave, Geneve, Ecomusee Voltaire,[48]

### Online
- Vorstenschool in Ideen-IV bij dbnl

title: Vorstenschool

wikitext:
{{Infobox toneelstuk
| naam                     = Vorstenschool
| afbeelding               = Affiche voor de vierde en vijfde opvoering van Vorstenschool.gif
| onderschrift             = Affiche voor de eerste opvoeringen in 1875
| schrijver                = [[Eduard Douwes Dekker|Multatuli]]
| taal                     = Nederlands
| nederlandse vertaling door =
| eerste opvoering datum   = 1 maart 1875
| eerste opvoering waar    = [[Utrecht (stad)|Utrecht]]
| eerste opvoering NL      =
| soort                    =
| aantal aktes             = 5
| duur                     =
}}
'''''Vorstenschool''''' is een [[toneelstuk]] van [[Eduard Douwes Dekker|Multatuli]] (pseudoniem van Eduard Douwes Dekker), gepubliceerd in [[1872]]. Het stuk verhaalt over de intriges en machtsgebruik in een [[hofhouding]]: een koning die geniet van het goede leven, waar zijn vrouw zich poogt in te zetten voor haar volk. Een valse beschuldiging van [[Echtbreuk|overspel]] wordt gebruikt als leidraad in de plot van het toneelstuk. De koningin in het stuk wordt gepresenteerd als de ideale verlichte heerseres, die het allerbeste voor heeft met het volk.<ref>De Leeuwe, ''Multatuli, het drama en het toneel'', 1950, p.77</ref> Zij is het tegendeel van een zielloze door eigenbelang gedreven staatsman, zij is geen dweepster maar zoekt de waarheid.

Het duurde drie jaar voor een toneelgezelschap het aandurfde om het stuk op te voeren. De eerste uitvoering was op 1 maart 1875 in de schouwburg te [[Utrecht (stad)|Utrecht]]. Dit was het begin van een reeks voorstellingen die een hoogtepunt vormde tijdens Multatuli's leven. Vorstenschool werd tot na de Tweede Wereldoorlog regelmatig uitgevoerd. De laatste uitvoering was in 1947, door het [[Residentie Tooneel]]. Vorstenschool werd en wordt nog steeds als een icoon van Nederlandse dramakunst beschouwd.<ref>Kester Freriks, [https://www.nrc.nl/nieuws/2015/03/05/ten-oorlog-meest-belangwekkende-toneelstuk-dat-heropvoering-verdient-a1418122 Top-100 Nederlands toneel: Ten Oorlog meest belangwekkende stuk], ''NRC'', 5 maart 2015</ref> In 1976 was er een bewerking voor televisie.<ref>VARA (06-05-1976) [http://zoeken.beeldengeluid.nl/internet/index.aspx?chapterid=1164&filterid=974&contentid=7&searchID=430044&columnorderid=-1&orderby=1&itemsOnPage=10&defsortcol=12&defsortby=2&pvname=personen&pis=expressies;selecties&startrow=1&resultitemid=2&nrofresults=13&verityID=/51633/52293/54373/102826@expressies Televisiebewerking Vorstenschool door Herman Fortuin]</ref>

== Uitgave ==
Het toneelstuk ''Vorstenschool'' verscheen in 1872 als ''IDEE 929'' en ''930'' begin van [[Ideeën (Multatuli)|''IDEEN-IV'']].<ref>Multatuli, Ideen IV, G.L.Funke, Amsterdam, 1872</ref> Deze uitgave was de eerste nieuwe tekst van Multatuli die G. L. Funke zou uitgeven na onenigheid met Dekker. De ondertitel luidde 'Vluchtige schets van 'n paar verschillende wyzen waarop hooggeplaatste personen hun roeping zouden kunnen opvatten.'<ref>dr. H.H.J. de Leeuwe, [http://rjh.ub.rug.nl/groniek/article/viewFile/16403/13893 Multatuli's vorstenschool, een vorstenspiegel der negentiende eeuw in dramatische vorm], 1992</ref>

Funke had de rechten van de [[Max Havelaar (boek)|Max Havelaar]] en [[Ideeën (Multatuli)|IDEEN-I, II en III]] overgenomen, en die transactie gefinancierd met een aantal goedkope edities. Dit had hij tot grote ergernis van Dekker echter gedaan zonder voornoemde daarin te betrekken.<ref>Noot bij: Mulatuli, ''Duizend en eenige hoofdstukken over specialiteiten'', J. Waltman Jr., Delft, 1871</ref> Zonder medewerking van Dekker, was het voor Funke niet goed mogelijk verder te gaan met zijn fonds. In een brief van 24 juli 1871 bood Funke zijn excuses aan. Dit werd het begin van een langdurige vriendschap en een productieve werkrelatie.<ref>dr. G.L.Funke, ''Briefwisseling tusschen Multatuli en G.L.Funke 1871-1885'', Wereldbibliotheek, Amsterdam, 1957, p. 9 ev.</ref> Funke was bereid voor de correctie van drukproeven te betalen, en dat zorgde ervoor dat Dekker het wat breder kreeg.<ref>Henri A. Ett: ''De opvoeringen van Multatuli's Vorstenschool door de nieuwe Rotterdamsche Schouburg-Vereeniging gedurende het tijdvak van 1 maart 1875 tot 23 mei 1879'', in: ''Geschriften van het Multatuli-Genootschap'', IX-X, 1967</ref><ref>John Cornelisse, ''Herdrukken, overdrukken en titeldrukken, dubbeldrukken en oplagen. Een bijdrage aan de drukgeschiedenis van de Ideen-bundels en Vorstenschool'', in: ''Over Multatuli'', jrg 20, nr 42. Uitgeverij Bas Lubberhuizen, Amsterdam, 1999, {{ISBN|90-76314-258}}</ref><ref>Tom Boehm, ''Het stuk speelt in Duitsland'', in: ''Over Multatuli'', 52 - p.54-70, 2004</ref><ref>John Cornelisse, ''Multatuli Vorstenschool, drama in vyf bedrijven en negen edities, Tekstkritische uitgave met verantwoording en een inleiding in de drukgeschiedenis door John Cornelisse'', Ecomusee Voltaire, Geneve, Enkidu Pers, Philippine, 2005</ref><ref>J.T.W.A.Cornelisse, ''Een zandkorrel in het raderwerk'', in: ''Over Multatuli'', 63 - p.87-103, 2009</ref>

==Ontstaansgeschiedenis==
Het was 1867 toen Dekker wonend in Duitsland besloot om een toneelstuk te gaan schrijven. Er moest brood op de plank, vrouw en kinders moesten geholpen worden. Op 20 september schreef Dekker aan literatuurcriticus [[Conrad Busken Huet]]<ref>VW, XII, p.429 ev</ref>, dat hij met dat toneelstuk naar Nederland wil, misschien eerst een gevangenisstraf van vijftien dagen uitzitten wegens een geweld, en daarna rondtrekken met het toneel. Het is dan al half af, maar het kost hem moeite er een slot aan te maken.<ref>De Leeuwe, ''Multatuli het drama en het toneel'', hoofdstuk 2, pag. 56 t/m 74</ref> Op 19 november stuurt Dekker aan Huet in totaal zo'n 352 regels, ter beoordeling. Daarin de staatkundige gesprekken van Louise en de Koningin-Moeder, uit de acten I & III.

Twee weken later meldt Dekker dat drie acten klaar zijn.<ref>VW XII, p. 535</ref> Dekker wil lezingen gaan geven: voorlezen uit het drama in Maastricht. Dat wordt afgezegd. Dekker probeert te onderhandelen met de conservatieve regering voor een rehabilitatie<ref>''Multatuli, leven en werk van Eduard Douwes Dekker'', Dik van der Meulen</ref>, en schrijft de brochure ''[[Nog eens: Vrije-arbeid in Nederlandsch Indie]]''. Het drama ligt even stil, met die bespottelijke koning in het stuk...

