text:
# Ondergrondse CO2-opslag
Ondergrondse CO2-opslag (internationaal afgekort met CCS van carbon capture and storage), met name in Vlaanderen CO2-captatie of koolstofcaptatie genoemd, is het ondergronds opslaan van afgevangen kooldioxidegas dat vrijkomt bij de verbranding van (fossiele) brandstoffen.
CCS is een techniek waarmee fossiele brandstoffen (bijna) klimaatneutraal kunnen worden toegepast. Door het broeikasgas CO2 dat uit de verbranding van deze koolwaterstoffen ontstaat af te vangen en in ondergrondse reservoirs op te slaan komt die CO2 niet in de atmosfeer terecht.
Toepassing van CCS bij energieopwekking wordt ook wel 'schoon fossiel' genoemd. Er komen bij toepassing van CCS wel afvalgassen vrij die niet worden opgevangen.
CCS is een verzamelnaam van veel verschillende opties voor het afvangen, transporteren en het ondergronds opslaan van CO2. CCS kan ook worden toegepast in de industrie, bijvoorbeeld bij cement-, kunstmest- of staalproductie, waarbij ook CO2 vrijkomt.

## Projecten
- Sinds de aanvangsjaren zeventig van de vorige eeuw injecteren oliemaatschappijen CO2 in olie- en gasreservoirs om de opbrengst van de bestaande velden te vergroten.

- Sinds 2004 zijn in het K12-B-veld op de Noordzee de operator (GDF SUEZ E&P Nederland) en TNO bezig met een demonstratieproject om CO2 te herinjecteren in het gasveld waaruit het geproduceerd werd. K12-B was de eerste locatie wereldwijd waar deze techniek werd toegepast.

- Shell Nederland Raffinaderij B.V. (SNR) had tot in november 2010 een project in voorbereiding om CO2, die bij de raffinaderij in Pernis bij de productie van waterstof vrijkomt, per pijpleiding naar Barendrecht te transporteren en in een leeg aardgasveld te injecteren voor permanente opslag.[1] De plannen voor opslag van CO2 onder Barendrecht zijn door de Nederlandse overheid in november 2010 geschrapt nadat bleek dat onder de bevolking onvoldoende draagvlak bestond. Sindsdien wordt gezocht naar een opslagplaats in het noorden op een van de locaties Boerakker, Sebaldeburen of Eleveld. Op deze plekken is eveneens protest gerezen tegen de plannen onder gemeenten en bevolking.

- OCAP neemt 40% van de vrijgekomen CO2 over en transporteert en distribueert de CO2 van Pernis (Shell Nederland Raffinaderij B.V. (SNR)) en Alco aan glastuinbouwers in het Westland, Lansingerland en Delfgauw.[2] Voor de opslag en het transport van CO2 wordt gebruikgemaakt van een oude oliepijpleiding van de Nederlandse Pijpleidingmaatschappij (NPM). In de kassen wordt een overmaat aan CO2 gebracht, waarvan een gedeelte wordt opgenomen door het gewas. Het restant wordt afgevoerd naar de atmosfeer. De extra CO2 die door het gewas wordt opgenomen wordt kortstondig gebonden. Jaarlijks wordt het gewas geruimd en komt de CO2 weer in de atmosfeer. Bij deze methode is er dus geen sprake van duurzame binding van CO2. Wel vermindert dit het stoken van aardgas door tuinders om zo een hogere CO2 concentratie in de kas te hebben.

- OCI Agro (voorheen DSM) heeft een project in voorbereiding om CO2 uit de eigen ammoniakfabriek in Geleen te injecteren in poreuze steen- en kolenlagen ter plaatse, op 1800 meter diepte. De Limburgse Milieufederatie en het Graetheidecomité[3] bestrijden het plan. Zij achten opslag in dit soort lagen veel moeilijker dan opslag in lege gasvelden.

- Een commerciële toepassing van CO2-injectie in een zoutwatervoerende laag vindt plaats bij het gaswinningsplatform Sleipner in de Noordzee. Hier slaat de Noorse staatsoliemaatschappij Statoil CO2 op die vrijkomt bij de productie van aardgas (sinds 1996: ca. 1 miljoen ton CO2 opgeslagen per jaar).

- Sinds 2012 liep er een project van Havenbedrijf Rotterdam, samen met de energiebedrijven E.ON en GDF Suez voor de eerste grootschalige opslag van CO2 in het P18-veld, diep onder de Noordzeebodem, onder de naam Rotterdam Opslag en Afvang Demonstratieproject (ROAD). Evenals het eerste Nederlandse K12-veld en het eerste Noordse Sleipnerveld maakte dit grootschalige project onderdeel uit van de CCS-demonstratieprojecten van de Europese Unie. ROAD werd in 2017 stopgezet na de terugtrekking van E.ON. en GDF Suez.

Sinds 2018 werken Havenbedrijf Rotterdam, Gasunie en EBN aan een alternatief project onder de naam Porthos. De gebruikte aanduiding voor de techniek is Carbon Capture Utilisation and Storage, kortweg CCUS. CO2 uit de Haven van Rotterdam moet daarbij worden verzameld en opgeslagen in het P18-veld.
- Een van de grootste CCS-projecten, de Gorgon LNG-site van Chevron Oil op het Australische Barroweiland, heeft in 2021 slechts 30% van de ongeveer 15 miljoen ton CO2 ondergronds gestockeerd, sinds Gorgon in maart 2016 begon met de productie van gas. Dat de doelstelling van 80% niet binnen bereik kwam, wijst volgens Bloomberg op de magere perspectieven van de CCS-technologie in de praktijk.[5]

- In IJsland ging op 9 september 2021 het Orca-project[6] van start. Met de installatie, een samenwerking tussen Climeworks (bouw) en Carbfix (CO2-mengeling), wordt CO2 met water vermengd en geïnjecteerd in basaltgesteente op 1.000 meter diepte. Orca zal  jaarlijks 4.000 ton CO2 afvangen, een minieme fractie van de totale jaaruitstoot in de wereld die voor 2021 op 36 miljard ton CO2 werd geraamd.[7][8]

- De Europese Unie ondersteunt enkele CCS-projecten via het EU-Innovatiefonds, in het kader van de emissiehandel (EU-ETS). Het ging in 2021 om geplande projecten in België (Ineos, Antwerpen) en Zweden (Exergi, Stockholm).[9]

- Het Maleisische energiebedrijf Petronas financierde in april 2022 een CCS-project voor de kust van Sarawak.[10]

## Afvang
De CO2 die wordt gevormd bij de verbranding van fossiele brandstoffen kan op twee plaatsen in het verbrandingsproces worden afgevangen: voor en na de verbranding. Hiervoor bestaan verschillende technieken, die 85 tot 95 % van alle CO2 kunnen afscheiden uit de rookgassen. Afscheiden en opslaan kosten 10 tot 40% extra energie, afhankelijk van de gebruikte technologie. De afgescheiden CO2 kan worden opgeslagen in lege gasvelden en watervoerende lagen.
- Bij afvang van CO2 na de verbranding ('post-combustion') worden de rookgassen 'gewassen' in een gaswasser. Speciaal ontwikkelde absorbenten nemen de CO2 op en geven die elders weer af, waarna de CO2 kan worden opgeslagen en het absorbens kan worden hergebruikt. Momenteel wordt vooral gewerkt met amines, maar die kosten relatief veel extra energie om de CO2 weer af te scheiden. Nieuwe stoffen zijn in ontwikkeling.

- Afvang van CO2 voor de verbranding ('pre-combustion') kan worden toegepast in verschillende processen. De fossiele brandstof wordt met behulp van zuurstof en/of water omgezet in syngas (een mengsel van koolmonoxide en waterstof). Vervolgens wordt stoom toegevoegd en de water-gas-shift-reactie gebruikt om CO en water gedeeltelijk om te zetten in CO2 en H2. Door het afscheiden van CO2 wordt deze omkeerbare chemische omzetting beïnvloed ('shift') en ontstaat een gas met vrijwel zuiver waterstof. Bij verbranding levert waterstof alleen water op en geen CO2.

Dit proces wordt al lang toegepast in de industrie, bijvoorbeeld bij ammoniakproductie en bij raffinaderijen. Toegepast in een kolenvergasser voor stroomproductie is pre-combustion erg flexibel. Het kan fluctuaties in de stroomvraag opvangen doordat bij een lage stroomvraag het gas in het aardgasnet kan worden ingevoed.
- Een derde type afvangtechnologie is verbranding met zuivere zuurstof (oxyfuel). Hierbij blijven de rookgassen vrij van stikstofverbindingen en bevatten zij een hoog percentage CO2 dat gemakkelijk is af te vangen. Voor deze technologie is wel de productie van pure zuurstof noodzakelijk. Deze technologie wordt al geruime tijd toegepast bij de glasproductie.

### BECCS
Negatieve CO2-emissies kunnen verkregen worden door biobrandstofcentrales te voorzien van een afvangtechnologie. Biobrandstof wordt verkregen uit biologische organismen zoals koolzaad die tijdens hun levensloop CO2 uit de atmosfeer opnemen. Tijdens de verbranding in de centrale wordt deze CO2 opgevangen en nadien in de ondergrond opgeslagen. Deze methode voor het reduceren van de hoeveelheid CO2 in de atmosfeer wordt BECCS (Bio-Energy Carbon Capture Storage) genoemd.

## Geologische effecten
Immobilisatie van koolstofdioxide in voormalige gas- en oliereservoirs of in zoutwatervoerende lagen geschiedt in poreuze gesteentelagen op een diepte van veelal 0,8 tot 3 kilometer. De reservoirgesteenten die hiervoor geschikt zijn, zijn veelal zandsteen, kalk en dolomiet.

### Insluiting
In het begin zal het CO2 vooral aanwezig zijn in de grootste poriën van het gesteente. Het zal door een drukverschil opwaarts migreren naar de afsluitende bovenlaag (structurele insluiting). Na verloop van tijd begint het CO2 naar de microscopische poriën te migreren, waaruit het maar moeilijk kan ontsnappen als gevolg van de capillaire krachten (residuale insluiting). Komt het opwaarts migrerende CO2 onderweg het zoute formatiewater tegen, met een maximum van 400 gram zout per liter, dan zal een zeer klein gedeelte in het water oplossen (insluiting door oplossing). Het chemisch opgeloste CO2 in het zwaarder wordende zoute formatiewater kan nu een permanente chemische binding aangaan met het reservoirgesteente (minerale insluiting).

### Transport door diffusie
De twee laatstgenoemde stappen, die van de mineralisatie en de insluiting door het chemische oplossen (geochemische insluiting), verlopen in het reservoir maar uiterst langzaam in vele eeuwen tot duizenden jaren. Uiteindelijk zal al het opwaarts migrerende CO2 chemisch in het uiterst langzaam neerwaarts bewegende formatiewater door diffusie zijn opgelost. Diffusie is het trage transport van CO2 in een vloeistof door verschil in concentratie.

### Chemische aspecten
Voornamelijk de aanwezigheid van basische gesteenten, kleien en veldspaten kunnen in de minerale insluiting met het chemisch opgeloste CO2 nieuwe vaste mineralen vormen. Ook kunnen carbonaten (CO32-) als vrije anionen afhankelijk van de kationensamenstelling (Fe3+, Ca2+, Mg2+) uit het water als een nieuwe vaste stof neerslaan op randen van korrels en in kleine breuken. Hiervoor is altijd wel een weinig ijzer, calcium en magnesium aanwezig om tot mineralisatie te komen. Zo kunnen op kleinschaligheid breukjes indien de afsluitende bovenlaag uit kleisteen bestaat, worden opgevuld met een carbonaatneerslag.

### Fysische aspecten
Het zoutgehalte in het formatiewater neemt op diepten tussen 1 en 4 kilometer toe van 100 naar 400 gram per liter maar kan afhankelijk van de geologische formatielaag met een factor 10 kleiner zijn. Het fysisch zwaarder wordende formatiewater heeft geen opwaartse stuwkracht en maakt geen deel uit van de hydrologische kringloop, (geologische insluiting). Hierop is het onderscheid geformuleerd tussen de diepe en ondiepe ondergrond.

### Diepe en ondiepe ondergrond
De ondiepe ondergrond is dat deel waarin het grondwater van nature via stromingspatronen deelneemt aan de hydrologische kringloop van het water. De diepe ondergrond is dan dat deel waarin het water niet in stroming is en dus geen deel kan uitmaken van de hydrologische kringloop. Ontsnapping van het chemisch opgeloste CO2 uit een watervoerende diepe laag of voormalig gasreservoir naar het erboven gelegen watercirculatiesysteem van de ondiepe ondergrond kan alleen plaatsvinden via het zeer trage transport van 'koolstofdioxide'-diffusie op basis van concentratieverschil.

## CO2-leidingen en bestemmingsplannen
De transportleidingen van CO2 moeten worden opgenomen in bestemmingsplannen. De bestemmingsplannen kunnen worden bekeken op de website Ruimtelijke Plannen. De leidingen worden verantwoord onder het hoofdstuk Extern risico. De buisleidingen met een verhoogd risico zijn ook terug te vinden op de Risicokaart.
Gewoonlijk wordt een milieueffectrapportage (MER) opgesteld en een risicoanalyse uitgevoerd. Anders is dat in de gemeente Zoetermeer. Daar wordt een olieleiding in strijd met het bestemmingsplan al vanaf 2005 hergebruikt voor CO2 opslag en transport. In het najaar 2012 probeert men met een "vrijwillige Milieueffectrapportage Beoordeling" (geen MER dus), de leiding te legaliseren. Om planschadeclaims te voorkomen heeft men technieken ontwikkeld om gevaarlijke leidingen in bestemmingsplannen aan de aandacht te onttrekken.

## Afwegingen

### Risico's van CO2
Het transport per pijpleiding en de ondergrondse opslag zijn niet zonder gevaar. Kooldioxide is niet giftig maar kan in hoge concentraties de zuurstof verdringen en verstikkend werken. Wanneer de CO2 zich niet mengt met de omliggende lucht kan het, door de hoge massadichtheid, dicht aan het aardoppervlak blijven hangen en verstikkend werken voor de mens en leiden tot uitval van verbrandingsmotoren.
CO2 hoeft niet gevaarlijk te zijn wanneer het zich kan mengen met de lucht uit de omgeving. CO2 is zwaarder dan de omringende lucht en zuurstof. Het gevaar bestaat dat CO2 als een deken aan het oppervlak blijft liggen en de zuurstof verdringt. Een lekkende leiding kan daarom gevaarlijker zijn dan een opengescheurde leiding omdat de CO2 zich minder snel zal mengen met de omringende lucht. Windstil weer en inversie (mist) zijn omstandigheden die bij een lekkende leiding tot gevaarlijke situaties kan leiden.

