text:
# Kwame Anthony Appiah
Kwame Anthony Appiah (Londen, 8 mei 1954) is een Ghanees-Britse filosoof, cultuurtheoreticus en schrijver. Hij is bekend door zijn denkbeelden over het begrip identiteit, waarbij hij uitgaat van de fundamentele gelijkheid van alle mensen op deze aarde, ongeacht hun ras of andere vormen van identiteit. De mensheid vormt een eenheid in verscheidenheid.

Appiah noemt zichzelf het product van twee werelden: zijn jeugd speelde zich zowel af in een grote stad in Ghana als op het platteland van Engeland.

## Persoonlijk leven en loopbaan
Appiah werd geboren in Londen, als zoon van de Ghanese politicus Joe Appiah en de Engelse kinderboekenschrijfster Peggy Cripps. Hij groeide op in de tweede stad van Ghana, Kumasi, samen met zijn drie zusjes. Dagelijks zag hij hoe  mensen van heinde en verre in de stad aankwamen, op zoek naar een beter bestaan. Haast ongemerkt namen nieuwe en oude inwoners gewoontes van elkaar over.
Zijn moeder, Peggy Cripps, was afkomstig uit een familie met een lange politieke traditie. Haar vader Stafford Cripps  was een vooraanstaand lid van de Labour Party. Anthony’s vader, Joe Appiah, behoorde tot het Ashanti (volk) en was een directe nakomeling van Osei KufuTutu 1, de krijgsheer/koning van het prekoloniale Ghana. Joe Appiah vocht aan de zijde van Kwame Nkrumah voor de onafhankelijkheid van Ghana, maar werd later diens tegenstander.

Tussen 1970 en 1972 leidde hij een oppositiepartij in Ghana en van 1977 tot 1979 diende hij als de Ghanese afgevaardigde bij de Verenigde Naties.
Een groot deel van zijn jeugd bracht Anthony, vanwege de politieke problemen van zijn vader, door bij  zijn grootouders in Engeland. Zijn middelbareschooltijd verbleef hij op een chique internaat, de Bryanston School en van 1972 tot 1975  studeerde hij medicijnen aan het Clare college van de University of Cambridge. Vervolgens stapte hij over naar de studierichting filosofie en behaalde in 1982 zijn Ph.D. , als eerste persoon van Afrikaanse afkomst.
Appiah was lector in de filosofie en African-American studies aan de Universiteit van Ghana, de University of Cambridge, Duke University,Yale University, Harvard University en Princeton University.  Sinds 2014 is hij hoogleraar filosofie en rechten aan de Universiteit van New York.
Naast zijn werk als docent was Appiah  ook bestuurslid van het PEN American center. Samen met literatuurcriticus en filmmaker Henry Louis Gates Jr. is hij ook redacteur van Transition Magazine. Hij woont in New York  en heeft  al meer dan twintig jaar een relatie met  een Joodse Amerikaan, Henri Finder.
Regelmatig bezoekt Appiah nog zijn tweede vaderland Ghana. In 2016 kreeg hij de officiële titel van chief in het district Nduom, waar zijn voorvaders vandaan kwamen. Zijn moeder was zo gehecht geraakt aan het leven in Kumassi dat ze er tot haar dood bleef wonen.

## Identiteit
Het vroege filosofische werk van Appiah handelt over taalfilosofie, maar in het overgrote deel  van zijn wetenschappelijk werk zoekt hij naar de betekenis van het begrip identiteit.  Hij onderscheidt in zichzelf verschillende aspecten van zijn persoonlijkheid: zijn moeder is Engels, zijn vader Ghanees. Appiah is zelf immigrant in de Verenigde Staten en hij voelt zich, als homoseksueel, ook verbonden met de Lgbt gemeenschap.  Hij betoogt dat mensen elkaar graag in een hokje willen plaatsen. We plakken labels op anderen op het gebied van gender, ras, godsdienst, nationaliteit en maatschappelijke klasse. Ze bepalen hoe we kijken naar het individu, hun gelijkgezinden en anderen die niet tot deze groep behoren en werken door in de manier, waarop we met hen omgaan.

Het denken over het begrip identiteit is vanaf het begin van de 19e eeuw tot het einde van de 20e eeuw aanzienlijk veranderd. Tot die tijd bepaalde de kerk met name, hoe men naar zichzelf en de  wereld keek. Naarmate mensen vaker hun geboortegrond verlieten en verhuisden naar een ander land, kregen ze ook een andere identiteit. De strijd voor vrouwenrechten begon rond 1900. Na de Industriële revolutie waren de leefomstandigheden van de arbeiders verbeterd. Men raakte gewend aan meer luxe en de rolpatronen mannen en vrouwen veranderden ook.
In 1948 stond in de  Universele Verklaring van de Rechten van de Mens te lezen dat ieder mens recht heeft op waardigheid en respect. Volgens deze verklaring is de menselijke waardigheid een van de beginselen van de universaliteit van mensenrechten.
Om dit recht te verzilveren kan een deel van de identiteit ook een beletsel zijn, zoals de Dalits in India die tot een achtergestelde groep behoren. De laatste jaren ligt bij identiteit de nadruk op raciale verschillen, zoals bij de Zwarte bewustzijnsbeweging, eerst in Zuid-Afrika en later in de Verenigde Staten. De Stonewall-rellen resulteerden in een grotere aandacht voor de Lgbt-gemeenschap.

Identiteitsdenken ligt ook aan de basis van strijd en concurrentie in tijden van oorlog en schaarste. Na het uiteenvallen van Joegoslavië was de economie in de nieuwe republieken volledig ingestort. Omdat er vooral solidariteit was binnen de eigen etnische groep, kregen volksgenoten op allerlei terreinen bij de wederopbouw voorrang. Het duidelijkste voorbeeld is Rwanda, een klein land, waar de beperkte ruimte en middelen van bestaan leidden tot de etnische genocide.

## Kosmopolitisme
Prehistorische jager-verzamelaars kwamen in hun hele leven minder mensen tegen dan wij tijdens één dag winkelen in de Kalverstraat. Ofschoon onze beschaving is ontstaan in een wereld van geïsoleerde stammen leven we tegenwoordig in een wereld, waarin de kleinste gebeurtenissen gevolgen kunnen hebben voor miljoenen onbekenden aan de andere kant van de aarde.

In zijn boek  Cosmopolitanism: Ethics in a World of Strangers uit 2007, betoogt Appiah dat we allen verantwoordelijk zijn voor elkaar, maar dit betekent niet dat we verplicht zijn om onze materiële welvaart op te geven ten bate van de Derde Wereld. Alleen internationale politieke besluitvorming kan de ongelijkheid in de wereld verminderen. Armoedebestrijding is de sleutel voor vrede en stabiliteit.
Verder hanteert Appiah het principe van universele betrokkenheid bij elkaar maar respect voor legitieme verschillen. Hij noemt morele waarden een kwestie van smaak, al naargelang de heersende opvattingen in landen wereldwijd. Er loopt een dunne scheidslijn tussen geloof, bijgeloof en wetenschap.
In het artikel Education for Global Citizenship (Lessen voor Wereldburgerschap) betoogt hij dat de "wereld één is in verscheidenheid."
Die eenheid is belangrijker dan de verscheidenheid, zegt Appiah. Culturele verschillen dienen gerespecteerd te worden, voor zover zij niet schadelijk zijn voor anderen en het algemeen belang. Hij raadt iedereen aan om kennis te nemen van andermans zeden en gewoontes. Vaak gebeurt dat  al automatisch. Typische kenmerken van de westerse cultuur, zoals smartphones, Coca-Cola en passie voor  voetbal, zijn ook doorgedrongen tot afgelegen dorpjes in Ghana en dragen bij tot wederzijds begrip.  Appiah hoopt op een verlichte gemeenschap van wereldburgers die door de dialoog elkaar ontdekken.
Critici verwijten Appiah dat hij het diepgaande onbegrip onderschat tussen fundamentalisten en andersdenkenden  binnen de verschillende geledingen. Maar, zo schrijft The Guardian, zijn boek is een welkom geluid binnen het hedendaagse cultuurpessisme.

## De leugens die ons binden
In het boek The lies that bind us (rethinking identity) (De leugens die ons binden), dat in 2018 verscheen, borduurt Appiah voort op thema's als geloof, land, cultuur en klasse. Hij stelt dat het denken in identiteit niet louter negatief is. Het voortdurend benadrukken van de nationale identiteit door de overheid in China is erop gericht dat de 1,5 miljard Chinezen elkaar onderling steunen. Het Belgisch-Nederlands systeem van verzuiling noemt Appiah, een goed voorbeeld van georganiseerde identiteit.
Hij probeert ook bepaalde mythes (leugens) door te prikken.

In de collegebanken krijgt Appiah regelmatig van zijn Afro-Amerikaanse studenten te horen, dat zij op slavenschepen naar de Verenigde Staten vervoerd zijn. Hij wijst hun erop dat het waarschijnlijker is, dat ze met de bus uit Brooklyn zijn gekomen. Zij claimen hun deel van de geschiedenis, maar, zegt Appiah, het is in feite het verhaal van hun voorouders.

## In het huis van mijn vader
Over Afrikaanse schrijvers en denkers gaat een van zijn eerste boeken In My Father’s House (1992). Hij zet vraagtekens bij de zogenaamde eeuwenoude tradities en gewoontes in Afrika en noemt ze veelal verzinsels, die in de loop van de tijd veranderen van inhoud.
Collega hoogleraar Afro-Amerikaanse studies Molefe Kete Asante bekritiseert het werk van Appiah en noemt het anti Afrikaans. Asante schrijft dat Appiah pas sinds kort een Afrikaanse voornaam (Kwame) is gaan gebruiken, in plaats van Anthony. Hij doet dit om de lezer eraan te herinneren dat hij zwart is. Dat is ook wel nodig, zegt Mofete, want "hij schrijft en spreekt vaak alsof hij wit is."

## Publicaties

### Boeken
- Cosmopolitanism: Ethics in a World of Strangers.  New York: W.W. Norton, 2006.
- The Ethics of Identity. Princeton, NJ: Princeton University Press, 2005.
- Thinking It Through: An Introduction to Contemporary Philosophy. New York: Oxford University Press, 2003.
- Africana: The Concise Desk Reference. onder redactie samen met H.L. Gates Jr. Philadelphia: Running Press, 2003.
- Kosmopolitische Patriotismus. Frankfurt: Suhrkamp, 2002.
- Bu Me Bé: The Proverbs of the Akan. Samen met echtgenote Peggy Appiah en een assistent, Ivor Agyeman-Duah. Accra: The Center for Intellectual Renewal, 2002.
- Color Conscious: The Political Morality of Race. Samen met Amy Gutmann, ingeleid door David Wilkins. Princeton, NJ: Princeton University Press, 1996.
- In My Father's House: Africa in the Philosophy of Culture. London: Methuen, 1992; New York: Oxford University Press, 1992.
- Necessary Questions: An Introduction to Philosophy. New York: Prentice-Hall/Calmann & King, 1989.
- For Truth in Semantics. Oxford: Blackwell's, 1986.
- Assertion and Conditionals. Cambridge: Cambridge University Press, 1985.

### Romans
- Another Death in Venice: A Sir Patrick Scott Investigation. London: Constable, 1995.
- Nobody Likes Letitia. London: Constable, 1994.
- Avenging Angel. London: Constable, 1990; New York: St. Martin's Press, 1991.