Die onderhandelingen zullen zich nog jaren voortslepen, en uiteindelijk op niets uitdraaien. 1869 en 1870 zijn twee magere jaren, pas medio 1870 als Dekker besluit broodschrijver te worden, vloeien ''IDEEN-III'', ''Divigatien over zeker soort Liberalismus'' en ''Millioenstudien'' uit zijn pen. IDEEN-III bevat vele stukjes drama, en Dekker weidt daarin ook uit over zijn ideeën over toneelspelen. Eind december 1871 vraagt Dekker zich af, of<ref>VW-XIV, p.664</ref> hij ooit Vorstenschool en Millioenen-studien zou kunnen afmaken. Het eerste deel van Millioenen-studien komt op 29 december 1871 uit. Het vele geld dat Dekker van zijn nieuwe uitgever Funke krijgt toegestuurd helpt ook. Dekker is dan ook nog altijd bezig met de drukproeven van een ander toneelstuk: "De Bruid daarboven".<ref>VW-XIV, p.78</ref> Daar wil Dekker een "voorberichtje" bij. Dat wordt uiteindelijk het wat grotere "nawoord" bij de 4e druk. Zo kan Dekker dit jeugdwerk voor zichzelf afsluiten.

Op 31 januari 1872 stuurt Funke alle materiaal voor bundel-IV aan Dekker terug, en stelt voor om dat boek te beginnen met Vorstenschool.<ref>VW-XV, p 79</ref> ''Begint Ge den 4den bundel met de Vorstenschool ? Zie dat zou prachtig zijn en furore maken. Later geven we haar natuurlijk ook apart, als de bundel compleet is. Misschien geeft de naderende lente U lust en kracht dat stuk af te werken? Ik hoop het zeer.'' Op dat moment is Dekker ook nog altijd in onderhandeling met Rochussen en de conservatieve regering. Dekker wilde niet dat de koning in zijn stuk werd vergeleken met koning Willem-III. Om dan Vorstenschool uit te brengen...

In de eerste weken van februari is de correctie van ''De bruid daarboven'' voltooid. Dekker belooft daar een voorberichtje bij dit jeugdwerk te schrijven. Voor Vorstenschool dacht Dekker op dat moment nog drie dagen extra nodig te hebben. Het voorwoord, wordt uiteindelijk een nawoord bij de 4e druk. Op 10 februari 1872 meldt Funke, dat hij dat stuk zeer waardeert, en dat het de waarde van ''de speling uit uwe jeugd'' zeer verhoogt.

Het is 24 maart: Dekker stuurt de acten 1 tot en met 4 aangetekend op naar Funke, en vraagt Funke het aan zijn vrouw en andere vrouwen voor te lezen. Dat gebeurt, en de Funke's zijn er best blij mee. ''Zonder eenigen twijfel zal dit stuk met geestdrift worden ontvangen door Uwe talrijke vereerders'', schrijft Funke in zijn antwoord<ref>VW-XV, p,145</ref> Funke stuurt de teksten direct naar de drukker, en belooft de eerste proeven zo snel mogelijk aan Dekker te doen toekomen. Voor wat de 5e acte betreft, was er geen haast. Funke oppert de mogelijkheid om een "nieuwe reeks" IDEEN te beginnen, dat zou de verkoop ten goede kunnen komen. Dekker ziet niets in dit voorstel, de reeks wordt voortgezet.

==Synopsis==
Op een kasteel in Duitsland woont een koning met zijn hofhouding, zijn vrouw woont op haar eigen buiten. Hun huwelijk is maar zozo. Tijdens een feestje op het paleis missen de heren de eerste minister graaf Otto. Die is op dat moment op werkbezoek bij de Koningin. Lakeien worden op pad gestuurd om de man te zoeken. Die komen onverrichter zake terug, de man is niet thuis. De minister wordt verdacht gemaakt door een van de aanwezigen.

Op een trap wordt aan een toevallige passant zwijggeld betaald, en zo wordt de suggestie gewekt dat de jongedame, die daar boven aan de trap woont, de hoer zou spelen. Dit alles moet de eerste minister als alibi dienen. Haar broer zet zich voor haar in: hij gaat op zoek naar de oorzaak van de roddels. Gedurende een jachtscène wordt het de betrokkenen duidelijk hoe de vork in de steel zit. Uiteindelijk wordt de vrouw in haar eer hersteld en komt de schuldige ten val.<ref>J.T.W.A.Cornelisse: ''Een zandkorrel in het raderwerk'', in: "Over Multatuli" jrg 31, nr.63, 2009</ref>

==Bronverhaal==
Ook het voorwoord verdient bij Vorstenschool aandacht: daarin karakteriseerde Dekker het stuk als "pover" en door hem ''onachtzaam behandeld kuiperijtje, dat trouwens meermalen - ik meen zelfs in de Arabische Vertellingen - tot grondslag van romannetjes gediend heeft''.<ref>VW-VI, p.13</ref> Het was echter een wat opzichtige poging om lezers op het verkeerde been te zetten.

De plot van het drama was ontleend aan een verhaal van [[Michel Masson]], pseudoniem van Auguste-Michel-Benoît Gaudichot(1800-1883), in die tijd een beroemd journalist en schrijver van romans en toneelstukken. ''Le Grain de Sable'' - de zandkorrel (die het raderwerk doet stoppen) - dat had Dekker gelezen, in zijn jonge jaren, voor hij door zijn vader naar Nederlandsch Indie werd meegenomen.<ref>VW-XII, p.489</ref>. Deze novelle komt uit de verhalenbundel ''Daniel de Lapidaire ou les Contes de l'Atelier''.<ref>J.T.W.A.Cornelisse, Een zandkorrel in het raderwerk, in: Over Multatuli, 63 - p.87-103, 2009</ref> Dit boek kwam in eerste druk uit in 1832, in vier afleveringen. De eerste twee delen onder de naam Michel Raymond, deel 3 en 4 gesigneerd met Michel Masson. De verhalenbundel beleefde in korte tijd vele  herdrukken. De derde druk - in 4 delen alle op naam van Masson - was uit in 1833. Latere herdrukken bevatten minder verhalen, maar Le Grain du Sable bleef gehandhaafd. Michel Masson was een veel gelezen schrijver in die dagen.<ref>[https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k11884860/f13.item Le Grain de Sable] leesbaar op het web</ref>

Dit boek ziet men in Vorstenschool terug. Zelfs de strekking van het verhaal: hol plezier, de jacht, het wangedrag van de heerser, de nobelheid en het plichtsbesef van zijn echtgenote, de hoge idealen die de beide schrijvers willen uitdragen. De nobelheid van de werkende klasse. In beide stukken is de eerste minister Graaf Otto, (Otton bij Masson) een capabele hardwerkende man.

De overeenkomsten zijn hiermee bij lange na niet uitgeput:

* de van prostitutie beschuldigde jonge vrouwen verdienen hun brood met het maken van kleding, de brodeuse bij Masson is naaister bij Dekker.
* in beide verhalen wonen zij samen met hun broer, want
* hun ouders zijn reeds overleden
* de broer heeft zijn stervende vader beloofd te waken over de eer van zijn zus, en voor haar te zullen zorgen, als was zij zijn eigen kind
* in beide verhalen wordt verzucht dat die overleden ouders de schande niet meemaken, bij Masson zijn het de buren, bij Dekker is het Hanna zelf die deze kreet slaakt.
* er is een huwelijk in de maak, de verloofden van beide dames zijn bevriend met de broer.

In beide verhalen zijn er twee juristen. Bij Masson is het de vader van Hugues die in een nagelaten brief aan zijn zoon meldt, dat hij stopt als advocaat, aangezien hij de corruptie en perverse juridische cultuur zat is. Hij wil dat zijn zoon als handwerksman in een eerlijk vak zijn brood verdient. In VS is Van Huisde het voorbeeld van een losgeslagen advocaat. Er zijn ook eerlijke advocaten in beide stukken: de hoogbegaafde Otton van Spulgen, advocaat, arts, doctor in de wiskunde, begaafd musicus, die prachtige wetten maakt voor zijn volk. In VS is er de jurist Albert, de vriend van Hanna, die moet wachten op promotie, tot er "voldoende ministers gevallen zijn", net als de eerste minister die is, naar het oordeel van koningin Louise, een "eerlijk man".