### Voordelen
Van de optie 'CCS in Nederland' heeft de "Argumentenfabriek" in 2010 in opdracht van het nationale onderzoekprogramma "CATO-2" een 'Argumentenkaart' gemaakt. Daarin staan de voor- en nadelen van CCS in Nederland op een rij. Enkele belangrijke voordelen:
- CCS zal een rechtstreekse bijdrage kunnen leveren aan het bestrijden van een klimaatverandering.
- CCS kan ervoor zorgen dat duurzame energie zoals zonne- en windenergie wat langer de tijd krijgen om tot volle wasdom te komen terwijl tegelijk het klimaatprobleem wordt aangepakt.
- CCS maakt het mogelijk dat de nog aanwezige voorraden fossiele brandstoffen (vooral steenkolen) worden verstookt met een lage CO2-uitstoot.
- Volgens schattingen van het IPCC kan CO2-afvang en opslag bij de productie van elektriciteit, afhankelijk van de brandstof en de gebruikte technologie, vaak concurreren met alternatieve CO2-arme technologieën zoals windmolens op zee of zonnepanelen.[14]

### Nadelen
De nadelen van CO2-opslag lopen deels parallel met de twijfels rond BECCS, en zijn onder andere:
- Het hogere energieverbruik (Circa 40% meer brandstof), waardoor afhankelijkheid van fossiele brandstoffen en de landen die ze exporteren vergroot wordt.
- De hoge kosten voor de aanleg en het exploiteren van de infrastructuur.[15]
- De techniek is op dit moment nog niet rendabel. Bij toepassing in een energiecentrale zou de inkoopprijs van elektriciteit kunnen verdubbelen. Wel zou door innovatie de techniek in de toekomst goedkoper kunnen worden. Een toename van de CO2-waarde in het Europese emissiehandelssysteem (ETS) zou de techniek aantrekkelijker kunnen maken.[16]
- Er zijn nog onbekende risico's, vooral bij transport en opslag. Er is bijvoorbeeld een kans dat de opgeslagen kooldioxide later in de leefomgeving en alsnog in de atmosfeer terechtkomt. Als CO2 onder de zeebodem of uit een ondergrondse opslag ontsnapt dreigt verzuring van het (zee)water.
- Onduidelijk is nog wie verantwoordelijk is voor de lange-termijnopslag van CO2. Voor bedrijven vormt langdurige aansprakelijkheid voor opgeslagen CO2 een drempel voor de toepassing van CCS.
- CO2 kan verbindingen aangaan met ondergrondse gesteenten, cement en leidingen en zou kunnen leiden tot bodemstijging als het volume in de ondergrond toeneemt.
- Verschillende onderdelen van CCS worden al jarenlang op industriële schaal toegepast, maar nog niet op grote schaal in een complete keten van afvangen-transporteren-opslaan. CCS is dus een enigszins nieuwe technologie.
- De aandacht en de financiële steun voor CO2-opslag gaan mogelijk ten koste van de ontwikkeling van duurzame energiebronnen.

### Alternatieven
CO2 dat ontstaat uit verbranding van (fossiele) brandstoffen kan ook gebruikt worden voor:
- bevordering van de fotosynthese.
  - In broeikassen. Kassen zijn vaak voorzien van CO2-kanonnen. Hierbij worden fossiele brandstoffen verbrand zodat extra CO2 tot betere plantengroei leidt. Later kwamen er ook warmtekrachtkoppelingen waarbij gasmotoren elektriciteit produceren naast warmte en CO2.
  - Bij algenkweek als grondstof voor visvoer, hoogwaardige vetzuren, medicijnen of biobrandstoffen. Meestal kan naast de CO2, uit dezelfde bron, ook afvalwarmte benut worden.
- omzetten in grondstof via alternatieve fotosynthese (in ontwikkeling)[17]
- omzetting in methanol
  - Door CO2 te binden met waterstof kunnen nieuwe koolwaterstoffen worden geproduceerd. Op IJsland, waar door geothermie en waterkracht vaak een overschot is aan groene stroom loopt een proef waarbij met duurzame bronnen geproduceerde waterstof wordt gebruikt om methanol te produceren.
- omzetten in CO, om hier vervolgens onder andere synthetische brand- en kunststoffen, elektriciteit of waterstof van te maken.[18]
- samen met broeikasgassen, met behulp van gemodificeerde bacteriën omzetten in chemische basisverbindingen als grondstof voor diverse producten (in ontwikkeling).[19]

### Kritiek
In de discussie over antropogene klimaatverandering, populair de opwarming van de Aarde genoemd, wordt de opslag van CO2 aangewend als een manier om het klimaat wereldwijd te beïnvloeden. Men vraagt zich echter af of de enorme financiële investeringen ten koste gaan van slimmere oplossingen om eventuele klimaatverandering tegen te gaan. Verder is bebossing een goedkopere manier om CO2 op te slaan dan CO2-afvang en -opslag. Een onderzoek binnen de Universiteit van Oxford berekende dat een klimaatscenario waarin het afvangen van CO2 een belangrijke rol speelt, duizenden miljarden dollars zou kosten.

title: Ondergrondse CO2-opslag

wikitext:
[[Bestand:Carbon sequestration-NL.svg|thumb|Schematische voorstelling van de opslag van CO2, afkomstig uit een steenkoolcentrale]]
'''Ondergrondse CO2-opslag''' (internationaal afgekort met '''CCS''' van ''carbon capture and storage''), met name in [[Vlaanderen]] '''CO2-captatie''' of '''koolstofcaptatie''' genoemd, is het ondergronds opslaan van afgevangen [[Koolstofdioxide|kooldioxidegas]] dat vrijkomt bij de verbranding van ([[Fossiele brandstof|fossiele]]) brandstoffen.

CCS is een techniek waarmee fossiele brandstoffen (bijna) [[klimaatneutraal]] kunnen worden toegepast. Door het broeikasgas CO2 dat uit de verbranding van deze koolwaterstoffen ontstaat af te vangen en in ondergrondse reservoirs op te slaan komt die CO2 niet in de atmosfeer terecht.

Toepassing van CCS bij [[Energiecentrale|energieopwekking]] wordt ook wel '[[schoon fossiel]]' genoemd. Er komen bij toepassing van CCS wel afvalgassen vrij die niet worden opgevangen.

CCS is een verzamelnaam van veel verschillende opties voor het afvangen, transporteren en het ondergronds opslaan van CO2. CCS kan ook worden toegepast in de industrie, bijvoorbeeld bij cement-, kunstmest- of staalproductie, waarbij ook CO2 vrijkomt.

== Projecten ==
{{afbeelding combi
| afb1 = Locatie-K12-B.gif | caption1 = Locatie van K12-B
| afb2 = P18-field map.svg | caption2 = Locatie van de velden Barendrecht en P18
| afb3 = Boerakker - CO2-protest.jpg | caption3 = Protestdoek tegen CO2-opslag onder Boerakker in het dorp
| afb4 = Sebaldeburen - CO2-protest.jpg | caption4 = Protestbord tegen CO2-opslag onder Sebaldeburen aan de rand van het dorp
}}
* Sinds de aanvangsjaren zeventig van de vorige eeuw injecteren oliemaatschappijen CO2 in olie- en gasreservoirs om de opbrengst van de bestaande velden te vergroten.

* Sinds 2004 zijn in het [[K12-B]]-veld op de [[Noordzee]] de operator (GDF SUEZ E&P Nederland) en [[Nederlandse Organisatie voor toegepast-natuurwetenschappelijk onderzoek|TNO]] bezig met een demonstratieproject om CO2 te herinjecteren in het gasveld waaruit het geproduceerd werd. K12-B was de eerste locatie wereldwijd waar deze techniek werd toegepast.

* [[Royal Dutch Shell|Shell Nederland Raffinaderij B.V.]] (SNR) had tot in november 2010 een project in voorbereiding om CO2, die bij de raffinaderij in [[Pernis]] bij de productie van waterstof vrijkomt, per pijpleiding naar [[Barendrecht]] te transporteren en in een leeg aardgasveld te injecteren voor permanente opslag.<ref>Opslag van CO2 in Barendrecht [https://web.archive.org/web/20081006184853/http://www.co2opslagbarendrecht.nl/]</ref> De plannen voor opslag van CO2 onder Barendrecht zijn door de Nederlandse overheid in november 2010 geschrapt nadat bleek dat onder de bevolking onvoldoende draagvlak bestond. Sindsdien wordt gezocht naar een opslagplaats in het noorden op een van de locaties [[Boerakker]], [[Sebaldeburen]] of [[Eleveld]]. Op deze plekken is eveneens protest gerezen tegen de plannen onder gemeenten en bevolking.

* [[OCAP]] neemt 40% van de vrijgekomen CO2 over en transporteert en distribueert de CO2 van Pernis (Shell Nederland Raffinaderij B.V. (SNR)) en Alco aan [[glastuinbouw]]ers in het [[Westland (Nederlandse streek)|Westland]], [[Lansingerland]] en [[Delfgauw]].<ref>OCAP CO2 VOF is een [[joint venture]] tussen gassenleverancier [[Linde Gas]] (Benelux) en bouwconcern [[Koninklijke Volker Wessels Stevin|VolkerWessels]].</ref> Voor de opslag en het transport van CO2 wordt gebruikgemaakt van een oude oliepijpleiding van de [[Nederlandse Pijpleidingmaatschappij]] (NPM). In de kassen wordt een overmaat aan CO2 gebracht, waarvan een gedeelte wordt opgenomen door het gewas. Het restant wordt afgevoerd naar de atmosfeer. De extra CO2 die door het gewas wordt opgenomen wordt kortstondig gebonden. Jaarlijks wordt het gewas geruimd en komt de CO2 weer in de atmosfeer. Bij deze methode is er dus geen sprake van duurzame binding van CO2. Wel vermindert dit het stoken van aardgas door tuinders om zo een hogere CO2 concentratie in de kas te hebben.

* [[OCI Agro]] (voorheen DSM) heeft een project in voorbereiding om CO2 uit de eigen [[ammoniak]]fabriek in [[Geleen]] te injecteren in poreuze steen- en kolenlagen ter plaatse, op 1800 meter diepte. De Limburgse Milieufederatie en het Graetheidecomité<ref>http://www.graetheidecomite.nl</ref> bestrijden het plan. Zij achten opslag in dit soort lagen veel moeilijker dan opslag in lege gasvelden.

* Een commerciële toepassing van CO2-injectie in een zoutwatervoerende laag vindt plaats bij het gaswinningsplatform [[Noorse Sleipner veld|Sleipner in de Noordzee]]. Hier slaat de Noorse staatsoliemaatschappij [[Statoil]] CO2 op die vrijkomt bij de productie van aardgas (sinds 1996: ca. 1 miljoen ton CO2 opgeslagen per jaar).

* Sinds 2012 liep er een project van [[Havenbedrijf Rotterdam]], samen met de energiebedrijven [[E.ON]] en [[GDF Suez]] voor de eerste grootschalige opslag van CO2 in het [[P18-veld]], diep onder de Noordzeebodem, onder de naam [[Rotterdam Opslag en Afvang Demonstratieproject]] (ROAD). Evenals het eerste Nederlandse [[K12-B|K12-veld]] en het eerste Noordse [[Sleipnerveld]] maakte dit grootschalige project onderdeel uit van de CCS-demonstratieprojecten van de Europese Unie. ROAD werd in 2017 stopgezet na de terugtrekking van E.ON. en GDF Suez.

:Sinds 2018 werken Havenbedrijf Rotterdam, [[Nederlandse Gasunie|Gasunie]] en [[EBN]] aan een alternatief project onder de naam [[Porthos-project|Porthos]]. De gebruikte aanduiding voor de techniek is '''C'''arbon '''C'''apture '''U'''tilisation and '''S'''torage, kortweg CCUS. CO2 uit de [[Rotterdamse haven|Haven van Rotterdam]] moet daarbij worden verzameld en opgeslagen in het P18-veld.<ref name="porthos">[https://www.porthosco2.nl/ Website van het Porthos-project] (geraadpleegd in april 2024)</ref>

* Een van de grootste CCS-projecten, de Gorgon [[Lng|LNG]]-site van [[Chevron Corporation|Chevron Oil]] op het [[Australië (continent)|Australische]] [[Barroweiland_(West-Australi%C3%AB)|Barroweiland]], heeft in 2021 slechts 30% van de ongeveer 15 miljoen ton CO2 ondergronds gestockeerd, sinds Gorgon in maart 2016 begon met de productie van gas. Dat de doelstelling van 80% niet binnen bereik kwam, wijst volgens [[Bloomberg Businessweek|Bloomberg]] op de magere perspectieven van de CCS-technologie in de praktijk.<ref>{{en}}{{Citeer web |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2021-07-19/chevron-s-carbon-capture-struggle-shows-big-oil-s-climate-hurdle  |titel=Chevron’s Carbon Capture Struggle Shows Big Oil’s Climate Hurdle |auteur= |uitgever=[[Bloomberg Businessweek|Bloomberg]] |datum=19 juli 2021 |bezochtdatum= }}</ref>

* In [[IJsland]] ging op 9 september 2021 het Orca-project<ref>”Orka” betekent “energie” in het IJslands.</ref> van start. Met de installatie, een samenwerking tussen Climeworks (bouw) en Carbfix (CO2-mengeling), wordt CO2 met water vermengd en geïnjecteerd in [[Basalt (gesteente)|basaltgesteente]] op 1.000 meter diepte. Orca zal  jaarlijks 4.000 ton CO2 afvangen, een minieme fractie van de totale jaaruitstoot in de wereld die voor 2021 op 36 miljard ton CO2 werd geraamd.<ref>{{Citeer web |url=https://www.change.inc/ict/deze-muur-vol-ventilatoren-gebruikt-ventilatoren-om-co2-uit-de-lucht-te-filteren-37070  |titel=Deze muur vol ventilatoren gebruikt ventilatoren om CO2 uit de lucht te filteren |auteur= |uitgever= |datum=9 september 2021 |bezochtdatum= 27 september 2021}}</ref><ref>{{en}}{{Citeer web |url=https://www.theguardian.com/environment/2021/sep/09/worlds-biggest-plant-to-turn-carbon-dioxide-into-rock-opens-in-iceland-orca  |titel=World’s biggest machine capturing carbon from air turned on in Iceland |auteur= |uitgever=[[The Guardian (Britse krant)|The Guardian]] |datum=9 september 2021 |bezochtdatum=27 september 2021 }}</ref>

* De [[Europese Unie]] ondersteunt enkele CCS-projecten via het EU-Innovatiefonds, in het kader van de [[Europees systeem voor emissiehandel|emissiehandel]] (EU-ETS). Het ging in 2021 om geplande projecten in België ([[INEOS_Belgi%C3%AB#Project_ONE_(Lillo)|Ineos, Antwerpen]]) en Zweden (Exergi, Stockholm).<ref name="innov">{{en}}{{Citeer web |url=https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/ip_21_6042  |archiefurl =https://web.archive.org/web/20220126193110/https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/ip_21_6042  | archiefdatum =26 januari 2022 |titel=EU invests over €1 billion in innovative projects to decarbonise the economy |auteur= |uitgever=[[Europese Commissie]] |datum=16 november 2021 |bezochtdatum= }}</ref>

* Het [[Maleisië|Maleisische]] energiebedrijf [[Petronas (bedrijf)|Petronas]] financierde in april 2022 een CCS-project [[Offshore|voor de kust]] van [[Sarawak (staat)|Sarawak]].<ref>{{en}}{{Citeer web |url=https://gulfnews.com/business/energy/abu-dhabis-npcc-in-consortium-winning-carbon-capture-and-storage-project-from-petronas-entity-1.1650277447949  |archiefurl =https://web.archive.org/web/20220512194324/https://gulfnews.com/business/energy/abu-dhabis-npcc-in-consortium-winning-carbon-capture-and-storage-project-from-petronas-entity-1.1650277447949  | archiefdatum =12 mei 2022 |titel=Abu Dhabi's NPCC in consortium winning Carbon Capture and Storage project from Petronas entity |auteur= |uitgever= |datum=18 april 2022 |bezochtdatum= }}</ref>

== Afvang ==
De CO2 die wordt gevormd bij de verbranding van fossiele brandstoffen kan op twee plaatsen in het verbrandingsproces worden afgevangen: voor en na de verbranding. Hiervoor bestaan verschillende technieken, die 85 tot 95 % van alle CO2 kunnen afscheiden uit de rookgassen. Afscheiden en opslaan kosten 10 tot 40% extra energie, afhankelijk van de gebruikte technologie. De afgescheiden CO2 kan worden opgeslagen in lege gasvelden en watervoerende lagen.

