text:
# Tom Lanoye
Tom Lanoye (uitspraak: /lɑ'nwa:/; Sint-Niklaas, 27 augustus 1958) is een Belgisch romancier, dichter, columnist, scenarist, performer en theaterauteur. Hij woont en werkt in Antwerpen (België) en Kaapstad (Zuid-Afrika).

## Biografie
Lanoye was de jongste zoon van een slager. Hij bezocht in Sint-Niklaas het Sint-Jozef-Klein-Seminarie College, toentertijd nog een jongenscollege. Hij studeerde Germaanse Filologie en sociologie aan de Universiteit Gent. In die jaren was hij ook actief lid van het vrijzinnige Taalminnend Studentengenootschap (TSG) 't Zal Wel Gaan. Lanoye studeerde af op een scriptie getiteld De poëzie van Hans Warren. Hij publiceerde zijn eerste werk in eigen beheer, naar eigen zeggen: ‘zoals alle punkbands toentertijd deden: uit onvrede met de bestaande structuren, en om het vak van binnenuit te leren’.
Hij komt vaak op zowel radio als televisie, niet alleen in België, maar ook in Nederland. Verder treedt hij op in theaters met avondvullende bewerkingen van eigen romans of toneelstukken. Zijn provocerende uitspraken bezorgen Lanoye regelmatig publieke belangstelling. Hij identificeert zichzelf als atheïst.
Zijn literair werk is in meer dan vijftien talen gepubliceerd of opgevoerd. Sinds de vertaling van zijn roman Sprakeloos (La langue de ma mère, 2011) is hij ook doorgebroken in Franstalig België. Zes van zijn romans werden verfilmd, waarvan één, Het derde huwelijk, in het Frans (Troisièmes Noces).
Op 20 januari 1996 lieten Lanoye en zijn Nederlandse partner René Los, onder grote mediabelangstelling, als eerste homo’s hun samenleefcontract inschrijven op een gloednieuw stadsregister. Een symbolische actie, bedoeld om de discussie rond het homohuwelijk te versnellen. Vanwege conservatieve tegenstand vond de ondertekening niet plaats in het beroemde stadhuis van Antwerpen, maar in het kabinet van de schepen (wethouder) van Burgerlijke Stand en Emancipatie. Nadat België in 2003 als tweede land ter wereld (na Nederland) het homohuwelijk bij wet toeliet, trouwden Los en Lanoye officieel. Zonder pers, in het stadhuis.
In de zomer van 2023 vierde Radio 1 de 65ste verjaardag van Tom Lanoye met de podcastreeks "Viva Lanoye", gemaakt door Radio 1-presentator Vincent Byloo. In november 2023 werd de reeks op het DS Podcastfestival in Oostende bekroond met een Oorkonde in de categorie "Cultuur".
Op 11 maart 2024 werd bekendgemaakt dat de Prijs der Nederlandse Letteren — de belangrijkste literaire onderscheiding van het Nederlands taalgebied — aan hem wordt toegekend. Lanoye is de vierentwintigste laureaat, na voorgangers als Herman Teirlinck, Stijn Streuvels, Gerard Walschap, Hugo Claus, WF Hermans, Hella S. Haasse, Harry Mulisch, Gerard Reve, Jeroen Brouwers, Leonard Nolens, Judith Herzberg en Astrid Roemer.

## Literair werk

##### Vroege jaren
Vanaf 1981 tot 1982 vormde Tom Lanoye samen met James Bordello (pseudoniem van Peter Roose) een duo dat in Gentse studentencafés optrad als ‘de Twee Laatste Grote Poëtische Beloften Van Net Voor De Derde Wereldoorlog’. Een jaar later nam het duo deel aan de Nacht van de Poëzie in Utrecht. Ook schreef Lanoye polemische stukken voor de tijdschriften De Zwijger, Propria Cures, Humo en ‘T Zwarte Gat — een studentenblad waarvan hij de hoofdredacteur was en dat maar vier nummers uitbracht.
In 1985 verscheen zijn prozadebuut, de deels autobiografische verhalenbundel Een slagerszoon met een brilletje. Na een televisieoptreden in hetzelfde jaar bij Sonja Barend werd hij een bekende Vlaming. Op zijn debuut volgde de prozawerken Alles moet weg (1988) en Kartonnen dozen (1991). Dat laatste vormt samen met Een slagerszoon met brilletje en het later verschenen Sprakeloos (2009) 'De Wase Trilogie'.
In de statuten van de in 1992 opgerichte n.v. L.A.N.O.Y.E., het eenmansbedrijf van de schrijver, omschrijft hij zijn werk als 'alle vormen van teksten en schriftuur, zowel voor boeken, kranten, tijdschriften en andere drukwerken als voor toneelopvoeringen, cabaret- en zangvoorstellingen, dit alles onder eender welke vorm en in de meest ruime zin van het woord'.

##### Shakespeare en de Monstertrilogie
In het buitenland werd Lanoye opgemerkt als hedendaags dramaturg met zijn twaalf uur lange bewerking in verzen van acht stukken van Shakespeare, Ten Oorlog (1997). Ze ging in Duitse vertaling (Schlachten!) in première op de Salzburger Festspiele. In 2015 werd deze legendarische marathonvoorstelling verkozen tot het meest belangwekkende toneelstuk in de Nederlandstalige theaterliteratuur.
In 1997 verscheen Het Goddelijke Monster, het eerste deel van De Monster Trilogie. Later volgden Zwarte Tranen en Boze Tongen. De trilogie werd in 2011 tot een televisieserie "Het goddelijke monster" gemaakt.

##### Een gevestigde naam
Naast Ten oorlog volgden andere bewerkingen van klassieke toneelstukken: Mamma Medea (vrij naar Euripides), Mefisto for ever (vrij naar Klaus Mann) en Atropa. De wraak van de vrede (vrij naar Euripides, Aeschylus, George W. Bush, Donald Rumsfeld en Curzio Malaparte). Die laatste twee stukken vormen begin en slot van De triptiek van de macht van regisseur Guy Cassiers. Ze werden in diens enscenering beide uitgenodigd op het Festival d’Avignon, dat in 2011 het duo opnieuw uitnodigde. Bloed en rozen, hun historische stuk over Jeanne d’Arc en kindermoordenaar Gilles de Rais stond vijf avonden in de prestigieuze Cour d’Honneur van het Palais des Papes, voor in totaal 10.000 toeschouwers.
Van 2003 tot 2005 was Lanoye stadsdichter van Antwerpen, de eerste Belgische stad die een dergelijke functie openstelde. In deze functie schreef hij een gedicht dat geprint op een groot banier aan de Boerentoren, ‘Europa’s eerste wolkenkrabber', werd gehangen. Het gedicht was een liefdesverklaring van die toren aan middeleeuwse toren van de O.-L.-Vrouwenkathedraal. Later schreef Lanoye als 'respons' van de kathedraaltoren een klankgedicht dat werd ingezongen door de volkszangeres La Esterella, met wie hij vaker samenwerkte. (Op haar uitvaart in 2011 sprak hij in diezelfde kathedraal een begrafenisrede voor haar uit).
In 2007 werd Lanoye in Nederland als eerste Belg bekroond met de Gouden Ganzenveer voor zijn oeuvre en kreeg hij een eredoctoraat van de Universiteit Antwerpen.
Eind 2009 verscheen zijn roman Sprakeloos, die handelt over de dood van zijn moeder - een amateuractrice die, na een beroerte, haar spraak verliest. De roman werd een van meest geprezen werken: het verscheen op de shortlists van de Gouden Uil, de Libris Literatuur Prijs, de AKO Literatuurprijs en werd bekroond met de Gouden Uil Publieksprijs en de Henriette Roland Holst-prijs. In 2012, drie jaar na verschijning, eindigt Sprakeloos op de derde plaats bij een verkiezing van de meest populaire Vlaamse klassieker, na Louis Paul Boons De Kapellekensbaan (1953) en Van den vos Reynaerde (13e-eeuws epos).
Op verzoek van de Stichting CPNB schreef Tom Lanoye in 2012 de novelle Heldere hemel als Boekenweekgeschenk (oplage 833.000 exemplaren). Tom Lanoye was de vierde Belgische auteur van het Boekenweekgeschenk, Hubert Lampo (1969), Marnix Gijsen (1978) en Hugo Claus (1989) gingen hem voor. Het was de eerste maal dat een Boekenweekgeschenk ook in Vlaanderen werd verspreid.
Om Tom Lanoye verder onder de aandacht te brengen van lezers, werd er tijdens de Boekenweek 2012 nog een boekje gepresenteerd als: cadeau van de bibliotheek. Achterin dit deeltje, is de OB-prijsvraag te vinden: Doe de Tom Lanoye-test. Deelnemers konden 10 vragen over Tom Lanoye op de site boekenweek.nl, of sturen naar de Stichting CONB.
- Tom Lanoye, geschreven portret, redactie: Just Enschedé, Edwin Krijgsman, foto's: Robert Elsing, uitgave: CPNB, Amsterdam, 64 p, 18 cm, ISBN 978-90-5965-151-7

Opnieuw op verzoek van de Stichting CPNB — en met de steun van Turing Foundation (Amsterdam), Poetry International (Rotterdam) en Poëziecentrum (Gent) — schreef Lanoye ook het Poëzieweekgeschenk ter gelegenheid van de Poëzieweek 2019. Zijn voorgangers waren o.a. Anna Enquist, Ilja Leonard Pfeijffer, Stefan Hertmans en Peter Verhelst. Het opgelegde thema was ‘vrijheid’, de titel van het geschenk Vrij — wij?

##### Verfilmingen, Bloednoot, en polemieken
Begin 2016 bundelt en bewerkt Lanoye zijn meest spraakmakende speeches en polemieken in de bundel Revue Lanoye. Filippica. Het boek bevat onder andere de artikelen die Lanoye wijdde aan een sindsdien beruchte zaak van Antwerps politiegeweld: de zaak-Jonathan Jacob. Op een twee weken durend festival in Oostende, waarbij diverse liefhebbergroepen aan de slag gaan met toneelstukken van hem, stelt Lanoye in mei ook zijn eigen muziekgroep voor: Bloednoot ©, een ‘impro-jazz-lit-trio’ met bassist Nicolas Rombouts en percussionist Teun Verbruggen. Hun enige spelregel luidt: ‘Wij repeteren nooit’.
In 2017 kwam de verfilming van Sprakeloos uit in Vlaanderen en Nederland, geregisseerd door Hilde Van Mieghem en met als hoofdacteurs Stany Crets en Viviane De Muynck. Ook de Nederlanders Halina Reijn en Hans Kesting spelen een bescheiden rol. Stany Crets speelde eerder ook al een hoofdrol, toen aan de zijde van Peter Van den Begin, in de allereerste Lanoye-verfilming Alles moet weg (1996), in een regie van Jan Verheyen en gebaseerd op Lanoyes gelijknamige romandebuut. Sprakeloos, de film wint op het Filmfestival van Oostende de Telenet Publieksprijs (2017).
In 2017 koopt het Luikse productiehuis Frakas de filmrechten voor een Franstalige verfilming van Het derde huwelijk. Troisièmes Noces wordt uitgebracht in 2018, geregisseerd door David Lambert en met o.a. Bouli Lanners en Rachel Mwanza in de hoofdrollen.
In 2020 koopt productiemaatschappij Mindsmeet de rechten van Kartonnen dozen. De beoogde regisseur en scenarist zijn Bavo Defurne en Yves Verbraeken.
Nog in 2020 herneemt Lanoye zijn wekelijkse column in het magazine HUMO.
In lente van 2022 verschijnt de eerste historische en — met zijn 480 pp’s — ook lijvigste roman van Lanoye: De draaischijf. Kunst, collaboratie, lafheid en tomeloze ambitie vermalen drie innig verbonden levens. Acteur-regisseur Alex Desmedt, zijn vrouw en steractrice Lea Liebermann en zijn broer Rik Desmedt, een dirigent-componist die voluit de kant van de nazi’s kiest. Het boek speelt zich af in twee steden, Antwerpen en Den Haag, en in twee schouwburgen, ‘den Bourla’ en ‘de Koninklijke aan het Korte Voorhout’. En dit over een periode van vijftig jaar.
In de zomer van 2023 presenteerde Lanoye tijdens Theater Aan Zee in Oostende zijn Paul Verbraekenlezing in boekvorm, het gecontesteerd schotschrift over het spook van 'woke': Woke is het nieuwe Marrakech-pact (of: Hoe ons Capitool al elke dag wordt bestormd). Waarin hij kritiek levert op Bart De Wever en diens aanval op de woke beweging. Lanoye waarschuwt hierin dat dit alleen maar extreemrechts in de kaart speelt. Het pamflet haalde meerdere herdrukken en meerdere boekentoptiens. Op 18 oktober 2023 bracht Lanoye het pamflet integraal op de planken, aangedikt met improvisaties en actuele commentaar, in een zes uur durende voorstelling onder de titel WOKE IS… DE MARATHON in de KVS te Brussel.
Op 11 maart 2024 werd bekendgemaakt dat Lanoye bekroond zou worden met de Prijs der Nederlandse Letteren 2024. Lanoye is de eerste Vlaamse laureaat sinds 2012 (Leonard Nolens). Op 1 oktober 2024 werd de prijs feestelijk aan de auteur uitgereikt door de Belgische vorst Filip 1, in het Koninklijk Paleis te Brussel. Lanoyes dankwoord, getiteld ‘Mijn taalstrijd’, vond veel weerklank. In de daaropvolgende week haakte de laureaat aan de officiële uitreiking nog drie volkse theatervieringen vast, toegankelijk voor iedereen en onder de titel 'Tournée Royale’: Gent, Sint-Niklaas en Antwerpen.