Natuurlijk zijn er ook verschillen tussen de beide werken: Bij Masson verbreekt de vriend van het meisje de verloving en slaat op de vlucht. Multatuli laat de twee geliefden bij elkaar. Bij Masson zijn Otton en de gravin elkaars geliefden. In Vorstenschool wordt de koningin er wel van beschuldigd, maar is er niets van waar, en de eerste minister, daar wordt veel over gesproken, maar hij is de grote afwezige op het toneel.

Dan is er in beide stukken de voorzichtige maar toch vrij expliciete kritiek op de spilzucht aan het hof. Om kritiek van machthebbers voor te zijn, speelt alles zich af bij de buren in Duitsland. Vrijheid van meningsuiting was in de negentiende eeuw nog iets teers. Dat gold zeer sterk voor Gaudichot, die leefde in het wel erg roerige Frankrijk van toen. Maar ook Dekker moest oppassen, getuige de politiecommissaris die met een aantal dienders achter in de zaal klaar stond om in te grijpen, bij de allereerste opvoering in Utrecht.

Al in 1880 ontdekte een wakkere Vlaming Josef Steas de connectie. Hij publiceerde zijn bevindingen in het tijdschrift [[De Vlaemsche School]], tydschrift voor kunsten, letteren en wetenschappen, uitgegeven door de [[St. Lukasgilde]]. In zijn artikel ''Schrijvers en navolgers'' was Steas heel mild, zelfs lovend over Dekker, Vorstenschool noemde hij beter dan het Franse origineel. Dekker werd betiteld ''als 'navolger', niet een 'letterdief' van een soort, die onbeschaamd onder andermans werk de eigen naam plaatst''. Het enige dat Steas Dekker aanrekende, was dat Dekker zo geheimzinnig deed over zijn bron in het voorwoord.<ref>A.J. de Mare, ''Lijst Der Geschriften Van en Over Eduard Douwes Dekker'', 813</ref>

Het bleef stil. Pas in 1903 kwam daarop een wel zeer vinnige reactie van [[Abraham Seyne Kok]] in zijn ''Multatuliana'':<ref>Multatuliana : verspreide en onuitgegeven stukken / medegedeeld door A.S. Kok ; met een bibliografisch overzicht der geschriften van Multatuli door Louis D. Petit, Baarn, Hollandia, 1903, aanvraagnr KB: 499 C 28</ref>

:''Tot zover de heer Steas. Wij kunnen niet beslissen, wat er van zijn beweren waar is. Daar wij het verhaal van Masson niet kennen. Alleen geven wij in bedenking, als analoog geval, dat niet iedereen een italiaanse novelle in een schitterend drama zou kunnen omzetten, zooals Shakespeare meermalen deed''.

Aan zijn correspondenten liet Multatuli zich meermalen uit over zijn bronverhaal. Bijvoorbeeld in een brief aan Huet van 14 november 1867<ref>[https://www.dbnl.org/tekst/mult001mdou10_01/mult001mdou10_01_0033.php Brieven. Deel 8. Multatuli-Busken Huet 1867]</ref>: ''Myn drama ligt daar nog altyd onafgewerkt. Het deugt niet, en zal niet deugen. In weerwil ik een soort van intrigue ontleen aan een verhaaltje dat ik in myn jeugd las (van Michel Masson) kan ik er geen spanning in brengen.'' Op 29 maart 1872 schreef Dekker, dat hij moest ''melding maken van 'n franse roman waarin zo'n substitutie van oneer als hefboom gebruikt wordt om de bevolking op te zetten tegen de aristocraten.''<ref>Dr.H.H.J. de Leeuwe, ''Multatuli het drama en het toneel'', p 72</ref><ref>Volledige Werken Multatuli, VW, XV, p 157</ref><ref>dr. G.L.Funke, ''Briefwisseling tusschen Multatuli en G.L.Funke 1871-1885'', Wereldbibliotheek, Amsterdam, 1957, pag 50</ref>

Aan Busken Huet meldde Dekker: ''dat lamme intriguetje is bijzaak, en voor den auteur, en voor de koningin.'' In zijn proefschrift sluit De Leeuwe zich daarbij aan:

:''Er zijn inderdaad enkele overeenkomsten. Maar Masson was slechts een hulpconstructie. Het is vrij overbodig, zoals A.S.Kok doet, op te merken 'dat niet iedereen een Italiaanse novelle in schitterend drama zou kunnen zoals Shakespeare meedmalen deed.' Want Multatuli behoeft geen verdediging: belangrijk is alleen wat hij van dit gegeven gemaakt heeft. Hoe onbevooroordeeld is hij te werk gegaan!''<ref>dr H. de Leeuwe, Multatuli het drama en het toneel'', p. 122</ref>

De Leeuwe meldde ook, dat Josef Steas in de overeenkomsten aanleiding had gevonden ''Multatuli hooghartig van plagiaat te beschuldigen''. Het p-woord is echter helemaal niet te vinden in het 1880-artikel noch in de 1882-herdruk ''Over Multatuli's Vorstenschool''. In de Multatuli-biografie van [[Dik van der Meulen]] wordt gemeld, dat een 'Vlaamse lezer' het p-woord zou gebezigd hebben.<ref>Dik van der Meulen, ''Multatuli'', Sun, Amsterdam, 2002, p.626</ref> Alles het gevolg van citeren van anderen, zonder de originele bron zelf te raadplegen. Steas had Masson's verhaal ''Le Grain de Sable'' gelezen, zijn critici waarschijnlijk geen van allen. <!-- Persoonlijk navraag gedaan bij Dik van der Meulen --> Tot voor kort was er in geen enkele Nederlandse bibliotheek een volledig exemplaar van Masson's verhalenbundel te vinden. In Amsterdam is in bibliotheek van het [[Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis]] een tweede deel van de bundel aanwezig, daarin slechts de laatste hoofdstukken van 'Le Grain du Sable'.

===Plagiaat of navolging?===
In de negentiende eeuw golden daar heel andere normen en regels voor dan de wel zeer overdreven en stringente praktijken heden ten dage.<ref>[https://isgeschiedenis.nl/nieuws/plagiaat-door-de-eeuwen-heen Plagiaat door de eeuwen heen], IsGeschiedenis</ref> In de negentiende eeuw en de eeuwen daarvoor was het zelfs heel normaal een oud verhaal of gegeven opnieuw te bewerken en in een nieuwe jas te steken.<ref>[https://web.archive.org/web/20161025073859/http://www.novagraaf.com/nl/diensten/auteursrecht-copyright/wat-is-auteursrecht-of-copyright-precies Wat is auteursrecht of copyright precies?], Novagraaf</ref>

==Vorstenschool verschijnt==
Op 6 april 1872 is het drama voltooid, en stuurt Dekker de laatste akte aan Funke op.<ref>VW-XV, p.165</ref> De drukker is dan al druk aan het werk, de proeven van de eerste twee vel krijgt Dekker al toegestuurd. Bundel IV verschijnt in delen. De eerste recensie van Vorstenschool verschijnt op 12 oktober in de Nieuwe Rotterdamsche Courant.<ref>VW-XV, p. 402</ref> 22 oktober komt het tweede stuk van bundel IV uit.

==Receptie==
De vierde bundel IDEEN kreeg in de pers veel aandacht, juist door Vorstenschool.<ref>Dik van der Meulen, ''Multatuli'', p. 625 ev</ref> De recensies waren echter heel wisselend: lof was er van: [[Jacob Nicolaas van Hall|J.N. van Hall]] in [[Het Nederlandsch Tooneel]] en van [[Carel Vosmaer]] in de [[Nederlandsche Spectator]]. Afkeuring was er van [[Conrad Busken Huet]] en [[Johannes van Vloten]]. In een pagina's lange bespreking in de [[Dietsche Warande]] ging de roomsch katholieke letterkundige [[Joseph Alberdingk Thijm|J.A. Alberdingk Thijm]] uitgebreid op het toneelstuk in: het was: "geslepen glas (in plaats van diamant)", en een "aaneenschakeling van fouten en inconsequenties", en daarnaast "verre van oorspronkelijk". <!--Zou die man dan toch ook "Le Grain de Sable" van Masson gelezen hebben ?-->Dit betoog werd ook als afzonderlijke brochure uitgebracht onder de titel" ''Een Mislukt Drama''.<ref>J.A. Alverdinck Thijm: ''Een Mislukt Drama''</ref>

In 1875, na de eerste uitvoeringen, publiceerde mr. A.J. de Geus zijn twijfels over ''Vorstenschool'' in ''Eenige Bedenkingen tegen Multatuli's Vorstenschool''<ref>Mr. A.J. de Geus, [https://books.google.nl/books?id=OORkEAAefAgC&printsec=frontcover&hl=nl ''Eenige Bedenkingen tegen Multatuli's Vorstenschool''], E.J. Brill, Leiden, 1875</ref> Hij schetst daarin de koningin als een potentiële dictator met weinig oog voor de noden van de lagere klassen in de samenleving. Over de koning in het drama is hij heel wat positiever.