### Bundels
- Early African-American Classics. (edited with an introduction) New York: Bantam, 1990.
- Langston Hughes: Critical Perspectives Past and Present. Ed. with Henry Louis Gates Jr. Amistad Literary Series. New York: Amistad Press, 1993.
- Zora Neale Hurston: Critical Perspectives Past and Present. Ed. with Henry Louis Gates Jr. Amistad Literary Series. New York: Amistad Press, 1993.
- Toni Morrison: Critical Perspectives Past and Present. Ed. with Henry Louis Gates Jr. Amistad Literary Series. New York: Amistad Press, 1993.
- Gloria Naylor: Critical Perspectives Past and Present. Ed. with Henry Louis Gates Jr. Amistad Literary Series. New York: Amistad Press, 1993.
- Alice Walker: Critical Perspectives Past and Present. Ed. with Henry Louis Gates Jr. Amistad Literary Series. New York: Amistad Press, 1993.
- Richard Wright: Critical Perspectives Past and Present. Ed. with Henry Louis Gates Jr. Amistad Literary Series. New York: Amistad Press, 1993.
- Chinua Achebe: Critical Perspectives Past and Present. Ed. with Henry Louis Gates Jr. Amistad Literary Series. New York: Amistad Press, 1993.
- Ann Petry: Critical Perspectives Past and Present. Ed. with Henry Louis Gates Jr. Amistad Literary Series. New York: Amistad Press, 1994.
- Frederick Douglass: Critical Perspectives Past and Present. Ed. with Henry Louis Gates Jr. Amistad Literary Series. New York: Amistad Press, 1994.
- Identities. Ed. with Henry Louis Gates Jr. Chicago: Chicago University Press, 1995.
- A Dictionary of Global Culture. Ed. with Henry Louis Gates Jr. New York: Knopf, 1996.
- Encarta Africana. Ed. with Henry Louis Gates Jr. Redmond, Washington: Microsoft, 1999.
- Africana: The Encyclopedia of the African and African-American Experience. Ed. with Henry Louis Gates Jr. New York: Basic-Civitas, 1999.
- Encarta Africana 2000. Ed. with Henry Louis Gates Jr. Redmond, Washington: Microsoft, 1999.
- The Poetry of our World: An International Anthology of Contemporary Poetry. Ed. by Jeffrey Paine with Kwame Anthony Appiah, Sven Birkerts, Joseph Brodsky, Carolyn Forché, and Helen Vendler (Edited and introduced African section.) New York: HarperCollins Publishers, 2000.
- Buying Freedom: The Ethics and Economics of Slave Redemption Ed. by Martin Bunzl and Kwame Anthony Appiah, with an introduction by Kevin Bales. Princeton, NJ: Princeton University Press, 2007.

### Essays
- “Stereotypes and the Shaping of Identity.” In Prejudicial Appearances: The Logic of American Anti-Discrimination Law by Robert C. Post, with K. Anthony Appiah, Judith Butler, Thomas C. Grey, and Reva B. Siegel. Durham: Duke University Press, 2001. p. 55-71.
- “Grounding Human Rights.” In Human Rights As Politics and Idolatry by Michael Ignatieff with commentaries by K. Anthony Appiah, David Hollinger, Thomas W. Laqueur and Diane F. Orentlicher, edited by Amy Gutmann. Princeton: Princeton University Press, 2001. p. 101-116.
- “Aufklärung und Dialog der Kulturen,” In Zukunftsstreit, ed. by Wilhelm Krull. Weilerswist: Velbrück Wissenschaft, 2000. p. 305-328.
- “Yambo Ouolouguem and the Meaning of Postcoloniality.” In Yambo Ouologuem: Postcolonial Writer, Islamic Militant. Christopher Wise (ed.) Boulder, CO: Lynne Rienner Publishers, 1999. p. 55-63.
- “Race, Pluralism and Afrocentricity” The Journal of Blacks in Higher Education, 19 (Spring 1998) p. 116-118.
- “Identity: Political not Cultural.” In Field Work: Sites in Literary and Cultural Studies. Marjorie Garber, Rebecca L. Walkowitz, Paul B. Franklin (eds.) New York: Routledge, 1997. p. 34-40.
- “Is the 'Post-' in 'Postcolonial' the 'Post-' in 'Postmodern'?”. In Dangerous Liaisons. Anne McClintock, Aamir Mufti, Ella Shohat (eds. and introd.) MN: University of Minnesota Press, 1997. p. 420-444.
- “Race, Culture, Identity: Misunderstood Connections.” The Tanner Lectures on Human Values, No.17. Salt Lake City: University of Utah Press, 1996. p. 51-136.
- “Philosophy and Necessary Questions.” in Readings in African Philosophy: An Akan Collection. Safro Kwame (ed.) Washington, DC: University Press of America, 1995. p. 1-22.
- “Identity, Authenticity, Survival: Multicultural Societies and Social Reproduction.” In Multiculturalism: Examining "The Politics of Recognition." An essay by Charles Taylor, with commentary by Amy Gutmann (editor), K. Anthony Appiah, Jürgen Habermas, Steven C. Rockefeller, Michael Walzer, Susan Wolf. Princeton, NJ: Princeton University Press, 1994. p. 149-164.
- “The Impact of African Studies on Philosophy.” With V. Y. Mudimbe. In The Impact of African Studies on the Disciplines. Edited by Robert Bates, V. Y. Mudimbe and Jean O'Barr. Chicago: Chicago University Press, 1993. p. 113-138.
- “African-American Philosophy?” Philosophical Forum. Vol. XXIV, Nos. 1-3 (Fall-Spring 1992-93) p. 1-24. Reprinted in African-American Philosophical Perspectives and Philosophical Traditions, p. 11-34. John Pittman (ed.) New York: Routledge, 1997.
- “African Identities.” In Constructions identitaires: questionnements théoriques et études de cas. Jean-Loup Amselle, Anthony Appiah, Shaka Bagayogo, Jean-Pierre Chrétien, Jocelyne Dakhlia, Ernest Gellner, Richard LaRue, Valentin-Yves Mudimbe, Jerzy Topolski, Fernande Saint-Martin sous la direction de Bogumil Jewsiewicki et Jocelyn Létourneau Actes du Célat No. 6, Mai 1992. CÉLAT, Université Laval, 1992.
- “Introductory Essay.” Achebe, Chinua. Things Fall Apart. London: Everyman, 1992.
- “Inventing an African Practice in Philosophy: Epistemological Issues.” In The Surreptitious Speech: Présence Africaine and the Politics of Otherness 1947-1987. V.Y. Mudimbe (ed.) (Chicago: Chicago University Press, 1992) pp. 227–237.
- “But would that still be me? Notes on gender, `race,' ethnicity as sources of identity.” The Journal of Philosophy, Vol. LXXXVII, No. 10 (October 1990) p. 493-499.
- “Alexander Crummell and the Invention of Africa.” The Massachusetts Review, Vol. XXXI, No. 3 (Autumn, 1990) p. 385-406.
- “Tolerable Falsehoods: Agency and the Interests of Theory.” In Consequences of Theory. Barbara Johnson & Jonathan Arac (eds.) Baltimore: Johns Hopkins University Press, 1991 p. 63-90.
- “Racisms.” In Anatomy of Racism. David Goldberg (ed.) Minneapolis: Minnesota University Press, 1990. p. 3-17.
- “Race.” In Critical Terms for Literary Study. Frank Lentricchia & Tom McLaughlin (eds.) Chicago University Press, 1989. p. 274-287.
- “Out of Africa: Topologies of Nativism.” The Yale Journal of Criticism, 2.1, (1988) p. 153-178.
- “A Long Way From Home: Richard Wright in the Gold Coast.” In Richard Wright. Harold Bloom (ed.) New York: Chelsea House, Modern Critical Views, 1987. p. 173-190.
- “Racism and Moral Pollution.” Philosophical Forum, Vol. XVIII, Nos. 2-3 (Winter-Spring, 1986-1987. p. 185-202. *“The Uncompleted Argument: Du Bois and the Illusion of Race.” Critical Inquiry, 12, (Autumn 1985).
- “Are We Ethnic? The Theory and Practice of American Pluralism.” Black American Literature Forum, 20 (Spring-Summer 1986) p. 209-224.
- "Deconstruction and the Philosophy of Language." Diacritics, Spring 1986, p. 49-64
- "The Importance of Triviality." Philosophical Review, 95 (April 1986) p. 209-231.
- "Verificationism and the Manifestations of Meaning." Aristotelian Society Supplementary Volume, 59 (1985) p. 17-31.
- "Soyinka and the Philosophy of Culture." In Philosophy in Africa: Trends and Perspectives. P.O. Bodunrin (ed.) Ile-Ife: University of Ife Press, 1985. p. 250-263.
- "Generalizing the Probabilistic Semantics of Conditionals." Journal of Philosophical Logic, 13 (1985) p. 351-372.
- "An Argument Against Anti-realist Semantics." Mind 93, (October 1984) p. 559-565.
- "On Structuralism and African Fiction: An analytic critique." Black American Literature Forum, 15 (Winter 1981). In Black Literature and Literary Theory Henry Louis Gates Jr. (ed.) London: Methuen, 1984. p. 127-150.
- "Structuralist Criticism and African fiction: an Analytic Critique.” Black American Literature Forum, 15. 4 (Winter 1981) p. 165-174.

title: Kwame Anthony Appiah

wikitext:
[[Bestand:Kwame Anthony Appiah by David Shankbone.jpg|thumb|Kwame Anthony Appiah (2007)]]

'''Kwame Anthony Appiah''' ([[Londen (hoofdbetekenis)|Londen]], [[8 mei]] [[1954]]) is een [[Ghana|Ghanees]]-[[Verenigd Koninkrijk|Britse]] [[filosoof]], cultuurtheoreticus en schrijver. Hij is bekend door zijn denkbeelden over het begrip [[identiteit (eigenheid)|identiteit]], waarbij hij uitgaat van de fundamentele gelijkheid van alle mensen op deze aarde, ongeacht hun ras of andere vormen van identiteit. De mensheid vormt een ''eenheid in verscheidenheid''.
<ref>Citaat boek Appiah: [https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1744-7984.2008.00133.x] Onlinelibrary. [https://web.archive.org/web/20230123223107/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1744-7984.2008.00133.x Gearchiveerd] op 23 januari 2023.</ref>
Appiah noemt zichzelf het product van twee werelden: zijn jeugd speelde zich zowel af in een grote stad in Ghana als op het platteland van [[Engeland (hoofdbetekenis)|Engeland]].

== Persoonlijk leven en loopbaan ==
Appiah werd geboren in Londen, als zoon van de Ghanese politicus [[Joe Appiah]] en de [[Engelse]] kinderboekenschrijfster [[Peggy Cripps]]. Hij groeide op in de tweede stad van Ghana, [[Kumasi]], samen met zijn drie zusjes. Dagelijks zag hij hoe  mensen van heinde en verre in de stad aankwamen, op zoek naar een beter bestaan. Haast ongemerkt namen nieuwe en oude inwoners gewoontes van elkaar over.

Zijn moeder, Peggy Cripps, was afkomstig uit een familie met een lange politieke traditie. Haar vader [[Stafford Cripps]]  was een vooraanstaand lid van de [[Labour Party (Verenigd Koninkrijk)|Labour Party]]. Anthony’s vader, Joe Appiah, behoorde tot het [[Ashanti (volk)]] en was een directe nakomeling van [[Osei KufuTutu 1]], de krijgsheer/koning van het [[kolonisatie|prekoloniale]] Ghana. Joe Appiah vocht aan de zijde van [[Kwame Nkrumah]] voor de onafhankelijkheid van Ghana, maar werd later diens tegenstander.
<ref name="theguardian.com">Recensie Cosmopolitanism: [https://www.theguardian.com/books/2006/aug/26/highereducation.news3] The Guardian, 26 augustus 2006. [https://web.archive.org/web/20230322190301/https://www.theguardian.com/books/2006/aug/26/highereducation.news3 Gearchiveerd] op 22 maart 2023.</ref>
Tussen 1970 en 1972 leidde hij een oppositiepartij in Ghana en van 1977 tot 1979 diende hij als de Ghanese afgevaardigde bij de [[VN|Verenigde Naties]].

Een groot deel van zijn jeugd bracht Anthony, vanwege de politieke problemen van zijn vader, door bij  zijn grootouders in Engeland. Zijn middelbareschooltijd verbleef hij op een chique internaat, de [[Bryanston School]] en van 1972 tot 1975  studeerde hij medicijnen aan het [[Clare college]] van de [[University of Cambridge]]. Vervolgens stapte hij over naar de studierichting filosofie en behaalde in 1982 zijn [[Doctor of Philosophy|Ph.D.]] , als eerste persoon van Afrikaanse afkomst.