## Theater
Het theaterwerk van Lanoye bestaat uit meer dan dertig stukken. Meestal gaat het om typische ensemblestukken, voor meer dan zes, in sommige gevallen meer dan vijftien acteurs. Het kan gaan om oorspronkelijke stukken, zoals het absurde De Jossen, waarin alle personages ‘Jos’ heten, of om adaptaties zoals De Russen: een zes uur durende Tsjechov-bewerking die Lanoye schreef op vraag van Ivo van Hove (Toneelgroep Amsterdam) en waarin hij twee jeugdwerken van Tsjechov (Ivanov en Platonov) in elkaar schrijft, met inbegrip van vele nieuwe scènes.
In de lente van 2015 voerde Lanoye een heuse theatertrilogie ten tonele. Eerst een bewerking van Shakespeares King Lear, voor Toneelgroep Amsterdam en regisseur Eric de Vroedt: Koningin Lear, met de Vlaamse Frieda Pittoors in de hoofdrol. Daarnaast Revue Ravage. Dood van een politicus, een muziektheaterscript à la Bertold Brecht voor regisseur en hoofdrolspeler Josse de Pauw — een coproductie van KVS (Brussel), NTGent, Théâtre National (Bruxelles) en de Flat Earth Society (Gent) van componist Peter Vermeersch. De tekst verscheen gratis bij de krant De Standaard, in een oplage van vele tienduizenden. Tot slot GAZ. Pleidooi van een gedoemde moeder, een monoloog voor Viviane De Muynck, die de moeder speelt van een jonge moslimbekeerling die, teruggekeerd uit Syrië, een bloedige aanslag pleegt met tientallen doden, alvorens door de politie te worden doodgeschoten. Het stuk was onderdeel van de WOI-verdenking GoneWest, werd door Piet Arfeuille geregisseerd voor Theater Malpertuis en toerde later ook in het Frans, nog steeds gespeeld door Viviane De Muynck.
In de herfst van 2017 ging bij Zuidpool (Antwerpen) Lanoyes bewerking van Christopher Marlowes Edward II in première, in een regie van Jorgen Cassier. Het stuk geldt als het eerste koningsdrama uit de Angelsaksische literatuur en handelt over de homoseksuele vorst Erward II en diens favoriet Gaveston.
Tot het theaterwerk van Lanoye behoren ook zijn solo’s: geënsceneerde teksten van hemzelf, opgezet als toneelproducties, met licht- en klankregie, en meestal gespeeld in theaters in België en Nederland. Hij leest en draagt daarbij voor uit eigen werk. Het optreden kan echter niet worden gezien als een lezing, maar eerder als een literaire onemanshow. Van Sprakeloos op de planken maakte Lanoye een tweetalige Frans-Nederlandse productie, fifty-fifty in de beide talen, en telkens met boventiteling van de gesproken tekst in de andere taal. Na vijf uitverkochte voorstellingen in Théâtre National (Bruxelles) tourde de voorstelling in de herfst van 2013 door Franstalig België.
In datzelfde Théâtre National, en i.s.m. Théâtre Royal de Namur, ging op 8 januari 2019 La Reine Lear in première, de Franstalige versie van de Shakespeare-bewerking die Lanoye  schreef voor Toneelgroep Amsterdam (2015) en die eerder in Frankfurt Schauspiel (2016) speelde, en kort daarop (maart 2019) ook tijdens de Klein Karoo Nationale Kunstefees in Oudtshoorn, in respectievelijk Duits en Afrikaans. In april 2019 werd de radicale Shakespeare-bewerking in Kaapstad bekroond met maar liefst acht Kanna's, de Zuid-Afrikaanse 'Oscars voor theater'. De voorstelling verzilverde alle categorieën waarvoor ze was genomineerd.
Tijdens het culturele seizoen 2018-2019 toerde Lanoye rond in Vlaanderen en Nederland met de voorstelling Jubilee Lanoye. De voorstelling bestaat uit twee delen. Voor de pauze brengt de jarige op verzoek van het publiek fragmenten uit zijn hele oeuvre. In het tweede deel van treedt ©Bloednoot aan, een grensverleggend ‘impro-jazz-lit-combo’ waarbij contrabassist Nicolas Rombouts (o.a. Dez Mona) en drummer Teun Verbruggen (o.a. Flat Earth Society) ter plekke ‘woordkabaal en taalmuziek’ bedenken bij teksten van Lanoye. Eind september 2020 is ©Bloednoot de afsluitende act van Jazz Middelheim; het is de eerste keer dat Lanoye optreedt op een muziekfestival.
In mei 2019 schreef Tom Lanoye Verloren vader voor Theater Na de Dam. Elf Nederlandse stadsgezelschappen presenteren tegelijkertijd de tekst op de avond van de Nationale Dodenherdenking (4 mei). De tekst gaat over een oud-strijder die door zijn voortschrijdende dementie steeds minder zeker wordt van zijn herinneringen aan de Tweede Wereldoorlog. De tekst werd uitgegeven en verdeeld door De Nieuwe Toneelbibliotheek.
Voor NTGent en Theaterfestival Zeelandia schreef Lanoye een ‘vervolg’ op de klassieker van Edward Albee, Who’s afraid of Virginia Woolf. In Wie is bang is een doorgewinterd theaterkoppel — gespeeld door Els Dottermans en Han Kerckhoffs, die ook echt een koppel vormen — uit geldnood verplicht om Albee’s klassieker te blijven spelen. Voor de allerlaatste herneming kunnen ze onverwacht subsidie krijgen, op voorwaarde dat ze dit keer twee tegenspelers met een migratieachtergrond kiezen, die zelf van die regeling evenwel niet op de hoogte zijn.
Eind 2019 ging een schrijfopdracht van theater D’Haus in première in thuisstad Düsseldorf: een grondige herbewerking van het laatste deel van Ten oorlog/Schlachten, onder de titel: Henry VI & Margarethe di Napoli (nach Shakespeare).
In 2022 zien drie nieuwe theaterprojecten het licht. Eerst OustFaust (vrij en wild naar Goethe), geschreven op vraag van Het Nationale Theater in Den Haag, in een regie van Theu Boermans en met Romana Vrede als Faust. Voor het Antwerp Spring Festival en componiste Hanne Deneire schreef Lanoye zijn eerste libretto, Bonaparte. Monoloog met demonen. Het wordt gezongen door zanger-acteur Stefaan Degand. Voor het gezelschap Tutti Fratelli (Antwerpen) en regisseur Jan Sobrie maakte hij De störm (vrij naar Shakespeare), een bewerking in Antwerpse vijfvoetige jamben. Artistiek bezieler van het gezelschap, Reinhilde Decleir, zou in het stuk een dubbelrol spelen — tovenaar Prospero alsook een nieuwe, door Lanoye bedachte rol: de geest van Sycorax, moeder van aardslaaf Kalibaan. Decleir wordt tijdens de repetities evenwel ongeneeslijk ziek en overlijdt. Maar de door haar ingesproken teksten van Sycorax worden in de voorstelling toch gebruikt, als artistiek testament.
Begin 2024 gaat bij Theatergroep Suburbia Lanoyes nieuwste ingrijpende Shakespeare-bewerking in première: Lady+Lord MacBeth, in nauwe samenwerking geschreven met regisseur Olivier Diepenhorst. Hij regisseerde in 2022 van Lanoye ook al Mamma Medea, bij hetzelfde gezelschap en met in de hoofdrollen Charlie Chan Dagelet en Stefan Rokebrand. Nu zijn die weggelegd voor Joy Wielkens en Alwin Pulinckx.
De bekendste solo's van Lanoye op een rij:
- Jamboree (1982-1984)
- Een slagerszoon met een brilletje (1986)
- In de piste (1988-1989)
- Kartonnen dozen (1992)
- Gespleten en bescheten (1997-1999)
- The very best of the artist formely known as a young man (1998)
- Ten oorlog - De solo (2000)
- Veldslag voor een man alleen (2003-2004)
- Geletterde Mensen (2006), samen met de Zuid-Afrikaanse dichteres Antjie Krog
- Woest (2008) 50 jaar Lanoye
- Sprakeloos (2011-2012). Tijdens de Nederlandse Boekenweek van 2012 werd deze voorstelling ook opgevoerd voor een uitverkocht Carré in Amsterdam.
- Solo Ten Oorlog (2017-2018)
- Jubilee Lanoye & guest act Bloednoot (2018-2019)
- Woke is... de marathon (2023)
- Tournée Royale + Special Guests (2024)

## Belangrijkste bekroningen
- 1992 - Humo's Gouden Bladwijzer voor Kartonnen dozen
- 1994 - Toneelprijs van de provincie Antwerpen voor Blankenberge
- 1995 - Arkprijs van het Vrije Woord voor Maten en gewichten
- 1998 - Océ Podium Prijs voor Ten oorlog
- 1998 - Prosceniumprijs voor Ten oorlog
- 1999 - Thaliaprijs voor Ten oorlog
- 1998 - Humo's Gouden Bladwijzer voor Het goddelijke monster
- 2000 - Driejaarlijkse Vlaamse Gemeenschapsprijs voor Toneelletterkunde voor Ten oorlog
- 2000 - Innovationspreis Theatertreffen Berlin voor Schlachten! (Ten oorlog)
- 2000 - Gouden Uil Publieksprijs voor Zwarte Tranen
- 2000 - Humo's Gouden Bladwijzer voor Zwarte Tranen
- 2001 - Johnny van Doornprijs voor de Gesproken Letteren
- 2003 - Gouden Uil Literatuurprijs voor Boze Tongen
- 2003 - Gouden Uil Publieksprijs voor Boze Tongen
- 2004 - De Inktaap voor Boze tongen
- 2007 - De Gouden Ganzenveer voor zijn oeuvre
- 2007 - Eredoctoraat Universiteit Antwerpen (UA)
- 2010 - Gouden Uil Publieksprijs voor Sprakeloos
- 2011 - De Henriette Roland Holst-prijs voor Sprakeloos
- 2012 - De vijfjaarlijkse prijs voor podiumteksten van De Koninklijke Academie voor Nederlandse Taal- en Letterkunde voor Atropa. De wraak van de vrede
- 2013 - De Constantijn Huygens-prijs voor zijn hele oeuvre
- 2016 - Cutting Edge Award voor Revue ravage. Dood van een politicus
- 2018 - Groenman-taalprijs
- 2023 - de Boon Publieksprijs voor De draaischijf
- 2023 - Benoeming Chevalier des Arts et des Lettres (FR)
- 2023 - Muze van Sabam voor zijn hele carrière [16]
- 2024 - Prijs der Nederlandse Letteren voor zijn oeuvre