Het toneelstuk speelt nadrukkelijk in Duitsland, het buitenland. Zo probeerde Dekker aan te geven, dat het stuk niet zou slaan op Nederlandse omstandigheden. Toch weerhield de in het toneelstuk vervatte kritiek op koningschap de [[Koninklijke Vereeniging Het Nederlandsch Tooneel|Vereeniging het Nederlandsch Tooneel]] om het stuk in het repertoire op te nemen. Heel begrijpelijk, want die vereniging kreeg koninklijke subsidie. In 1898 heette het in [[De Gids (tijdschrift)|De Gids]]: "Maar tot zulke kleinzieligheid vervalt men, als men zich van zulke bescherming afhankelijk stelt."<ref>De Gids, 1898</ref>

==Opvoeringen==
===Negentiende eeuw===
[[Bestand:Mina Kruseman als vorstin.jpg|thumb|Mina Kruseman als vorstin]]
In ''Vorstenschool'' is de hoofdpersoon een vrouw, een koningin met hoge idealen. Haar echtgenoot is een flierefluiter en feestvierder die de staatszaken aan zijn vrouw overlaat. Dit gegeven trok de aandacht van de [[feministe]] en [[Declameren|voordrachtskunstenares]] [[Mina Kruseman]]. Zij was goed bekend met Multatuli's werk en wilde bij opvoering van het stuk graag de hoofdrol spelen. Vooral ook om haar feminische idealen uit te dragen. Deze feministische inslag van het stuk is een aspect, dat nog altijd niet of nauwelijks wordt onderkend.

Na correspondentie met Dekker vond Kruseman de uit een afsplitsing ontstane ''Nieuwe Rotterdamsche Schouwburgvereeniging'' bereid het stuk uit te voeren. Daar was enige overreding bij nodig, want men hield er rekening mee, dat op het toneel brengen ervan opgevat zou kunnen worden als [[majesteitsschennis]].

Begin 1875 waren de plannen voor een eerste opvoering van het toneelstuk ver gevorderd. Dekker was betrokken bij de repetities als regisseur/auteur. Kruseman had een financiële regeling getroffen met de [[Nieuwe Rotterdamsche Schouwburgvereeniging]], ze zou voor elke voorstelling een gage ontvangen van 125 gulden. Haar medespeelster en leerling Elise Baart kreeg 50 gulden en voor de auteur van het stuk was er 25 gulden.

Multatuli had eerder laten weten dat hij niets wilde hebben, omdat hij bang was dat een gage voor hem de uitvoering van het stuk in de weg zou staan. Tijdens de repetities ontstonden er problemen tussen Kruseman en Dekker. Zij had zich ten doel gesteld zonder overdreven theatrale motoriek en zonder een galmende toneelstem de rol te spelen, dit in tegenstelling tot de toen gebruikelijke toneelstijl. Aan 'bombarie' had ze een hekel. Daarnaast wou Mina ook haar feministische idealen uitbeelden: een vrouw kan een goede heerser zijn. Dekker kon dit alles niet begrijpen en waarderen, en dat leverde tijdens de repetities en daarna de nodige wrijving op.

De première in Utrecht, met de toejuichingen en huldigingen die ermee gepaard gingen, vormde een hoogtepunt in Dekkers schrijversloopbaan.

Maar bij de aanvang van deze aanvang van de voorstelling stond achter in de zaal de commissaris van politie met een aantal agenten klaar om direct te kunnen ingrijpen... Enige gelijkenis met de koning van dat moment was er niet: bakkebaarden die ontbraken. Daar hadden de hoofdrolspelers over nagedacht.

Tijdens de tweede voorstelling - op Dekkers verjaardag - kreeg de schrijver allerlei cadeaus, waaronder een bureau en een klok die nog altijd te zien zijn in het [[Multatuli Museum]] te Amsterdam. Later trok Dekker met het gezelschap mee, op tournee door Nederland en Vlaanderen. Avond aan avond werd het stuk positief ontvangen, een opsteker voor de auteur die vanwege zijn werk door velen was aangevallen.

Ondanks het succes was het voor Dekker moeilijk de hem vertrouwde martelaarsrol los te laten. Hij was nu boos over de gage die hem was toebedeeld. Dat hij slechts 1/5 deel waard was van Kruseman, of de helft van Elise Baart, stak hem. Tegen het einde van maart 1875 kreeg de hoofdrolspeelster er lucht van dat een andere actrice van het gezelschap: Nans Sandrock-ten Hagen, zich klaar maakte om de Louise-rol over te nemen. Hoewel men haar aanvankelijk verzekerde dat daar niets van waar was werden Kruseman en Baart aan de kant geschoven. De nieuwe "Louise" had echter veel minder succes en de tournee kwam na haar aantreden al snel tot een einde. Tussen Kruseman en Dekker kwam het nooit meer goed.

===Twintigste eeuw===
[[Bestand:Alida Tartaud-Klein.jpg|thumb|[[Alida Tartaud-Klein]] viert in 1915 haar 25-jarig toneeljubileum met de rol van koningin Louise.]]
Het toneelstuk bleef in wisselende bezettingen nog lange tijd op het repertoire staan. Tot ver in de 20e eeuw werd het met enige regelmaat uitgevoerd. In 1976 werd een door regisseur Hermann Fortuin bewerkte versie voor televisie opgenomen, met in de rolbezetting onder meer [[Carol van Herwijnen]], [[Sjoukje Hooymaayer]], [[Serge-Henri Valcke]], [[Nettie Blanken]] en [[Siem Vroom]].<ref>IMDb, [http://www.imdb.com/title/tt1072690/ 'Vorstenschool.']</ref> Op 6 mei 1976 werd het door de VARA uitgezonden.<ref>''Multatuli-literatuur 1948-1977'', P.C. van der Plank, A.J.M. Caspers, E.J. Krol, Huis aan de Drie Grachten, Amsterdam, 1987, blz. 80, nr 146</ref> Tijdens de presentatie van de ''[[Volledige Werken van Multatuli]]'' werd een bedrijf uit het drama gespeeld in aanwezigheid van kroonprins [[Willem-Alexander der Nederlanden|Willem-Alexander]].