Appiah was lector in de filosofie en African-American studies aan de [[Universiteit van Ghana]], de [[University of Cambridge]], [[Duke University]],[[Yale University]], [[Harvard University]] en [[Princeton University]].  Sinds 2014 is hij hoogleraar filosofie en rechten aan de [[Universiteit van New York]].
Naast zijn werk als docent was Appiah  ook bestuurslid van het ''PEN American center''. Samen met literatuurcriticus en filmmaker Henry Louis Gates Jr. is hij ook redacteur van ''Transition Magazine''. Hij woont in [[New York (stad)|New York]]  en heeft  al meer dan twintig jaar een relatie met  een Joodse Amerikaan, Henri Finder.

Regelmatig bezoekt Appiah nog zijn tweede vaderland Ghana. In 2016 kreeg hij de officiële titel van ''chief'' in het district Nduom, waar zijn voorvaders vandaan kwamen. Zijn moeder was zo gehecht geraakt aan het leven in Kumassi dat ze er tot haar dood bleef wonen.<ref>Een wereldburger uit Kumasi: [https://www.volkskrant.nl/wetenschap/een-wereldburger-uit-kumasi~b26b3505/] de Volkskrant, 17 juni 2006. [https://web.archive.org/web/20230209055401/https://www.volkskrant.nl/wetenschap/een-wereldburger-uit-kumasi~b26b3505/ Gearchiveerd] op 9 februari 2023.</ref>

== Identiteit ==
Het vroege filosofische werk van Appiah handelt over [[taalfilosofie]], maar in het overgrote deel  van zijn wetenschappelijk werk zoekt hij naar de betekenis van het begrip identiteit.  Hij onderscheidt in zichzelf verschillende aspecten van zijn persoonlijkheid: zijn moeder is Engels, zijn vader Ghanees. Appiah is zelf immigrant in de [[Verenigde Staten (hoofdbetekenis)|Verenigde Staten]] en hij voelt zich, als homoseksueel, ook verbonden met de [[Lgbt]] gemeenschap.  Hij betoogt dat mensen elkaar graag in een hokje willen plaatsen. We plakken labels op anderen op het gebied van gender, ras, godsdienst, nationaliteit en maatschappelijke klasse. Ze bepalen hoe we kijken naar het individu, hun gelijkgezinden en anderen die niet tot deze groep behoren en werken door in de manier, waarop we met hen omgaan.
<ref>Interview Appiah: [https://blog.lareviewofbooks.org/interviews/stories-people-communities-talking-kwame-anthony-appiah/] Lareview of Books. [https://web.archive.org/web/20230419035327/https://blog.lareviewofbooks.org/interviews/stories-people-communities-talking-kwame-anthony-appiah/ Gearchiveerd] op 19 april 2023.</ref>

Het denken over het begrip identiteit is vanaf het begin van de 19e eeuw tot het einde van de 20e eeuw aanzienlijk veranderd. Tot die tijd bepaalde de kerk met name, hoe men naar zichzelf en de  wereld keek. Naarmate mensen vaker hun geboortegrond verlieten en verhuisden naar een ander land, kregen ze ook een andere identiteit. De strijd voor vrouwenrechten begon rond 1900. Na de [[Industriële revolutie]] waren de leefomstandigheden van de arbeiders verbeterd. Men raakte gewend aan meer luxe en de rolpatronen mannen en vrouwen veranderden ook.

In 1948 stond in de  [[Universele Verklaring van de Rechten van de Mens]] te lezen dat ieder mens recht heeft op waardigheid en respect. Volgens deze verklaring is de ''menselijke waardigheid een van de beginselen van de universaliteit van mensenrechten''.

Om dit recht te verzilveren kan een deel van de identiteit ook een beletsel zijn, zoals de [[Dalit]]s in India die tot een achtergestelde groep behoren. De laatste jaren ligt bij identiteit de nadruk op raciale verschillen, zoals bij de [[Zwarte bewustzijnsbeweging]], eerst in [[Zuid-Afrika]] en later in de Verenigde Staten. De [[Stonewall-rellen]] resulteerden in een grotere aandacht voor de Lgbt-gemeenschap.
<ref name="youtube.com">Exploring Questions of Ethics and Identity:[https://www.youtube.com/watch?v=Yao9zb7PD2I&t=1060s] Talks at Goldman Sachs</ref>

Identiteitsdenken ligt ook aan de basis van strijd en concurrentie in tijden van oorlog en schaarste. Na het uiteenvallen van [[Joegoslavië]] was de economie in de nieuwe republieken volledig ingestort. Omdat er vooral solidariteit was binnen de eigen etnische groep, kregen volksgenoten op allerlei terreinen bij de wederopbouw voorrang. Het duidelijkste voorbeeld is [[Rwanda]], een klein land, waar de beperkte ruimte en middelen van bestaan leidden tot de etnische [[genocide]].
<ref name="youtube.com"/>

== Kosmopolitisme ==
Prehistorische [[jager-verzamelaars]] kwamen in hun hele leven minder mensen tegen dan wij tijdens één dag winkelen in de [[Kalverstraat]]. Ofschoon onze beschaving is ontstaan in een wereld van geïsoleerde stammen leven we tegenwoordig in een wereld, waarin de kleinste gebeurtenissen gevolgen kunnen hebben voor miljoenen onbekenden aan de andere kant van de aarde.
<ref name="theguardian.com"/>

In zijn boek '' Cosmopolitanism: Ethics in a World of Strangers'' uit 2007, betoogt Appiah dat we allen verantwoordelijk zijn voor elkaar, maar dit betekent niet dat we verplicht zijn om onze materiële welvaart op te geven ten bate van de [[Derde Wereld]]. Alleen internationale politieke besluitvorming kan de ongelijkheid in de wereld verminderen. Armoedebestrijding is de sleutel voor vrede en stabiliteit.

Verder hanteert Appiah het principe van ''universele betrokkenheid bij elkaar maar respect voor legitieme verschillen''. Hij noemt morele waarden ''een kwestie van smaak'', al naargelang de heersende opvattingen in landen wereldwijd. Er loopt een dunne scheidslijn tussen [[geloof (religieus)|geloof]], [[bijgeloof]] en [[wetenschap]].
In het artikel ''Education for Global Citizenship'' (''Lessen voor Wereldburgerschap'') betoogt hij dat de "wereld één is in verscheidenheid."

Die eenheid is belangrijker dan de verscheidenheid, zegt Appiah. Culturele verschillen dienen gerespecteerd te worden, voor zover zij niet schadelijk zijn voor anderen en het algemeen belang. Hij raadt iedereen aan om kennis te nemen van andermans zeden en gewoontes. Vaak gebeurt dat  al automatisch. Typische kenmerken van de westerse cultuur, zoals smartphones, [[Coca-Cola]] en passie voor  voetbal, zijn ook doorgedrongen tot afgelegen dorpjes in Ghana en dragen bij tot wederzijds begrip.  Appiah hoopt op een verlichte gemeenschap van wereldburgers die door de dialoog elkaar ontdekken.
Critici verwijten Appiah dat hij het diepgaande onbegrip onderschat tussen fundamentalisten en andersdenkenden  binnen de verschillende geledingen. Maar, zo schrijft ''The Guardian'', zijn boek is een welkom geluid binnen het hedendaagse cultuurpessisme.<ref name="theguardian.com"/>

== De leugens die ons binden ==
In het boek ''The lies that bind us (rethinking identity)'' (''De leugens die ons binden''), dat in 2018 verscheen, borduurt Appiah voort op thema's als geloof, land, cultuur en klasse. Hij stelt dat het denken in identiteit niet louter negatief is. Het voortdurend benadrukken van de nationale identiteit door de overheid in [[Volksrepubliek China|China]] is erop gericht dat de 1,5 miljard Chinezen elkaar onderling steunen. Het Belgisch-Nederlands systeem van [[verzuiling]] noemt Appiah, een goed voorbeeld van georganiseerde identiteit.

Hij probeert ook bepaalde mythes (leugens) door te prikken.
<ref>Je moet je identiteit vederlicht dragen: [https://www.nrc.nl/nieuws/2018/11/30/je-moet-je-identiteit-vederlicht-dragen-a2862330] NRC, 30 november 2018. [https://web.archive.org/web/20230604040715/https://www.nrc.nl/nieuws/2018/11/30/je-moet-je-identiteit-vederlicht-dragen-a2862330 Gearchiveerd] op 4 juni 2023.</ref>
In de collegebanken krijgt Appiah regelmatig van zijn [[Afro-Amerikaanse]] studenten te horen, dat zij op slavenschepen naar de [[Verenigde Staten (hoofdbetekenis)|Verenigde Staten]] vervoerd zijn. Hij wijst hun erop dat het waarschijnlijker is, dat ze met de bus uit [[Brooklyn (New York)|Brooklyn]] zijn gekomen. Zij claimen hun deel van de geschiedenis, maar, zegt Appiah, het is in feite het verhaal van hun voorouders.

== In het huis van mijn vader ==
Over Afrikaanse schrijvers en denkers gaat een van zijn eerste boeken ''In My Father’s House'' (1992). Hij zet vraagtekens bij de zogenaamde ''eeuwenoude tradities en gewoontes'' in Afrika en noemt ze veelal verzinsels, die in de loop van de tijd veranderen van inhoud.
Collega hoogleraar Afro-Amerikaanse studies [[Molefe Kete Asante]] bekritiseert het werk van Appiah en noemt het ''anti Afrikaans''. Asante schrijft dat Appiah pas sinds kort een Afrikaanse voornaam (Kwame) is gaan gebruiken, in plaats van Anthony. Hij doet dit om de lezer eraan te herinneren dat hij zwart is. Dat is ook wel nodig, zegt Mofete, want "hij schrijft en spreekt vaak alsof hij wit is."
<ref>A quick  reading of rhetorical jingoism anthony appiah and his flallacies: [https://web.archive.org/web/20140202180614/http://www.asante.net/articles/11/a-quick-reading-of-rhetorical-jingoism-anthony-appiah-and-his-fallacies/] Asantenet</ref>

==Publicaties==

===Boeken===
*''Cosmopolitanism: Ethics in a World of Strangers''.  New York: W.W. Norton, 2006.
*''[[The Ethics of Identity]]''. Princeton, NJ: Princeton University Press, 2005.
*''Thinking It Through: An Introduction to Contemporary Philosophy''. New York: Oxford University Press, 2003.
*''Africana: The Concise Desk Reference''. onder redactie samen met H.L. Gates Jr. Philadelphia: Running Press, 2003.
*''Kosmopolitische Patriotismus''. Frankfurt: Suhrkamp, 2002.
*''Bu Me Bé: The Proverbs of the Akan''. Samen met echtgenote Peggy Appiah en een assistent, Ivor Agyeman-Duah. Accra: The Center for Intellectual Renewal, 2002.
*''Color Conscious: The Political Morality of Race''. Samen met Amy Gutmann, ingeleid door David Wilkins. Princeton, NJ: Princeton University Press, 1996.
*''In My Father's House: Africa in the Philosophy of Culture''. London: Methuen, 1992; New York: Oxford University Press, 1992.
*''Necessary Questions: An Introduction to Philosophy''. New York: Prentice-Hall/Calmann & King, 1989.
*''For Truth in Semantics''. Oxford: Blackwell's, 1986.
*''Assertion and Conditionals''. Cambridge: Cambridge University Press, 1985.

===Romans===
*''Another Death in Venice: A Sir Patrick Scott Investigation''. London: Constable, 1995.
*''Nobody Likes Letitia''. London: Constable, 1994.
*''Avenging Angel''. London: Constable, 1990; New York: St. Martin's Press, 1991.