* Bij afvang van CO2 na de verbranding ('post-combustion') worden de rookgassen 'gewassen' in een [[gaswasser]]. Speciaal ontwikkelde [[absorptie (fysische chemie)|absorbenten]] nemen de CO2 op en geven die elders weer af, waarna de CO2 kan worden opgeslagen en het [[absorbens]] kan worden hergebruikt. Momenteel wordt vooral gewerkt met [[amine]]s, maar die kosten relatief veel extra energie om de CO2 weer af te scheiden. Nieuwe stoffen zijn in ontwikkeling.

* Afvang van CO2 voor de verbranding ('pre-combustion') kan worden toegepast in verschillende processen. De [[fossiele brandstof]] wordt met behulp van zuurstof en/of water omgezet in [[syngas]] (een mengsel van [[koolmonoxide]] en waterstof). Vervolgens wordt stoom toegevoegd en de [[water-gas-shift-reactie]] gebruikt om CO en water gedeeltelijk om te zetten in CO2 en H2. Door het afscheiden van CO2 wordt deze omkeerbare chemische omzetting beïnvloed ('shift') en ontstaat een gas met vrijwel zuiver waterstof. Bij verbranding levert waterstof alleen water op en geen CO2.
:Dit proces wordt al lang toegepast in de industrie, bijvoorbeeld bij ammoniakproductie en bij raffinaderijen. Toegepast in een kolenvergasser voor stroomproductie is pre-combustion erg flexibel. Het kan fluctuaties in de stroomvraag opvangen doordat bij een lage stroomvraag het gas in het aardgasnet kan worden ingevoed.{{Bron?|Dit is niet triviaal. Waterstof heeft een lagere calorische waarde (per volume-eenheid) dan aardgas. Wellicht kun je waterstof bijmengen bij hoogcalorisch gas om groningenkwaliteit te krijgen, maar dan nog heeft waterstof een paar vervelende eigenschappen die het vermoedelijk minder geschikt maken voor grootschalig huishoudelijk gebruik. Het bijmengen van syngas heeft hetzelfde bezwaar plus de giftigheid van CO.|2015|03|01}}

* Een derde type afvangtechnologie is verbranding met zuivere [[Dizuurstof|zuurstof]] ([[oxyfuel]]). Hierbij blijven de rookgassen vrij van [[Stikstof (element)|stikstofverbindingen]] en bevatten zij een hoog percentage CO2 dat gemakkelijk is af te vangen. Voor deze technologie is wel de productie van pure zuurstof noodzakelijk. Deze technologie wordt al geruime tijd toegepast bij de glasproductie.

=== BECCS ===
{{Zie hoofdartikel|BECCS}}
Negatieve CO2-emissies kunnen verkregen worden door biobrandstofcentrales te voorzien van een afvangtechnologie. Biobrandstof wordt verkregen uit biologische organismen zoals koolzaad die tijdens hun levensloop CO2 uit de atmosfeer opnemen. Tijdens de verbranding in de centrale wordt deze CO2 opgevangen en nadien in de ondergrond opgeslagen. Deze methode voor het reduceren van de hoeveelheid CO2 in de atmosfeer wordt [[BECCS]] (Bio-Energy Carbon Capture Storage) genoemd.

== Geologische effecten ==
Immobilisatie van koolstofdioxide in voormalige gas- en oliereservoirs of in zoutwatervoerende lagen geschiedt in poreuze gesteentelagen op een diepte van veelal 0,8 tot 3 kilometer. De reservoirgesteenten die hiervoor geschikt zijn, zijn veelal zandsteen, kalk en dolomiet.{{Bron?||2014|02|16}}

=== Insluiting ===
In het begin zal het CO2 vooral aanwezig zijn in de grootste poriën van het gesteente. Het zal door een drukverschil opwaarts migreren naar de afsluitende bovenlaag (structurele insluiting). Na verloop van tijd begint het CO2 naar de microscopische poriën te migreren, waaruit het maar moeilijk kan ontsnappen als gevolg van de [[capillair]]e krachten (residuale insluiting). Komt het opwaarts migrerende CO2 onderweg het zoute formatiewater tegen, met een maximum van 400 gram zout per liter, dan zal een zeer klein gedeelte in het water oplossen (insluiting door oplossing). Het chemisch opgeloste CO2 in het zwaarder wordende zoute formatiewater kan nu een permanente chemische binding aangaan met het reservoirgesteente (minerale insluiting).

=== Transport door diffusie ===
De twee laatstgenoemde stappen, die van de mineralisatie en de insluiting door het chemische oplossen (geochemische insluiting), verlopen in het reservoir maar uiterst langzaam in vele eeuwen tot duizenden jaren. Uiteindelijk zal al het opwaarts migrerende CO2 chemisch in het uiterst langzaam neerwaarts bewegende formatiewater door [[diffusie]] zijn opgelost. Diffusie is het trage transport van CO2 in een vloeistof door verschil in concentratie.

=== Chemische aspecten ===
Voornamelijk de aanwezigheid van basische gesteenten, [[klei]]en en [[veldspaat|veldspaten]] kunnen in de minerale insluiting met het chemisch opgeloste CO2 nieuwe vaste mineralen vormen. Ook kunnen [[carbonaat|carbonaten]] (CO32-) als vrije anionen afhankelijk van de [[kation]]ensamenstelling (Fe3+, Ca2+, Mg2+) uit het water als een nieuwe vaste stof neerslaan op randen van korrels en in kleine breuken. Hiervoor is altijd wel een weinig [[ijzer (element)|ijzer]], [[calcium]] en [[magnesium]] aanwezig om tot mineralisatie te komen. Zo kunnen op kleinschaligheid breukjes indien de afsluitende bovenlaag uit kleisteen bestaat, worden opgevuld met een carbonaatneerslag.

=== Fysische aspecten ===
Het zoutgehalte in het formatiewater neemt op diepten tussen 1 en 4 kilometer toe van 100 naar 400 gram per liter maar kan afhankelijk van de geologische formatielaag met een factor 10 kleiner zijn. Het fysisch zwaarder wordende formatiewater heeft geen opwaartse stuwkracht en maakt geen deel uit van de hydrologische kringloop, (geologische insluiting). Hierop is het onderscheid geformuleerd tussen de diepe en ondiepe ondergrond.

=== Diepe en ondiepe ondergrond ===
De ondiepe ondergrond is dat deel waarin het grondwater van nature via stromingspatronen deelneemt aan de hydrologische kringloop van het water. De diepe ondergrond is dan dat deel waarin het water niet in stroming is en dus geen deel kan uitmaken van de hydrologische kringloop. Ontsnapping van het chemisch opgeloste CO2 uit een watervoerende diepe laag of voormalig gasreservoir naar het erboven gelegen watercirculatiesysteem van de ondiepe ondergrond kan alleen plaatsvinden via het zeer trage transport van 'koolstofdioxide'-diffusie op basis van concentratieverschil.

== CO2-leidingen en bestemmingsplannen ==
De transportleidingen van CO2 moeten worden opgenomen in [[Bestemmingsplan (Nederland)|bestemmingsplan]]nen. De bestemmingsplannen kunnen worden bekeken op de website Ruimtelijke Plannen.<ref>[http://www.ruimtelijkeplannen.nl/web-roo/roo/ Ruimtelijke Plannen]</ref> De leidingen worden verantwoord onder het hoofdstuk Extern risico. De buisleidingen met een verhoogd risico zijn ook terug te vinden op de Risicokaart.<ref>[http://www.risicokaart.nl/ Risicokaart]</ref>
Gewoonlijk wordt een [[milieueffectrapportage]] (MER) opgesteld en een [[risicoanalyse]] uitgevoerd. Anders is dat in de gemeente [[Zoetermeer]]. Daar wordt een olieleiding in strijd met het bestemmingsplan al vanaf 2005 hergebruikt voor CO2 opslag en transport. In het najaar 2012 probeert men met een "vrijwillige Milieueffectrapportage Beoordeling" (geen MER dus), de leiding te legaliseren. Om planschadeclaims te voorkomen heeft men technieken<ref>[http://www.youtube.com/watch?v=97FH9FuAeYI Het verbergen van gevaarlijke leidingen in bestemmingsplannen]</ref> ontwikkeld om gevaarlijke leidingen in bestemmingsplannen aan de aandacht te onttrekken.

== Afwegingen ==
=== Risico's van CO2===
Het transport per pijpleiding en de ondergrondse opslag zijn niet zonder gevaar. Kooldioxide is niet giftig maar kan in hoge concentraties de zuurstof verdringen en verstikkend werken. Wanneer de CO2 zich niet mengt met de omliggende lucht kan het, door de hoge [[massadichtheid]], dicht aan het aardoppervlak blijven hangen en verstikkend werken voor de mens en leiden tot uitval van verbrandingsmotoren.

CO2 hoeft niet gevaarlijk te zijn wanneer het zich kan mengen met de lucht uit de omgeving. CO2 is zwaarder dan de omringende lucht en zuurstof. Het gevaar bestaat dat CO2 als een deken aan het oppervlak blijft liggen en de zuurstof verdringt. Een lekkende leiding kan daarom gevaarlijker zijn dan een opengescheurde leiding omdat de CO2 zich minder snel zal mengen met de omringende lucht. Windstil weer en inversie (mist) zijn omstandigheden die bij een lekkende leiding tot gevaarlijke situaties kan leiden.

=== Voordelen ===
Van de optie 'CCS in Nederland' heeft de "Argumentenfabriek" in 2010 in opdracht van het nationale onderzoekprogramma "CATO-2" een 'Argumentenkaart' gemaakt. Daarin staan de voor- en nadelen van CCS in Nederland op een rij. Enkele belangrijke voordelen:
* CCS zal een rechtstreekse bijdrage kunnen leveren aan het bestrijden van een [[Opwarming van de Aarde|klimaatverandering]].
* CCS kan ervoor zorgen dat duurzame energie zoals [[zonne-energie|zonne-]] en [[windenergie]] wat langer de tijd krijgen om tot volle wasdom te komen terwijl tegelijk het klimaatprobleem wordt aangepakt.
* CCS maakt het mogelijk dat de nog aanwezige voorraden [[fossiele brandstoffen]] (vooral [[steenkolen]]) worden verstookt met een lage CO2-uitstoot.
* Volgens schattingen van het [[IPCC]] kan CO2-afvang en opslag bij de productie van elektriciteit, afhankelijk van de brandstof en de gebruikte technologie, vaak concurreren met alternatieve CO2-arme technologieën zoals windmolens op zee of [[Zonnepaneel|zonnepanelen]].<ref>Edward Rubin, Leo Meyer, [[Heleen de Coninck]], (2005): [https://web.archive.org/web/20111005090148/http://www.ipcc.ch/pdf/special-reports/srccs/srccs_technicalsummary.pdf IPCC Special Report - Carbon Dioxide Capture and Storage]</ref>

=== Nadelen ===
De nadelen van CO2-opslag lopen deels parallel met de [[BECCS#Controverse|twijfels rond BECCS]], en zijn onder andere:
* Het hogere energieverbruik (Circa 40% meer brandstof), waardoor afhankelijkheid van fossiele brandstoffen en de landen die ze exporteren vergroot wordt.
* De hoge kosten voor de aanleg en het exploiteren van de infrastructuur.<ref>{{en}} Biello, D. [https://www.scientificamerican.com/article/carbon-capture-may-be-too-expensive-to-combat-climate-change/ Carbon Capture May Be Too Expensive to Combat Climate Change], ''Scientific American'', 1 januari 2016</ref>
* De techniek is op dit moment nog niet rendabel. Bij toepassing in een energiecentrale zou de inkoopprijs van elektriciteit kunnen verdubbelen. Wel zou door innovatie de techniek in de toekomst goedkoper kunnen worden. Een toename van de CO2-waarde in het [[Europees systeem voor emissiehandel|Europese emissiehandelssysteem]] (ETS) zou de techniek aantrekkelijker kunnen maken.<ref>[https://www.tijd.be/ondernemen/milieu-energie/co-opvangen-maakt-elektriciteit-fors-duurder/10272450.html CO2 opvangen maakt elektriciteit fors duurder], ''De Tijd'', 17 december 2020</ref>
* Er zijn nog onbekende risico's, vooral bij transport en opslag. Er is bijvoorbeeld een kans dat de opgeslagen kooldioxide later in de leefomgeving en alsnog in de atmosfeer terechtkomt. Als CO2 onder de zeebodem of uit een ondergrondse opslag ontsnapt dreigt verzuring van het (zee)water.
* Onduidelijk is nog wie verantwoordelijk is voor de lange-termijnopslag van CO2. Voor bedrijven vormt langdurige aansprakelijkheid voor opgeslagen CO2 een drempel voor de toepassing van CCS.
* CO2 kan verbindingen aangaan met ondergrondse gesteenten, cement en leidingen en zou kunnen leiden tot bodemstijging als het volume in de ondergrond toeneemt.
* Verschillende onderdelen van CCS worden al jarenlang op industriële schaal toegepast, maar nog niet op grote schaal in een complete keten van afvangen-transporteren-opslaan. CCS is dus een enigszins nieuwe technologie.
* De aandacht en de financiële steun voor CO2-opslag gaan mogelijk ten koste van de ontwikkeling van duurzame energiebronnen.