## Bestseller 60
| Boeken met noteringen in de Nederlandse Bestseller 60 | Jaar van verschijnen | Datum van binnenkomst | Hoogste positie | Aantal weken | Opmerkingen      |
| ----------------------------------------------------- | -------------------- | --------------------- | --------------- | ------------ | ---------------- |
| Sprakeloos                                            | 2009                 | 21-03-2012            | 13              | 4            | verfilmd in 2017 |
| Gelukkige slaven                                      | 2013                 | 11-09-2013            | 18              | 4            |                  |
| De draaischijf                                        | 2022                 | 13-04-2022            | 31              | 2            |                  |
| ReinAard                                              | 2025                 | 23-04-2025            | 58              | 1            |                  |

title: Tom Lanoye

wikitext:
{{Infobox auteur
| naam              = Tom Lanoye
| afbeelding        = Tom homepage002 DSC4160.jpg
| onderschrift      = Tom Lanoye door Arthur Los (2022)
| volledige naam    = Tom Emiel Gerardine Aloïs Lanoye
| pseudoniem        =
| bijnaam           =
| geboren           = [[27 augustus]] [[1958]]
| geboorteplaats    = [[Sint-Niklaas]]
| overleden         =
| overlijdensplaats =
| land              = {{BE}}
| jaren-actief      =
| genre             = poëzie, romans, toneel, columns, kritieken, essays
| bekende-werken    = * ''Kartonnen dozen''
* ''Het goddelijke monster''
* ''Een slagerszoon met een brilletje''
* ''De draaischijf''
| discipline        =
| uitgeverij        = Prometheus
| dbnl              = lano001
| website           = http://www.lanoye.be/
}}
'''Tom Lanoye''' ([[Internationaal Fonetisch Alfabet|uitspraak]]: /lɑ'nwa:/<ref>fonetisch weergegeven op de voorpagina van o.a. ''[[Heldere hemel]]''</ref>; [[Sint-Niklaas]], [[27 augustus]] [[1958]]) is een Belgisch romancier, dichter, [[columnist]], scenarist, performer en theaterauteur. Hij woont en werkt in [[Antwerpen (stad)|Antwerpen]] (België) en [[Kaapstad]] ([[Zuid-Afrika]]).

==Biografie==

Lanoye was de jongste zoon van een slager.<ref>''[[Humo]]'' (28 september 2009). [http://www.humo.be/tws/deze-week/18757/sprakeloos-tom-lanoye-neemt-afscheid-van-zijn-ouders.html "'Sprakeloos': Tom Lanoye neemt afscheid van zijn ouders"]. Geraadpleegd op 26 mei 2010.</ref> Hij bezocht in Sint-Niklaas het [[Sint-Jozef-Klein-Seminarie]] College,<ref>Neefjes, Annemiek (13 december 2006). [http://www.vn.nl/De-Republiek-der-Letteren/Artikel-Literatuur/Tom-Lanoye-Gelukkig-kan-ik-schrijven.htm "Tom Lanoye: 'Gelukkig kan ik schrijven'"]. ''[[Vrij Nederland]]''. Geraadpleegd op 17 mei 2010.</ref> toentertijd nog een jongenscollege. Hij studeerde [[Germanistiek|Germaanse Filologie]] en [[sociologie]] aan de [[Universiteit Gent]]. In die jaren was hij ook actief lid van het vrijzinnige Taalminnend Studentengenootschap (TSG) [[T.S.G. 't Zal Wel Gaan|'t Zal Wel Gaan]]. Lanoye studeerde af op een [[scriptie]] getiteld ''De poëzie van [[Hans Warren]]''. Hij publiceerde zijn eerste werk in [[eigen beheer]], naar eigen zeggen: ‘zoals alle punkbands toentertijd deden: uit onvrede met de bestaande structuren, en om het vak van binnenuit te leren’.{{Bron?|Is dit uit een interview?|2018|02|03}}

Hij komt vaak op zowel radio als televisie, niet alleen in België, maar ook in Nederland. Verder treedt hij op in theaters met avondvullende bewerkingen van eigen [[Roman (literatuur)|romans]] of toneelstukken. Zijn provocerende uitspraken bezorgen Lanoye regelmatig publieke belangstelling. Hij identificeert zichzelf als [[Atheïsme|atheïst]].<ref>http://www.knack.be/nieuws/mensen/tom-lanoye-58-ik-ben-geen-militante-atheist/article-1194707573531.htm</ref>
Zijn literair werk is in meer dan vijftien talen gepubliceerd of opgevoerd. Sinds de vertaling van zijn roman [[Sprakeloos (boek)|Sprakeloos]] (''La langue de ma mère'', 2011) is hij ook doorgebroken in Franstalig België. Zes van zijn romans werden verfilmd, waarvan één, ''Het derde huwelijk'', in het Frans (''Troisièmes Noces'').

Op 20 januari 1996 lieten Lanoye en zijn Nederlandse partner René Los, onder grote mediabelangstelling, als eerste homo’s hun samenleefcontract inschrijven op een gloednieuw stadsregister. Een symbolische actie, bedoeld om de discussie rond het homohuwelijk te versnellen. Vanwege conservatieve tegenstand vond de ondertekening niet plaats in het beroemde [[stadhuis van Antwerpen]], maar in het kabinet van de [[schepen]] ([[wethouder]]) van Burgerlijke Stand en Emancipatie. Nadat België in 2003 als tweede land ter wereld (na Nederland) het [[homohuwelijk]] bij wet toeliet, trouwden Los en Lanoye officieel. Zonder pers, in het stadhuis.

In de zomer van 2023 vierde Radio 1 de 65ste verjaardag van Tom Lanoye met de podcastreeks [https://www.vrt.be/vrtmax/podcasts/radio1/v/viva-lanoye/ "Viva Lanoye"], gemaakt door Radio 1-presentator [[Vincent Byloo]]. In november 2023 werd de reeks op het DS Podcastfestival in Oostende bekroond met een Oorkonde in de categorie "Cultuur".<ref>{{Citeer web |url=https://www.vrt.be/vrtnws/nl/2023/11/10/winnaars-oorkondes-ds-podcastfestival/ |titel=Radio 1-podcast over schrijver Tom Lanoye bekroond bij Vlaamse podcastprijzen "De oorkondes" |achternaam=NWS |voornaam=VRT |datum=2023-11-10 |bezochtdatum=2023-11-11 |werk=vrtnws.be |taal=nl}}</ref>

Op 11 maart 2024 werd bekendgemaakt dat de Prijs der Nederlandse Letteren — de belangrijkste literaire onderscheiding van het Nederlands taalgebied — aan hem wordt toegekend. Lanoye is de vierentwintigste laureaat, na voorgangers als Herman Teirlinck, Stijn Streuvels, Gerard Walschap, Hugo Claus, WF Hermans, Hella S. Haasse, Harry Mulisch, Gerard Reve, Jeroen Brouwers, Leonard Nolens, Judith Herzberg en Astrid Roemer.[https://prijsderletteren.org/laureaten/]

== Literair werk ==
===== Vroege jaren =====
Vanaf 1981 tot 1982 vormde Tom Lanoye samen met James Bordello ([[pseudoniem]] van Peter Roose) een duo dat in Gentse studentencafés optrad als ‘de Twee Laatste Grote Poëtische Beloften Van Net Voor De Derde Wereldoorlog’. Een jaar later nam het duo deel aan de [[Nacht van de Poëzie]] in [[Utrecht (stad)|Utrecht]]. Ook schreef Lanoye polemische stukken voor de tijdschriften ''[[De Zwijger (weekblad)|De Zwijger]]'', ''[[Propria Cures]]'', ''[[Humo]]'' en ‘T Zwarte Gat — een studentenblad waarvan hij de hoofdredacteur was en dat maar vier nummers uitbracht.

In 1985 verscheen zijn prozadebuut, de deels autobiografische verhalenbundel ''Een slagerszoon met een brilletje''. Na een televisieoptreden in hetzelfde jaar bij [[Sonja Barend]] werd hij een bekende Vlaming. Op zijn debuut volgde de prozawerken ''Alles moet weg'' (1988) en ''Kartonnen dozen'' (1991). Dat laatste vormt samen met ''Een slagerszoon met brilletje'' en het later verschenen ''Sprakeloos'' (2009) ''<nowiki/>'''De Wase Trilogie'.

In de statuten van de in 1992 opgerichte n.v. L.A.N.O.Y.E., het eenmansbedrijf van de schrijver, omschrijft hij zijn werk als 'alle vormen van teksten en schriftuur, zowel voor boeken, kranten, tijdschriften en andere drukwerken als voor toneelopvoeringen, cabaret- en zangvoorstellingen, dit alles onder eender welke vorm en in de meest ruime zin van het woord'.

===== Shakespeare en de Monstertrilogie =====
In het buitenland werd Lanoye opgemerkt als hedendaags [[dramaturg]] met zijn twaalf uur lange bewerking in verzen van acht stukken van [[William Shakespeare|Shakespeare]], ''Ten Oorlog'' (1997). Ze ging in Duitse vertaling (''Schlachten!'') in première op de [[Salzburger Festspiele]]. In 2015 werd deze legendarische marathonvoorstelling verkozen tot het [https://www.nrc.nl/nieuws/2015/03/05/ten-oorlog-meest-belangwekkende-toneelstuk-dat-heropvoering-verdient-a1418122 meest belangwekkende toneelstuk in de Nederlandstalige theaterliteratuur].

In 1997 verscheen ''Het Goddelijke Monster'', het eerste deel van ''De Monster Trilogie''. Later volgden ''Zwarte Tranen'' en ''Boze Tongen''. De trilogie werd in 2011 tot een [[televisieserie]] "[[Het goddelijke monster]]" gemaakt.

===== Een gevestigde naam =====
Naast ''Ten oorlog'' volgden andere bewerkingen van klassieke toneelstukken: ''Mamma Medea'' (vrij naar [[Euripides]]), ''Mefisto for ever'' (vrij naar [[Klaus Mann]]) en ''Atropa. De wraak van de vrede'' (vrij naar Euripides, [[Aeschylus]], [[George W. Bush]], [[Donald Rumsfeld]] en [[Curzio Malaparte]]). Die laatste twee stukken vormen begin en slot van ''De triptiek van de macht'' van regisseur [[Guy Cassiers]]. Ze werden in diens enscenering beide uitgenodigd op het Festival d’Avignon, dat in 2011 het duo opnieuw uitnodigde. ''Bloed en rozen'', hun historische stuk over Jeanne d’Arc en kindermoordenaar Gilles de Rais stond vijf avonden in de prestigieuze Cour d’Honneur van het Palais des Papes, voor in totaal 10.000 toeschouwers.

Van 2003 tot 2005 was Lanoye stadsdichter van Antwerpen, de eerste Belgische stad die een dergelijke functie openstelde. In deze functie schreef hij een gedicht dat geprint op een groot banier aan de [[Boerentoren]], ‘Europa’s eerste wolkenkrabber', werd gehangen. Het gedicht was een liefdesverklaring van die toren aan middeleeuwse toren van de O.-L.-Vrouwenkathedraal. Later schreef Lanoye als 'respons' van de kathedraaltoren een klankgedicht dat werd ingezongen door de volkszangeres [[La Esterella]], met wie hij vaker samenwerkte. (Op haar uitvaart in 2011 sprak hij in diezelfde kathedraal een begrafenisrede voor haar uit).

In 2007 werd Lanoye in Nederland als eerste Belg bekroond met de [[Gouden Ganzenveer]] voor zijn oeuvre en kreeg hij een eredoctoraat van de [[Universiteit Antwerpen]].