===Bundels===
*''Early African-American Classics''. (edited with an introduction) New York: Bantam, 1990.
*''Langston Hughes: Critical Perspectives Past and Present''. Ed. with Henry Louis Gates Jr. Amistad Literary Series. New York: Amistad Press, 1993.
*''[[Zora Neale Hurston]]: Critical Perspectives Past and Present''. Ed. with Henry Louis Gates Jr. Amistad Literary Series. New York: Amistad Press, 1993.
*''Toni Morrison: Critical Perspectives Past and Present''. Ed. with Henry Louis Gates Jr. Amistad Literary Series. New York: Amistad Press, 1993.
*''Gloria Naylor: Critical Perspectives Past and Present''. Ed. with Henry Louis Gates Jr. Amistad Literary Series. New York: Amistad Press, 1993.
*''Alice Walker: Critical Perspectives Past and Present''. Ed. with Henry Louis Gates Jr. Amistad Literary Series. New York: Amistad Press, 1993.
*''Richard Wright: Critical Perspectives Past and Present''. Ed. with Henry Louis Gates Jr. Amistad Literary Series. New York: Amistad Press, 1993.
*''Chinua Achebe: Critical Perspectives Past and Present''. Ed. with Henry Louis Gates Jr. Amistad Literary Series. New York: Amistad Press, 1993.
*''Ann Petry: Critical Perspectives Past and Present''. Ed. with Henry Louis Gates Jr. Amistad Literary Series. New York: Amistad Press, 1994.
*''Frederick Douglass: Critical Perspectives Past and Present''. Ed. with Henry Louis Gates Jr. Amistad Literary Series. New York: Amistad Press, 1994.
*''Identities''. Ed. with Henry Louis Gates Jr. Chicago: Chicago University Press, 1995.
*''A Dictionary of Global Culture''. Ed. with Henry Louis Gates Jr. New York: Knopf, 1996.
*''Encarta Africana''. Ed. with Henry Louis Gates Jr. Redmond, Washington: Microsoft, 1999.
*''Africana: The Encyclopedia of the African and African-American Experience''. Ed. with [[Henry Louis Gates Jr.]] New York: Basic-Civitas, 1999.
*''Encarta Africana 2000''. Ed. with Henry Louis Gates Jr. Redmond, Washington: Microsoft, 1999.
*''The Poetry of our World: An International Anthology of Contemporary Poetry''. Ed. by Jeffrey Paine with Kwame Anthony Appiah, Sven Birkerts, Joseph Brodsky, Carolyn Forché, and Helen Vendler (Edited and introduced African section.) New York: HarperCollins Publishers, 2000.
*''Buying Freedom: The Ethics and Economics of Slave Redemption'' Ed. by [[Martin Bunzl]] and Kwame Anthony Appiah, with an introduction by [[Kevin Bales]]. Princeton, NJ: Princeton University Press, 2007.

===Essays===
*“Stereotypes and the Shaping of Identity.” In ''Prejudicial Appearances: The Logic of American Anti-Discrimination Law'' by Robert C. Post, with K. Anthony Appiah, Judith Butler, Thomas C. Grey, and Reva B. Siegel. Durham: Duke University Press, 2001. p. 55-71.
*“Grounding Human Rights.” In ''Human Rights As Politics and Idolatry'' by Michael Ignatieff with commentaries by K. Anthony Appiah, David Hollinger, Thomas W. Laqueur and Diane F. Orentlicher, edited by Amy Gutmann. Princeton: Princeton University Press, 2001. p. 101-116.
*“Aufklärung und Dialog der Kulturen,” In ''Zukunftsstreit'', ed. by Wilhelm Krull. Weilerswist: Velbrück Wissenschaft, 2000. p. 305-328.
*“Yambo Ouolouguem and the Meaning of Postcoloniality.” In ''Yambo Ouologuem: Postcolonial Writer, Islamic Militant''. [[Christopher Wise]] (ed.) Boulder, CO: Lynne Rienner Publishers, 1999. p. 55-63.
*“Race, Pluralism and Afrocentricity” ''The Journal of Blacks in Higher Education'', 19 (Spring 1998) p. 116-118.
*“Identity: Political not Cultural.” In ''Field Work: Sites in Literary and Cultural Studies''. Marjorie Garber, Rebecca L. Walkowitz, Paul B. Franklin (eds.) New York: Routledge, 1997. p. 34-40.
*“Is the 'Post-' in 'Postcolonial' the 'Post-' in 'Postmodern'?”. In ''Dangerous Liaisons''. Anne McClintock, Aamir Mufti, Ella Shohat (eds. and introd.) MN: University of Minnesota Press, 1997. p. 420-444.
*“Race, Culture, Identity: Misunderstood Connections.” ''The Tanner Lectures on Human Values'', No.17. Salt Lake City: University of Utah Press, 1996. p. 51-136.
*“Philosophy and Necessary Questions.” in ''Readings in African Philosophy: An Akan Collection''. Safro Kwame (ed.) Washington, DC: University Press of America, 1995. p. 1-22.
*“Identity, Authenticity, Survival: Multicultural Societies and Social Reproduction.” In ''Multiculturalism: Examining "The Politics of Recognition."'' An essay by Charles Taylor, with commentary by Amy Gutmann (editor), K. Anthony Appiah, Jürgen Habermas, Steven C. Rockefeller, Michael Walzer, Susan Wolf. Princeton, NJ: Princeton University Press, 1994. p. 149-164.
*“The Impact of African Studies on Philosophy.” With V. Y. Mudimbe. In ''The Impact of African Studies on the Disciplines''. Edited by Robert Bates, V. Y. Mudimbe and Jean O'Barr. Chicago: Chicago University Press, 1993. p. 113-138.
*“African-American Philosophy?” ''Philosophical Forum''. Vol. XXIV, Nos. 1-3 (Fall-Spring 1992-93) p. 1-24. Reprinted in African-American Philosophical Perspectives and Philosophical Traditions, p. 11-34. John Pittman (ed.) New York: Routledge, 1997.
*“African Identities.” In ''Constructions identitaires: questionnements théoriques et études de cas''. Jean-Loup Amselle, Anthony Appiah, Shaka Bagayogo, Jean-Pierre Chrétien, Jocelyne Dakhlia, Ernest Gellner, Richard LaRue, Valentin-Yves Mudimbe, Jerzy Topolski, Fernande Saint-Martin sous la direction de Bogumil Jewsiewicki et Jocelyn Létourneau Actes du Célat No. 6, Mai 1992. CÉLAT, Université Laval, 1992.
*“Introductory Essay.” ''Achebe, Chinua. [[Things Fall Apart (roman)|Things Fall Apart]]''. London: Everyman, 1992.
*“Inventing an African Practice in Philosophy: Epistemological Issues.” In ''The Surreptitious Speech: Présence Africaine and the Politics of Otherness 1947-1987''. V.Y. Mudimbe (ed.) (Chicago: Chicago University Press, 1992) pp. 227–237.
*“But would that still be me? Notes on gender, `race,' ethnicity as sources of identity.” ''The Journal of Philosophy'', Vol. LXXXVII, No. 10 (October 1990) p. 493-499.
*“Alexander Crummell and the Invention of Africa.” ''The Massachusetts Review'', Vol. XXXI, No. 3 (Autumn, 1990) p. 385-406.
*“Tolerable Falsehoods: Agency and the Interests of Theory.” In ''Consequences of Theory''. Barbara Johnson & Jonathan Arac (eds.) Baltimore: Johns Hopkins University Press, 1991 p. 63-90.
*“Racisms.” In ''Anatomy of Racism''. David Goldberg (ed.) Minneapolis: Minnesota University Press, 1990. p. 3-17.
*“Race.” In ''Critical Terms for Literary Study''. [[Frank Lentricchia]] & Tom McLaughlin (eds.) Chicago University Press, 1989. p. 274-287.
*“Out of Africa: Topologies of Nativism.” ''The Yale Journal of Criticism'', 2.1, (1988) p. 153-178.
*“A Long Way From Home: Richard Wright in the Gold Coast.” In ''Richard Wright''. Harold Bloom (ed.) New York: Chelsea House, Modern Critical Views, 1987. p. 173-190.
*“Racism and Moral Pollution.” ''Philosophical Forum'', Vol. XVIII, Nos. 2-3 (Winter-Spring, 1986-1987. p. 185-202. *“The Uncompleted Argument: Du Bois and the Illusion of Race.” ''Critical Inquiry'', 12, (Autumn 1985).
*“Are We Ethnic? The Theory and Practice of American Pluralism.” ''Black American Literature Forum'', 20 (Spring-Summer 1986) p. 209-224.
*"Deconstruction and the Philosophy of Language." ''Diacritics'', Spring 1986, p. 49-64
*"The Importance of Triviality." ''Philosophical Review'', 95 (April 1986) p. 209-231.
*"Verificationism and the Manifestations of Meaning." ''Aristotelian Society Supplementary Volume'', 59 (1985) p. 17-31.
*"Soyinka and the Philosophy of Culture." In ''Philosophy in Africa: Trends and Perspectives''. P.O. Bodunrin (ed.) Ile-Ife: University of Ife Press, 1985. p. 250-263.
*"Generalizing the Probabilistic Semantics of Conditionals." ''Journal of Philosophical Logic'', 13 (1985) p. 351-372.
*"An Argument Against Anti-realist Semantics." ''Mind'' 93, (October 1984) p. 559-565.
*"On Structuralism and African Fiction: An analytic critique." ''Black American Literature Forum'', 15 (Winter 1981). In Black Literature and Literary Theory Henry Louis Gates Jr. (ed.) London: Methuen, 1984. p. 127-150.
*"Structuralist Criticism and African fiction: an Analytic Critique.” ''Black American Literature Forum'', 15. 4 (Winter 1981) p. 165-174.

==Externe links==
*[https://web.archive.org/web/20071210211814/http://web.princeton.edu/sites/philosph/bios/appiah.htm Appiahs homepage op de website van Princeton University]
*[http://www.appiah.net/ Appiahs persoonlijke website]
*[https://web.archive.org/web/20071011064744/http://philosophytalk.org/pastShows/EthicsofIdentity.htm "The Ethics of Identity"] Radio interview
*[https://web.archive.org/web/20071011064617/http://philosophytalk.org/pastShows/WhatIsRace.htm "What is Race?"] Radio interview
{{wikiquote}}
{{commonscat|Kwame Anthony Appiah}}

{{Appendix}}
{{Bibliografische informatie}}

{{DEFAULTSORT:Appiah, Kwame Anthony}}
[[Categorie:Ghanees filosoof]]
[[Categorie:Ghanees schrijver]]


text:
# Saint-Denis-en-Margeride
Saint-Denis-en-Margeride is een gemeente in het Franse departement Lozère (regio Occitanie) en telt 211 inwoners (2004). De plaats maakt deel uit van het arrondissement Mende.

## Geografie
De oppervlakte van Saint-Denis-en-Margeride bedraagt 36,3 km², de bevolkingsdichtheid is 5,8 inwoners per km².
De onderstaande kaart toont de ligging van Saint-Denis-en-Margeride met de belangrijkste infrastructuur en aangrenzende gemeenten.

## Demografie
Onderstaande figuur toont het verloop van het inwonertal (bron: INSEE-tellingen).

wikiname: nlwiki

title: Saint-Denis-en-Margeride

in_language: nl

wikitext:
{{Infobox gemeente Frankrijk
| plaatsnaam = Saint-Denis-en-Margeride
| wapen =
| kaart =
| regio = [[Occitanie]]
| departement = [[Lozère]] (48)
| depnr = 48
| arrondissement = [[Arrondissement Mende|Mende]]
| kanton = [[Kanton Saint-Alban-sur-Limagnole|Saint-Alban-sur-Limagnole]]
| jaar = 2004
| inwoners = 211
| dichtheid = 5,8
| oppervlakte = 36,3
| water =
| latitudeGraden = 44
| latitudeMinuten = 44
| latitudeSeconden = 0
| longitudeGraden = 3
| longitudeMinuten = 28
| longitudeSeconden = 0
| E of W = E
| ol of wl = O.L.
| code = 48145
| postcode = 48700
| netnummer =
| hoogteligging = 995 - 1485
| aangrenzende gemeenten =
| burgemeester =
| website =
}}
'''Saint-Denis-en-Margeride''' is een gemeente in het [[Frankrijk|Franse]] departement [[Lozère]] (regio [[Occitanie]]) en telt 211 inwoners (2004). De plaats maakt deel uit van het arrondissement [[Arrondissement Mende|Mende]].