===Alternatieven===
CO2 dat ontstaat uit verbranding van (fossiele) brandstoffen kan ook gebruikt worden voor:
* bevordering van de [[fotosynthese]].
** In [[broeikas]]sen. Kassen zijn vaak voorzien van CO2-kanonnen. Hierbij worden fossiele brandstoffen verbrand zodat extra CO2 tot betere plantengroei leidt. Later kwamen er ook warmtekrachtkoppelingen waarbij gasmotoren elektriciteit produceren naast warmte en CO2.
** Bij algenkweek als grondstof voor visvoer, hoogwaardige [[vetzuur|vetzuren]], medicijnen of [[biobrandstof]]fen. Meestal kan naast de CO2, uit dezelfde bron, ook afvalwarmte benut worden.
* omzetten in grondstof via alternatieve fotosynthese (in ontwikkeling)<ref>[https://www.scientias.nl/nieuwe-methode-ontwikkeld-om-co2-om-te-zetten-en-te-hergebruiken/ Onderzoekers willen grote 'zonnepanelen' maken die CO2 absorberen en omzetten in brandstoffen en chemicaliën], Scientias, 30 september 2019</ref>
* omzetting in methanol
** Door CO2 te binden met waterstof kunnen nieuwe koolwaterstoffen worden geproduceerd. Op [[IJsland]], waar door [[geothermie]] en [[waterkracht]] vaak een overschot is aan groene stroom loopt een proef waarbij met duurzame bronnen geproduceerde waterstof wordt gebruikt om [[methanol]] te produceren.
* omzetten in CO, om hier vervolgens onder andere synthetische brand- en kunststoffen, elektriciteit of waterstof van te maken.<ref>[https://www.scientias.nl/wetenschappers-zetten-co2-met-efficiente-katalysator-om-in-koolmonoxide/ Wetenschappers zetten CO2 met doeltreffende katalysator om in koolmonoxide], Scientias, 17 juni 2019</ref>
* samen met [[broeikasgas]]sen, met behulp van gemodificeerde bacteriën omzetten in chemische basisverbindingen als grondstof voor diverse producten (in ontwikkeling).<ref>[https://www.scientias.nl/deze-microben-zetten-broeikasgassen-om-in-alledaagse-producten/ Microben zetten broeikasgassen om in alledaagse producten], Scientias, 27 augustus 2019</ref>

===Kritiek===
In de discussie over antropogene [[klimaatverandering]], populair de [[opwarming van de Aarde]] genoemd, wordt de opslag van CO2 aangewend als een manier om het klimaat wereldwijd te beïnvloeden. Men vraagt zich echter af of de enorme financiële investeringen ten koste gaan van slimmere oplossingen om eventuele klimaatverandering tegen te gaan.<ref>{{en}}[https://web.archive.org/web/20131019202136/http://www.ubraintv.com/blog/?p=108 Bjorn Lomborg hekelt de financiële focus op CO2-sequestratie]</ref><ref>{{en}} [http://www.usatoday.com/story/opinion/2013/06/25/obama-climate-change-georgetown-column/2455723/ Lomborg: Obama should confront climate change fantasies], ''USA Today'', 25 juni 2013</ref> Verder is [[bebossing]] een goedkopere manier om CO2 op te slaan dan CO2-afvang en -opslag.<ref>[https://www.vrt.be/vrtnws/nl/2019/07/05/klimaatverandering-bomen-planten/ 1 miljard hectare aan nieuw bos kan het klimaat redden, dat is een gebied de grootte van de Verenigde Staten], VRT Nieuws, 5 juli 2019</ref> Een onderzoek binnen de [[Universiteit van Oxford]] berekende dat een klimaatscenario waarin het afvangen van CO2 een belangrijke rol speelt, duizenden miljarden dollars zou kosten.<ref name="Smith23">{{en}}{{Citeer web |url= https://www.smithschool.ox.ac.uk/sites/default/files/2023-12/Assessing-the-relative-costs-of-high-CCS-and-low-CCS-pathways-to-1-5-degrees.pdf |archiefurl = https://web.archive.org/web/20231204113409/https://www.smithschool.ox.ac.uk/sites/default/files/2023-12/Assessing-the-relative-costs-of-high-CCS-and-low-CCS-pathways-to-1-5-degrees.pdf | archiefdatum =4 december 2023 |titel= (2023). 'Assessing the relative costs of high-CCS and low-CCS pathways to 1.5 degrees'. |auteur=Bacilieri, A., Black, R. & Way, R. |uitgever=Oxford Smith School of Enterprise and the Environment. Working Paper No. 23-08.|datum= 4 december 2023 |bezochtdatum= }}</ref>

==Zie ook==
* [[Kyotoprotocol]]
* [[Emissiehandel]]
* [[Koolstofkringloop]]
* [[Koolstofput]]
* [[Biobrandstof uit algen]]
* [[BECCS]]
* [[Rotterdam Opslag en Afvang Demonstratieproject]]
* [[Olivijn#CO2-opvang|CO2-opvang met olivijn]]

==Externe links==
* [https://web.archive.org/web/20080225123550/http://arch.rivm.nl/env/int/ipcc/pages_media/SRCCS-final/IPCCSpecialReportonCarbondioxideCaptureandStorage.htm IPCC Special Report on Carbon Dioxide Capture and Storage (Engelstalig)] uit web.archive.org
* [http://www.co2castor.com/ CASTOR, Europees project voor CO2 afvang en opslag]{{dode link|datum=augustus 2017 |bot=InternetArchiveBot}}
* [https://web.archive.org/web/20100421170545/http://www.co2cesar.eu/ CESAR, Europees project voor CO2 afvang en opslag, opvolger van CASTOR]
* [https://web.archive.org/web/20070126103415/http://www.co2-cato.nl/ CATO, CO2 Capture, Transport and Storage in the Netherlands]
* [http://www.energiened.nl/_upload/bestellingen/publicaties/272_MakingCCSworkCompleet.pdf Making large scale CCS in the Netherlands work, EnergieNed 2007]
* [https://web.archive.org/web/20110720154553/http://www.ccsnetwork.eu/ Het eerste netwerk van CO2-afvang, -transport en -opslag demonstratie projecten], allen gericht op operationeel zijn in 2015 en commercieel/zelfstandig in 2010.

{{Appendix|2=
{{References}}
}}
{{Navigatie klimaatverandering}}
{{DISPLAYTITLE:Ondergrondse CO2-opslag}}

[[Categorie:Klimaatverandering]]
[[Categorie:Energie]]
[[Categorie:Aardwetenschappen]]


text:
# Hylopetes bartelsi
Hylopetes bartelsi is een zoogdier uit de familie van de eekhoorns (Sciuridae). De wetenschappelijke naam van de soort werd voor het eerst geldig gepubliceerd door Chasen in 1939.

## Voorkomen
De soort komt voor in Indonesië.

wikiname: nlwiki

title: Hylopetes bartelsi

in_language: nl

wikitext:
{{Taxobox zoogdier
| naam = ''Hylopetes bartelsi''
| titelweergave = cursief
| status = DD
| statusbron = 2016
| rl-id = 10602
| afbeelding =
| orde = [[Knaagdieren|Rodentia]] (Knaagdieren)
| familie = [[Eekhoorns|Sciuridae]] (Eekhoorns)
| geslacht = ''[[Hylopetes]]''
| w-naam = ''Hylopetes bartelsi''
| auteur = Chasen
| datum = 1939
| haakjes = ja
| commons =
| species = Hylopetes bartelsi
}}
'''''Hylopetes bartelsi''''' is een [[Zoogdieren|zoogdier]] uit de [[familie (biologie)|familie]] van de [[Eekhoorns|eekhoorns (Sciuridae)]]. De wetenschappelijke naam van de soort werd voor het eerst geldig gepubliceerd door Chasen in 1939.
== Voorkomen ==
De soort komt voor in [[Indonesië]].
{{Appendix}}

[[Categorie:Eekhoorns]]
[[Categorie:Endemisch dier uit Indonesië]]
[[Categorie:IUCN-status onzeker]]

title: Hylopetes bartelsi · IUCN-status: Onzeker (2016)

Rijk: Animalia (Dieren)

Stam: Chordata (Chordadieren)

Klasse: Mammalia (Zoogdieren)

Orde: Rodentia (Knaagdieren)

Familie: Sciuridae (Eekhoorns)

Geslacht: Hylopetes

title: Soort

Portaal: Biologie · Zoogdieren


text:
# Commodore (rang)
Commodore is een militaire rang bij diverse krijgsmachtdelen in diverse landen. Het is ook een eretitel bij de burgerluchtvaart.

## Krijgsmacht

### Nederland
De militaire rang van commodore is de laagste rang van opperofficier van de Koninklijke Luchtmacht. Commodore komt overeen met de rang van commandeur bij de Koninklijke Marine en de rang van brigadegeneraal bij de Koninklijke Landmacht, Koninklijke Marechaussee en het Korps Mariniers.

### België
De rang die voorheen bij de zeemacht commodore heette, werd in 2002 hernoemd tot flottieljeadmiraal (Frans: amiral de flottille) bij de Marinecomponent van Defensie.

De rang die voorheen bij de luchtmacht commodore heette, werd in 2002 hernoemd tot brigadegeneraal (Frans: général de brigade d'aviation) bij de Luchtcomponent van Defensie.

### Engelstalige landen
Commodore is een militaire rang (eensterrenfunctie) in de zeemacht en luchtmacht van Engelstalige landen, waaronder het Verenigd Koninkrijk, de Verenigde Staten, Canada, Nieuw-Zeeland, Australië en Zuid-Afrika.

In de luchtmacht van Engelstalige landen heet de rang vaak air commodore.

De rang in de zeemachten is vergelijkbaar met die van commandeur in de Koninklijke Marine en flottieljeadmiraal (Frans: amiral de flottille) in de Belgische Marinecomponent van Defensie.

#### Verenigde Staten
De rang commodore werd tot 1984 gebruikt in de United States Navy (USN), United States Coast Guard (USCG), United States Public Health Service (USPHS) en National Oceanic and Atmospheric Administration (NOAA).

In 1984 werd de naam gewijzigd in rear admiral (lower half) (RDML).

In de United States Air Force (USAF) heet de rang Air Force brigadier general en niet air commodore.

#### Zuid-Afrika
In Zuid-Afrika werd vanaf 1997 de rang die voorheen commodore heette hernoemd tot rear admiral (junior grade).

## Burgerluchtvaart
In de burgerluchtvaart was commodore een eretitel voor vliegers met grote verdiensten. De KLM kende deze rang toe aan onder meer Jan Hondong, Jan Moll en Adriaan Viruly.

title: Commodore (rang)

wikitext:
[[Afbeelding:Nl-luchtmacht-commodore.svg|thumb|150px|Rangonderscheiding commodore Nederlandse luchtmacht]]
'''Commodore''' is een [[militaire rang]] bij diverse krijgsmachtdelen in diverse landen. Het is ook een eretitel bij de burgerluchtvaart.

== Krijgsmacht ==
=== Nederland ===
De militaire rang van ''commodore'' is de laagste [[Rang (hiërarchie)|rang]] van [[opperofficier]] van de [[Koninklijke Luchtmacht]]. ''Commodore'' komt overeen met de rang van [[Commandeur (marine)|commandeur]] bij de [[Koninklijke Marine]] en de rang van [[brigadegeneraal]] bij de [[Koninklijke Landmacht]], [[Koninklijke Marechaussee]] en het [[Korps Mariniers]].

=== België ===
De rang die voorheen bij de zeemacht ''commodore'' heette, werd in 2002 hernoemd tot [[flottieljeadmiraal]] (Frans: ''amiral de flottille'') bij de [[Marinecomponent van Defensie]].

De rang die voorheen bij de luchtmacht ''commodore'' heette, werd in 2002 hernoemd tot [[brigadegeneraal]] (Frans: ''général de brigade d'aviation'') bij de [[Luchtcomponent van Defensie]].

=== Engelstalige landen ===
''Commodore'' is een [[militaire rang]] (eensterrenfunctie) in de [[Marine (strijdmacht)|zeemacht]] en [[luchtmacht]] van Engelstalige landen, waaronder het [[Verenigd Koninkrijk]], de [[Verenigde Staten]], [[Canada]], [[Nieuw-Zeeland]], [[Australië (land)|Australië]] en [[Zuid-Afrika]].

In de luchtmacht van Engelstalige landen heet de rang vaak ''air commodore''.

De rang in de zeemachten is vergelijkbaar met die van [[Commandeur (marine)|commandeur]] in de [[Koninklijke Marine]] en [[flottieljeadmiraal]] (Frans: ''amiral de flottille'') in de Belgische [[Marinecomponent van Defensie]].

==== Verenigde Staten ====
De rang ''commodore'' werd tot 1984 gebruikt in de [[United States Navy]] (USN), [[United States Coast Guard]] (USCG), United States Public Health Service (USPHS) en National Oceanic and Atmospheric Administration (NOAA).

In 1984 werd de naam gewijzigd in ''[[rear admiral]] (lower half)'' (RDML).

In de [[United States Air Force]] (USAF) heet de rang ''Air Force brigadier general'' en niet ''air commodore''.

====Zuid-Afrika====
In [[Zuid-Afrika]] werd vanaf 1997 de rang die voorheen ''commodore'' heette hernoemd tot ''[[rear admiral]] (junior grade)''.

== Burgerluchtvaart ==
In de [[burgerluchtvaart]] was ''commodore'' een eretitel voor [[Piloot|vliegers]] met grote verdiensten. De [[Koninklijke Luchtvaart Maatschappij|KLM]] kende deze rang toe aan onder meer [[Jan Hondong]], [[Jan Moll]] en [[Adriaan Viruly]].

== Zie ook ==
* [[Admiraal]]

[[Categorie:Luchtmacht]]
[[Categorie:Militaire rang| 40]]


text:
# Station Eemshaven
Station Eemshaven is een spoorwegstation aan de stamlijn Eemshaven in de gemeente Het Hogeland in de Nederlandse provincie Groningen, geopend op 28 maart 2018. Op 20 juni 2018 is het station officieel geopend door koning Willem-Alexander.