Eind 2009 verscheen zijn roman ''[[Sprakeloos (boek)|Sprakeloos]]'', die handelt over de dood van zijn moeder - een amateuractrice die, na een beroerte, haar spraak verliest. De roman werd een van meest geprezen werken: het verscheen op de shortlists van de Gouden Uil, de [[Libris Literatuur Prijs]], de [[AKO Literatuurprijs]] en werd bekroond met de Gouden Uil Publieksprijs en de [[Henriette Roland Holst-prijs]]. In 2012, drie jaar na verschijning, eindigt ''Sprakeloos'' op de derde plaats bij een verkiezing van de meest populaire Vlaamse klassieker, na [[Louis Paul Boon]]s ''[[De Kapellekensbaan]]'' (1953) en ''[[Van den vos Reynaerde]]'' (13e-eeuws epos).

Op verzoek van de [[Stichting Collectieve Propaganda van het Nederlandse Boek|Stichting CPNB]] schreef Tom Lanoye in 2012 de novelle ''[[Heldere hemel]]'' als [[Boekenweekgeschenk]] (oplage 833.000 exemplaren). Tom Lanoye was de vierde Belgische auteur van het Boekenweekgeschenk, [[Hubert Lampo]] (1969), [[Marnix Gijsen]] (1978) en [[Hugo Claus]] (1989) gingen hem voor. Het was de eerste maal dat een [[Boekenweekgeschenk]] ook in Vlaanderen werd verspreid.

Om Tom Lanoye verder onder de aandacht te brengen van lezers, werd er tijdens de '''Boekenweek 2012''' nog een boekje gepresenteerd als: ''cadeau van de bibliotheek''. Achterin dit deeltje, is de OB-prijsvraag te vinden: ''Doe de Tom Lanoye-test''. Deelnemers konden 10 vragen over Tom Lanoye op de site boekenweek.nl, of sturen naar de Stichting CONB.
* ''Tom Lanoye, geschreven portret'', redactie: [[Just Enschedé]], Edwin Krijgsman, foto's: Robert Elsing, uitgave: CPNB, Amsterdam, 64 p, 18 cm, ISBN 978-90-5965-151-7

Opnieuw op verzoek van de Stichting CPNB — en met de steun van Turing Foundation (Amsterdam), Poetry International (Rotterdam) en Poëziecentrum (Gent) — schreef Lanoye ook het [[Poëzieweek]]geschenk ter gelegenheid van de Poëzieweek 2019. Zijn voorgangers waren o.a. [[Anna Enquist]], [[Ilja Leonard Pfeijffer]], [[Stefan Hertmans]] en [[Peter Verhelst]]. Het opgelegde thema was ‘vrijheid’, de titel van het geschenk ''Vrij — wij?''

===== Verfilmingen, Bloednoot, en polemieken =====
Begin 2016 bundelt en bewerkt Lanoye zijn meest spraakmakende speeches en polemieken in de bundel ''Revue Lanoye. Filippica''. Het boek bevat onder andere de artikelen die Lanoye wijdde aan een sindsdien beruchte zaak van Antwerps politiegeweld: de zaak-Jonathan Jacob. Op een twee weken durend festival in Oostende, waarbij diverse liefhebbergroepen aan de slag gaan met toneelstukken van hem, stelt Lanoye in mei ook zijn eigen muziekgroep voor: Bloednoot ©, een ‘impro-jazz-lit-trio’ met bassist Nicolas Rombouts en percussionist Teun Verbruggen. Hun enige spelregel luidt: ‘Wij repeteren nooit’.

In 2017 kwam de verfilming van [[Sprakeloos (film)|Sprakeloos]] uit in Vlaanderen en Nederland, geregisseerd door [[Hilde Van Mieghem]] en met als hoofdacteurs [[Stany Crets]] en [[Viviane De Muynck]]. Ook de Nederlanders [[Halina Reijn]] en [[Hans Kesting]] spelen een bescheiden rol. Stany Crets speelde eerder ook al een hoofdrol, toen aan de zijde van [[Peter Van den Begin]], in de allereerste Lanoye-verfilming ''Alles moet weg'' (1996), in een regie van [[Jan Verheyen (filmregisseur)|Jan Verheyen]] en gebaseerd op Lanoyes gelijknamige romandebuut. ''Sprakeloos, de film'' wint op het [[Filmfestival van Oostende]] de Telenet Publieksprijs (2017).

In 2017 koopt het Luikse productiehuis Frakas de filmrechten voor een Franstalige verfilming van ''Het derde huwelijk''. ''Troisièmes Noces'' wordt uitgebracht in 2018, geregisseerd door David Lambert en met o.a. [[Bouli Lanners]] en Rachel Mwanza in de hoofdrollen.

In 2020 koopt productiemaatschappij Mindsmeet de rechten van ''Kartonnen dozen.'' De beoogde regisseur en scenarist zijn [[Bavo Defurne]] en Yves Verbraeken.

Nog in 2020 herneemt Lanoye zijn [https://www.humo.be/auteur/tom-lanoye wekelijkse column in het magazine HUMO].

In lente van 2022 verschijnt de eerste historische en — met zijn 480 pp’s — ook lijvigste roman van Lanoye: ''De draaischijf.'' Kunst, collaboratie, lafheid en tomeloze ambitie vermalen drie innig verbonden levens. Acteur-regisseur Alex Desmedt, zijn vrouw en steractrice Lea Liebermann en zijn broer Rik Desmedt, een dirigent-componist die voluit de kant van de nazi’s kiest. Het boek speelt zich af in twee steden, Antwerpen en Den Haag, en in twee schouwburgen, ‘den Bourla’ en ‘de Koninklijke aan het Korte Voorhout’. En dit over een periode van vijftig jaar.

In de zomer van 2023 presenteerde Lanoye tijdens [[Theater Aan Zee]] in Oostende zijn [[Masereelfonds|Paul Verbraekenlezing]] in boekvorm, het gecontesteerd<ref>{{Citeer web |url=https://www.humanistischverbond.be/kritisch-lezen/1153/woke-is-het-nieuwe-marrakech-pact/ |titel=Woke is het nieuwe Marrakech-pact |auteur=Fons Mariën |datum=2023-08-24 |bezochtdatum=2023-12-30 |werk=Humanistisch Verbond |taal=nl}}</ref><ref>{{Citeer web |url=https://www.standaard.be/cnt/dmf20231010_94636929 |titel=Ik ben zo woke dat ik er moe van word |auteur=Joost Vandecasteele |datum=2023-10-10 |bezochtdatum=2023-12-30 |werk=De Standaard |taal=nl}}</ref> [[Pamflet|schotschrift]] over het spook van '[[woke]]': ''Woke is het nieuwe Marrakech-pact (of: Hoe ons Capitool al elke dag wordt bestormd).'' Waarin hij kritiek levert op [[Bart De Wever]] en diens aanval op de woke beweging. Lanoye waarschuwt hierin dat dit alleen maar [[extreemrechts]] in de kaart speelt.<ref>{{Citeer web |url=https://www.humanistischverbond.be/kritisch-lezen/1153/woke-is-het-nieuwe-marrakech-pact/ |titel=Woke is het nieuwe Marrakech-pact - Humanistisch Verbond |bezochtdatum=2023-12-26 |werk=www.humanistischverbond.be |taal=nl}}</ref> Het pamflet haalde meerdere herdrukken en meerdere boekentoptiens.<ref>{{Citeer nieuws |achternaam=De Ceulaer |voornaam=Joël |titel=De Wever is een doemdenker, Lanoye dicht de tegenpartij een mentale stoornis toe |url=https://www.demorgen.be/nieuws/de-wever-is-een-doemdenker-lanoye-dicht-de-tegenpartij-een-mentale-stoornis-toe~b9a61fea/ |werk=De Morgen |datum=2023-09-02 |bezochtdatum=2023-12-30 |taal=nl}}</ref><ref>{{Citeer web |url=https://www.groenewaterman.be/nl/nieuws/september-in-beeld-en-boeken |titel=MANIFIËSTA (9-10 SEPTEMBER) |datum=2023-10-01 |bezochtdatum=2023-12-30 |werk=De Groene Waterman |taal=nl}}</ref><ref>{{Citeer web |url=https://www.kvs.be/nl/agenda/1147/tom-lanoye/woke-is-de-marathon |titel=Woke is... de marathon |datum=2023-10 |bezochtdatum=2023-10-30 |werk=KVS |uitgever=KVS Brussel |taal=nl}}</ref> Op 18 oktober 2023 bracht Lanoye het pamflet integraal op de planken, aangedikt met improvisaties en actuele commentaar, in een zes uur durende voorstelling onder de titel ''WOKE IS… DE MARATHON'' in de [[KVS Brussel|KVS]] te Brussel.<ref>{{Citeer web |url=https://www.lnvt.be/blog/tom-lanoye-brengt-pamflet-integraal-op-de-planken-in-kvs |titel=Tom Lanoye brengt pamflet integraal op de planken in KVS |bezochtdatum=2023-12-26 |werk=LNVT |taal=nl-BE |archiefdatum=2023-12-26 |archiefurl=https://web.archive.org/web/20231226100426/https://www.lnvt.be/blog/tom-lanoye-brengt-pamflet-integraal-op-de-planken-in-kvs |dodeurl=ja }}</ref>

Op 11 maart 2024 werd bekendgemaakt dat Lanoye bekroond zou worden met de Prijs der Nederlandse Letteren 2024.[https://www.literatuurvlaanderen.be/nieuws/tom-lanoye-laureaat-prijs-der-nederlandse-letteren-2024] Lanoye is de eerste Vlaamse laureaat sinds 2012 (Leonard Nolens).[https://prijsderletteren.org/laureaten/] Op 1 oktober 2024 werd de prijs feestelijk aan de auteur uitgereikt door de Belgische vorst Filip 1, in het Koninklijk Paleis te Brussel. Lanoyes dankwoord, getiteld ‘[https://www.literatuurvlaanderen.be/nieuws/tom-lanoye-mijn-taalstrijd Mijn taalstrijd]’, vond veel weerklank. In de daaropvolgende week haakte de laureaat aan de officiële uitreiking nog drie volkse theatervieringen vast, toegankelijk voor iedereen en onder de titel 'Tournée Royale’: Gent, Sint-Niklaas en Antwerpen.<ref>{{Citeer web |url=https://www.begeerte.be/p/tom-lanoye-wint-de-prijs-der-nederlandse-letteren/ |titel=Tournee Royale with Tom Lanoye + Special Guests |bezochtdatum=2024-11-11 |werk=www.begeerte.be |taal=nl-BE}}</ref>

==Theater==
Het theaterwerk van Lanoye bestaat uit meer dan dertig stukken. Meestal gaat het om typische ensemblestukken, voor meer dan zes, in sommige gevallen meer dan vijftien acteurs. Het kan gaan om oorspronkelijke stukken, zoals het absurde ''De Jossen'', waarin alle personages ‘Jos’ heten, of om adaptaties zoals ''De Russen'': een zes uur durende Tsjechov-bewerking die Lanoye schreef op vraag van Ivo van Hove (Toneelgroep Amsterdam) en waarin hij twee jeugdwerken van Tsjechov (''Ivanov'' en ''Platonov'') in elkaar schrijft, met inbegrip van vele nieuwe scènes.

In de lente van 2015 voerde Lanoye een heuse theatertrilogie ten tonele. Eerst een bewerking van Shakespeares ''King Lear'', voor Toneelgroep Amsterdam en regisseur Eric de Vroedt: ''Koningin Lear'', met de Vlaamse Frieda Pittoors in de hoofdrol. Daarnaast ''Revue Ravage. Dood van een politicus,'' een muziektheaterscript à la Bertold Brecht voor regisseur en hoofdrolspeler Josse de Pauw — een coproductie van KVS (Brussel), NTGent, Théâtre National (Bruxelles) en de Flat Earth Society (Gent) van componist Peter Vermeersch. De tekst verscheen gratis bij de krant De Standaard, in een oplage van vele tienduizenden. Tot slot ''GAZ. Pleidooi van een gedoemde moeder'', een monoloog voor [[Viviane De Muynck]], die de moeder speelt van een jonge moslimbekeerling die, teruggekeerd uit Syrië, een bloedige aanslag pleegt met tientallen doden, alvorens door de politie te worden doodgeschoten. Het stuk was onderdeel van de WOI-verdenking GoneWest, werd door Piet Arfeuille geregisseerd voor [[Theater Malpertuis]] en toerde later ook in het Frans, nog steeds gespeeld door Viviane De Muynck.