== Geografie ==
De oppervlakte van Saint-Denis-en-Margeride bedraagt 36,3 km², de bevolkingsdichtheid is 5,8 inwoners per km².

{{Detailkaart Franse gemeente|id=48145}}

== Demografie ==
Onderstaande figuur toont het verloop van het inwonertal (bron: [[Institut national de la statistique et des études économiques/Definities|INSEE-tellingen]]).<br />
{{Grafiek inwonertal gemeente Frankrijk|id=48145}}
<!-- Bron: Frans bureau voor statistiek. Cijfers inwoneraantal volgens de definitie "population sans doubles comptes" -->

== Externe links ==
* {{Link INSEE|id=48145}}

{{Commonscat}}
{{Coor title dms|44|44|0|N|3|28|0|E|type:adm2nd_scale:25000_region:FR}}

[[Categorie:Gemeente in Lozère]]

title: Situering

Regio: Occitanie

Departement: Lozère (48)

Arrondissement: Mende

Kanton: Saint-Alban-sur-Limagnole

Coördinaten: 44° 44′ NB, 3° 28′ OL

title: Algemeen

title: Overig

title: Detailkaart

Detailkaart: · Locatie in Frankrijk Lozère

Portaal: Frankrijk


text:
# Boone County (Nebraska)
Boone County is een county in de Amerikaanse staat Nebraska.
De county heeft een landoppervlakte van 1.779 km² en telt 6.259 inwoners (volkstelling 2000). De hoofdplaats is Albion.

title: Boone County (Nebraska)

wikitext:
{{Infobox county Verenigde Staten
| naam=Boone County
| staat=[[Nebraska]]
| bevolking=6259
| opgericht=[[1871]] |datum=2000
| oppervlak=1779
| water=1
| kaart=Map of Nebraska highlighting Boone County.svg
| tijdzone=
| zetel=[[Albion (Nebraska)|Albion]]
| code=31011
| bevolkingspiramide= USA Boone County, Nebraska age pyramid.svg
}}
'''Boone County''' is een [[County's van de Verenigde Staten|county]] in de [[Verenigde Staten|Amerikaanse]] staat [[Nebraska]].

De county heeft een landoppervlakte van 1.779 km² en telt 6.259 inwoners (volkstelling 2000). De hoofdplaats is [[Albion (Nebraska)|Albion]].

==Bevolkingsontwikkeling==
{{Tabel census Verenigde Staten|11689|13145|14146|14738|12127|10721|9134|8190|7391|6667|6259}}
[[Bestand:Boone_County,_Nebraska_courthouse_from_NW.JPG|thumb|left|Boone County Courthouse]]

{{Coor title dms|41|42|0|N|98|3|36|W|type:adm2nd_region:US}}

[[Categorie:County in Nebraska]]

title: Situering

Staat: Nebraska

title: Algemeen

- water: 1 km²

title: Overig

Zetel: Albion

title: Foto's

Foto's:
· Bevolkingspiramide Boone County
Statistieken volkstelling Boone County

Portaal: Verenigde Staten


text:
# Nationaal Park Arctisch Rusland
Nationaal Park Arctisch Rusland (Russisch: Национальный парк «Русская Арктика») omvat het noordelijkste deel van Nova Zembla en de gehele archipel Frans Jozefland, beide onderdeel van de oblast Archangelsk van Rusland. De oprichting tot nationaal park vond plaats op 15 juni 2009 per besluit (№ 821/2009) van de regering van de Russische Federatie en staat onder het gezag van het Ministerie van Natuurlijke Hulpbronnen en Milieu. Ten tijde van de oprichting omvatte het nationaal park alleen het noordelijke deel van Nova Zembla. Op 4 september 2011 werd het nationaal park uitgebreid en werd ook Frans Jozefland bij het reservaat gevoegd.

## Doel van oprichting
Het doel van de oprichting is het behoud en bescherming van de natuurlijke complexen die van hoge historische, ecologische en esthetische waarde zijn. Ook worden er voorwaarden gesteld voor gereguleerd toerisme en recreatie en zijn alle activiteiten verboden die het nationaal park schaden. Nationaal Park Arctisch Rusland heeft een oppervlakte van 14.260 km², waarvan 6.320,9 km² op het land en 7.939,1 km² in de omringende Noordelijke IJszee ligt. Het oorspronkelijke doel was echter om ook Frans Jozefland aan het nationaal park toe te voegen, wat in 2011 alsnog gebeurde. Het nieuw bijgevoegde gebied heeft een oppervlakte van maar liefst 4.200.000 km². Frans Jozefland is zeer belangrijk voor sommige diersoorten die op de Russische Rode Lijst van bedreigde soorten en de Rode Lijst van de IUCN staan. Zo broedt hier een substantieel deel van de wereldpopulatie ivoormeeuwen (Pagophila eburnea), een zeldzame meeuwensoort die alleen in het noordpoolgebied voorkomt. Het is daarnaast een belangrijk voortplantingsgebied voor de ijsbeer (Ursus maritimus) en walrus (Odobenus rosmarus) en er worden regelmatig grote aantallen van de zeldzame Groenlandse walvis (Balaena mysticetus) en narwal (Monodon monoceros) aangetroffen. Vanuit ornithologisch perspectief is het ook een zeer belangrijk gebied.

## Historie
Op het noorden van Nova Zembla, op het huidige grondgebied van het nationaal park, kwam Willem Barentsz vast te zitten in de winter van 1596 op 1597. Het hout van het schip waar hij en zijn mannen mee hadden gevaren werd gebruikt om een huis van te bouwen. Dit huis werd gebruikt om de strenge winter te overleven en werd het Het Behouden Huys genoemd.

## Fauna van Nova Zembla
Nova Zembla ligt op de scheidingslijn van de Barentszzee aan de westzijde en de Karazee aan de oostzijde. De Barentszzee staat onder invloed van de relatief warme Noord-Atlantische stroom en bevriest daardoor niet volledig in de winter. De Karazee is echter bedekt met een stevig pak ijs gedurende vele maanden. Door de korte afstand tot het Russische vasteland is de flora en fauna op Nova Zembla, en daarmee ook Nationaal Park Arctisch Rusland, nog vrij divers voor een zo noordelijk gelegen gebied. Op Nova Zembla leeft een endemische ondersoort van het rendier (Rangifer tarandus pearsoni), waar ze vooral van mossen, korstmossen en vaatplanten leven. Ook leven hier ijsberen (Ursus maritimus) en poolvossen (Alopex lagopus). Onder de broedvogels bevinden zich de paarse strandloper (Calidris maritimus), kortbekzeekoet (Uria lomvia), roodkeelduiker (Gavia arctica), eider (Somateria mollissima) en sneeuwgors (Plectrophenax nivalis).

## Fauna van Frans Jozefland
Frans Jozefland is anders qua karakter en kent een sterk poolklimaat. De vogels die men hier aantreft zijn kenmerkend voor eilanden in de hoogarctische zone. De meeste soorten zijn afhankelijk van maritieme voedselbronnen. De talrijkste soort is waarschijnlijk de kleine alk (Alle alle), die met circa 400.000 broedparen verspreid over 70 kolonies op Frans Jozefland aanwezig is. Kleine alken zijn gespecialiseerd in het eten van zoöplankton en voeden zich vooral met kleine kreeftachtigen als Calanus glacialis. Andere talrijke soorten zijn de kortbekzeekoet (Uria lomvia), drieteenmeeuw (Rissa tridactyla), grote burgemeester (Larus hyperboreus), zwarte zeekoet (Cepphus grylle) en noordse stormvogel (Fulmarus glacialis). Ook leven er op Frans Jozefland ivoormeeuwen (Pagophila eburnea), een kwetsbare soort die in kleine kolonies broedt. In goede jaren zijn er 2.000 à 3.000 broedparen in de archipel aanwezig. Ook de kleine jager (Stercorarius parasiticus) broedt jaarlijks op Frans Jozefland, maar is nooit talrijk. Twee van de aanwezige soorten zijn voor hun voortbestaan niet van de zee afhankelijk, dit zijn de sneeuwgors (Plectrophenax nivalis) en het spitsbergensneeuwhoen (Lagopus muta hyperborea). In de wateren van Frans Jozefland leeft een groot aantal zeezoogdieren, zoals de beloega (Delphinapterus leucas), narwal (Monodon monoceros), Groenlandse walvis (Balaena mysticetus), walrus (Odobenus rosmarus), ringelrob (Pusa hispida) en baardrob (Erignathus barbatus). In de nazomer wordt ook de zadelrob (Pagophilus groenlandicus) in de wateren van Frans Jozefland aangetroffen. Daarnaast vormt de archipel voor de ijsbeer (Ursus maritimus) een van de belangrijkste voortplantingsgebieden op aarde. De dichtheid is hier vijf keer hoger dan op het nabijgelegen Spitsbergen en wordt in de onderzochte gebieden op ca. 3.000 individuen geschat.

## Afbeeldingen
- Walrussen (Odobenus rosmarus) op Hayes-eiland, Frans Jozefland.
- Uitzicht op Kaap Bliznetsy, Hayes-eiland, Frans Jozefland.
- Uitzicht op Kaap Tegethoff, Hall, Frans Jozefland.
- De zeldzame ivoormeeuw (Pagophila eburnea) op Frans Jozefland.
- Een vrouwelijke ijsbeer (Ursus maritimus) met twee jongen op Frans Jozefland.
- Toendralandschap met in de verte een kudde rendieren (Rangifer tarandus pearsoni), Nova Zembla.
- Rotskust met een kolonie drieteenmeeuwen (Rissa tridactyla), Nova Zembla.

title: Nationaal Park Arctisch Rusland

wikitext:
{{Infobox natuurgebied
| naam = Nationaal Park Arctisch Rusland
| mapname = Rusland
| lat_deg = 76
| lat_min = 40
| lat_sec = 00
| lat_dir = N
| lon_deg = 67
| lon_min = 35
| lon_sec = 00
| lon_dir = E
| km2 = Nova Zembla: 14.260 km²<br/ >Frans Jozefland: 4.200.000
| IUCN-categorie = II
| land = {{RU}}
| locatie = [[Nova Zembla]] en [[Frans Jozefland]]
| dichtbij =
| afbeelding = Русло реки 4.JPG
| onderschrift = Nationaal Park Arctisch Rusland, onderdeel Nova Zembla.
| opgericht = [[2009]]
| uitbreiding = [[2011]]
| bezoekers =
| jaar =
}}

'''Nationaal Park Arctisch Rusland''' ([[Russisch]]: Национальный парк «Русская Арктика») omvat het noordelijkste deel van [[Nova Zembla]] en de gehele [[archipel]] [[Frans Jozefland]], beide onderdeel van de [[oblast Archangelsk]] van [[Rusland]]. De oprichting tot [[nationaal park]] vond plaats op 15 juni 2009 per besluit (№ 821/2009) van de regering van de Russische Federatie en staat onder het gezag van het Ministerie van Natuurlijke Hulpbronnen en Milieu. Ten tijde van de oprichting omvatte het nationaal park alleen het noordelijke deel van Nova Zembla. Op 4 september 2011 werd het nationaal park uitgebreid en werd ook [[Frans Jozefland]] bij het reservaat gevoegd.<ref name="Zapoved">{{ru}} Minprirody Rossiejskoj Federatsii (2011). ''[http://www.zapoved.ru/catalog/132/Русская-Арктика-национальный-парк Roesskaja Arktika natsionalny park.]'' Geraadpleegd op 3 januari 2016.</ref>