==Drukgeschiedenis en bibliografie ==
===G.L. Funke===
* 1872, IDEEN IV, eerste druk, 416 blz, groot octavo, DM 400
: Van de vellen met het toneelstuk werden 500 ex. (een riem) extra gedrukt. Die vellen bleven opgeslagen liggen, om snel uit te kunnen brengen wanneer het drama onverhoopt zou worden opgevoerd.
* 1873, IDEEN IV, tweede door den auteur herziene druk, 363 blz, klein octavo, DM 402
: De eerste druk van de IDEEN-bundel IV was vrij snel uitverkocht. Vorstenschool trok de aandacht, en de bundel was op dat moment de enig beschikbare bron.
* 1874, IDEEN IV, derde door den auteur herziene druk, 424 blz, groot octavo (dubbeldruk) (ontbreekt in DM)
: Deze uitgave is geheel van hetzelfde zetsel als de tweede druk, enkel is extra interlinie tussen de regels gevoegd, hierdoor veranderde de bladspiegel, en kreeg het boek hetzelfde formaat als de eerste drukken. Funke had nog vele exemplaren voorradig van alle andere Ideen-bundels in eerste druk, en als iemand de complete serie in eerste druk (groot octavo) wilde, dan misstond een 4e bundel in een kleiner formaat. Van deze uitgave zijn slechts 2 exemplaren bekend.
:Ook bij deze uitgave werden extra vellen gedrukt van het drama. Vier pagina's van het voorwoord werden opnieuw gezet, om de vette Ideen-nummers te verwijderen. De katern-signaturen van de derde druk bleven staan. Deze vellen werden later gebonden en uitgegeven als de "tweede druk" van Vorstenschool:
* 1875, Vorstenschool, tweede druk, 128 blz, groot octavo (ontbreekt in DM)
: Deze uitgave komt voor het grootste deel overeen met de "3e druk" uit 1874. De Idee-nummers zijn uit het zetsel verwijderd, en de eerste pagina's van het voorwoord zijn aangepast. Katern 2 tot en met 8 zijn gemerkt met: IDEEN IV, 3e druk.
* 1875, Vorstenschool, overdrukt uit den 4en bundel IDEEN, XIII, 9-124, groot octavo, DM 505
: Funke wilde de vellen die van de eerste druk Ideen-IV overgebleven waren, eerst zonder voorwoord uitgeven. Multatuli verzette zich hier tegen. In de tweede druk IDEEN-IV was er heel wat aangepast, en waren extra noten toegevoegd. Na enig aandringen ging Funke akkoord, met een aangepast voorwoord met extra toelichtingen. Dit voorwoord is uniek in de hele reeks.
: Naar aangenomen mag worden werden deze beide uitgaven tegelijkertijd in de markt gezet. Met de eerste uitvoering van het toneelstuk dat jaar was de belangstelling voor het stuk erg groot.
: [https://books.google.nl/books?vid=KBNL:KBNL03000314196&redir_esc=y Overdruk op Google Books] (Abusievelijk aangeduid als 3e druk)
* 1875, Vorstenschool, vierde druk, 128 blz, groot octavo, DM 508 [https://books.google.nl/books?vid=KBNL:UBA000138086&redir_esc=y Vierde druk op Google Books]
* 1875, Vorstenschool, vijfde druk, 135 blz, groot octavo, DM 509, [https://books.google.nl/books?vid=KBNL:KBNL03000316390&redir_esc=y&hl=nl Vijfde druk 1875 op Google Books]
* 1877, IDEEN-IV, derde door den auteur herziene druk, klein octavo, DM 403
: Locatie origineel: Universiteitsbibliotheek Leiden / HOTZ 4501: 2 [https://books.google.nl/books?vid=KBNL:UBL000050902&redir_esc=y 3e herziene druk op Google Books]
:Deze uitgave kan worden beschouwd als de "ausgabe letzter Hand", en bevat kleine tekst aanpassingen en nieuwe aantekeningen.<ref>[https://opc-kb.oclc.org//DB=1/SET=3/TTL=1/SHW?FRST=1 link naar KB-site en naar een digitale versie van de 3e druk Ideen-IV (1877)]{{Dode link}}</ref>
* 1879, [https://www.dbnl.org/tekst/mult001vors02_01/ Vorstenschool, zesde druk], 159 blz. zakformaat, DM 510, [https://www.dbnl.org/arch/mult001vors02_01/pag/mult001vors02_01.pdf pdf-versie]
: Bij deze uitgave ontbreekt het voorwoord. Als legger voor deze uitgave diende de 5e druk Vorstenschool uit 1875. Veranderingen aangebracht in de 3e druk IDEEN-IV ontbreken hier. Dekker begint met de correctie, maar op enig moment neemt Funke dat over aangezien het hem te lang ging duren. Tot waar Dekker de uitgave heeft gecontroleerd is niet bekend. Op pagina 45 is er een nieuwe regel toegevoegd, die in geen enkele andere editie is te vinden, daarin roept Spiridio zijn muze aan:
::(help, Clio, sta me bij, lieg eens niet!)
: Uitgegeven in een klein "dames"-formaat, de pagina's versierd met een blauw sierrandje, in linnen persbandjes, in twee kleuren: verguld en zwart. Heel uitzonderlijk voor een Funke-uitgave waren deze boekjes goud op snee ingebonden.

===Elsevier, Amsterdam===
====Verzamelde werken====
* 1888-89, eerste naar tijdsorde gerangschikte uitgave verzorgd door zijn weduwe, deel IV, Kopjes-editie, DM1, [https://www.dbnl.org/tekst/mult001verz22_01/ Verzamelde werken deel 6: Ideen IV]
* 1891-92, tweede druk, 10 delen, kopjes editie, DM2
* 1891-92, tweede druk, 5 delen op dundruk papier, DM3
* 1896-97, derde druk, op dundruk papier, (5 delen), DM4
* 1899-1901, Garmond editie (10 delen), DM5
* 1904, tweede druk Garmond editie, DM6
* 1905, derde druk, Garmond editie, DM7
* 1906, Elsevier editie, twee versies: 10 delen of 5 delen op dundruk, DM8, [https://www.dbnl.org/tekst/mult001verz06_01/ Elsevier-editie: deel 6: Ideen IV en V]
* 1916-18 , vierde druk, Garmoond-editie, DM9, [https://www.dbnl.org/tekst/mult001gstu09_01/ Garmond-editie Deel 6, Ideen IV en V]

====Vorstenschool====
* 1901, zevende druk, 158 blz., DM 512
* 1907. achtste druk, 96 blz., DM 513, Aanvraagnummer KB: XBA 538, (enkel op microfiche beschikbaar) [https://www.delpher.nl/nl/boeken/view?coll=boeken&identifier=MMSFKB02:000035969 Achtse druk op Delpher]
* 1919. negende druk, 96 blz., (ontbreekt in DM) Aanvraagnummer KB: XBB 170

===Maatschappij voor goede en goedkoope lectuur, Amsterdam===
* Nederlandsche bibliotheek nr XVIII. met een woord vooraf door Mevr. Douwes Dekker-Schepel. Met twee portretten.
:: Tussen 1907 en 1929 zijn er totaal 10 edities verschenen, en werden er 40000 exx afgezet. DM 514-523
===J.B. Wolters, Groningen===
* Meesterwerken der Nederlandse letterkunde, W.L.M.E. van Leeuwen, F.G.A. Stemvers
**Bevat in verkorte vorm: Karel ende Elegast. Van den vos Reinaarde. Beatrijs. Lanseloot van Denemerken. Granida / P.C. Hooft. Gijsbrecht van Amstel / J. van den Vondel. De Wiskunstenaars / P. Langendijk. Burgervrijage / J. van Effen. Marco / A.C.W. Staring. Jan, Jannetje en hun jongste kind / E.J. Potgieter. Fantasio / P.A. de Genestet. Vorstenschool, Multatuli
**1e druk: 1958, 3e druk: 1960, 4e druk: 1961

===Het Spectrum, Utrecht Antwerpen===
* 1969, ''Vorstenschool'', in: ''Mij dunkt, ik zie het nog. Spektrum der Nederlandse Letterkunde'', nr 15, p. 95-217, herdrukt in: 1974 en 1977 (van der Plank 144)

===Tjeenk Willink/Noorduin, Culemborg===
* 1954, ''Vorstenschool'', in: ''Noorduyn's schoolbibliotheek ; 6'', ingel. en van aant. voorz. door J.J. Borger en E. de Lint, 142 blz. (eerste uitgaaf: 1875) Aanvraagnummer KB: 7558 E 25 of: 1018215
* 1975, ''Vorstenschool'', in: ''Klassieken der Nederlandse Letterkunde'', 194 blz. medewerker: Hans Heinz Joachim de Leeuwe (1916-2006), ISBN 90-11-91516-X, (van der Plank 145), Aanvraagnummer KB: GD 491/1975/1

===Vertalingen===
* 1900, ''Fürstenschule'', Schauspiel in 5 Aufzugen aus dem Hollandischen ubertragen von Wilhelm Spohr, mit einem Nachwort des Uebersetzers, Titelzeichn. von Fidus, 134 blz. J.C.C.Bruns' Verlag, Minden in Westf. DM 527 <ref>Aanvraagnummer KB: 9326 F 15</ref>
* 1901, ''Fürstenschule'', Schauspiel in 5 Akten, aus dem Hollaendischen uebersetzt von Karl Mischke. mit einem Vorbemerkung und dem Bildnisse des Dichters, Bibliothek der Gesamtlitteratur des In-und Auslandes ; Nr. 1526, 87 blz, Verlag Otto Hendel, Halle a. d, S. DM 526<ref>Aanvraagnummer KB (uitleenbaar): 9298 F 12</ref>
* 1902, ''Fürstenschule'',Schauspiel in Fuenf Aufzuegen, Deutsch von Emil Ludwig und Dirk Troelstra, Bühnenbearbeitung, 1-95, Druck und Verlag von Philipp Reclam Jun. Leipzig, DM 528<ref>Aanvraagnummer KB: 1190 G 84</ref>
* 1903, Zweite Auflage, ''Fürstenschule'', Schauspiel in 5 Aufzugen aus dem Hollandischen ubertragen von Wilhelm Spohr, mit einem Nachwort des Uebersetzers,  J.C.C.Bruns' Verlag, Minden in Westf. (ontbreekt in DM, en de KB)