## Geschiedenis
In de provincie Groningen ontstond aan het begin van de 21e eeuw behoefte aan een treinverbinding met de veerboot uit de Eemshaven naar het Oost-Friese waddeneiland Borkum. Op dat moment was er in de zomermaanden een lijndienst per bus met de stad Groningen; in de winter reed een treintaxi. De treinverbinding was eenvoudig te realiseren omdat de spoorlijn Groningen - Roodeschool door middel van een goederenspoorlijn (de stamlijn Eemshaven) al sinds 1978 verbonden is met de Eemshaven. Later kwam men tot het inzicht dat deze lijn ten goede komt aan de werkenden in het Eemshavengebied. Dit gegeven werd opgenomen in de nieuwe concessie voor de treindienst op de Noordelijke Nevenlijnen, die met ingang van december 2020 opnieuw is gegund aan Arriva Personenvervoer Nederland.
In augustus 2012 werd bekendgemaakt dat de financiering voor een spoorlijn naar de Eemshaven rond was. Na het uitwerken van een voorkeursalternatief heeft de provincie in 2015 opdracht gegeven voor het definitieve ontwerp en bestek, waarna de bouw kon volgen. Bij dit project waren vele partijen betrokken: spoorbeheerder ProRail, spoorvervoerder Arriva, rederij AG Ems, de provincie Groningen, het ministerie van Infrastructuur en Milieu, havenschap Groningen Seaports, de gemeenten Eemsmond en Borkum, de Regio Groningen-Assen, de Landkreis Leer, de Eems Dollard Regio, het Land Niedersachsen en de Kamer van Koophandel Noord.

## Opzet
De sinds 1978 bestaande goederenspoorlijn is over een afstand van 4,7 kilometer geschikt gemaakt voor personenvervoer. Daarnaast is 3 kilometer nieuw spoor aangelegd, grotendeels op buitendijks terrein. Het treinstation, dat naast de terminal van rederij AG Ems aan de Beatrixhaven is gebouwd, dient als overstapstation voor de veerboot. Het is een eenvoudig kopstation met één spoor en een perron.

## Gebruik en verbindingen
Naar verwachting zal het station gebruikt worden door reizigers die gebruikmaken van de bootverbinding met het eiland Borkum en door werkenden in het Eemshavengebied, al zijn er geen bedrijven in de onmiddellijke omgeving van het station. Het aantal reizigers wordt geschat op 66.000 per jaar. Geregeld  worden plannen gelanceerd voor andere veerverbindingen, zoals naar Schotland. Tussen 2022 en 2023 onderhield de MS Romantika van de rederij Holland Norway Lines een veerdienst die de haven drie keer per week met Kristiansand (Noorwegen) verbond.

## Noordelijkste en buitendijks station
Een bijzonderheid is dat het station het noordelijkste van Nederland is. Die eer viel vanaf 8 januari 2018 enkele maanden te beurt aan het nieuwe station Roodeschool bij de kruising met de Hooilandseweg. Eerder het nabijgelegen voormalige station Roodeschool aan de Stationsstraat.
Een verdere bijzonderheid is dat station Eemshaven en krap 3 kilometer spoor buiten de primaire zeewering (de zeedijk) liggen. Het spoor gaat ter hoogte van de zeedijk door twee coupures heen, om door middel van lange taluds en volgt dan de schermdijk rond de Eemshaven. De spoorbedding vormt de dijkvoet aan de binnenzijde van de schermdijk. De spoorbedding is (ongebruikelijk) over de hele afstand op asfalt gefundeerd om de stevigheid van de dijk te waarborgen. Station Eemshaven is hiermee niet alleen het noordelijkste, maar ook het enige buitendijkse station in Nederland.

## Verbindingen
De treinen van de lijn Groningen - Roodeschool van Arriva rijden per dag 4 à 5 keer door naar de Eemshaven. Bij de hernieuwde gunning van het regionaal treinvervoer van Noord-Nederland (2020) aan Arriva werd de uitbreiding tot een halfuurdienst aangekondigd.
Treindienst sinds 28 maart 2018
| Serie      | Treinsoort         | Route                               | Bijzonderheden                                 |
| ---------- | ------------------ | ----------------------------------- | ---------------------------------------------- |
| 37600 RS 4 | Stoptrein (Arriva) | Groningen – Roodeschool – Eemshaven | Vier à vijf treinen per dag van/naar Eemshaven |

Na ingebruikneming van het station is de zomerse busverbinding met Groningen vervallen, evenals de treintaxi. Overwogen werd om op 15 december 2019 een busverbinding met de stad Groningen, Appingedam en Uithuizen in de dienstregeling op te nemen. Deze bus kwam er uiteindelijk ook, lijn 160 reed sinds die datum in de spits tussen Groningen en Eemshaven (deze bus stopte niet bij het station). Vanwege het zeer geringe aantal passagiers werd deze lijn per 11 december 2022 alweer opgeheven.

## Afbeeldingen
- Het station enkele dagen na de opening
- Rode Arriva GTW op het station
- Het station gezien vanaf de dijk
- Het perron en op de achtergrond het havengebied

0,0: Sauwerd ·
4,6: Winsum ·
8,1: Baflo ·
12,8: Warffum ·
Wadwerd ·
16,0: Usquert ·
Munnikenweg ·
20,7: Uithuizen ·
Dingeweg ·
23,8: Uithuizermeeden ·
Meedsterweg ·
26,9: Roodeschool ·
1,0: Roodeschool ·
Eemshaven
Appingedam ·
Bad Nieuweschans ·
Baflo ·
Bedum ·
Delfzijl ·
-West ·
Eemshaven ·
Grijpskerk ·
Groningen ·
-Europapark ·
-Noord ·
Haren ·
Hoogezand-Sappemeer ·
Kropswolde ·
Loppersum ·
Martenshoek ·
Roodeschool ·
Sauwerd ·
Scheemda ·
Stedum ·
Uithuizen ·
Uithuizermeeden ·
Usquert ·
Veendam ·
Warffum ·
Winschoten ·
Winsum ·
Zuidbroek ·
Zuidhorn
Voormalige stations: zie de lijst van voormalige spoorwegstations in Groningen

title: Station Eemshaven

wikitext:
{{Infobox spoorwegstation Nederland
| station         = Eemshaven
| afbeelding      = Eemshaven station 2018 2.jpg
| onderschrift    = Station Eemshaven in juli 2018
| plaats          = [[Eemshaven]]
| stationscode    = Eem
| stationsnaam    = Eemshaven
| type            =
| opening         = 28 maart 2018
| sluiting        =
| heropening      =
| hersluiting     =
| perrons         = 1
| perronsporen    = 1<ref>[http://sporenplan.nl/html_nl/sporenplan/ns/ns_nummer/lw-gn.html Sporenschema]</ref>
| spoorlijn       = [[stamlijn Eemshaven]]
| stadsbus        =
| streekbus       =
| qliner          =
| qlink           =
| buurtbus        =
| lijntaxi        =
| belbus          =
| opstapper       =
| nachtbus        =
| exploitant      = [[Arriva Personenvervoer Nederland|Arriva]]
| aantalreizigers =
| lat_deg         = 53
| lat_min         = 27
| lat_sec         = 31.7
| lon_deg         = 6
| lon_min         = 49
| lon_sec         = 47.9
}}
'''Station Eemshaven''' is een [[spoorwegstation]] aan de [[stamlijn Eemshaven]] in de gemeente [[Het Hogeland]] in de Nederlandse provincie [[Groningen (provincie)|Groningen]], geopend op 28 maart 2018.<ref name=":0">{{Citeer web|url=https://www.prorail.nl/projecten/spoorlijn-roodeschool-eemshaven/nieuws/nieuwe-spoorlijn-roodeschool-eemshaven-open|titel=Nieuwe spoorlijn Roodeschool-Eemshaven open|bezochtdatum=30 juni 2020|auteur=ProRail|achternaam=|voornaam=|datum=28 maart 2018|uitgever=ProRail|taal=}}</ref> Op 20 juni 2018 is het station officieel geopend door koning Willem-Alexander.

== Geschiedenis ==
In de [[Groningen (provincie)|provincie Groningen]] ontstond aan het begin van de 21e eeuw behoefte aan een treinverbinding met de [[veerboot]] uit de [[Eemshaven]] naar het [[Oost-Friese Waddeneilanden|Oost-Friese waddeneiland]] [[Borkum]]. Op dat moment was er in de zomermaanden een lijndienst per bus met de [[Groningen (stad)|stad Groningen]]; in de winter reed een treintaxi. De treinverbinding was eenvoudig te realiseren omdat de [[Spoorlijn Sauwerd - Roodeschool|spoorlijn Groningen - Roodeschool]] door middel van een [[goederenspoorlijn]] (de stamlijn Eemshaven) al sinds 1978 verbonden is met de Eemshaven. Later kwam men tot het inzicht dat deze lijn ten goede komt aan de werkenden in het Eemshavengebied. Dit gegeven werd opgenomen in de nieuwe [[Concessies in het Nederlandse openbaar vervoer|concessie]] voor de treindienst op de [[Noordelijke Nevenlijnen]], die met ingang van december 2020 opnieuw is gegund aan [[Arriva Personenvervoer Nederland]].

In augustus 2012 werd bekendgemaakt dat de financiering voor een spoorlijn naar de Eemshaven rond was. Na het uitwerken van een voorkeursalternatief heeft de provincie in 2015 opdracht gegeven voor het definitieve ontwerp en bestek, waarna de bouw kon volgen. Bij dit project waren vele partijen betrokken: spoorbeheerder [[ProRail]], spoorvervoerder Arriva, rederij [[AG Ems]], de provincie Groningen, het [[Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat|ministerie van Infrastructuur en Milieu]], havenschap [[Groningen Seaports]], de gemeenten [[Eemsmond]] en Borkum, de [[Regio Groningen-Assen]], de [[Landkreis Leer]], de [[Eems Dollard Regio]], het [[Deelstaten van Duitsland|Land]] [[Nedersaksen|Niedersachsen]] en de [[Kamer van Koophandel]] Noord.

== Opzet ==
De sinds 1978 bestaande goederenspoorlijn is over een afstand van 4,7 kilometer geschikt gemaakt voor personenvervoer. Daarnaast is 3 kilometer nieuw spoor aangelegd, grotendeels op [[buitendijks]] terrein. Het treinstation, dat naast de terminal van rederij AG Ems aan de Beatrixhaven is gebouwd, dient als overstapstation voor de veerboot. Het is een eenvoudig [[kopstation]] met één spoor en een perron.

== Gebruik en verbindingen ==
Naar verwachting zal het station gebruikt worden door reizigers die gebruikmaken van de bootverbinding met het eiland Borkum en door werkenden in het Eemshavengebied, al zijn er geen bedrijven in de onmiddellijke omgeving van het station. Het aantal reizigers wordt geschat op 66.000 per jaar. Geregeld  worden plannen gelanceerd voor andere veerverbindingen, zoals naar Schotland. Tussen 2022 en 2023 onderhield de MS Romantika van de rederij [[Holland Norway Lines]] een veerdienst die de haven drie keer per week met [[Kristiansand]] (Noorwegen) verbond.<ref>[https://www.rtvnoord.nl/nieuws/865103/eemshaven-krijgt-vaste-veerverbinding-met-noorwegen?fbclid=IwAR2hnucXs-e07ryY0as1AlomxjyVs3-4grovtbJXQBmXrYJ1FqYkNR7LgZ8/ eemshaven-krijgt-vaste-veerverbinding-met-noorwegen]</ref>

== Noordelijkste en buitendijks station ==
Een bijzonderheid is dat het station het noordelijkste van Nederland is. Die eer viel vanaf 8 januari 2018 enkele maanden te beurt aan het nieuwe [[station Roodeschool]] bij de kruising met de [[Provinciale weg 363|Hooilandseweg]]. Eerder het nabijgelegen [[Station Roodeschool (tot 2018)|voormalige station Roodeschool]] aan de Stationsstraat.<ref>[http://www.eemsbode.nl/nieuws/7992/verlenging-spoorlijn-roodeschool-eemshaven/ Verlenging spoorlijn Roodeschool-Eemshaven] Eemsbode, 27 augustus 2012.</ref><ref>[https://www.rtvnoord.nl/nieuws/188392/Laatste-werkdag-voor-oude-station-Roodeschool Laatste werkdag voor oude station Roodeschool] RTV Noord d.d. 4 januari 2018.</ref>

Een verdere bijzonderheid is dat station Eemshaven en krap 3 kilometer spoor buiten de [[Primaire waterkering|primaire zeewering]] (de zeedijk) liggen. Het spoor gaat ter hoogte van de zeedijk door twee [[Coupure (waterbouwkunde)|coupures]] heen, om door middel van lange taluds en volgt dan de schermdijk rond de Eemshaven. De spoorbedding vormt de dijkvoet aan de binnenzijde van de schermdijk. De spoorbedding is (ongebruikelijk) over de hele afstand op asfalt gefundeerd om de stevigheid van de dijk te waarborgen. Station Eemshaven is hiermee niet alleen het noordelijkste, maar ook het enige buitendijkse station in Nederland.