==Doel van oprichting==
Het doel van de oprichting is het behoud en bescherming van de natuurlijke complexen die van hoge historische, ecologische en esthetische waarde zijn. Ook worden er voorwaarden gesteld voor gereguleerd toerisme en recreatie en zijn alle activiteiten verboden die het nationaal park schaden. Nationaal Park Arctisch Rusland heeft een oppervlakte van 14.260 km², waarvan 6.320,9 km² op het land en 7.939,1 km² in de omringende [[Noordelijke IJszee]] ligt.<ref name="FGBU">{{ru}} FGBU Natsionalny park «Roesskaja Arktika» (2011). ''[https://web.archive.org/web/20230206182206/http://www.rus-arc.ru/ru/AboutPark/Territory Territorii.]'' Geraadpleegd op 3 januari 2016</ref> Het oorspronkelijke doel was echter om ook Frans Jozefland aan het nationaal park toe te voegen, wat in 2011 alsnog gebeurde. Het nieuw bijgevoegde gebied heeft een oppervlakte van maar liefst 4.200.000 km². Frans Jozefland is zeer belangrijk voor sommige diersoorten die op de Russische Rode Lijst van bedreigde soorten en de [[Rode Lijst van de IUCN]] staan. Zo broedt hier een substantieel deel van de wereldpopulatie [[ivoormeeuw]]en (''Pagophila eburnea''), een zeldzame meeuwensoort die alleen in het noordpoolgebied voorkomt. Het is daarnaast een belangrijk voortplantingsgebied voor de [[ijsbeer]] (''Ursus maritimus'') en [[walrus]] (''Odobenus rosmarus'') en er worden regelmatig grote aantallen van de zeldzame [[Groenlandse walvis]] (''Balaena mysticetus'') en [[narwal]] (''Monodon monoceros'') aangetroffen. Vanuit ornithologisch perspectief is het ook een zeer belangrijk gebied.<ref name="FGBU2">{{ru}} FGBU Natsionalny park «Roesskaja Arktika» (2011). ''[https://web.archive.org/web/20160216024916/http://www.rus-arc.ru/ru/AboutPark/Nature Priroda.]'' Geraadpleegd op 4 januari 2016</ref><ref name="Novosti">{{ru}} RIA Novosti (2013). ''[http://ria.ru/earth/20131205/982118341.html Plosjtsjad parka "Roesskaja Arktika" vyrastet za stsjet Zemli Frantsa-Iosifa.]'' Geraadpleegd op 4 december 2015.</ref>

==Historie==
Op het noorden van Nova Zembla, op het huidige grondgebied van het nationaal park, kwam [[Willem Barentsz]] vast te zitten in de winter van 1596 op 1597. Het hout van het schip waar hij en zijn mannen mee hadden gevaren werd gebruikt om een huis van te bouwen. Dit huis werd gebruikt om de strenge winter te overleven en werd het [[Het Behouden Huys]] genoemd.<ref name="Zapoved" /><ref name="FGBU" />

==Fauna van Nova Zembla==
Nova Zembla ligt op de scheidingslijn van de [[Barentszzee]] aan de westzijde en de [[Karazee]] aan de oostzijde. De Barentszzee staat onder invloed van de relatief warme [[Noord-Atlantische stroom]] en bevriest daardoor niet volledig in de winter. De Karazee is echter bedekt met een stevig pak ijs gedurende vele maanden. Door de korte afstand tot het Russische vasteland is de flora en fauna op Nova Zembla, en daarmee ook Nationaal Park Arctisch Rusland, nog vrij divers voor een zo noordelijk gelegen gebied.<ref name="FGBU" /> Op Nova Zembla leeft een [[endemie (biogeografie)|endemische]] ondersoort van het [[rendier]] (''Rangifer tarandus pearsoni''), waar ze vooral van [[mossen]], [[korstmossen]] en [[vaatplanten]] leven.<ref name="rendier">{{ru}} Mizin, I. (2011). ''[https://web.archive.org/web/20160814035937/http://rus-arc.ru/ru/AboutPark/Nature/Mammals Mlekopitajoesjtsjië.]'' Geraadpleegd op 4 januari 2016</ref> Ook leven hier ijsberen (''Ursus maritimus'') en [[poolvos]]sen (''Alopex lagopus''). Onder de broedvogels bevinden zich de [[paarse strandloper]] (''Calidris maritimus''), [[kortbekzeekoet]] (''Uria lomvia''), [[roodkeelduiker]] (''Gavia arctica''), [[eider (vogel)|eider]] (''Somateria mollissima'') en [[sneeuwgors]] (''Plectrophenax nivalis'').<ref name="Fauna" />

==Fauna van Frans Jozefland==
Frans Jozefland is anders qua karakter en kent een sterk [[poolklimaat]]. De vogels die men hier aantreft zijn kenmerkend voor eilanden in de hoogarctische zone. De meeste soorten zijn afhankelijk van maritieme voedselbronnen. De talrijkste soort is waarschijnlijk de [[kleine alk]] (''Alle alle''), die met circa 400.000 broedparen verspreid over 70 kolonies op Frans Jozefland aanwezig is. Kleine alken zijn gespecialiseerd in het eten van [[zoöplankton]] en voeden zich vooral met kleine [[kreeftachtigen]] als ''[[Calanus glacialis]]''. Andere talrijke soorten zijn de kortbekzeekoet (''Uria lomvia''), [[drieteenmeeuw]] (''Rissa tridactyla''), [[grote burgemeester]] (''Larus hyperboreus''), [[zwarte zeekoet]] (''Cepphus grylle'') en [[noordse stormvogel]] (''Fulmarus glacialis''). Ook leven er op Frans Jozefland ivoormeeuwen (''Pagophila eburnea''), een kwetsbare soort die in kleine kolonies broedt. In goede jaren zijn er 2.000 à 3.000 broedparen in de archipel aanwezig. Ook de [[kleine jager]] (''Stercorarius parasiticus'') broedt jaarlijks op Frans Jozefland, maar is nooit talrijk. Twee van de aanwezige soorten zijn voor hun voortbestaan niet van de zee afhankelijk, dit zijn de sneeuwgors (''Plectrophenax nivalis'') en het [[spitsbergensneeuwhoen]] (''Lagopus muta hyperborea'').<ref name="Fauna">{{ru}} Gavrilo, M. (2011). ''[https://web.archive.org/web/20160305011736/http://www.rus-arc.ru/ru/AboutPark/Nature/Birds Ptitsy.]'' Geraadpleegd op 4 januari 2016</ref> In de wateren van Frans Jozefland leeft een groot aantal zeezoogdieren, zoals de [[witte dolfijn|beloega]] (''Delphinapterus leucas''), narwal (''Monodon monoceros''), Groenlandse walvis (''Balaena mysticetus''), walrus (''Odobenus rosmarus''), [[ringelrob]] (''Pusa hispida'') en [[baardrob]] (''Erignathus barbatus''). In de nazomer wordt ook de [[zadelrob]] (''Pagophilus groenlandicus'') in de wateren van Frans Jozefland aangetroffen. Daarnaast vormt de archipel voor de ijsbeer (''Ursus maritimus'') een van de belangrijkste voortplantingsgebieden op aarde. De dichtheid is hier vijf keer hoger dan op het nabijgelegen [[Spitsbergen]] en wordt in de onderzochte gebieden op ca. 3.000 individuen geschat.<ref name="Mammals">{{ru}} Gavrilo, M. (2011). ''[https://web.archive.org/web/20160814035937/http://rus-arc.ru/ru/AboutPark/Nature/Mammals Mlekopitajoesjtsjië.]'' Geraadpleegd op 4 januari 2016</ref>

==Afbeeldingen==
<gallery mode=packed>
Bestand:Моржи на фоне мыса Останцового, остров Хейса.jpg|[[Walrus]]sen (''Odobenus rosmarus'') op [[Hayes-eiland]], [[Frans Jozefland]].
Bestand:Мыс Близнецы на острове Хейса.jpg|Uitzicht op [[Kaap Bliznetsy]], Hayes-eiland, Frans Jozefland.
Bestand:Мыс Тегетхофф на остров Галля.jpg|Uitzicht op [[Kaap Tegethoff]], [[Hall (Frans Jozefland)|Hall]], Frans Jozefland.
Bestand:Белая чайка на ЗФИ.jpg|De zeldzame [[ivoormeeuw]] (''Pagophila eburnea'') op Frans Jozefland.
Bestand:Белая медведица и два медвежонка.jpg|Een vrouwelijke [[ijsbeer]] (''Ursus maritimus'') met twee jongen op Frans Jozefland.
Bestand:Северные олени на бескрайних просторах тундры.JPG|[[Toendra]]landschap met in de verte een kudde [[rendier]]en (''Rangifer tarandus pearsoni''), [[Nova Zembla]].
Bestand:Птичьи базары.jpg|Rotskust met een kolonie [[drieteenmeeuw]]en (''Rissa tridactyla''), Nova Zembla.
</gallery>

{{Appendix||2=
== Bronnen ==
{{References||30em}}
== Externe link ==
* {{ru}} ''[http://www.rus-arc.ru/ru/Media/Map FGBU Natsionalny park «Roesskaja Arktika».]'' Kaarten van Nationaal Park Arctisch Rusland.
}}
{{Commonscat|Russian Arctic National Park}}
{{Navigatie nationale parken Rusland}}

[[Categorie:Natuurgebied in Rusland]]
[[Categorie:Nationaal park van Rusland|Arctisch Rusland]]
[[Categorie:Nova Zembla]]
[[Categorie:Frans Jozefland]]
[[Categorie:Geografie van de oblast Archangelsk]]

title: Nationaal park

Nationaal park: Nationaal Park Arctisch Rusland (Rusland) · Nationaal Park Arctisch Rusland

title: Situering

Land: Rusland

Locatie: Nova Zembla en Frans Jozefland

title: Informatie

IUCN-categorie: II (Nationaal park)

Oppervlakte: Nova Zembla: 14.260 km² · Frans Jozefland: 4.200.000

title: Foto's


text:
# Tijgerhaaien
Tijgerhaaien (Odontaspididae) vormen een familie van haaien uit de orde van de Makreelhaaien (Lamniformes). Deze familie moet niet worden verward met die van de tijgerhaai (Galeocerdo cuvier) die behoort tot de familie Carcharhinidae.
Ze worden aangetroffen aan beiden zijden van de Atlantische kust, maar voornamelijk treft men ze aan in het westen van de Indische Oceaan en in de Golf van Maine. Er zijn in totaal vier soorten in twee geslachten.

## Anatomie
Tijgerhaaien hebben een grote tweede rugvin en worden gemiddeld 1,8 m tot 2,7 meter lang. Het lijf is bruin van kleur met donkere markeringen op de bovenste helft. Ze bezitten een rudimentaire zwemblaas, ongewoon bij haaien, waardoor ze een buitengewone controle hebben over hun drijfvermogen. Hun naaldachtige tanden zijn uitgerust om vissen aan te spiesen.

## Voortplanting
Tijgerhaaien broeden twee embryo's uit, in elke baarmoeder een. De sterkste embryo's eten de andere embryo's en onbevruchte eieren op, nog voor hun geboorte. De broedtijd bedraagt negen tot twaalf maanden.