In de herfst van 2017 ging bij Zuidpool (Antwerpen) Lanoyes bewerking van Christopher Marlowes ''Edward II'' in première, in een regie van Jorgen Cassier. Het stuk geldt als het eerste koningsdrama uit de Angelsaksische literatuur en handelt over de homoseksuele vorst Erward II en diens favoriet Gaveston.

Tot het theaterwerk van Lanoye behoren ook zijn solo’s: geënsceneerde teksten van hemzelf, opgezet als toneelproducties, met licht- en klankregie, en meestal gespeeld in theaters in België en Nederland. Hij leest en draagt daarbij voor uit eigen werk. Het optreden kan echter niet worden gezien als een lezing, maar eerder als een literaire onemanshow. Van ''Sprakeloos op de planken'' maakte Lanoye een tweetalige Frans-Nederlandse productie, fifty-fifty in de beide talen, en telkens met boventiteling van de gesproken tekst in de andere taal. Na vijf uitverkochte voorstellingen in Théâtre National (Bruxelles) tourde de voorstelling in de herfst van 2013 door Franstalig België.

In datzelfde Théâtre National, en i.s.m. Théâtre Royal de Namur, ging op 8 januari 2019 ''La Reine Lear'' in première, de Franstalige versie van de Shakespeare-bewerking die Lanoye  schreef voor Toneelgroep Amsterdam (2015) en die eerder in Frankfurt Schauspiel (2016) speelde, en kort daarop (maart 2019) ook tijdens de Klein Karoo Nationale Kunstefees in Oudtshoorn, in respectievelijk Duits en Afrikaans. In april 2019 werd de radicale Shakespeare-bewerking in [[Kaapstad]] bekroond met maar liefst acht Kanna's, de Zuid-Afrikaanse 'Oscars voor theater'. De voorstelling verzilverde alle categorieën waarvoor ze was genomineerd.

Tijdens het culturele seizoen 2018-2019 toerde Lanoye rond in Vlaanderen en Nederland met de voorstelling ''Jubilee Lanoye''. De voorstelling bestaat uit twee delen. Voor de pauze brengt de jarige op verzoek van het publiek fragmenten uit zijn hele oeuvre. In het tweede deel van treedt ©Bloednoot aan, een grensverleggend ‘impro-jazz-lit-combo’ waarbij contrabassist Nicolas Rombouts (o.a. [[Dez Mona]]) en drummer Teun Verbruggen (o.a. [[Flat Earth Society (band)|Flat Earth Society]]) ter plekke ‘woordkabaal en taalmuziek’ bedenken bij teksten van Lanoye. Eind september 2020 is ©Bloednoot de afsluitende act van [[Jazz Middelheim]]; het is de eerste keer dat Lanoye optreedt op een muziekfestival.

In mei 2019 schreef Tom Lanoye ''Verloren vader'' voor [[Theater Na de Dam]]. Elf Nederlandse stadsgezelschappen presenteren tegelijkertijd de tekst op de avond van de [[Nationale Dodenherdenking]] (4 mei). De tekst gaat over een oud-strijder die door zijn voortschrijdende dementie steeds minder zeker wordt van zijn herinneringen aan de Tweede Wereldoorlog. De tekst werd uitgegeven en verdeeld door De Nieuwe Toneelbibliotheek.

Voor NTGent en Theaterfestival Zeelandia schreef Lanoye een ‘vervolg’ op de klassieker van [[Edward Albee]], ''[[Wie is er bang voor Virginia Woolf?|Who’s afraid of Virginia Woolf]].'' In ''Wie is bang'' is een doorgewinterd theaterkoppel — gespeeld door [[Els Dottermans]] en [[Han Kerckhoffs]], die ook echt een koppel vormen — uit geldnood verplicht om Albee’s klassieker te blijven spelen. Voor de allerlaatste herneming kunnen ze onverwacht subsidie krijgen, op voorwaarde dat ze dit keer twee tegenspelers met een migratieachtergrond kiezen, die zelf van die regeling evenwel niet op de hoogte zijn.

Eind 2019 ging een schrijfopdracht van theater D’Haus in première in thuisstad [[Düsseldorf]]: een grondige herbewerking van het laatste deel van ''Ten oorlog/Schlachten'', onder de titel: ''Henry VI & Margarethe di Napoli (nach Shakespeare).'' <ref>De Nederlandse tekst verscheen integraal op de site van theatertijdschrift [https://e-tcetera.be/hendrik-vi-margaretha-di-napoli-tom-lanoye-d-haus/ Etcetera].</ref>

In 2022 zien drie nieuwe theaterprojecten het licht. Eerst ''OustFaust (vrij en wild naar [[Johann Wolfgang von Goethe|Goethe]])'', geschreven op vraag van [[Het Nationale Theater]] in Den Haag, in een regie van [[Theu Boermans]] en met [[Romana Vrede]] als [[Faust (Goethe)|Faust]]. Voor het Antwerp Spring Festival en componiste Hanne Deneire schreef Lanoye zijn eerste libretto, ''Bonaparte. Monoloog met demonen.'' Het wordt gezongen door zanger-acteur [[Stefaan Degand]]. Voor het gezelschap [[Tutti Fratelli (toneelgezelschap)|Tutti Fratelli]] (Antwerpen) en regisseur Jan Sobrie maakte hij ''De störm (vrij naar Shakespeare),'' een bewerking in Antwerpse vijfvoetige jamben. Artistiek bezieler van het gezelschap, [[Reinhilde Decleir]], zou in het stuk een dubbelrol spelen — tovenaar Prospero alsook een nieuwe, door Lanoye bedachte rol: de geest van Sycorax, moeder van aardslaaf Kalibaan. Decleir wordt tijdens de repetities evenwel ongeneeslijk ziek en overlijdt. Maar de door haar ingesproken teksten van Sycorax worden in de voorstelling toch gebruikt, als artistiek testament.

Begin 2024 gaat bij Theatergroep Suburbia Lanoyes nieuwste ingrijpende Shakespeare-bewerking in première: ''Lady+Lord MacBeth'', in nauwe samenwerking geschreven met regisseur Olivier Diepenhorst. Hij regisseerde in 2022 van Lanoye ook al ''Mamma Medea'', bij hetzelfde gezelschap en met in de hoofdrollen Charlie Chan Dagelet en Stefan Rokebrand. Nu zijn die weggelegd voor Joy Wielkens en Alwin Pulinckx.

De bekendste solo's van Lanoye op een rij:
*Jamboree (1982-1984)
*Een slagerszoon met een brilletje (1986)
*In de piste (1988-1989)
*Kartonnen dozen (1992)
*Gespleten en bescheten (1997-1999)
*The very best of the artist formely known as a young man (1998)
*Ten oorlog - De solo (2000)
*Veldslag voor een man alleen (2003-2004)
*Geletterde Mensen (2006), samen met de Zuid-Afrikaanse dichteres [[Antjie Krog]]
*Woest (2008) 50 jaar Lanoye
*Sprakeloos (2011-2012). Tijdens de Nederlandse Boekenweek van 2012 werd deze voorstelling ook opgevoerd voor een uitverkocht Carré in Amsterdam.
*Solo Ten Oorlog (2017-2018)
* Jubilee Lanoye & guest act Bloednoot (2018-2019)
* Woke is... de marathon (2023)
* Tournée Royale + Special Guests (2024)

== Bibliografie ==

* 1982 - ''Gent-Wevelgem'' (poëzie)
* 1983 - ''De nagelaten gedichten'' (poëzie)
* 1983 - ''De glazen klomp'' (poëzie)
* 1983 - ''Rozegeur en Maneschijn'' (essays)
* 1984 - ''In de piste'' (poëzie)
* 1984 - ''Bagger'' (poëzie)
* 1985 - ''Een slagerszoon met een brilletje'' (verhalen)
* 1986 - ''Het cirkus van de slechte smaak'' (kritieken)
* 1988 - ''Alles moet weg'' (roman)
* 1989 - ''Vroeger was ik beter'' (essays)
* 1989 - ''De Canadese Muur'' (toneel, samen met [[Herman Brusselmans]])
* 1989 - ''Gespleten en bescheten'' (kritieken)
* 1990 - ''Hanestaart'' (poëzie)
* 1991 - ''Kartonnen dozen'' (roman)
* 1991 - ''Blankenberge'' (toneel)
* 1991 - ''Bij Jules en Alice'' (toneel)
* 1992 - ''Doén!'' (columns/essays)
* 1993 - ''Celibaat'' (toneel, naar Gerard Walschap)
* 1993 - ''De schoonheid van een total loss'' (toneel, bevat ''Blankenberge'', ''Bij Jules en Alice'' en ''Celibaat'')
* 1994 - ''Spek en bonen'' (verhalen)
* 1994 - ''Maten en gewichten'' (kritieken)
* 1997 - ''Het goddelijke monster'' (roman)
* 1997 - ''Ten oorlog'' (samen met [[Luk Perceval]], naar ''The Wars of the Roses'' van [[William Shakespeare|Shakespeare]].
* 1999 - ''Zwarte Tranen'' (roman, publieksprijs [[Gouden Boekenuil|Gouden Uil]] 2000)
* 2001 - ''Tekst & uitleg/Woorden met vleugels'' (kritieken)
* 2001 - ''Mamma Medea'' (toneel, naar [[Euripides]] en Apollonios van Rhodos)
* 2002 - ''Niemands Land Gedichten uit de Groote Oorlog'', Prometheus, Amsterdam (met o.a. een vrije vertaling van ''[[Dulce et decorum est]]'' uit 1917 van [[Wilfred Owen]])
* 2002 - ''Boze Tongen'' (roman, [[Gouden Boekenuil|Gouden Uil]], publieksprijs de Gouden Uil 2003 en [[De Inktaap]] 2005)<ref>[https://www.dbnl.org/tekst/_ons003200301_01/_ons003200301_01_0023.php Laatste deel van De Monstertrilogie ]</ref>
* 2004 - ''Diplodocus Deks'' (toneel)
* 2004 - ''De Jossen'' (toneel)
* 2004 - ''Overkant'' (poëzie)
* 2004 - ''Het vroegste vitriool'' (kritieken)
* 2004 - ''Vitriool voor gevorderden'' (kritieken)
* 2005 - ''Stadsgedichten'' (poëzie; bevat de gedichten en speeches die hij schreef als eerste [[Stadsdichter]] van Antwerpen, van 2003 tot 2004)
* 2005 - ''De meeste gedichten'' (poëzie)
* 2005 - ''Fort Europa'' (toneel)
* 2006 - ''Mijn vriend Laarmans'' door Tom Lanoye / ''Mijn vriend Boorman'' door Arnon Grunberg (twee brieven)
* 2006 - ''Het derde huwelijk'' (roman)
* 2006 - ''Mefisto for ever'' (toneel, vrij naar de roman [[Mephisto (roman)|Mephisto]] van [[Klaus Mann]])
* 2007 - ''Schermutseling'' (kritieken)
* 2008 - ''Atropa. De wraak van de vrede'' (toneel, vrij naar [[Euripides]], [[George W. Bush|George Bush]], [[Donald Rumsfeld]] en [[Curzio Malaparte]])
* 2008 - ''Alles eender (ganzenpas)'' (toneel, niet gepubliceerd; i.o.v. toneelgroep STAN)
* 2009 - ''[[Sprakeloos (boek)|Sprakeloos]]'' (roman)
* 2011 - ''Bloed en Rozen'' (toneel)
* 2011 - ''De Russen! Ivanov meets Platonov'' (toneel, vrij naar [[Anton Tsjechov]])
* 2012 - ''[[Heldere hemel]]'' (novelle, gebaseerd op het [[vliegtuigongeluk bij Kortrijk]]) [[Boekenweekgeschenk]] ISBN 978-90-5965-149-4
* 2012 - ''Geschreven portret'', cadeau van de Openbare Bibliotheek ter gelegenheid van de Boekenweek 2012, met prijsvraag, ISBN 978-90-5965-151-7
* 2013 - ''Gelukkige slaven'' (roman)
* 2014 - ''Hamlet versus Hamlet'' (toneel, naar Shakespeare) (Abke Haring ontving de Theo d’Or voor beste vrouwelijke hoofdrol)
* 2015 - Koningin Lear (toneel, naar Shakespeare)
* 2015 - Revue Ravage. Dood van een politicus (toneel)
* 2015 - Gaz. Pleidooi van een gedoemde moeder (novelle/monoloog)
* 2016 - Revue Lanoye. Filippica (polemische replieken)
* 2017 - ''Zuivering'' (roman)
* 2017 - ''De felomstreden kroon en deerniswekkende dood van koning Edward II & zijn favoriet jonkheer Gaveston, onder wiens betovering hij zich afkeerde van zijn koningin en kroonprins, tot steeds grotere woede van de verzamelde adel en het voor de rest onwetende gewone volk (vrij naar Chr. Marlowe)''
* 2018 - ''Lanoye 60. Groepsportret met brilletje'' (scrapbook)
* 2019 - ''Vrij - wij?'' (Poëzieweekgeschenk)
* 2019 - ''Verloren vader'' (toneel, in het kader van [[Theater Na de Dam]])
* 2019 - ''Wie is bang'' (toneel)
*2019 - ''Hendrik VI & Margaretha di Napoli'' (toneel)
*2022 - ''De draaischijf (roman)''
*2022 - ''OustFaust'' (toneel, vrij naar Goethe)
*2022 - ''Bonaparte. Monoloog met demonen'' (libretto)
*2022 - ''De störm'' (toneel, vrij naar Shakespeare)
*2023 - ''Woke is het nieuwe Marrakech-pact'' ''(of: Hoe ons Capitool al elke dag wordt bestormd)'' (essay)
*2023 – ''Met voorgewende hoogachting. Vroege brieven'' (geselecteerd en geannoteerd door Lanoyes vaste redactrice Anni van Landeghem) (het boekje is een klantengeschenk van Confituur, een verbond van onafhankelijke Belgische boekhandels)
*2024 - ''Lady+Lord MacBeth'' (toneel, vrij naar Shakespeare)
*2024 - ''De Waasland omnibus'' (drie autobiografische klassiekers in één band)
*2025 - ''ReinAard'' (roman)
*2025 - ''Het drama van de tragedie'' (Homeruslezing)