== Verbindingen ==
De treinen van de lijn Groningen - Roodeschool van Arriva rijden per dag 4 à 5 keer door naar de Eemshaven.<ref>[http://www.rtvnoord.nl/nieuws/180620/Blije-Arriva-directeur-Er-komen-lampjes-aan-de-buitenkant-van-de-trein Blije Arriva-directeur: 'Er komen lampjes aan de buitenkant van de trein'] RTV Noord: 11 juli 2017.</ref><ref>[https://www.provinciegroningen.nl/fileadmin/user_upload/Documenten/Downloads/Veelgestelde_vragen_Spoorlijn_Roodeschool_-_Eemshaven.pdf Veelgestelde vragen Spoorlijn Eemshaven - Roodeschool] Publicatie Provincie Groningen, 20 oktober 2015.</ref> Bij de hernieuwde [[Concessies in het Nederlandse openbaar vervoer#Noordelijke treindiensten|gunning van het regionaal treinvervoer van Noord-Nederland]] (2020) aan Arriva werd de uitbreiding tot een halfuurdienst aangekondigd.<ref>[http://www.aanbestedingsnieuws.nl/arriva-wint-treinconcessie-noord-nederland Arriva wint treinconcessie Noord-Nederland], Aanbestedingsnieuws, 13 juli 2017.</ref>
;Treindienst sinds 28 maart 2018
{{Tabel treinseries | treinseries =
{{Tabelrij treinserie 37600 | station = Roodeschool}}
}}
Na ingebruikneming van het station is de zomerse busverbinding met [[Groningen (stad)|Groningen]] vervallen, evenals de [[treintaxi]].<ref>{{Citeer web|url=https://www.provinciegroningen.nl/actueel/nieuws/nieuwsbericht/_nieuws/toon/Item/vanaf-2016-treinverbinding-tussen-roodeschool-en-eemshaven/|titel=Vanaf 2016 treinverbinding tussen Roodeschool en Eemshaven|bezochtdatum=8 augustus 2017|auteur=Provincie Groningen|achternaam=|voornaam=|datum=27 augustus 2012|uitgever=Provincie Groningen|taal=|archiefurl=https://web.archive.org/web/20170808075804/https://www.provinciegroningen.nl/actueel/nieuws/nieuwsbericht/_nieuws/toon/Item/vanaf-2016-treinverbinding-tussen-roodeschool-en-eemshaven/|archiefdatum=8 augustus 2017|dodeurl=ja}}</ref> Overwogen werd om op 15 december 2019 een busverbinding met de stad Groningen, Appingedam en Uithuizen in de dienstregeling op te nemen.<ref> https://www.provinciegroningen.nl/actueel/nieuwsartikel/vanaf-december-met-de-bus-van-groningen-naar-de-eemshaven/</ref> Deze bus kwam er uiteindelijk ook, lijn 160 reed sinds die datum in de spits tussen Groningen en Eemshaven (deze bus stopte niet bij het station). Vanwege het zeer geringe aantal passagiers werd deze lijn per 11 december 2022 alweer opgeheven.

==Afbeeldingen==
<gallery>
Station Eemshaven.jpg|Het station enkele dagen na de opening
04.04.18 Eemshaven 323 (40624496404).jpg|Rode [[Spurt (trein)|Arriva GTW]] op het station
Station Eemshaven (2024)-3.jpg|Het station gezien vanaf de dijk
Station Eemshaven (2024)-4.jpg|Het perron en op de achtergrond het havengebied
</gallery>

{{Appendix|1=Referenties|2=
{{References}}
}}
{{Navigatie Hogelandspoor}}
{{Navigatie spoorwegstations Groningen}}
{{Coor title dms|53|27|31.7|N|6|49|47.9|E|type:railwaystation_scale:12500_region:NL}}

[[Categorie:Spoorwegstation in Groningen (provincie)|Eemshaven]]
[[Categorie:Bouwwerk in Het Hogeland]]
[[Categorie:Verkeer en vervoer in Het Hogeland]]

title: Algemeen

Stationscode: Eem

Vervoerder(s): Arriva

title: Geschiedenis

title: Stationsbouw

title: Spoorlijn(en)

Spoorlijn(en): stamlijn Eemshaven

title: Ligging

Land: Nederland

Plaats: Eemshaven

Coördinaten: 53° 28′ NB, 6° 50′ OL

Ligging: Station Eemshaven (Nederland) · Station Eemshaven

Portaal: Openbaar vervoer · Nederland


text:
# Lawe Sigala II
Lawe Sigala II is een bestuurslaag in het regentschap Aceh Tenggara van de provincie Atjeh, Indonesië. Lawe Sigala II telt 340 inwoners (volkstelling 2010).

title: Lawe Sigala II

wikitext:
{{Infobox plaats in Indonesië
| soort          = Dorp
| naam           = Lawe Sigala II
| inwoners       = 340
| datum inwoners = 2010
| provincie      = [[Atjeh]]
| regentschap    = [[Aceh Tenggara]]
| onderdistrict  = [[Lawe Sigala-Gala]]
| eiland         =
| tijdzone       =
| code desa      = 1104020021
| mapname        =
| lat_deg        =
| lat_min        =
| lat_sec        =
| lon_deg        =
| lon_min        =
| lon_sec        =
| image          =
| caption        =
}}
'''Lawe Sigala II''' is een bestuurslaag in het [[Regentschap (Indonesië)|regentschap]] [[Aceh Tenggara]] van de [[Provincies van Indonesië|provincie]] [[Atjeh]], [[Indonesië]]. Lawe Sigala II telt 340 inwoners (volkstelling 2010).

{{Appendix|2=
* Resultaten van de volkstelling (2010), Badan Pusat Statistik, [https://web.archive.org/web/20121202090212/http://bps.go.id/eng/download_file/Population_of_Indonesia_by_Village_2010.pdf Population_of_Indonesia_by_Village]
}}
{{Beginnetje|landen & Volken|land=Indonesië|2=2013|3=06|4=12}}

[[Categorie:Plaats in Atjeh]]

title: Situering

Provincie: Atjeh

Regentschap of · stadsgemeente: Aceh Tenggara

Onderdistrict: Lawe Sigala-Gala

title: Algemeen

title: Overig

Portaal: Indonesië


text:
# Lijst van afleveringen van Wingin' It
Van de Canadese televisieserie Wingin' It zijn 3 seizoenen gemaakt.
De Lijsten van afleveringen staan hier (per seizoen):
- Lijst van afleveringen van Wingin' It (seizoen 1)
- Lijst van afleveringen van Wingin' It (seizoen 2)
- Lijst van afleveringen van Wingin' It (seizoen 3)

title: Lijst van afleveringen van Wingin' It

wikitext:
Van de [[Canada|Canadese]] televisieserie [[Wingin' It]] zijn 3 seizoenen gemaakt.

De '''Lijsten van afleveringen''' staan hier (per seizoen):

* [[Lijst van afleveringen van Wingin' It (seizoen 1)]]
* [[Lijst van afleveringen van Wingin' It (seizoen 2)]]
* [[Lijst van afleveringen van Wingin' It (seizoen 3)]]

[[Categorie:Lijsten van afleveringen van televisieseries|Wingin' It]]


text:
# Gasteroda
Gasteroda is een dorp in de Duitse gemeente Werra-Suhl-Tal in het Wartburgkreis in Thüringen. Het wordt voor het eerst genoemd in een oorkonde uit 1383.

## Geschiedenis
In 1950 wordt de tot dan zelfstandige gemeente toegevoegd aan Vitzeroda dat zelf in 1994 gevoegd wordt bij de stad Berka/Werra. Op 1 januari 2019 ging deze gemeente op in de gemeente Werra-Suhl-Tal.
Abteroda · Auenheim-Rienau · Berka/Werra · Dankmarshausen · Dippach · Fernbreitenbach · Gasteroda · Gospenroda · Großensee · Hausbreitenbach · Herda · Horschlitt · Kratzeroda · Vitzeroda · Wünschensuhl

title: Gasteroda

wikitext:
{{Infobox plaats in Duitsland
| land      = Duitsland
| naam      =
| wapen =
| area      = Thüringen
| mapname   = Thüringen
| subarea   = Wartburgkreis
| gemeente  = [[Werra-Suhl-Tal]]
| km2       =
| inwoners  =
| census    =
| dichtheid =
| hoogte    = 250
| flag      =
| coa       =
| postcode  = 99837
| netnummer = 036922
| web       =
| lat_deg   = 50
| lat_min   = 53
| lat_sec   = 47
| lat_dir   = N
| lon_deg   = 10
| lon_min   = 03
| lon_sec   = 17
| lon_dir   = E
| image     = WAK GASTERODA.jpg
| caption   =
}}
'''Gasteroda''' is een dorp in de [[Duitsland|Duitse]] gemeente [[Werra-Suhl-Tal]] in het [[Wartburgkreis]] in [[Thüringen (deelstaat)|Thüringen]]. Het wordt voor het eerst genoemd in een [[oorkonde]] uit 1383.

==Geschiedenis==
In 1950 wordt de tot dan zelfstandige gemeente toegevoegd aan [[Vitzeroda]] dat zelf in 1994 gevoegd wordt bij de stad [[Berka/Werra]]. Op 1 januari 2019 ging deze gemeente op in de gemeente Werra-Suhl-Tal.

{{Commonscat}}
{{Navigatie gemeente Werra-Suhl-Tal}}
{{Coor title dms|50|53|47|N|10|03|17|E|type:city_scale:50000_region:DE}}

[[Categorie:Plaats in Thüringen]]
[[Categorie:Werra-Suhl-Tal]]

title: Situering

Deelstaat: Thüringen

Landkreis: Wartburgkreis

Gemeente: Werra-Suhl-Tal

Coördinaten: 50° 54′ NB, 10° 3′ OL

title: Algemeen

title: Overig

title: Foto's

Portaal: Duitsland


text:
# Purpuradusta barbieri
Purpuradusta barbieri is een slakkensoort uit de familie van de Cypraeidae. De wetenschappelijke naam van de soort is voor het eerst geldig gepubliceerd in 1986 door Raybaudi.

title: Purpuradusta barbieri

wikitext:
{{Taxobox
| titelweergave = cursief
| naam = ''Purpuradusta barbieri''
| afbeelding =
| rijk = [[Dieren (biologie)|Animalia]] (Dieren)
| stam = [[Weekdieren|Mollusca]] ([[Weekdieren]])
| klasse = [[Slakken|Gastropoda]] (Slakken)
| clade1 = [[Littorinimorpha]]
| familie = [[Cypraeidae]]
| geslacht = ''[[Purpuradusta]]''
| w-naam = ''Purpuradusta barbieri''
| auteur = Raybaudi
| datum = 1986
| haakjes = ja
| commons =
| species =
| worms = 597617
}}
'''''Purpuradusta barbieri''''' is een [[slakken|slakkensoort]] uit de familie van de [[Cypraeidae]].<ref>Moretzsohn, F. (2012). <i>Purpuradusta barbieri</i> (Raybaudi, 1986). Geraadpleegd via:  World Register of Marine Species op http://www.marinespecies.org/aphia.php?p=taxdetails&id=597617</ref> De wetenschappelijke naam van de soort is voor het eerst geldig gepubliceerd in 1986 door Raybaudi.

{{Appendix}}
{{beginnetje|biologie|2013|03|09}}

[[Categorie:Cypraeidae]]

title: Purpuradusta barbieri

Stam: Mollusca (Weekdieren)

Klasse: Gastropoda (Slakken)

Clade: Littorinimorpha

Familie: Cypraeidae

Geslacht: Purpuradusta

title: Soort

Portaal: Biologie


text:
# De blufbaron
De blufbaron is een  stripverhaal uit de reeks van Jerom, uitgegeven door de Standaard Uitgeverij in 1989.

## Locaties
- Huis van Dolly, kasteel, Constantinopel, kasteel

## Personages
- Jerom, Dolly, Boskop, Femke, Roetsje, Drammer, baron, tovenaar Nooitermeer, sultan, dienaren

## Het verhaal
Roetsje en Drammer wonen bij Dolly en ze zijn onhandelbaar. Dolly en de kinderen beklagen zich hierover en Jerom krijgt de opdracht zijn neefje en nichtje beter op te voeden. Jerom neemt de twee kinderen mee naar het land van de vele kastelen, maar ook daar gedragen de kinderen zich niet. Ze vertellen dat ze net zo sterk zijn als Jerom, maar hun energie niet kwijt kunnen in avonturen. Jerom besluit het eerste avontuur dat ze tegenkomen aan te gaan.
Ze komen in een kasteel, waar de eigenaar klaagt over de buurman. De buurman is een tovenaar volgens de baron. Hij vertelt de baron van Münchhausen te zijn en hij heeft zich door zijn fantastische verhalen in een moeilijke situatie gestort. Hij is een weddenschap aangegaan met de buurman en moet een sprekende taart naar de sultan van Constantinopel brengen. Degene die de wedstrijd wint, krijgt het kasteel van de ander.
De volgende dag komt de tovenaar met de sprekende taart naar het kasteel en hij heeft meteen een voorsprong. De vrienden zetten de achtervolging in, maar de tovenaar gebruikt magie om ze tegen te houden. De baron blijft bluffen onderweg en Jerom en de kinderen ergeren zich daaraan. De tovenaar laat een middeleeuws kasteel verschijnen en de baron komt op een kanonskogel over de muur. Per toeval krijgt hij ook de sprekende taart in handen en de vrienden gaan verder richting Constantinopel. Na enkele gebeurtenissen krijgt de tovenaar de taart weer in handen en komt in Constantinopel aan. Hij biedt de taart aan de sultan aan, maar Roetsje en Drammer eten deze snel op. Zo is er geen winnaar of verliezer.
De sultan verveelt zich erg en de blufbaron en de tovenaar vertellen beide vele verhalen. Jerom en de kinderen krijgen een heerlijke maaltijd in het kasteel van de sultan. Dolly besluit dat ze in het volgende avontuur ook mee wil doen.

title: De blufbaron

wikitext:
{{Infobox stripverhaal
| titel = De blufbaron
| stripreeks = [[Jerom (stripreeks)|Jerom]] Oranje/Bruine Reeks<br>(De wonderbaarlijke reizen)
| volgnummer = 33
| scenario = [[Marck Meul]]
| tekenaar = [[Edward de Rop]]
| type       =
| paginas    =
| eerstedruk = 1989
| ISBN       = 9002-16322-3
| lijst      = [[Lijst van albums van Jerom|Albums van Jerom]]
}}
'''''De blufbaron''''' is een  stripverhaal uit de reeks van [[Jerom (stripreeks)|Jerom]], uitgegeven door de [[Standaard Uitgeverij]] in 1989.

== Locaties ==
*Huis van Dolly, kasteel, [[Constantinopel]], kasteel

== Personages ==
*[[Jerom]], Dolly, Boskop, Femke, Roetsje, Drammer, baron, tovenaar Nooitermeer, sultan, dienaren

== Het verhaal ==
{{Leeswaarschuwing}}
Roetsje en Drammer<ref>nichtje en neefje van Jerom, zie ''[[De jungleschatjes]]''</ref> wonen bij Dolly en ze zijn onhandelbaar. Dolly en de kinderen beklagen zich hierover en Jerom krijgt de opdracht zijn neefje en nichtje beter op te voeden. Jerom neemt de twee kinderen mee naar het land van de vele kastelen, maar ook daar gedragen de kinderen zich niet. Ze vertellen dat ze net zo sterk zijn als Jerom, maar hun energie niet kwijt kunnen in avonturen. Jerom besluit het eerste avontuur dat ze tegenkomen aan te gaan.

Ze komen in een kasteel, waar de eigenaar klaagt over de buurman. De buurman is een [[tovenaar]] volgens de baron. Hij vertelt de [[baron van Münchhausen]] te zijn en hij heeft zich door zijn fantastische verhalen in een moeilijke situatie gestort. Hij is een weddenschap aangegaan met de buurman en moet een sprekende taart naar de sultan van [[Constantinopel]] brengen. Degene die de wedstrijd wint, krijgt het kasteel van de ander.