## Geslachten
- Carcharias Rafinesque, 1810
- Odontaspis Agassiz, 1838

title: Tijgerhaaien

wikitext:
{{Taxobox
| type              = dier
| afbeelding        = Odontaspis ferox (Smalltooth sand tiger).gif
| afbeeldingtekst   = ''[[Odontaspis ferox]]'', door Tony Ayling
| rijk              = [[Dieren (biologie)|Animalia]] (Dieren)
| stam              = [[Chordadieren|Chordata]] (Chordadieren)
| onderstam         = [[Gewervelden|Vertebrata]] (Gewervelden)
| klasse            = [[Haaien en roggen|Elasmobranchii]] (Haaien en roggen)
| orde              = [[Makreelhaaien|Lamniformes]] (Makreelhaaien)
| w-naam            = Odontaspididae
| taxon             = [[Familie (biologie)|Familie]]
| auteur            = [[Müller (bioloog)|Müller]] & [[Henle]]
| datum             = 1839
| rang              = [[Geslacht (biologie)|Geslachten]]
| onderverdeling    =
*''[[Carcharias]]''
*''[[Odontaspis]]''
| worms = 105704
| synoniem = * Carchariidae
}}
'''Tijgerhaaien''' (Odontaspididae) vormen een [[familie (biologie)|familie]] van [[haaien]] uit de orde van de [[Makreelhaaien]] (Lamniformes). Deze familie moet niet worden verward met die van de [[tijgerhaai]] (''Galeocerdo cuvier'') die behoort tot de familie [[Requiemhaaien|Carcharhinidae]].

Ze worden aangetroffen aan beiden zijden van de [[Atlantische Oceaan|Atlantische]] kust, maar voornamelijk treft men ze aan in het westen van de [[Indische Oceaan]] en in de [[Golf van Maine]]. Er zijn in totaal vier [[soort]]en in twee [[geslacht (biologie)|geslachten]].

== Anatomie ==
Tijgerhaaien hebben een grote tweede rugvin en worden gemiddeld 1,8 m tot 2,7 meter lang. Het lijf is bruin van kleur met donkere markeringen op de bovenste helft. Ze bezitten een rudimentaire zwemblaas, ongewoon bij haaien, waardoor ze een buitengewone controle hebben over hun drijfvermogen. Hun naaldachtige tanden zijn uitgerust om vissen aan te spiesen.

== Voortplanting ==
Tijgerhaaien broeden twee embryo's uit, in elke baarmoeder een. De sterkste embryo's [[Oöfagie|eten de andere embryo's en onbevruchte eieren op, nog voor hun geboorte]]. De broedtijd bedraagt negen tot twaalf maanden.

== Geslachten ==
* ''[[Carcharias]]'' Rafinesque, 1810
* ''[[Odontaspis]]'' Agassiz, 1838

== Referenties ==
{{References}}
* {{en}} [http://www.gma.org/fogm/Carcharias_taurus.htm Feitjes over tijgerhaaien]
* {{en}} [http://www.fishbase.org/Summary/FamilySummary.cfm?ID=8 Fishbase over tijgerhaaien]

{{Commonscat|Odontaspididae}}
{{Wikispecies|Odontaspididae}}

[[Categorie:Tijgerhaaien| ]]

title: Tijgerhaaien

Rijk: Animalia (Dieren)

Stam: Chordata (Chordadieren)

Onderstam: Vertebrata (Gewervelden)

Klasse: Elasmobranchii (Haaien en roggen)

Orde: Lamniformes (Makreelhaaien)

title: Geslachten

Geslachten:
- Carcharias - Odontaspis
Synoniemen
- Carchariidae

title: Synoniemen

Portaal: Biologie


text:
# Dadi
Dadi is een bestuurslaag in het regentschap Magetan van de provincie Oost-Java, Indonesië. Dadi telt 4551 inwoners (volkstelling 2010).

title: Dadi

wikitext:
{{Infobox plaats in Indonesië
| soort          = Dorp
| naam           = Dadi
| inwoners       = 4551
| datum inwoners = 2010
| provincie      = [[Oost-Java]]
| regentschap    = [[Magetan (regentschap)|Magetan]]
| onderdistrict  = [[Plaosan (onderdistrict)|Plaosan]]
| eiland         =
| tijdzone       =
| code desa      = 3520070012
| mapname        =
| lat_deg        =
| lat_min        =
| lat_sec        =
| lon_deg        =
| lon_min        =
| lon_sec        =
| image          =
| caption        =
}}
'''Dadi''' is een bestuurslaag in het [[Regentschap (Indonesië)|regentschap]] [[Magetan (regentschap)|Magetan]] van de [[Provincies van Indonesië|provincie]] [[Oost-Java]], [[Indonesië]]. Dadi telt 4551 inwoners (volkstelling 2010).

{{Appendix|2=
* Resultaten van de volkstelling (2010), Badan Pusat Statistik, [https://web.archive.org/web/20121202090212/http://bps.go.id/eng/download_file/Population_of_Indonesia_by_Village_2010.pdf Population_of_Indonesia_by_Village]
}}
{{Beginnetje|landen & Volken|land=Indonesië|2=2013|3=06|4=23}}

[[Categorie:Plaats in Oost-Java]]

title: Situering

Provincie: Oost-Java

Regentschap of · stadsgemeente: Magetan

Onderdistrict: Plaosan

title: Algemeen

title: Overig

Portaal: Indonesië


text:
# Lasiona
Lasiona (Grieks: Λασιώνα; Oudgrieks en Katharevousa: Λασιών, Lasion) is een gemeente in de Griekse regio West-Griekenland, in het departement Ilia. De gemeente telt 2562 inwoners.

title: Lasiona

wikitext:
{{Zie artikel|Zie [[Lasiona (geslacht)]] voor het geslacht van vliegen.}}
{{Infobox gemeente Griekenland
| name               = Lasiona
| name_local         = Λασιώνα
| city_flag          =
| city_seal          =
| lat_deg            = 37
| lat_min            = 49
| lon_deg            = 21
| lon_min            = 41
| elevation          = 580
| elevation_min      =
| elevation_max      =
| periph             = [[West-Griekenland]]
| prefec             = [[Ilia (departement)|Ilia]]
| districts          =
| mayor              =
| party              =
| since              =
| population_as_of   = 2001
| population         = 2562
| area               =
| postal_code        =
| area_code          =
| licence            = ΗΑ
| website            =
}}
'''Lasiona''' ([[Grieks]]: Λασιώνα; [[Oudgrieks]] en [[Katharevousa]]: Λασιών, ''Lasion'') is een [[Griekse gemeente|gemeente]] in de [[Griekenland|Griekse]] regio [[West-Griekenland]], in het departement [[Ilia (departement)|Ilia]]. De [[gemeente (bestuur)|gemeente]] telt 2562 inwoners.

{{Appendix|2=
{{References}}
}}
{{Beginnetje|landen & volken|land=Griekenland|2=2007|3=06|4=27}}
{{Coor title dms|37|49|0|N|21|41|0|E|type:city_region:GR}}

[[Categorie:Plaats in West-Griekenland]]

title: Situering

Periferie: West-Griekenland

title: Algemeen

title: Overig

Kenteken: ΗΑ

Portaal: Griekenland


text:
# Raes Gerits Raessens
Raes Gerits Raessens (Leende, 16 september 1629 - vóór 1683) was een burgemeester van de Nederlandse stad Eindhoven. Raessens werd geboren als zoon van Gerit Raessens en Anthoniske Daems. Raes (Erasmus) was een broer van de Eindhovense burgemeesters Martinus Raessens en Aert Raessens.
Raes was poorter van Eindhoven 20 juli 1663 , burgemeester van Eindhoven in 1675 en 1676 en koopman in lijnwaad.
Hij trouwde op 23 november 1656 in Leende met Petronella Waegemans, dochter van Cornelis Waegemans en Windel Sillen.

title: Raes Gerits Raessens

wikitext:
{{Infobox burgemeester
| naam = Raes Gerits Raessens
| afbeelding =
| onderschrift =
| gemeente = Eindhoven
| partij =
| beginjaar = 1721
}}
'''Raes Gerits Raessens''' ([[Leende]], [[16 september]] [[1629]] - vóór [[1683]]) was een burgemeester van de [[Nederland]]se stad [[Eindhoven]]. Raessens werd geboren als zoon van Gerit Raessens en Anthoniske Daems. Raes (Erasmus) was een broer van de Eindhovense burgemeesters [[Martinus Raessens]] en [[Aert Raessens]].

Raes was [[poorter]] van Eindhoven 20 juli 1663 , [[Lijst van burgemeesters van Eindhoven|burgemeester]] van Eindhoven in 1675 en 1676 en koopman in lijnwaad.

Hij trouwde op [[23 november]] [[1656]] in Leende met Petronella Waegemans, dochter van Cornelis Waegemans en Windel Sillen.

{{StartOpvolging}}
{{OpvolgingCombi
| lijst = [[Lijst van burgemeesters van Eindhoven|Burgemeester van Eindhoven]]
1721-1722, tezamen met
[[Willem Linders]]
| vorige = - &
-
| volgende = [[Peter Mijssen]] &
[[Niclaes Habraecken]]
}}
{{EindOpvolging}}

{{DEFAULTSORT:Raessens, Raes Gerits}}
[[Categorie:Burgemeester van Eindhoven]]

title: Raes Gerits Raessens

Burgemeester van: Eindhoven

Portaal: Politiek


text:
# Bretagne Classic 2023
De 87e editie van de Bretagne Classic werd op zondag 3 september 2023 verreden in het noordwesten van Frankrijk, met start en finish in Plouay, in de regio Bretagne. Titelverdedigers was Wout van Aert. Hij werd opgevolgd door respectievelijk Valentin Madouas.

## Uitslag
| Bretagne Classic 2023 |                     |                   |          |
| Plaats                | Naam                | Ploeg             | Tijd     |
| Winnaar               | Valentin Madouas    | Groupama-FDJ      | 6u15'22" |
| 2                     | Mathieu Burgaudeau  | TotalEnergies     | z.t.     |
| 3                     | Felix Großschartner | UAE Team Emirates | z.t.     |
| 4                     | Stefan Küng         | Groupama-FDJ      | + 1"     |
| 5                     | Jasper De Buyst     | Lotto-Dstny       | + 17"    |
| 6                     | Marc Hirschi        | UAE Team Emirates | z.t.     |
| 7                     | Tiesj Benoot        | Jumbo-Visma       | z.t.     |
| 8                     | Frederik Wandahl    | BORA-hansgrohe    | z.t.     |
| 9                     | Elia Viviani        | INEOS Grenadiers  | + 35"    |
| 10                    | Sandy Dujardin      | TotalEnergies     | z.t.     |
|                       |                     |                   |          |
| 17                    | Tim van Dijke       | Jumbo-Visma       | + 35"    |

Bretagne Classic: 1931 · 1932 · 1933 · 1934 · 1935 · 1936 · 1937 · 1938 · 1939 - 1944 · 1945 · 1946 · 1947 · 1948 · 1949 · 1950 · 1951 · 1952 · 1953 · 1954 · 1955 · 1956 · 1957 · 1958 · 1959 · 1960 · 1961 · 1962 · 1963 · 1964 · 1965 · 1966 · 1967 · 1968 · 1969 · 1970 · 1971 · 1972 · 1973 · 1974 · 1975 · 1976 · 1977 · 1978 · 1979 · 1980 · 1981 · 1982 · 1983 · 1984 · 1985 · 1986 · 1987 · 1988 · 1989 · 1990 · 1991 · 1992 · 1993 · 1994 · 1995 · 1996 · 1997 · 1998 · 1999 · 2000 · 2001 · 2002 · 2003 · 2004 · 2005 · 2006 · 2007 · 2008 · 2009 · 2010 · 2011 · 2012 · 2013 · 2014 · 2015 · 2016 · 2017 · 2018 · 2019 · 2020 · 2021 · 2022 · 2023 · 2024
Classic Lorient Agglomération: 1999 · 2000 · 2001 · 2002 · 2003 · 2004 · 2005 · 2006 · 2007 · 2008 · 2009 · 2010 · 2011 · 2012 · 2013 · 2014 · 2015 · 2016 · 2017 · 2018 · 2019 · 2020 · 2021 · 2022 · 2023 · 2024
Tour Down Under ·
Great Ocean Road Race ·
Ronde van de Verenigde Arabische Emiraten ·
Omloop Het Nieuwsblad ·
Strade Bianche ·
Parijs-Nice ·
Tirreno-Adriatico ·
Milaan-San Remo ·
Ronde van Catalonië ·
Classic Brugge-De Panne ·
E3 Saxo Bank Classic ·
Gent-Wevelgem ·
Dwars door Vlaanderen ·
Ronde van Vlaanderen ·
Ronde van het Baskenland ·
Parijs-Roubaix ·
Amstel Gold Race ·
Waalse Pijl ·
Luik-Bastenaken-Luik ·
Ronde van Romandië ·
Eschborn-Frankfurt ·
Ronde van Italië ·
Critérium du Dauphiné ·
Ronde van Zwitserland ·
Ronde van Frankrijk ·
Clásica San Sebastián ·
Ronde van Polen ·
BEMER Cyclassics ·
Renewi Tour ·
Ronde van Spanje ·
Bretagne Classic ·
GP van Quebec ·
GP van Montréal ·
Ronde van Lombardije ·
Ronde van Guangxi