===Wetenschappelijke uitgave===
* 2005, Multatuli, Vorstenschool, Drama in vijf bedrijven en in negen edities, kritische tekst-uitgave, met verantwoording en een inleiding in de drukgeschiedenis, Illustraties: Henk van Ockenburg, 174 blz. oplage: 80 genummerde exx. Met literatuur opgave, Geneve, Ecomusee Voltaire,<ref>Aanvraagnummer KB: KW DPG 0456</ref>

===Online===
* [https://www.dbnl.org/tekst/mult001idee04_01/mult001idee04_01_0002.php Vorstenschool in Ideen-IV] bij dbnl

== Noten ==
{{References|90%|2}}

[[Categorie:Werk van Multatuli]]
[[Categorie:Nederlands toneelstuk]]

title: Vorstenschool

Schrijver: Multatuli

Taal: Nederlands

Eerste opvoeringsdatum: 1 maart 1875

Locatie eerste opvoering: Utrecht

Portaal: Kunst & Cultuur


text:
# Marienstift Bedburg
Het Marienstift Bedburg of Bedbur was een van oorsprong in 1124 gesticht klooster waar men leefde volgens de Ordo Canonici Regularis Praemonstratensis. Het lag in het bisdom Keulen, in de huidige plaats Schneppenbaum in de gemeente Bedburg-Hau. Vanaf 1519 tot de opheffing in 1802 was het een wereldlijk jufferstift. 1604 verhuisde het convent naar Kleef, waarna de kloostergebouwen en de kerk op de oude plek sterk in verval raakten. De voormalige stiftkerk werd 1804 de parochiekerk St. Markus. Pas rond 1900 werd deze weer in oude vorm hersteld.

## Geschiedenis
De oudste oorkonden waarin Bedburg genoemd wordt zijn uit 1138. Het stichtingsjaar is waarschijnlijk 1124, toen graaf Arnoud I van Kleef en zijn gemalin 'Bertha aus Kleve' het premonstratenzerklooster Bedburg en de romaanse stiftkerk stichtten. Klooster en kerk worden afwisselend genoemd als gewijd aan Maria of aan Maria en Johannes de Doper. Graaf Arnoud en zijn vrouw Bertha liggen er begraven.

### Bedburg als klooster
Bedburg is gesticht als mannenklooster. In 1162 wordt het genoemd als een dubbelklooster, men spreekt van broeders en zusters. Omstreeks 1180 neemt het generale norbertijnse kapittel het besluit de dubbelkloosters op te heffen. Nadat paus Innocentius III in 1198 dit besluit bekrachtigde werden de mannen van Bedburg naar elders overgeplaatst. Vanaf 1200 wordt Bedburg beschouwd als een vrouwenklooster, hoewel er daarna nog sprake is van enkele broeders. Dat betreft de broeders die nog enkele eeuwen als proost en als priester fungeerden. Het aantal religieuzen dat vanaf 1200 tot 1500 ingetreden is bedraagt 109. In de tweede helft veertiende eeuw steeg het aantal vrouwen dat huisde op Bedburg opvallend. In 1379 huisden er 41 vrouwen ten opzichte van 27 in de eerste helft van de eeuw. Dit is een verschijnsel dat ook in andere conventen waargenomen is.
De Kleefse graven waren de belangrijkste begunstigers van het klooster. In de dertiende en de veertiende eeuw hebben enkele telgen als moniaal verbleven op Bedburg. In 1201 en 1203 deden ook de Gelderse graaf Otto I en zijn vrouw Richarda grote schenkingen. In 1203 kregen de monniken  van de graaf van Gelre en Zutphen het recht om vrij te mogen reizen door en over ons gehele land en water. Otto I beschouwde de rivieren als een integraal onderdeel van zijn territorium. Het klooster kreeg tevens tolvrijheid op Arnhem en Zutphen. De schenkingen zouden gedaan zijn opdat de kloosterlingen de graaf, zijn echtgenote en zijn ouders zouden gedenken. Omdat de graaf nooit eerder belangstelling had voor het Kleefse stift nemen historici aan dat hij politieke motieven had voor zijn schenkingen omdat de Kleefse graaf Diederik VI op dat moment minderjarig was.
In 1466 geraakten de monialen van Bedburg in conflict met hertog Johan I van Kleef. De dames waren van mening dat ze volgens de regels van 'gehoirsamheijt', 'reijnicheijt' en het 'nijet eigens' leefden. De hertog was van mening dat zij te werelds leefden. Het probleem lag in de overtredingen van de kuisheidsgelofte. Zo had een van de monialen in 1458 bij de paus dispensatie aangevraagd voor een clandestien huwelijk. En had Catharina van Eijll eveneens de kuisheidsgelofte overtreden. De hertog legde beslag op alle kloostergoederen. De monialen beloofden verbetering, dat ze samen zouden eten en de renten die ze van hun ouders ontvingen bij elkaar zouden leggen.

### Bedburg als stift (vanaf 1519)
Onder de druk van de tijd, begin van de Reformatie, was het karakter van het klooster, ondanks het verzet van de Kleefse hertog, veranderd in een wereldlijk kanunnikessenstift. De stiftjuffers ontvingen een jaarlijkse prebende uit de kloosterinkomsten, zij genoten meer vrijheid, de plicht tot ter plaatse resideren en het bijwonen van kerkdiensten werd versoepeld. In 1519 ontving Bedburg van paus Leo X de formele pauselijke goedkeuring van de omzetting van het norbertinessenklooster in een wereldlijk stift. Daarmee werd het convent losgemaakt van de Premonstratenzer Orde en onder toezicht geplaatst van de proost en het aartsdiakonaat van Xanten. De prebenden werden verdeeld onder de decanes en de kanunnikessen. Om het stift te verlaten was toestemming nodig. De verplichte leefregel bestond uit kuisheid en gehoorzaamheid. Men leefde in plaats van naar orderegels volgens statuten waarin geen bepaling van armoede opgenomen was.
Net als in de kloosterperiode werden slechts adellijke kinderen toegelaten die hun adellijke afkomst van zowel vaders als moeders kant met acht kwartieren konden opzweren. Deze voorwaarde is vergelijkbaar met die van het stift Thorn en het stift Elten die eveneens slechts dochters uit hoogadellijke geslachten rekruteerden. Het verschil is dat in Thorn en Elten de dames voor meer dan 80% afstamden van edelvrijen, terwijl dat in Bedburg, net als in Roermond, slechts 6% bedroeg, daar stamde men af van ministerialen en uit de vrije ridderschap.
Bij de rekrutering was naast standgebondenheid ook regionale gebondenheid een voorwaarde. Dat had tot gevolg dat er meerdere vrouwen uit eenzelfde geslacht huisden in het convent. Tussen 1200 en 1600 huisden er vijf dochters uit het geslacht Van Keppel in Bedburg. Uit het geslacht Van Eijll verbleven zeven religieuzen op Bedburg.

## Bedburg-Hau
De naam van het stift werd in 1969 bij herindelingen en samenvoegingen opgenomen in de naam van de nieuwe gemeente Bedburg-Hau. Zodoende is er in deze gemeente geen eigenlijk dorp of woonplaats van die naam. Bedburg was als kerspel steeds de grootste parochie in het Amt Till geweest. Rond 1910 had het station bij de nieuwe psychiatrische kliniek in Hau reeds de naam 'station Bedburg-Hau' gekregen. Het gemeentehuis bevindt zich sinds nieuwbouw in 2004 in Schneppenbaum, niet ver van de St. Markuskerk. Het voormalige klooster leeft nog voort in de straatnaam 'Klosterplatz'.