De volgende dag komt de tovenaar met de sprekende taart naar het kasteel en hij heeft meteen een voorsprong. De vrienden zetten de achtervolging in, maar de tovenaar gebruikt [[magie]] om ze tegen te houden. De baron blijft bluffen onderweg en Jerom en de kinderen ergeren zich daaraan. De tovenaar laat een middeleeuws kasteel verschijnen en de baron komt op een [[kanonskogel]] over de muur. Per toeval krijgt hij ook de sprekende taart in handen en de vrienden gaan verder richting Constantinopel. Na enkele gebeurtenissen krijgt de tovenaar de taart weer in handen en komt in Constantinopel aan. Hij biedt de taart aan de sultan aan, maar Roetsje en Drammer eten deze snel op. Zo is er geen winnaar of verliezer.

De sultan verveelt zich erg en de blufbaron en de tovenaar vertellen beide vele verhalen. Jerom en de kinderen krijgen een heerlijke maaltijd in het kasteel van de sultan. Dolly besluit dat ze in het volgende avontuur ook mee wil doen.

{{Appendix}}
{{DEFAULTSORT:Blufbaron}}
[[Categorie:Stripverhaal van Jerom]]
[[Categorie:Stripverhaal uit 1989]]

title: De blufbaron

Stripreeks: Jerom Oranje/Bruine Reeks · (De wonderbaarlijke reizen)

Scenario: Marck Meul

Tekeningen: Edward de Rop

title: Albums van Jerom

Portaal: Strip


text:
# TMF Awards 2006 (Nederland)
De Nederlandse TMF Awards 2006 werden uitgereikt op vrijdag 13 oktober. De opzet van deze elfde editie van het awardsspektakel was veranderd ten opzichte van eerdere jaren.
De show was verschoven van de maand april naar oktober, van de zaterdag- naar de vrijdagavond en ook verhuisd van Ahoy' te Rotterdam naar de Heineken Music Hall te Amsterdam. Volgens TMF paste dit kleinere onderkomen beter bij de vernieuwende opzet van de TMF Awards. In tegenstelling tot eerdere jaren, waarin de awardsshow pronkte met de komst van vele internationale sterren, werd er in 2006 prat op gegaan vooral optredens van nationale artiesten te hebben. Het aantal uit te reiken prijzen was ook aanzienlijk ingesnoeid; de meeste categorieën hadden geen internationale variant meer.
De presentatie werd deze editie verzorgd door de vj's Renate Verbaan, Richard 'Skate' Simon, Valerio Zeno en Miljuschka Witzenhausen. Deze show was Renate's laatste optreden bij TMF.

## Winnaars

### Nationaal
| Categorie                 | Winnaar                           | Overige genomineerden                                                                                |
| ------------------------- | --------------------------------- | ------------------------------------------------------------------------------------------------------------ |
| Beste Mannelijke Artiest  | Marco Borsato                     | Ali B, Tiësto, Brace                                                                                |
| Beste Vrouwelijke Artiest | Anouk                             | Do, Ilse DeLange, EliZe                                                                                |
| Beste Band                | Kane                              | BLØF, DI-RECT, Racoon                                                                                |
| Beste Rock Act            | Anouk                             | DI-RECT, Kane, Within Temptation                                                                             |
| Beste DJ                  | Tiësto                            | G-Spott, Armin van Buuren, DJ Chuckie                                                                        |
| Beste Urban Act           | Ali B                             | De Jeugd van Tegenwoordig, Lange Frans & Baas B, The Partysquad                                              |
| Beste Pop Act             | Marco Borsato                     | BLØF, Do, I.O.S.                                                                                |
| Beste Nieuwkomer          | Yes-R                             | a balladeer, The Opposites, Pete Philly & Perquisite                                                         |
| Beste Video               | Postman ft. Anouk met Downhill    | Kraak & Smaak met Keep me Home, Johan met Walking away, Lange Frans & Baas B ft. Tim met Ik Wacht Al Zo Lang |
| Beste Album               | Ilse DeLange met The Great Escape | BLØF met Umoja, Racoon met Another Day, Opgezwolle met Eigen Wereld                                          |
| Beste Live Optreden       | Lange Frans & Baas B              |                                                                                |

### Internationaal
| Categorie                | Winnaar - Album                                    | Overige genomineerden                                                                                |
| ------------------------ | -------------------------------------------------- | ------------------------------------------------------------------------------------------------------- |
| Beste Act                | The Black Eyed Peas                                | Keane, Red Hot Chili Peppers, Shakira                                                                   |
| Beste Nieuwkomer         | The Pussycat Dolls                                 | Arctic Monkeys, James Blunt, Rihanna                                                                    |
| Beste Video              | Panic! at the Disco met I Write Sins Not Tragedies | Gnarls Barkley met Crazy, Justin Timberlake met SexyBack, Pink met Stupid Girls                         |
| Beste Veelbelovende Act1 | Razorlight                                         | -                                                                                |
| Radio 538 Single Award   | Marco Borsato met Rood                             | The Pussycat Dolls ft. Snoop Dogg met Buttons, Pakito met Living On Video, Kelly Clarkson met Breakaway |

1Bij deze categorie kon niet worden gestemd, deze werd pas later toegevoegd.

title: TMF Awards 2006 (Nederland)

wikitext:
De '''Nederlandse [[TMF Awards (Nederland)|TMF Awards]] [[2006]]''' werden uitgereikt op vrijdag [[13 oktober]]. De opzet van deze elfde editie van het awardsspektakel was veranderd ten opzichte van eerdere jaren.

De show was verschoven van de maand april naar oktober, van de zaterdag- naar de vrijdagavond en ook verhuisd van [[Ahoy']] te [[Rotterdam]] naar de [[Heineken Music Hall]] te [[Amsterdam]]. Volgens [[TMF Nederland|TMF]] paste dit kleinere onderkomen beter bij de vernieuwende opzet van de TMF Awards. In tegenstelling tot eerdere jaren, waarin de awardsshow pronkte met de komst van vele internationale sterren, werd er in 2006 prat op gegaan vooral optredens van nationale artiesten te hebben. Het aantal uit te reiken prijzen was ook aanzienlijk ingesnoeid; de meeste categorieën hadden geen internationale variant meer.

De presentatie werd deze editie verzorgd door de vj's [[Renate Verbaan]], [[Skate The Great|Richard 'Skate' Simon]], [[Valerio Zeno]] en [[Miljuschka Witzenhausen]]. Deze show was Renate's laatste optreden bij TMF.

==Winnaars==
===Nationaal===
{| class="wikitable"
!Categorie || Winnaar || Overige genomineerden
|-
|Beste Mannelijke Artiest
|[[Marco Borsato]]
|[[Ali B]], [[Tiësto]], [[Brace (zanger)|Brace]]
|-
|Beste Vrouwelijke Artiest
|[[Anouk (zangeres)|Anouk]]
|[[Dominique van Hulst|Do]], [[Ilse DeLange]], [[EliZe]]
|-
|Beste Band
|[[Kane (popgroep)|Kane]]
|[[BLØF]], [[DI-RECT]], [[Racoon]]
|-
|Beste Rock Act
|[[Anouk (zangeres)|Anouk]]
|[[DI-RECT]], [[Kane (popgroep)|Kane]], [[Within Temptation]]
|-
|Beste DJ
|[[Tiësto]]
|[[G-Spott]], [[Armin van Buuren]], [[DJ Chuckie]]
|-
|Beste Urban Act
|[[Ali B]]
|[[De Jeugd van Tegenwoordig (groep)|De Jeugd van Tegenwoordig]], [[Lange Frans & Baas B]], [[The Partysquad]]
|-
|Beste Pop Act
|[[Marco Borsato]]
|[[BLØF]], [[Dominique van Hulst|Do]], [[I.O.S.]]
|-
|Beste Nieuwkomer
|[[Yes-R]]
|[[a balladeer]], [[The Opposites]], [[Pete Philly & Perquisite]]
|-
|Beste Video
|[[Postman (muzikant)|Postman]] ft. [[Anouk (zangeres)|Anouk]] met ''Downhill''
|[[Kraak & Smaak]] met ''Keep me Home'', [[Johan (band)|Johan]] met ''Walking away'', [[Lange Frans & Baas B]] ft. [[Tim Akkerman|Tim]] met ''Ik Wacht Al Zo Lang''
|-
|Beste Album
|[[Ilse DeLange]] met ''The Great Escape''
|[[BLØF]] met ''Umoja'', [[Racoon]] met ''Another Day'', [[Opgezwolle]] met ''Eigen Wereld''
|-
|Beste Live Optreden
|[[Lange Frans & Baas B]]
|
|}

===Internationaal===
{| class="wikitable"
!Categorie || Winnaar - Album || Overige genomineerden
|-
|Beste Act
|[[The Black Eyed Peas]]
|[[Keane]], [[Red Hot Chili Peppers]], [[Shakira]]
|-
|Beste Nieuwkomer
|[[The Pussycat Dolls]]
|[[Arctic Monkeys]], [[James Blunt]], [[Rihanna]]
|-
|Beste Video
|[[Panic! at the Disco]] met ''I Write Sins Not Tragedies''
|[[Gnarls Barkley]] met ''Crazy'', [[Justin Timberlake]] met ''SexyBack'', [[Pink (zangeres)|Pink]] met ''Stupid Girls''
|-
|Beste Veelbelovende Act1
|[[Razorlight]]
|'''-'''
|-
|Radio 538 Single Award
|[[Marco Borsato]] met ''Rood''
|[[The Pussycat Dolls]] ft. [[Snoop Dogg]] met ''Buttons'', [[Pakito]] met ''Living On Video'', [[Kelly Clarkson]] met ''Breakaway''
|}
1Bij deze categorie kon niet worden gestemd, deze werd pas later toegevoegd.

==Zie ook==
* [[TMF Awards (Nederland)]]

[[Categorie:Muziek in 2006]]
[[Categorie:TMF Awards]]


text:
# Niederviehbach
Niederviehbach is een plaats in de Duitse deelstaat Beieren, en maakt deel uit van het Landkreis Dingolfing-Landau.
Niederviehbach telt 2.651 inwoners.
Dingolfing ·
Eichendorf ·
Frontenhausen ·
Gottfrieding ·
Landau a.d.Isar ·
Loiching ·
Mamming ·
Marklkofen ·
Mengkofen ·
Moosthenning ·
Niederviehbach ·
Pilsting ·
Reisbach ·
Simbach ·
Wallersdorf

title: Niederviehbach

wikitext:
{{Infobox Duitse plaats plus
| Wappen            = Niederviehbach.png
| lat_deg = 48
| lat_min = 37
| lat_sec = 0
| lon_deg = 12
| lon_min = 23
| lon_sec = 0
| Lageplan          = Niederviehbach in DGF.png
| Bundesland        = Beieren
| Regierungsbezirk  = Neder-Beieren
| Landkreis         = Dingolfing-Landau
| Höhe              = 392
| Fläche            = 29.62
| Einwohner         = 2455
| Stand             = 2005-06-30
| PLZ               = 84183
| Vorwahl           = 08702
| Kfz               = DGF
| Gemeindeschlüssel = 09 2 79 130
| Straße            = Schulstr. 1
| Website           = [http://www.niederviehbach.de/ www.niederviehbach.de]
| Bürgermeister     = Josef Daffner
| Partei            = CSU
}}
'''Niederviehbach''' is een plaats in de [[Duitsland|Duitse]] deelstaat [[Beieren]], en maakt deel uit van het [[Landkreis Dingolfing-Landau]].
Niederviehbach telt {{Statistiek gemeente Duitsland inwoners|09 2 79 130|Beieren}} inwoners<ref name="inw_statistiek" />.

{{Appendix}}
{{Navigatie Landkreis Dingolfing-Landau}}
{{Coor title dms|48|37|0|N|12|23|0|E|type:city_scale:50000_region:DE}}
{{Beginnetje|landen & volken|land=Duitsland|2=2006|3=12|4=28}}

[[Categorie:Gemeente in Beieren]]

title: Situering

Deelstaat: Beieren

Landkreis: Dingolfing-Landau

Regierungsbezirk: Neder-Beieren

title: Algemeen

Burgemeester: Josef Daffner (CSU)

title: Overig

Kenteken: DGF

Website: Officiële website

title: Locatie van Niederviehbach in Dingolfing-Landau

Locatie van Niederviehbach in Dingolfing-Landau: Kaart van Niederviehbach


text:
# Andreas Hammerschmidt
Andreas Hammerschmidt (Most, 1611/1612 - Zittau, 29 oktober 1675) was een organist en barokcomponist uit Bohemen. Zijn composities speelden destijds een belangrijke rol binnen de Lutherse kerkmuziek en hij was een van de populairste componisten van zijn tijd. Hij werd ook wel de Orpheus van Zittau genoemd.

## Levensloop
Hammerschmidt werd geboren in de Boheemse stad Brüxen, het tegenwoordige Most. Zijn vader Hans was zadelmaker en trouwde in 1609 met een verder onbekend gebleven vrouw. Het protestantse gezin vluchtte in 1626 naar Freiberg toen in Bohemen het katholieke geloof weer werd ingevoerd.
Het is niet duidelijk waar de jonge Hammerschmidt zijn muzikale opleiding kreeg. Mogelijke leermeesters waren Christoph Demantius, cantor in Freiberg, en Stephan Otto, cantor in Schandau.
In Freiberg werkte Hammerschmidt in 1633-1634 als organist voor graaf Rudolf von Bünau op diens Slot Weesenstein. Van 1635 tot 1639 was hij werkzaam als organist van de Petrikirche, eveneens in Freiberg.
Hammerschmidt trouwde op 22 augustus 1637 met Ursula Teuffel. Het echtpaar kreeg zes kinderen, waarvan er drie al jong overleden.
In 1639 werd Hammerschmidt benoemd tot organist van de Johanneskirche in Zittau, als opvolger van de zojuist overleden Christoph Schreiber. Hammerschmidt zou deze functie tot zijn dood uitoefenen. Hij was als organist verantwoordelijk voor het schrijven en uitvoeren van de kerkmuziek en hij gaf leiding aan de zangers en het orkest. Ook gaf hij muziekles. Het verliep aanvankelijk niet eenvoudig voor Hammerschmidt en cantor Simon Crusius, want door de Dertigjarige Oorlog stond het muziekleven zwaar onder druk en was er een tekort aan musici en koorleden. Pas na het einde van de oorlog in 1648 verbeterde de situatie enigszins.
Hammerschmidt was tevens een succesvol ondernemer en was onder andere actief in het vastgoed en als bosbeheerder. In Zittau kocht hij in 1656 een huis tegenover de kerk en breidde dit pand uit met een grote tuin. Drie jaar later liet hij buiten de stad een buitenhuis bouwen. Tevens werkte hij in de raad van Zittau.
Zijn karakter was kennelijk opvliegend, waardoor hij wel eens in gevechten terecht kwam. Zo zou hij hebben gevochten met componist Johann Rosenmüller en met een herbergier in Zittau.
Hammerschmidt overleed op 64-jarige leeftijd in zijn woonplaats Zittau.