==Belangrijkste bekroningen==
* 1992 - [[Humo's Gouden Bladwijzer]] voor ''Kartonnen dozen''
* 1994 - Toneelprijs van de provincie Antwerpen voor ''Blankenberge''
* 1995 - [[Arkprijs van het Vrije Woord]] voor ''Maten en gewichten''
* 1998 - Océ Podium Prijs voor ''Ten oorlog''
* 1998 - [[Prosceniumprijs]] voor ''Ten oorlog''
* 1999 - Thaliaprijs voor ''Ten oorlog''
* 1998 - [[Humo's Gouden Bladwijzer]] voor ''Het goddelijke monster''
* 2000 - [[Prijs van de Vlaamse Gemeenschap voor toneelliteratuur|Driejaarlijkse Vlaamse Gemeenschapsprijs voor Toneelletterkunde]] voor ''Ten oorlog''
* 2000 - Innovationspreis Theatertreffen Berlin voor ''Schlachten!'' (''Ten oorlog'')
* 2000 - [[Gouden Boekenuil|Gouden Uil Publieksprijs]] voor ''Zwarte Tranen''
* 2000 - [[Humo's Gouden Bladwijzer]] voor ''Zwarte Tranen''
* 2001 - [[Johnny van Doornprijs|Johnny van Doornprijs voor de Gesproken Letteren]]
* 2003 - [[Gouden Boekenuil|Gouden Uil Literatuurprijs]] voor ''Boze Tongen''
* 2003 - [[Gouden Boekenuil|Gouden Uil Publieksprijs]] voor ''Boze Tongen''
* 2004 - [[De Inktaap]] voor ''Boze tongen''
* 2007 - [[Gouden Ganzenveer|De Gouden Ganzenveer]] voor zijn oeuvre
* 2007 - Eredoctoraat Universiteit Antwerpen (UA)
* 2010 - [[Gouden Boekenuil|Gouden Uil Publieksprijs]] voor ''Sprakeloos''
* 2011 - De [[Henriette Roland Holst-prijs]] voor ''Sprakeloos''
* 2012 - De vijfjaarlijkse prijs voor podiumteksten van De [[Koninklijke Academie voor Nederlandse Taal- en Letterkunde]] voor ''Atropa. De wraak van de vrede''
* 2013 - De [[Constantijn Huygens-prijs]] voor zijn hele oeuvre
* 2016 - Cutting Edge Award voor ''Revue ravage. Dood van een politicus''
* 2018 - [[Groenman-taalprijs]]
* 2023 - [[De Boon (literatuurprijs)|de Boon]] Publieksprijs voor ''De draaischijf''
* 2023 - Benoeming [[Orde van Kunsten en Letteren|Chevalier des Arts et des Lettres]] (FR)
* 2023 - Muze van [[Sabam]] voor zijn hele carrière <ref>{{Citeer web |url=https://radio1.be/luister/select/culture-club/tom-lanoye-wint-muze-van-sabam-ik-ben-helemaal-flabbergasted |titel=Tom Lanoye wint Muze van Sabam: "Ik ben helemaal flabbergasted" |bezochtdatum=2023-10-16 |werk=Radio 1 |taal=nl}}</ref>
* 2024 - [[Prijs der Nederlandse Letteren]] voor zijn oeuvre

== Bestseller 60 ==
{{Tabelkop Bestseller 60|datum=2012|bezochtdatum=2025-04-30}}
|-
|align="left"|''[[Sprakeloos (boek)|Sprakeloos]]''||2009|| 21-03-2012|| 13|| 4||[[Sprakeloos (film)|verfilmd in 2017]]
|-
|align="left"|''Gelukkige slaven''||2013|| 11-09-2013|| 18|| 4||
|-
|align="left"|''De draaischijf''||2022|| 13-04-2022|| 31|| 2||
|-
|align="left"|''ReinAard''||2025|| 23-04-2025|| 58|| 1||
|}

== Externe links ==
{{Commonscatklein}}
* [http://www.lanoye.be/ Officiële website]
* {{Link dbnl auteur|id=lano001}}

{{Appendix}}
{{Bibliografische informatie}}

{{DEFAULTSORT:Lanoye, Tom}}
[[Categorie:Vlaams schrijver]]
[[Categorie:Vlaams dichter]]
[[Categorie:Vlaams toneelschrijver]]
[[Categorie:Humo]]
[[Categorie:Vlaams columnist]]
[[Categorie:Belgisch atheïst]]

title: Algemene informatie

Volledige naam: Tom Emiel Gerardine Aloïs Lanoye

Geboren: 27 augustus 1958

Geboorteplaats: Sint-Niklaas

Geboorteland: België

title: Werk

Bekende werken: * Kartonnen dozen - Het goddelijke monster - Een slagerszoon met een brilletje - De draaischijf

Uitgeverij: Prometheus


text:
# Martine Stiemer
Martine Denise Stiemer (Veenendaal, 4 mei 1973) is een voormalig Nederlands softballer.
Stiemer kwam uit voor het eerste damesteam van HCAW en was tevens international van het Nederlands damessoftbalteam. Ze nam met dit team deel aan de Olympische Spelen van 1996 in Atlanta als buitenvelder.
Madelon Beek ·
Petra Beek ·
Luciène Geels ·
Jacqueline de Heer ·
Marjolein de Jong ·
Jacqueline Knol ·
Anita Kossen ·
Anouk Mels ·
Sandra Nieuwveen ·
Penny le Noble ·
Corrine Ockhuijsen ·
Sonja Pannen ·
Marlies van der Putten ·
Gonny Reijnen ·
Martine Stiemer

wikiname: nlwiki

title: Martine Stiemer

in_language: nl

wikitext:
{{Infobox sporter
| afbeelding        =
| onderschrift      =
| naam              = Martine Denise Stiemer
| bijnaam           =
| geboortedatum     = [[4 mei]] [[1973]]
| geboorteplaats    = [[Veenendaal]]
| overlijdensdatum  =
| overlijdensplaats =
| nationaliteit     =
| lengte            =
| gewicht           =
| discipline        = [[Bestand:Softball pictogram.svg|25px]] [[Softbal]]
| onderdeel         =
| trainer           =
| club              = HCAW
| 1etitel           =
| OS                = 1996
| PS                =
| extra             =
| debuut            =
| carrière-einde    =
| prestaties        =
}}
'''Martine Denise Stiemer''' ([[Veenendaal]], [[4 mei]] [[1973]]) is een voormalig [[Nederland]]s [[softbal]]ler.

Stiemer kwam uit voor het eerste damesteam van [[HCAW]] en was tevens international van het [[Nederlands damessoftbalteam]]. Ze nam met dit team deel aan de [[Olympische Spelen]] van [[1996]] in [[Atlanta]] als [[buitenvelder]].

{{Appendix|2=
* [http://www.dutchsoftballteam.com/atlanta.htm Site Olympische Spelen softbal team 1996]
* {{Link SRO-profiel|id=st/martine-stiemer-1}}
}}
{{Navigatie olympisch softbalteam Nederland|inhoud=
{{Navigatie olympisch softbalteam Nederland/vrouwen 1996}}
}}

{{DEFAULTSORT:Stiemer, Martine}}
[[Categorie:Nederlands softballer]]
[[Categorie:Nederlands olympisch deelnemer]]

title: Persoonlijke informatie

Naam: Martine Denise Stiemer

Geboorteplaats: Veenendaal

title: Sportieve informatie

Discipline: Softbal

Club: HCAW

Portaal: Sport


text:
# Mousserende wijn
Mousserende wijn of schuimwijn, in de volksmond ook wel bubbeltjeswijn, is wijn waarin zich koolzuurgas bevindt. Hoewel de meeste mousserende wijnen witte wijnen zijn, bestaan er ook mousserende varianten van rode wijn en rosé. In de meeste landen waar wijn wordt gemaakt, wordt ook een mousserende wijn gemaakt. Er is veel verschil in kwaliteit. Ook de zoetheid kan variëren van droog tot zoet.
Een fles mousserende wijn is meestal afgedicht met een zogenoemde Champagnekurk. Om dit type wijn bij het ontkurken niet uit de fles te laten spuiten, zal deze handeling voorzichtig moeten worden uitgevoerd.

## Gistingsmethodes
Omdat de bakermat van mousserende wijn in Frankrijk ligt, wordt de manier waarop de wijn zijn bubbels krijgt in het Frans weergegeven.
- Méthode traditionnelle. Voorheen, en buiten de regio Champagne, bekend als méthode champenoise. Het koolzuur van de tweede gisting, die op fles plaatsvindt, blijft in de fles behouden. De kwaliteit van de "mousse" is hier het hoogst. Eenmaal in een glas geschonken blijven zich lang bubbels in het glas vormen.
- Méthode Charmat of méthode cuve close. De tweede gisting vindt in een gesloten tank plaats. Pas daarna wordt de wijn op fles gebracht. De bubbels zullen minder uitgesproken aanwezig zijn.
- Méthode de gazéification, voor geheel of bijna geheel uitgegiste wijn. Bij deze methode wordt een stille wijn ingespoten met koolzuurgas zoals dat geschiedt voor koolzuurhoudende limonade. Er zullen zich vrij snel geen bubbels meer vormen als de wijn eenmaal in het glas staat.