## Afbeeldingen
- Kerkhof bij de St. Markus
- Kerkhofmuur
- Hoogkruis op het kerkhof
- De kerk in 1844 door Johannes Tavenraat

wikiname: nlwiki

title: Marienstift Bedburg

in_language: nl

wikitext:
[[Bestand:St markus schneppenbaum.JPG|thumb|Voormalige stiftkerk Bedburg]]
[[Bestand:Friedhof St. Markus zu Schneppenbaum PM20-05.jpg|thumb|Sinds 1804 St. Markus in [[Schneppenbaum]]]]
[[Bestand:St. Markus (Schneppenbaum)1.JPG|thumb|St. Markus, gotisch koor]]
[[Bestand:Het Vry Adelyk Stigt Bedburg, naby Kleef gelegen, objectnr A 59043.jpg|thumb|Het 'stigt' in 1749, Jan de Beijer]]
[[Bestand:Bedburg-Hau Schneppenbaum Klosterplatz 28 PM18-01.jpg|thumb|Pastorie, Klosterplatz 28]]
[[Bestand:Bedburg-Hau Schneppenbaum Klosterplatz PM18-01.jpg|thumb|Klosterplatz, Schneppenbaum]]
Het '''Marienstift Bedburg''' of '''Bedbur''' was een van oorsprong in 1124 gesticht klooster waar men leefde volgens de [[Premonstratenzers|''Ordo Canonici Regularis Praemonstratensis'']]. Het lag in het bisdom Keulen, in de huidige plaats [[Schneppenbaum]] in de gemeente [[Bedburg-Hau]]. Vanaf 1519 tot de opheffing in 1802 was het een wereldlijk jufferstift. 1604 verhuisde het convent naar Kleef, waarna de kloostergebouwen en de kerk op de oude plek sterk in verval raakten. De voormalige stiftkerk werd 1804 de parochiekerk St. Markus. Pas rond 1900 werd deze weer in oude vorm hersteld.

== Geschiedenis ==
De oudste oorkonden waarin Bedburg genoemd wordt zijn uit 1138.<ref>Nordrhein-westfäliches Hauptstaatsarchiv Düsseldorf, Archiv des Reischstifts Elten, Urk. no. 1 en 1a</ref> Het stichtingsjaar is waarschijnlijk 1124, toen graaf [[Arnoud I van Kleef]] en zijn gemalin 'Bertha aus Kleve' het premonstratenzerklooster Bedburg en de romaanse stiftkerk stichtten.<ref>{{Aut|Backmund, N.}} (1983) ''Monasticon Praemonstratense. Id est historica circariarum atque canoniarum candodi et caconici ordinis praemonstratensis'' (Berlijn)</ref> Klooster en kerk worden afwisselend genoemd als gewijd aan Maria of aan Maria en Johannes de Doper. Graaf Arnoud en zijn vrouw Bertha liggen er begraven.

=== Bedburg als klooster ===
Bedburg is gesticht als mannenklooster. In 1162 wordt het genoemd als een [[dubbelklooster]], men spreekt van broeders en zusters. Omstreeks 1180 neemt het generale norbertijnse kapittel het besluit de dubbelkloosters op te heffen. Nadat [[paus Innocentius III]] in 1198 dit besluit bekrachtigde werden de mannen van Bedburg naar elders overgeplaatst. Vanaf 1200 wordt Bedburg beschouwd als een vrouwenklooster, hoewel er daarna nog sprake is van enkele broeders. Dat betreft de broeders die nog enkele eeuwen als proost en als priester fungeerden. Het aantal religieuzen dat vanaf 1200 tot 1500 ingetreden is bedraagt 109. In de tweede helft veertiende eeuw steeg het aantal vrouwen dat huisde op Bedburg opvallend. In 1379 huisden er 41 vrouwen ten opzichte van 27 in de eerste helft van de eeuw. Dit is een verschijnsel dat ook in andere conventen waargenomen is.

De Kleefse graven waren de belangrijkste begunstigers van het klooster. In de dertiende en de veertiende eeuw hebben enkele telgen als [[Zuster (religie)|moniaal]] verbleven op Bedburg. In 1201 en 1203 deden ook de Gelderse graaf [[Otto I van Gelre|Otto I]] en zijn vrouw [[Richarda van Beieren|Richarda]] grote schenkingen. In 1203 kregen de monniken  van de [[Otto I van Gelre|graaf van Gelre en Zutphen]] het recht om vrij te mogen reizen ''door en over ons gehele land en water''. Otto I beschouwde de rivieren als een integraal onderdeel van zijn territorium.<ref>{{Aut|Noordzij, Aart}} (2009) ''Gelre. Dynastie en identiteit in de late middeleeuwen.'' p. 139, (Hilversum Verloren)</ref> Het klooster kreeg tevens tolvrijheid op Arnhem en Zutphen. De schenkingen zouden gedaan zijn opdat de kloosterlingen de graaf, zijn echtgenote en zijn ouders zouden gedenken. Omdat de graaf nooit eerder belangstelling had voor het Kleefse stift nemen historici aan dat hij politieke motieven had voor zijn schenkingen omdat de Kleefse graaf [[Diederik VI van Kleef|Diederik VI]] op dat moment minderjarig was.<ref>{{Aut|Schiffer, P.}} (1988) 'Die Grafen von Geldern im Hochmittelalter (1085-1229). Ein Beitrag zur Geschichte des interen Rheingebietes' in: ''Veröffentlichungen des historischen Vereins für Geldern und Umgebung 89'' (Geldern)</ref>

In 1466 geraakten de monialen van Bedburg in conflict met hertog [[Johan I van Kleef]]. De dames waren van mening dat ze volgens de regels van 'gehoirsamheijt', 'reijnicheijt' en het 'nijet eigens' leefden. De hertog was van mening dat zij te werelds leefden. Het probleem lag in de overtredingen van de kuisheidsgelofte. Zo had een van de monialen in 1458 bij de paus dispensatie aangevraagd voor een clandestien huwelijk. En had Catharina van Eijll eveneens de kuisheidsgelofte overtreden.<ref>{{Aut|Sloet, L.A.J.W.}} (1879) 'Het hoogadelijk, vrij wereldlijk stift te Bedbur bij Kleef en zijne juffers' in: ''Verhandelingen der Koninklijke Akademie van Wetenschappen'' Afd. Letterkunde 12. p. 1-108</ref> De hertog legde beslag op alle kloostergoederen. De monialen beloofden verbetering, dat ze samen zouden eten en de renten die ze van hun ouders ontvingen bij elkaar zouden leggen.

=== Bedburg als stift (vanaf 1519) ===
Onder de druk van de tijd, begin van de [[Reformatie]], was het karakter van het klooster, ondanks het verzet van de Kleefse hertog, veranderd in een wereldlijk [[kanunnikes]]sen[[sticht|stift]]. De stiftjuffers ontvingen een jaarlijkse [[prebende]] uit de kloosterinkomsten, zij genoten meer vrijheid, de plicht tot ter plaatse resideren en het bijwonen van kerkdiensten werd versoepeld. In 1519 ontving Bedburg van [[paus Leo X]] de formele pauselijke goedkeuring van de omzetting van het norbertinessenklooster in een wereldlijk stift. Daarmee werd het [[convent]] losgemaakt van de Premonstratenzer Orde en onder toezicht geplaatst van de [[proost (ambt)|proost]] en het [[aartsdiakonaat]] van [[Xanten]]. De prebenden werden verdeeld onder de decanes en de kanunnikessen. Om het stift te verlaten was toestemming nodig. De verplichte leefregel bestond uit kuisheid en gehoorzaamheid. Men leefde in plaats van naar orderegels volgens statuten waarin geen bepaling van armoede opgenomen was.

Net als in de kloosterperiode werden slechts adellijke kinderen toegelaten die hun adellijke afkomst van zowel vaders als moeders kant met acht kwartieren konden opzweren. Deze voorwaarde is vergelijkbaar met die van het [[stift Thorn]] en het [[stift Elten]] die eveneens slechts dochters uit hoogadellijke geslachten rekruteerden. Het verschil is dat in Thorn en Elten de dames voor meer dan 80% afstamden van [[Liberi (vrijen)|edelvrijen]], terwijl dat in Bedburg, net als in [[Munsterabdij|Roermond]], slechts 6% bedroeg, daar stamde men af van [[Ministeriaal|ministerialen]] en uit de vrije ridderschap.