## Werken
Hammerschmidt begon met het uitgeven van zijn composities toen hij in Freiberg werkzaam was. Zijn eerste uitgave verscheen in 1636 en betrof de Erster Fleiss, opgedragen aan de Freibergse burgemeester en raadsleden. Tot 1650 verschenen drie bundels met instrumentale dansen. Hij bracht van 1639 tot 1671 veertien bundels uit met religieuze muziek, bestaande uit ruim 400 werken op Duitse en Latijnse teksten. Ook zijn in de periode 1642-1649 de drie bundels Weltliche Oden met niet-religieuze solistische liederen uitgegeven. Hoewel hij zijn hele leven als organist werkte, zijn er geen orgelwerken van Hammerschmidt overgeleverd.
Kenmerkend voor Hammerschmidts kerkmuziek is de relatieve eenvoud, met veel homofone declamatie, eenvoudige contrapunctie en de afwezigheid van uitgebreide versieringen. Het was voor hem belangrijk dat de liedteksten goed verstaanbaar zijn en hij liet zich onder andere inspireren door het madrigaal, waarbij de muziek de tekst volgt. Zijn werken waren dan ook populair en werden in een groot gebied tot in de kleinste kerken uitgevoerd.

title: Andreas Hammerschmidt

wikitext:
{{Infobox componist
| afbeelding     = Andreas Hammerschmidt.jpg
| geboren        = [[Most (stad)|Brüxen]], 1611/1612
| overleden      = [[Zittau]], 29 oktober 1675
| religie        = [[Luthers]]
| stijl          = [[Barokmuziek|barok]]
| instrument     = [[orgel]]
| beroep         = [[organist]]
}}

'''Andreas Hammerschmidt''' ([[Most (stad)|Most]], 1611/1612 - [[Zittau]], 29 oktober 1675) was een [[organist]] en [[Barokmuziek|barokcomponist]] uit [[Bohemen]]. Zijn composities speelden destijds een belangrijke rol binnen de [[Lutheranisme|Lutherse]] kerkmuziek en hij was een van de populairste componisten van zijn tijd. Hij werd ook wel de ''Orpheus van Zittau'' genoemd.<ref name=":0">{{Citeer web |url=https://www.npoklassiek.nl/fragmenten/maatwerk/9e7c614e-76dc-4f4f-9131-989eca41de70/2025-03-21-wiekent-andreas-hammerschmidt |titel=Wiekent Andreas Hammerschmidt? |bezochtdatum=2025-05-07 |werk=NPO Klassiek |taal=nl}}</ref>

== Levensloop ==
Hammerschmidt werd geboren in de Boheemse stad Brüxen, het tegenwoordige Most. Zijn vader Hans was [[Zadel (dier)|zadelmaker]] en trouwde in 1609 met een verder onbekend gebleven vrouw. Het [[Protestantisme|protestantse]] gezin vluchtte in 1626 naar [[Freiberg (stad)|Freiberg]] toen in Bohemen het [[Katholicisme|katholieke]] geloof weer werd ingevoerd.

Het is niet duidelijk waar de jonge Hammerschmidt zijn muzikale opleiding kreeg. Mogelijke leermeesters waren [[Christoph Demantius]], [[Cantor (religie)|cantor]] in Freiberg, en [[Stephan Otto]], cantor in [[Bad Schandau|Schandau]].

In Freiberg werkte Hammerschmidt in 1633-1634 als [[organist]] voor graaf Rudolf von Bünau op diens [[Slot Weesenstein]]. Van 1635 tot 1639 was hij werkzaam als organist van de Petrikirche, eveneens in Freiberg.

Hammerschmidt trouwde op 22 augustus 1637 met Ursula Teuffel. Het echtpaar kreeg zes kinderen, waarvan er drie al jong overleden.

In 1639 werd Hammerschmidt benoemd tot organist van de Johanneskirche in Zittau, als opvolger van de zojuist overleden [[Christoph Schreiber]]. Hammerschmidt zou deze functie tot zijn dood uitoefenen. Hij was als organist verantwoordelijk voor het schrijven en uitvoeren van de kerkmuziek en hij gaf leiding aan de zangers en het orkest. Ook gaf hij muziekles. Het verliep aanvankelijk niet eenvoudig voor Hammerschmidt en cantor Simon Crusius, want door de [[Dertigjarige Oorlog]] stond het muziekleven zwaar onder druk en was er een tekort aan musici en koorleden. Pas na het einde van de oorlog in 1648 verbeterde de situatie enigszins.

Hammerschmidt was tevens een succesvol ondernemer en was onder andere actief in het [[vastgoed]] en als [[Bosbeheer|bosbeheerder]]. In Zittau kocht hij in 1656 een huis tegenover de kerk en breidde dit pand uit met een grote tuin. Drie jaar later liet hij buiten de stad een buitenhuis bouwen. Tevens werkte hij in de raad van Zittau.

Zijn karakter was kennelijk opvliegend, waardoor hij wel eens in gevechten terecht kwam.<ref name=":0" /> Zo zou hij hebben gevochten met componist [[Johann Rosenmüller]] en met een herbergier in Zittau.

Hammerschmidt overleed op 64-jarige leeftijd in zijn woonplaats Zittau.

== Werken ==
Hammerschmidt begon met het uitgeven van zijn [[Compositie (muziek)|composities]] toen hij in Freiberg werkzaam was. Zijn eerste uitgave verscheen in 1636 en betrof de ''Erster Fleiss'', opgedragen aan de Freibergse burgemeester en raadsleden. Tot 1650 verschenen drie bundels met instrumentale dansen. Hij bracht van 1639 tot 1671 veertien bundels uit met religieuze muziek, bestaande uit ruim 400 werken op [[Duitsland|Duitse]] en [[Latijn|Latijnse]] teksten. Ook zijn in de periode 1642-1649 de drie bundels ''Weltliche Oden'' met niet-religieuze solistische liederen uitgegeven. Hoewel hij zijn hele leven als organist werkte, zijn er geen orgelwerken van Hammerschmidt overgeleverd.

Kenmerkend voor Hammerschmidts kerkmuziek is de relatieve eenvoud, met veel homofone [[Declameren|declamatie]], eenvoudige [[Contrapunt|contrapunctie]] en de afwezigheid van uitgebreide versieringen. Het was voor hem belangrijk dat de liedteksten goed verstaanbaar zijn en hij liet zich onder andere inspireren door het [[madrigaal]], waarbij de muziek de tekst volgt. Zijn werken waren dan ook populair en werden in een groot gebied tot in de kleinste kerken uitgevoerd.

{{Appendix|2=*{{Citeer boek |titel=Duitse Barokmuziek |achternaam=Bossuyt |voornaam=Ignace |uitgever=Sterck & De Vreese |datum=2021 |pagina=pp. 43-49}}
*{{Citeer web |url=https://www.britannica.com/biography/Andreas-Hammerschmidt |titel=Andreas Hammerschmidt {{!}} Baroque composer, Sacred music, German hymns {{!}} Britannica |bezochtdatum=2025-05-07 |werk=www.britannica.com |taal=en}}
*{{Citeer web |url=https://www.deutsche-biographie.de/pnd119309025.html#adbcontent |titel=Hammerschmidt, Andreas - Deutsche Biographie |achternaam=Eitner |voornaam=Robert |datum=1879 |bezochtdatum=2025-05-07 |werk=www.deutsche-biographie.de |taal=de}}
*{{Citeer web |url=https://www.deutsche-biographie.de/pnd119309025.html#ndbcontent |titel=Hammerschmidt, Andreas - Deutsche Biographie |achternaam=Haberkamp |voornaam=Gertraut |datum=1966 |bezochtdatum=2025-05-07 |werk=www.deutsche-biographie.de |taal=de}}
*{{Citeer web |url=https://www.bach-cantatas.com/Lib/Hammerschmidt.htm |titel=Andreas Hammerschmidt (Composer, Hymn-Writer) - Short Biography |bezochtdatum=2025-05-08 |werk=www.bach-cantatas.com |taal=en}}
{{References}}}}
{{Commonscat}}
{{DEFAULTSORT:Hammerschmidt, Andreas}}
[[Categorie:Barokcomponist]]
[[Categorie:Duits componist]]

title: Andreas Hammerschmidt

Overleden: Zittau, 29 oktober 1675

Religie: Luthers

Stijl: barok

Beroep: organist

Instrument: orgel

Portaal: Muziek


text:
# Gaetano Starrabba
Prins Gaetano Starrabba di Giardinelli (Palermo, Sicilië, 3 december 1932) is een voormalig autocoureur uit Italië. Hij nam deel aan zijn thuisrace in 1961 voor het team Lotus, maar scoorde hierin geen punten voor het wereldkampioenschap Formule 1.

title: Gaetano Starrabba

wikitext:
Prins '''Gaetano Starrabba di Giardinelli''' ([[Palermo (stad)|Palermo]], [[Sicilië]], [[3 december]] [[1932]]) is een voormalig [[autocoureur]] uit [[Italië]]. Hij nam deel aan zijn [[Grand Prix Formule 1 van Italië 1961|thuisrace in 1961]] voor het team [[Team Lotus (1958-1994)|Lotus]], maar scoorde hierin geen punten voor het wereldkampioenschap [[Formule 1]].

{{Beginnetje|autosport|2009|08|11}}

{{DEFAULTSORT:Starrabba, Gaetano}}
[[Categorie:Italiaans autocoureur]]
[[Categorie:Formule 1-coureur]]


text:
# Grugny
Grugny is een gemeente in het Franse departement Seine-Maritime (regio Normandië) en telt 919 inwoners (2005). De plaats maakt deel uit van het arrondissement Rouen.

## Geografie
De oppervlakte van Grugny bedraagt 3,2 km², de bevolkingsdichtheid is 287,2 inwoners per km².
De onderstaande kaart toont de ligging van Grugny met de belangrijkste infrastructuur en aangrenzende gemeenten.

## Demografie
Onderstaande figuur toont het verloop van het inwonertal (bron: INSEE-tellingen).

title: Grugny

wikitext:
{{Infobox gemeente Frankrijk
| plaatsnaam = Grugny
| wapen =
| kaart =
| regio = [[Normandië (regio)|Normandië]]
| departement = [[Seine-Maritime]] (76)
| depnr = 76
| arrondissement = [[Arrondissement Rouen|Rouen]]
| kanton = [[Kanton Bois-Guillaume|Bois-Guillaume]]
| jaar = 2005
| inwoners = 919
| dichtheid = 287,2
| oppervlakte = 3,2
| water =
| latitudeGraden = 49
| latitudeMinuten = 37
| latitudeSeconden = 0
| longitudeGraden = 1
| longitudeMinuten = 7
| longitudeSeconden = 0
| E of W = E
| ol of wl = O.L.
| code = 76331
| postcode = 76690
| netnummer =
| hoogteligging = 108 - 170
| aangrenzende gemeenten =
| burgemeester =
| website =
}}
'''Grugny''' is een gemeente in het [[Frankrijk|Franse]] departement [[Seine-Maritime]] (regio [[Normandië (regio)|Normandië]]) en telt 919 inwoners (2005). De plaats maakt deel uit van het arrondissement [[Arrondissement Rouen|Rouen]].

== Geografie ==
De oppervlakte van Grugny bedraagt 3,2 km², de bevolkingsdichtheid is 287,2 inwoners per km².

{{Detailkaart Franse gemeente|id=76331}}

== Demografie ==
Onderstaande figuur toont het verloop van het inwonertal (bron: [[Institut national de la statistique et des études économiques/Definities|INSEE-tellingen]]).<br />
{{Grafiek inwonertal gemeente Frankrijk|id=76331}}
<!-- Bron: Frans bureau voor statistiek. Cijfers inwoneraantal volgens de definitie "population sans doubles comptes" -->

== Externe links ==
* {{Link INSEE|id=76331}}
{{Commonscat}}
{{Coor title dms|49|37|0|N|1|7|0|E|type:adm2nd_scale:25000_region:FR}}

[[Categorie:Gemeente in Seine-Maritime]]

title: Situering

Regio: Normandië

Departement: Seine-Maritime (76)

Arrondissement: Rouen

Kanton: Bois-Guillaume

Coördinaten: 49° 37′ NB, 1° 7′ OL

title: Algemeen

title: Overig

title: Detailkaart

Detailkaart: · Locatie in Frankrijk Seine-Maritime

Portaal: Frankrijk


text:
# Yeshe Sangpo
Yeshe Sangpo (1821-1876) was een Tibetaans tulku. Hij was de negende gyaltsab rinpoche, een van de vier belangrijkste geestelijk leiders van de karma kagyütraditie in het Tibetaans boeddhisme.
Yeshe Sangpo stond bekend als een meditatiemeester, net als meerdere van zijn voorgangers en opvolgers.

title: Yeshe Sangpo

wikitext:
{{Infobox Tibetaanse namen
| afbeelding=
| onderschrift=
| Tibetaans=ཡེ་ཤེས་བཟང་པོ
| TibPinyin=
| Wylie=ye shes bzang po
| TChinees=
| VChinees=
| HanyuPinyin=
| Mongools=
| Anders=
}}
'''Yeshe Sangpo''' ([[1821]]-[[1876]]) was een [[Tibet (gebied)|Tibetaans]] [[tulku]]. Hij was de negende [[gyaltsab]] rinpoche, een van de vier belangrijkste geestelijk leiders van de [[karma kagyü]]traditie in het [[Tibetaans boeddhisme]].

Yeshe Sangpo stond bekend als een [[meditatie]]meester, net als meerdere van zijn voorgangers en opvolgers.

{{Opvolging
| vorige=[[Chöpel Sangpo]]
| lijst=9e [[gyaltsab]]<br />1821-1876
| volgende=[[Tenpey Nyima (gyaltsab rinpoche)|Tenpey Nyima]]
}}
{{Beginnetje|religie|2010|07|10}}

{{DEFAULTSORT:Sangpo, Yeshe}}
[[Categorie:Gyaltsab]]
[[Categorie:Persoon in de 19e eeuw]]

title: Yeshe Sangpo

Tibetaans: ཡེ་ཤེས་བཟང་པོ

Wylie: ye shes bzang po

Portaal: Tibet