## Frankrijk
Champagne is de bekendste mousserende wijn. Alleen wijn uit de wijnstreek de Champagne mag officieel de naam champagne dragen. Maar er zijn meer hoog gekwalificeerde mousserende wijnen. In Franstalige landen worden deze aangeduid met crémant. Hiervan zijn er verschillende soorten in Frankrijk zelf:
- Crémant d'Alsace
- Crémant de Bordeaux
- Crémant de Bourgogne
- Crémant de Die
- Crémant du Jura
- Crémant de Limoux
- Crémant de Loire

Behalve Crémant wijnen gemaakt volgens de méthode traditionnelle, worden in Frankrijk ook mousserende wijnen volgens de méthode Charmat en of de méthode gazeifé gemaakt. Wanneer er maar weinig koolzuurgas in een wijn is opgelost, wordt dit weleens aangeduid als pétillant of perlant (Nederlands: parelend).

## België
In België zijn er twee Beschermde Oorsprongsbenamingen (BOB) voor mousserende wijnen, met name:
- Vlaamse mousserende kwaliteitswijn: sinds 2005,
- Vin mousseux de qualité de Wallonie of Crémant de Wallonie: sinds 2008.

In 2025 werd BelBul als keurmerk ingevoerd voor kwaliteitsvolle Belgische schuimwijnen.
De wijnen mogen gemaakt worden van Chardonnay, Pinot Noir, Pinot Meunier, Pinot Blanc, Pinot Gris, Auxerrois, Riesling, Kerner en Johanniter. De gemiddelde opbrengst bedraagt maximaal 80 hl/ha.

## Sekt in Duitsland, Oostenrijk en Tsjechië
Ook in Duitsland worden mousserende kwaliteitswijnen volgens de méthode traditionnelle gemaakt. Dit is de sekt b.A., Sekt bestimmte Anbaugebiete. Er is ook veel goedkope sekt op de markt, maar dit is géén "sekt b.A."
Ook in Duitsland wordt eenvoudige bubbeltjeswijn gemaakt, die bijvoorbeeld "perlwein" en "schaumwein" wordt genoemd. Deze soorten wijn zijn gemaakt volgens de "méthode Charmat" of de "méthode gazeifié" en mag geen sekt worden genoemd.
Oostenrijk heeft een 175-jarige traditie van mousserende wijnen. De Oostenrijkse sekt wordt gemaakt van zowel autochtone als internationale druiven zoals Chardonnay en Pinot Noir. In 2015 dronken Oostenrijkers 25 miljoen flessen sekt uit eigen land. In 2016 werd de Oostenrijkse Sekt met beschermde herkomstbenaming, Sekt g.U., wettelijk vastgelegd. De herkomstbenaming bevat drie kwaliteiten: Klassik, Reserve en Große Reserve, met stikte regels.
Bohemia Sekt is de naam van de mousserende wijn uit Tsjechië. Ook hier is er een lange traditie. Onder andere volgende druiven worden gebruikt: Welschriesling, Chardonnay en Grüner Veltliner.

## Overige landen
- Australië: sparkling wine. Dikwijls wordt de wijn met de gebruikte druivensoort aangeduid.
- Hongarije: Pezsgő, zowel de Méthode traditionnelle als Méthode Charmat wordt toegepast. Vooral langs de oevergebieden van het Balatonmeer wordt deze wijn geproduceerd, van droog tot zoet, wit en zelden ook rosé.
- Italië: prosecco en asti spumante. De lambrusco is gemaakt met de méthode Charmat.
- Luxemburg: De Crémant de Luxembourg is sedert 1991 een AOC; gemaakt van elbling, pinot blanc, riesling en pinot noir.
- Rusland: sovjetskoje sjampanskoje
- Spanje: cava
- Zuid-Afrika: vonkelwyn en Cold Duck

Er zijn meer gebieden waar mousserende wijnen vandaan komen.
champagne ·
Dom Pérignon ·
champagnehuis ·
méthode traditionnelle ·
roséchampagne ·
rosé de saignée ·
pinot noir ·
pinot meunier ·
chardonnay ·
voltis ·
échelle des crus ·
grand cru ·
premier cru ·
tête de cuvée ·
taille ·
Montagne de Reims ·
Côte des Blancs ·
coteaux champenois ·
alcoholische gisting ·
malolactische fermentatie ·
assemblage ·
réserve ·
liqueur de tirage ·
sur lattes ·
prise de mousse ·
mousse ·
à point ·
remuage ·
dégorgement ·
liqueur d'expédition ·
millésime ·
monocépage ·
clos ·
blanc de blancs ·
blanc de noirs ·
brut sans année ·
kometenwijn ·
cuvée de prestige ·
dosage ·
muselet ·
brut ·
formaat van champagneflessen ·
afkortingen op etiketten

title: Mousserende wijn

wikitext:
[[Bestand:Champagne flute and bottle.jpg|thumb|200px|Mousserende wijn]]
'''Mousserende wijn''' of '''schuimwijn''', in de volksmond ook wel '''bubbeltjeswijn''', is [[wijn]] waarin zich [[Koolstofdioxide|koolzuurgas]] bevindt. Hoewel de meeste mousserende wijnen [[witte wijn]]en zijn, bestaan er ook mousserende varianten van [[rode wijn]] en [[roséwijn|rosé]]. In de meeste landen waar wijn wordt gemaakt, wordt ook een mousserende wijn gemaakt. Er is veel verschil in kwaliteit. Ook de zoetheid kan variëren van droog tot zoet.

Een fles mousserende wijn is meestal afgedicht met een zogenoemde ''Champagnekurk''. Om dit type wijn bij het [[Champagne (wijn)#Kurk en ontkurken|ontkurken]] niet uit de fles te laten spuiten, zal deze handeling voorzichtig moeten worden uitgevoerd.

==Gistingsmethodes==
Omdat de bakermat van mousserende wijn in Frankrijk ligt, wordt de manier waarop de wijn zijn bubbels krijgt in het Frans weergegeven.

* [[Méthode traditionnelle]]. Voorheen, en buiten de regio Champagne, bekend als méthode champenoise. Het koolzuur van de tweede [[Gisting (alcohol)|gisting]], die op fles plaatsvindt, blijft in de fles behouden. De kwaliteit van de "mousse" is hier het hoogst. Eenmaal in een glas geschonken blijven zich lang bubbels in het glas vormen.
* [[Méthode Charmat]] of méthode cuve close. De tweede gisting vindt in een gesloten tank plaats. Pas daarna wordt de wijn [[Bottelen|op fles gebracht]]. De bubbels zullen minder uitgesproken aanwezig zijn.
* [[Méthode de gazéification]], voor geheel of bijna geheel uitgegiste wijn. Bij deze methode wordt een stille wijn ingespoten met koolzuurgas zoals dat geschiedt voor koolzuurhoudende [[Limonade (drank)|limonade]]. Er zullen zich vrij snel geen bubbels meer vormen als de wijn eenmaal in het glas staat.

== Frankrijk ==
[[File:Crémant d'Alsace Ziegler with glass.jpg|thumb|Crémant d'Alsace]]
[[Champagne (wijn)|Champagne]] is de bekendste mousserende wijn. Alleen wijn uit de [[wijnstreek]] de [[Champagne (wijnstreek)|Champagne]] mag officieel de naam champagne dragen. Maar er zijn meer hoog gekwalificeerde mousserende wijnen. In Franstalige landen worden deze aangeduid met [[crémant]]. Hiervan zijn er verschillende soorten in Frankrijk zelf:
*Crémant d'[[Elzas-Lotharingen|Alsace]]
*Crémant de [[Bordeaux (wijnstreek)|Bordeaux]]
*Crémant de [[Bourgogne (wijnstreek)|Bourgogne]]
*Crémant de [[Die]]
*Crémant du [[Jura (departement)|Jura]]
*[[Limoux (wijn)|Crémant de Limoux]]
*Crémant de [[Loiredal (wijn)|Loire]]

Behalve Crémant wijnen gemaakt volgens de méthode traditionnelle, worden in Frankrijk ook mousserende wijnen volgens de méthode Charmat en of de méthode gazeifé gemaakt. Wanneer er maar weinig koolzuurgas in een wijn is opgelost, wordt dit weleens aangeduid als ''pétillant'' of ''perlant'' (Nederlands: parelend).

== België ==
In [[Wijnbouw in België|België]] zijn er twee Beschermde Oorsprongsbenamingen (BOB) voor mousserende wijnen, met name:<ref>Belgische Wijnbouwers, [https://www.belgischewijnbouwers.be/wijnbouw-in-belgie/ Wijnbouw in België], ongedateerd, geraadpleegd op 20 december 2024</ref>
*Vlaamse mousserende kwaliteitswijn: sinds 2005,
*Vin mousseux de qualité de Wallonie of Crémant de Wallonie: sinds 2008.

In 2025 werd BelBul als keurmerk ingevoerd voor kwaliteitsvolle Belgische schuimwijnen.<ref>[https://www.vrt.be/vrtnws/nl/2025/05/12/belbul-belgische-schuimwijnen-keurmerk-champagne-cava/ VRT]</ref><ref>[https://brf.be/national/1969223/ BRF]</ref><ref>[https://www.7sur7.be/manger/ne-dites-plus-cava-belge-mais-belbul-voici-ce-qui-change-avec-le-nouvel-label-des-vins-mousseux-belges~a71a79c2/ 7sur7]</ref>

De wijnen mogen gemaakt worden van [[Chardonnay]], [[Pinot Noir]], [[Pinot meunier|Pinot Meunier]], [[Pinot Blanc]], [[Pinot Gris]], [[Auxerrois Blanc|Auxerrois]], [[Riesling]], [[Kerner]] en [[Johanniter]]. De gemiddelde opbrengst bedraagt maximaal 80 hl/ha.<ref>Belgian Wines, [https://www.belgianwines.com/belgie-als-wijnland/de-wijnen-volgens-appellatie/vlaamse-mousserende-kwaliteitswijn/ Vlaamse Mousserende Kwaliteitswijn], ongedateerd, geraadpleegd op 20 december 2024</ref>

==Sekt in Duitsland, Oostenrijk en Tsjechië==
{{Zie hoofdartikel|Sekt}}
Ook in [[Wijnbouw in Duitsland|Duitsland]] worden mousserende kwaliteitswijnen volgens de méthode traditionnelle gemaakt. Dit is de [[Wijnbouw in Duitsland#Wijnsoorten en smaken|sekt b.A.]], Sekt bestimmte Anbaugebiete. Er is ook veel goedkope [[sekt]] op de markt, maar dit is géén "sekt b.A."
Ook in Duitsland wordt eenvoudige bubbeltjeswijn gemaakt, die bijvoorbeeld "perlwein" en "schaumwein" wordt genoemd. Deze soorten wijn zijn gemaakt volgens de "méthode Charmat" of de "méthode gazeifié" en mag geen sekt worden genoemd.

[[Wijnbouw in Oostenrijk|Oostenrijk]] heeft een 175-jarige traditie van mousserende wijnen. De Oostenrijkse sekt wordt gemaakt van zowel autochtone als internationale druiven zoals [[Chardonnay]] en [[Pinot Noir]]. In 2015 dronken Oostenrijkers 25 miljoen flessen sekt uit eigen land. In 2016 werd de Oostenrijkse Sekt met beschermde herkomstbenaming, Sekt g.U., wettelijk vastgelegd. De herkomstbenaming bevat drie kwaliteiten: Klassik, Reserve en Große Reserve, met stikte regels.<ref>Oostenrijk Magazine, [https://www.oostenrijkmagazine.nl/tips/culinair/wijn/sekt/ Sekt, bruisend feestje], ongedateerd, geraadpleegd op 20 december 2024</ref>

Bohemia Sekt is de naam van de mousserende wijn uit Tsjechië. Ook hier is er een lange traditie. Onder andere volgende druiven worden gebruikt: [[Olaszrizling|Welschriesling]], Chardonnay en [[Grüner Veltliner]].