Bij de rekrutering was naast standgebondenheid ook regionale gebondenheid een voorwaarde. Dat had tot gevolg dat er meerdere vrouwen uit eenzelfde geslacht huisden in het convent. Tussen 1200 en 1600 huisden er vijf dochters uit het geslacht [[Van Keppel]] in Bedburg. Uit het geslacht [[Van Eijll]] verbleven zeven religieuzen op Bedburg.

== Bedburg-Hau ==
De naam van het stift werd in 1969 bij herindelingen en samenvoegingen opgenomen in de naam van de nieuwe gemeente Bedburg-Hau. Zodoende is er in deze gemeente geen eigenlijk dorp of woonplaats van die naam. Bedburg was als [[kerspel]] steeds de grootste parochie in het Amt Till geweest. Rond 1910 had het station bij de nieuwe psychiatrische kliniek in Hau reeds de naam 'station Bedburg-Hau' gekregen. Het gemeentehuis bevindt zich sinds nieuwbouw in 2004 in Schneppenbaum, niet ver van de St. Markuskerk. Het voormalige klooster leeft nog voort in de straatnaam 'Klosterplatz'.

== Afbeeldingen ==
<gallery widths=180 heights=150>
Friedhof St. Markus zu Schneppenbaum PM20-09.jpg|Kerkhof bij de St. Markus
Friedhof St. Markus zu Schneppenbaum PM20-14.jpg|Kerkhofmuur
Friedhof St. Markus zu Schneppenbaum PM20-21.jpg|Hoogkruis op het kerkhof
Kerk te Bedburg, RP-T-1994-30-4(R).jpg|De kerk in 1844 door Johannes Tavenraat
</gallery>

== Externe links ==
* [https://www.rheinruhronline.de/niederrhein/niederrheinteil2/bedburg/klosterkirche.htm Bedburg-Hau Klosterkirche St. Markus]
* [https://web.archive.org/web/20160222155639/http://www.derwesten.de/staedte/nachrichten-aus-kleve-und-der-region/st-markus-kirche-ist-graf-arnolds-grosses-denkmal-id7403885.html St.Markus-Kirche ist Graf Arnolds großes Denkmal]

{{Appendix|1=Bronnen|2=
* {{Aut|Koch, W.M.F.}} (1994) ''De kloosterpoort als sluitpost? Adellijke vrouwen langs Maas en Rijn tussen huwelijk en convent, 1200-1600'' (Eisma B.V., Leeuwaren/Mechelen), Proefschrift
* {{Aut|Maris, A.J.}} (1939) ''De reformatie der geestelijke en kerkelijke goederen in Gelderland, in het bijzonder in het kwartier Nijmegen.'' 's Gravenhage, N.V. Drukkerij "De Residentie"), Proefschrift
* [http://digital.ub.uni-duesseldorf.de/ihd/content/pageview/3241073 {{Aut|Scholten, R.}} (1901) ''Das Prämonstratenserinnen=Kloster Bedburg bei Cleve'' Seaparat=Abdruck aus dem "Clever Kreisblatt", p. 24 e.v. (Universiteit Dusseldorf, Universitäts- und Landesbibliothek)]
;Referenties
{{References}}
}}

[[Categorie:Norbertijnenabdij]]
[[Categorie:Norbertinessenabdij]]
[[Categorie:Voormalig klooster in Duitsland]]
[[Categorie:Geschiedenis van Kleef]]


text:
# Omphalucha extorris
Omphalucha extorris is een vlinder uit de familie van de spanners (Geometridae). De wetenschappelijke naam van de soort is voor het eerst geldig gepubliceerd in 1904 door Warren.

title: Omphalucha extorris

wikitext:
{{Taxobox vlinder
| titelweergave = cursief
| naam = ''Omphalucha extorris''
| afbeelding =
| familie = [[Spanners|Geometridae]] (Spanners)
| onderfamilie = [[Ennominae]]
| tribus =
| geslacht = ''[[Omphalucha]]''
| w-naam = ''Omphalucha extorris''
| auteur = Warren
| datum = 1904
| haakjes =
| commons =
| species =
}}
'''''Omphalucha extorris''''' is een [[vlinders|vlinder]] uit de familie van de [[Spanners|spanners (Geometridae)]].<ref>{{Brontabel|9999-Lepindex}}</ref> De wetenschappelijke naam van de soort is voor het eerst geldig gepubliceerd in 1904 door Warren.

{{Appendix}}
{{beginnetje|biologie|2013|03|30}}

[[Categorie:Omphalucha|extorris]]

title: Omphalucha extorris

Rijk: Animalia (Dieren)

Stam: Arthropoda (Geleedpotigen)

Klasse: Insecta (Insecten)

Orde: Lepidoptera (Vlinders)

Familie: Geometridae (Spanners)

Onderfamilie: Ennominae

Geslacht: Omphalucha

title: Soort

Portaal: Biologie · Insecten


text:
# Machimus callidus
Machimus callidus is een vliegensoort uit de familie van de roofvliegen (Asilidae). De wetenschappelijke naam van de soort is voor het eerst geldig gepubliceerd in 1893 door Williston.

title: Machimus callidus

wikitext:
{{Taxobox insect
| titelweergave = cursief
| naam = ''Machimus callidus''
| afbeelding =
| orde = [[Diptera]] (Tweevleugeligen)
| onderorde = [[Vliegen (dieren)|Brachycera]] (Vliegen)
| familie = [[Roofvliegen|Asilidae]] (Roofvliegen)
| geslacht = ''[[Machimus]]''
| w-naam = ''Machimus callidus''
| auteur = Williston
| datum = 1893
| haakjes = ja
| commons =
| species =
}}
'''''Machimus callidus''''' is een [[Vliegen (dieren)|vliegen]]soort uit de familie van de [[Roofvliegen|roofvliegen (Asilidae)]].<ref>{{Brontabel|9999-Asilidae}}</ref> De wetenschappelijke naam van de soort is voor het eerst geldig gepubliceerd in 1893 door Williston.

{{Appendix}}
{{beginnetje|biologie|2013|03|28}}

[[Categorie:Machimus|callidus]]

title: Machimus callidus

Orde: Diptera (Tweevleugeligen)

Onderorde: Brachycera (Vliegen)

Familie: Asilidae (Roofvliegen)

Geslacht: Machimus

title: Soort


text:
# Spodnji Log (Litija)
Spodnji Log is een plaats in Slovenië en maakt deel uit van de gemeente Litija in de NUTS-3-regio Osrednjeslovenska. De plaats telde 221 inwoners op 1 januari 2020.

title: Spodnji Log (Litija)

wikitext:
{{Infobox plaats in Slovenië
| land = Slovenië
| naam = Spodnji Log
| superarea = [[Gorenjska]]
| area = [[Osrednjeslovenska]]
| gemeente = [[Litija (gemeente)|Litija]]
| postcode = 1282 Sava
| hoogte = 232,3
| lat_deg = 46
| lat_min = 5
| lat_sec = 3
| lat_dir = N
| lon_deg = 14
| lon_min = 53
| lon_sec = 29
| lon_dir = E
| image =
| caption =
}}
'''Spodnji Log''' is een plaats in [[Slovenië]] en maakt deel uit van de gemeente [[Litija (gemeente)|Litija]] in de [[Nomenclatuur van territoriale eenheden voor de statistiek|NUTS-3]]-regio [[Osrednjeslovenska]]. {{Inwonertal|soort=zin}}

{{Appendix}}
{{Coor title dms|46|5|3|N|14|53|29|E|type:city_region:SI}}
{{Beginnetje|landen & volken|land=Slovenië|2=2008|3=11|4=06}}
<!--Spodnji Log (Litija)-->

[[Categorie:Plaats in Litija]]

title: Situering

Historische regio: Gorenjska

Statistische regio: Osrednjeslovenska

Gemeente: Litija

Coördinaten: 46° 5′ NB, 14° 53′ OL

title: Algemeen

title: Overig

Postcode: 1282 Sava

Portaal: Zuidoost-Europa