== Overige landen ==
* [[Australië (land)|Australië]]: ''sparkling wine''. Dikwijls wordt de wijn met de gebruikte [[Druif|druivensoort]] aangeduid.
* Hongarije: ''Pezsgő'', zowel de ''Méthode traditionnelle'' als ''Méthode Charmat'' wordt toegepast. Vooral langs de oevergebieden van het [[Balatonmeer]] wordt deze wijn geproduceerd, van droog tot zoet, wit en zelden ook rosé.
* Italië: [[prosecco]] en [[Asti (wijn)|asti spumante]]. De [[lambrusco]] is gemaakt met de méthode Charmat.
* Luxemburg: De Crémant de Luxembourg is sedert 1991 een AOC; gemaakt van [[elbling]], [[pinot blanc]], [[riesling]] en [[pinot noir]].
* Rusland: [[Sovjetchampagne|sovjetskoje sjampanskoje]]
* Spanje: [[cava]]
* [[Zuid-Afrika]]: [[vonkelwyn]] en [[Cold Duck]]
Er zijn meer gebieden waar mousserende wijnen vandaan komen.

{{Appendix}}
{{Commonscat|Mousserende wijn}}
{{Navigatie champagnebereiding}}
[[Categorie:Mousserende wijn| Mousserende wijn]]


text:
# Jahn Teigen
Jahn Teigen  (Tønsberg, 27 september 1949 – Ystad, 24 februari 2020) was een Noors zanger.

## Biografie
Zijn muzikale carrière begon reeds in de jaren 60, maar hij werd pas succesvol in de jaren 70 als hoofdzanger van de zeskoppige band Popol Vuh die drie succesvolle albums maakte. Teigen maakte ook deel uit van het humoristische trio Prima Vera waarmee hij ook zeven albums uitbracht.
In 1978 stond Teigen voor de eerste keer op het Eurovisiesongfestival nadat hij Melodi Grand Prix gewonnen had met Mil etter mil. Hij werd laatste met nul punten wat hem de bijnaam Mr. 0 Points gaf, hij was namelijk de eerste die geen enkele punt scoorde in het nieuwe puntensysteem dat sinds 1975 van kracht was. Ondanks een internationale mislukking was het lied een immense hit in eigen land. De single domineerde de hitparade vier maanden lang en was negentien weken lang een van de tien bestverkochte singles in het land, waarvan hij vijf weken lang op 1 stond. Na dertig jaar carrière is dit nog steeds zijn grootste hit.
Vier jaar later keerde Teigen samen met zijn vrouw Anita Skorgan terug op het songfestival in Harrogate met het lied Adieu, hier scoorde hij al beter mee. Teigen en Skorgan wisten de twaalfde plaats te halen. Een jaar later trad hij weer solo aan in München en kaapte met Do Re Mi de negende plaats weg, zijn beste resultaat. Maar hij had nog vaker op het Songfestival kunnen staan. Geen enkele artiest nam vaker deel aan de Melodi Grand Prix dan hij, namelijk veertien keer: in 1974, 1975, 1976, 1978, 1980, 1982, 1983, 1988, 1989, 1990, 1993, 1994, 1996 en 2005 had hij pogingen gedaan.
Teigen heeft in zijn carrière zeventien albums uitgebracht, waaronder enkele albums met muzikale hoogtepunten.

## Bekende hits
- Voodoo
- Mil etter mil
- Adieu
- Glastnost
- Optimist
- Smil
- Det vakreste som finns
- Min første kjærlighet
- My Heart Is My Home

## Discografie

### Albums
- Teigens tivoli (1977)
- This Year's Loser (1978)
- En dags pause (1979)
- Mentalkrem (1980)
- Klar dag/Instamatik (1982)
- Klovn uten scene (1988)
- Esilio paradiso (1992)
- Rondo (1993)
- Lys (1996)
- Magnet (2000)
- Utkledd som meg selv (2004)

### Verzamelalbums
- 67-76 (1976)
- All We Have Is The Past (1980)
- Hopp 78-83 (1983)
- Jahn Teigen (1989)
- Jahn Teigens beste: Litt av historien (1994)
- Fra null til gull (2004)

### Als deel van Popul Vuh
- Popol Vuh (1973)
- Quiche Maya (1974)

#### Verzamelalbums van Popul Vuh
- Popol Ace (1975)
- Cat of 9 Tales (1994)

### Als deel van Popol Ace
- Stolen From Time (1976)

### Als deel van Prima Vera
- Prima Vera (1978)
- Brakara (1978)
- Salmer og sanger vi gjerne hiver (1979)
- Den 5te (1981)
- Fisle Narrepanne i Tyrol (1981)
- Ha ha he he ho (1982)
- Her kommer Olavs menn (1983)
- Prima Vera Show (1999)

#### Verzamelalbums van Prima Vera
- The best of EBBA (1980)
- Absolute Prima Vera (1994)

### Jahn Teigen & Anita Skorgan
- Cheek To Cheek (1983)

## Singles
- Mil etter mil (1978)
- Jeg gi'kke opp (1978)
- Har du lyst på litt mer (1979)
- Ja (1980)
- Bli bra igjen (1982)
- Do re mi (1983)
- Glastnost (1988)
- Slå på ring (1988)
- Optimist (1989)
- Smil (1990)
- I skyggen av en drøm (1990)
- Gi meg fri (1992)
- Ensom natt (1993)

### MetAnita Skorgan
- Adieu (1982)
- Friendly (1983)

title: Jahn Teigen

wikitext:
{{Infobox artiest
| naam                 = Jahn Teigen
| afbeelding           = Jahn Teigen 01.jpg
| onderschrift         = Teigen in 2011
| volledige naam       =
| alias                =
| bijnaam              =
| bijnamen             =
| geboren              = [[27 september]] [[1949]]
| geboorteplaats       = [[Tønsberg]], [[Noorwegen]]
| overleden            = [[24 februari]] [[2020]]
| overlijdensplaats    = [[Ystad (stad)|Ystad]] [[Zweden]]
| land                 = {{NO}}
| jaren-actief         = 1973-2020
| genre                = [[popmuziek|pop]], [[rock]]
| beroep               = [[zanger]], [[muzikant]], [[komiek]]
| instrument           = [[gitaar]]
| zangstem             =
| invloed              =
| label                =
| acts                 =
| gerelateerd          =
| handtekening         =
| bekende instrumenten =
| website              =
| RKD                  =
| imdb                 =
| allmusic             =
| lastfm               =
}}
[[Bestand:Anita_Skorgan_og_Jahn_Teigen.jpg|thumb|Jahn Teigen met Anita Skorgan tijdens [[Melodi Grand Prix]] 1986.]]
'''Jahn Teigen ''' ([[Tønsberg]], [[27 september]] [[1949]] – [[Ystad (stad)|Ystad]], [[24 februari]] [[2020]]) was een Noors [[zanger]].

==Biografie==
Zijn muzikale carrière begon reeds in de jaren 60, maar hij werd pas succesvol in de jaren 70 als hoofdzanger van de zeskoppige band [[Popol Vuh (band)|Popol Vuh]] die drie succesvolle albums maakte. Teigen maakte ook deel uit van het humoristische trio [[Prima Vera]] waarmee hij ook zeven albums uitbracht.

In [[1978]] stond Teigen voor de eerste keer op het [[Eurovisiesongfestival 1978|Eurovisiesongfestival]] nadat hij [[Melodi Grand Prix]] gewonnen had met ''Mil etter mil''. Hij werd laatste met nul punten wat hem de bijnaam ''Mr. 0 Points'' gaf, hij was namelijk de eerste die geen enkele punt scoorde in het nieuwe puntensysteem dat sinds [[1975]] van kracht was. Ondanks een internationale mislukking was het lied een immense hit in eigen land. De single domineerde de hitparade vier maanden lang en was negentien weken lang een van de tien bestverkochte singles in het land, waarvan hij vijf weken lang op 1 stond. Na dertig jaar carrière is dit nog steeds zijn grootste hit.

Vier jaar later keerde Teigen samen met zijn vrouw [[Anita Skorgan]] terug op het songfestival in [[Harrogate]] met het lied ''Adieu'', hier scoorde hij al beter mee. Teigen en Skorgan wisten de twaalfde plaats te halen. Een jaar later trad hij weer solo aan in [[München]] en kaapte met ''Do Re Mi'' de negende plaats weg, zijn beste resultaat. Maar hij had nog vaker op het Songfestival kunnen staan. Geen enkele artiest nam vaker deel aan de Melodi Grand Prix dan hij, namelijk veertien keer: in 1974, 1975, 1976, 1978, 1980, 1982, 1983, 1988, 1989, 1990, 1993, 1994, 1996 en 2005 had hij pogingen gedaan.

Teigen heeft in zijn carrière zeventien albums uitgebracht, waaronder enkele albums met muzikale hoogtepunten.

== Bekende hits ==
* ''Voodoo''
* ''Mil etter mil''
* ''Adieu''
* ''Glastnost''
* ''Optimist''
* ''Smil''
* ''Det vakreste som finns''
* ''Min første kjærlighet''
* ''My Heart Is My Home''

== Discografie ==
=== Albums ===
* ''Teigens tivoli'' (1977)
* ''This Year's Loser'' (1978)
* ''En dags pause'' (1979)
* ''Mentalkrem'' (1980)
* ''Klar dag/Instamatik'' (1982)
* ''Klovn uten scene'' (1988)
* ''Esilio paradiso'' (1992)
* ''Rondo'' (1993)
* ''Lys'' (1996)
* ''Magnet'' (2000)
* ''Utkledd som meg selv'' (2004)

===Verzamelalbums===
* ''67-76'' (1976)
* ''All We Have Is The Past'' (1980)
* ''Hopp 78-83'' (1983)
* ''Jahn Teigen'' (1989)
* ''Jahn Teigens beste: Litt av historien'' (1994)
* ''Fra null til gull'' (2004)

===Als deel van Popul Vuh===
* ''Popol Vuh'' (1973)
* ''Quiche Maya'' (1974)

====Verzamelalbums van Popul Vuh====
* ''Popol Ace'' (1975)
* ''Cat of 9 Tales (1994)

===Als deel van Popol Ace ===
* ''Stolen From Time'' (1976)

===Als deel van Prima Vera===
* ''Prima Vera'' (1978)
* ''Brakara'' (1978)
* ''Salmer og sanger vi gjerne hiver'' (1979)
* ''Den 5te'' (1981)
* ''Fisle Narrepanne i Tyrol'' (1981)
* ''Ha ha he he ho'' (1982)
* ''Her kommer Olavs menn'' (1983)
* ''Prima Vera Show'' (1999)

==== Verzamelalbums van Prima Vera ====
* ''The best of EBBA'' (1980)
* ''Absolute Prima Vera'' (1994)

=== Jahn Teigen & Anita Skorgan===
* ''Cheek To Cheek'' (1983)

== Singles ==
* ''Mil etter mil'' (1978)
* ''Jeg gi'kke opp'' (1978)
* ''Har du lyst på litt mer'' (1979)
* ''Ja'' (1980)
* ''Bli bra igjen'' (1982)
* ''Do re mi'' (1983)
* ''Glastnost'' (1988)
* ''Slå på ring'' (1988)
* ''Optimist'' (1989)
* ''Smil'' (1990)
* ''I skyggen av en drøm'' (1990)
* ''Gi meg fri'' (1992)
* ''Ensom natt'' (1993)

===Met [[Anita Skorgan]]===
* ''Adieu'' (1982)
* ''Friendly'' (1983)

== Externe link ==
* {{no}} [http://lista.vg.no/artist_info.php?ArtistOp=show&artistId=1248 Geschiedenis in de nationale hitparade]

{{Navigatie deelnemers Noorwegen aan het Eurovisiesongfestival}}
{{Bibliografische informatie}}

{{DEFAULTSORT:Teigen}}
[[Categorie:Noors zanger]]
[[Categorie:Deelnemer aan het Eurovisiesongfestival 1978]]
[[Categorie:Deelnemer aan het Eurovisiesongfestival 1982]]
[[Categorie:Deelnemer aan het Eurovisiesongfestival 1983]]
[[Categorie:Noors deelnemer aan het Eurovisiesongfestival]]

title: Algemene informatie

Geboren: 27 september 1949

Geboorteplaats: Tønsberg, Noorwegen

Overleden: 24 februari 2020

Overlijdensplaats: Ystad Zweden

Land: Noorwegen

title: Werk

Genre(s): pop, rock

Beroep: zanger, muzikant, komiek

Instrument(en): gitaar