title: Bretagne Classic 2023

wikitext:
{{Infobox editie wielerwedstrijd
| titel      = Bretagne Classic 2023
| editie     = 87
| afbeelding =
| onderschrift =
| routekaart =
| periode    =
| datum      = 3 september 2023
| start      = [[Plouay]]
| finish     = [[Plouay]]
| afstand    = 258 km
| snelheid   =
| deelnemers =
| type       =
| etappe     =
| klass1     = Eerste
| leider1    = {{FR-VLAG}} '''[[Valentin Madouas]]'''
| klass2     = Tweede
| leider2    = {{FR-VLAG}} [[Mathieu Burgaudeau]]
| klass3     = Derde
| leider3    = {{AT-VLAG}} [[Felix Großschartner]]
| vorige     = [[Bretagne Classic 2022]]
| volgende   = [[Bretagne Classic 2024]]
}}
De '''87e editie van de [[Bretagne Classic]]''' werd op zondag 3 september 2023 verreden in het noordwesten van [[Frankrijk]], met start en finish in [[Plouay]], in de [[Bretagne (regio)|regio Bretagne]]. Titelverdedigers was [[Wout van Aert]]. Hij werd opgevolgd door respectievelijk [[Valentin Madouas]].

==Deelnemende ploegen==
{{Tabel ploegen UCI wielerwedstrijd 2023 (2)
| w = 6
| w1 = {{BE-VLAG}} [[Bingoal WB]]
| w2 = {{IT-VLAG}} [[Green Project-Bardiani-CSF-Faizanè]]
| w3 = {{IL-VLAG}} [[Israel-Premier Tech]]
| w4 = {{BE-VLAG}} [[Lotto-Dstny]]
| w5 = {{FR-VLAG}} [[TotalEnergies (wielerploeg)|TotalEnergies]]
| w6 = {{CH-VLAG}} [[Tudor Pro Cycling Team]]
}}

==Uitslag==
{{Tabel klassement wielerwedstrijd
| hoofding= '''Bretagne Classic 2023'''
| breedte=
| eenheid= Tijd
| trui   = krans
| ploegen=
| e1     = {{FR-VLAG}} '''[[Valentin Madouas]]'''
| e1plg  = {{FR-VLAG}} '''[[Groupama-FDJ]]'''
| e1res  = '''6u15'22"'''
| e2     = {{FR-VLAG}} [[Mathieu Burgaudeau]]
| e2plg  = {{FR-VLAG}} [[TotalEnergies (wielerploeg)|TotalEnergies]]
| e2res  = z.t.
| e3     = {{AT-VLAG}} [[Felix Großschartner]]
| e3plg  = {{AE-VLAG}} [[UAE Team Emirates]]
| e3res  = z.t.
| e4     = {{CH-VLAG}} [[Stefan Küng]]
| e4plg  = {{FR-VLAG}} [[Groupama-FDJ]]
| e4res  = + 1"
| e5     = {{BE-VLAG}} [[Jasper De Buyst]]
| e5plg  = {{BE-VLAG}} [[Lotto-Dstny]]
| e5res  = + 17"
| e6     = {{CH-VLAG}} [[Marc Hirschi]]
| e6plg  = {{AE-VLAG}} [[UAE Team Emirates]]
| e6res  = z.t.
| e7     = {{BE-VLAG}} [[Tiesj Benoot]]
| e7plg  = {{NL-VLAG}} [[Team Jumbo-Visma (wielerploeg)|Jumbo-Visma]]
| e7res  = z.t.
| e8     = {{DK-VLAG}} [[Frederik Wandahl]]
| e8plg  = {{DE-VLAG}} [[BORA-hansgrohe]]
| e8res  = z.t.
| e9     = {{IT-VLAG}} [[Elia Viviani]]
| e9plg  = {{GB-VLAG}} [[INEOS Grenadiers]]
| e9res  = + 35"
| e10    = {{FR-VLAG}} [[Sandy Dujardin]]
| e10plg = {{FR-VLAG}} [[TotalEnergies (wielerploeg)|TotalEnergies]]
| e10res = z.t.
| e1ned  = [[Tim van Dijke]]
| e1np   = 17
| e1nplg = {{NL-VLAG}} [[Team Jumbo-Visma (wielerploeg)|Jumbo-Visma]]
| e1nres = + 35"
}}

{{Appendix|2=
{{References}}
* [http://www.pco.bzh/ Officiële website]
* [https://www.procyclingstats.com/race/bretagne-classic/2023/result Uitslag mannen] ProCyclingStats.com
}}
{{Navigatie Bretagne Classic}}
{{Navigatie UCI World Tour 2023}}

[[Categorie:Bretagne Classic|2023]]
[[Categorie:UCI World Tour 2023]]
[[Categorie:Eendagswielerwedstrijd in 2023]]

title: 87e editie

87e editie: Bretagne Classic 2023

Datum: 3 september 2023

Startplaats: Plouay

Finishplaats: Plouay

title: Eindklassementen

Eerste: Valentin Madouas

Tweede: Mathieu Burgaudeau

Derde: Felix Großschartner

title: Navigatie

← Bretagne Classic 2022: Bretagne Classic 2024 →

Portaal: Wielersport


text:
# Palumbina glaucitis
Palumbina glaucitis is een vlinder uit de familie van de tastermotten (Gelechiidae). De wetenschappelijke naam van de soort is voor het eerst geldig gepubliceerd in 1907 door Meyrick.

title: Palumbina glaucitis

wikitext:
{{Taxobox vlinder
| titelweergave = cursief
| naam = ''Palumbina glaucitis''
| afbeelding =
| familie = [[Tastermotten|Gelechiidae]] (Tastermotten)
| onderfamilie =
| tribus =
| geslacht = ''[[Palumbina]]''
| w-naam = ''Palumbina glaucitis''
| auteur = Meyrick
| datum = 1907
| haakjes = ja
| commons =
| species =
}}
'''''Palumbina glaucitis''''' is een [[vlinders|vlinder]] uit de familie van de [[Tastermotten|tastermotten (Gelechiidae)]].<ref>{{Brontabel|9999-Lepindex}}</ref> De wetenschappelijke naam van de soort is voor het eerst geldig gepubliceerd in 1907 door Meyrick.

{{Appendix}}
{{beginnetje|biologie|2013|04|04}}

[[Categorie:Tastermotten]]

title: Palumbina glaucitis

Stam: Arthropoda (Geleedpotigen)

Klasse: Insecta (Insecten)

Orde: Lepidoptera (Vlinders)

Familie: Gelechiidae (Tastermotten)

Geslacht: Palumbina

title: Soort

Portaal: Biologie · Insecten


text:
# Zwitserduits
Zwitserduits of Schwyzerdütsch (Duits: Schweizerdeutsch), ook gespeld als Schwizertitsch, Schwyzerdytsch, Schwiizertüütsch of Schwyzertütsch, is een verzameling van dialecten die gesproken worden in het grootste deel van Zwitserland en in Liechtenstein. Het betreft Hoogalemannische dialecten binnen het Duits. Deze dialectgroep omvat ook de oorspronkelijke taal in de Elzas en Baden-Württemberg.
De Zwitserduitse dialecten zijn niet te verwarren met de standaardtaal van Duitstalig Zwitserland, Schweizer Hochdeutsch. Dat is de Duitse standaardtaal zoals ze in Zwitserland wordt geschreven en soms ook gesproken.

## Geografische verdeling
De meest gesproken Zwitserduitse dialecten zijn die van de kantons Bern en Zürich. Het Bazelduits is verwant aan het Elzassisch. Een opmerkelijk dialect is verder het Walliserduits, dat in het kanton Wallis gesproken wordt en door Wallisser kolonisten in Graubünden en Italië is verspreid waar het in enkele dorpsgemeenschappen voortleeft. Dit dialect wordt door andere Zwitsers moeilijk verstaan.
Geen van de dialectvarianten kan bestempeld worden als het Zwitserduits. De dialecten verschillen niet alleen per kanton maar ook van dal tot dal en van dorp tot dorp.
Door de opkomst van radio en televisie hebben de stadsdialecten, in bijzonder het Zürichs, een grotere invloed gekregen (de Duitstalige Zwitserse publieke omroep SRF is gevestigd in Zürich).

## Spelling
Er bestaat geen officiële spelling van het Zwitserduits.
Geschreven wordt in het Hoogduits (Standaardduits), namelijk in de Zwitserse variëteit Schweizer Hochdeutsch. Deze variëteit verschilt iets van de standaardvariëteiten in Duitsland en Oostenrijk. Zo kende de Zwitserse spelling nooit de "ß".
Onder voornamelijk jongeren wordt met name bij sms-berichten en in chat-rooms veelvuldig dialectwoorden fonetisch opgeschreven.

## Classificatie
- Indo-Europees
  - Germaans
    - West-Germaans
      - Duits
        - Hoogduits
          - Alemannisch
            - Hoogalemannisch
              - Zwitserduits

## Het Zwitserduits binnen het Alemannische dialect
Het Alemannische dialect kan men verdelen in 3 groepen:
Nederalemannisch wordt gesproken in de omgeving van Baden-Baden, Zuid-Duitsland. Binnen Zwitserland wordt dit dialect alleen gesproken in het uiterste noordwesten (rondom Basel, het Bazelduits).
Hoogalemannisch wordt gesproken in Zwitserland, Frankrijk, Liechtenstein en in Italië. Ook het dialect uit het Oostenrijkse Vorarlberg en het gebied in het zuiden van Baden-Württemberg behoort hier toe.
Hoogstalemannisch wordt gesproken in het gebied van de Alpen. Speciaal in het kanton Wallis en door de vroegere bevolking van Wallis gestichte plaatsen in de overige Alpen en Vorarlberg.

## Wie spreekt Zwitserduits
In 2000 werd vastgesteld dat 93,3% van de Duitstalige Zwitsers het Zwitserduits dagelijks spreekt, en dit in alle sociale lagen van de bevolking (zie ook etnolect/sociolect). Weer 66,4% van deze groep gaf aan zelfs nooit Hoogduits te spreken.
Op school worden de lessen in Hoogduits gegeven, zodat de Zwitsers Hoogduits leren spreken. Dit Zwitsers Hoogduits onderscheidt zich in tempo, klemtoon en melodie van het Hoogduits in Duitsland en gebruikt vaak leenwoorden uit onder meer het Frans.
In de nieuwsuitzendingen wordt Hoogduits (ook wel Schriftduits genoemd door de Zwitsers) gesproken, vele andere uitzendingen (ook het weerbericht) vinden in het Zwitserduits plaats, waarbij vrijwel iedereen zijn lokale dialect spreekt.
Zowel de Franssprekende als de Italiaanssprekende bevolking krijgt op school les in Hoogduits. Dat helpt hen weinig bij het begrijpen van Zwitserduits. Omgekeerd is het Frans in Zwitserland niet zo afwijkend van het Frans in Frankrijk, zodat Duitssprekende Zwitsers die het Frans geleerd hebben, een conversatie in het Frans kunnen volgen.

## Ontwikkeling van het Zwitserduits
Aan een uitsterven van het Zwitserduits valt niet te denken. Eerder vindt het omgekeerde plaats. De leraar zal in het Hoogduits doceren maar in de uitleg en conversatie met zijn leerlingen het plaatselijke dialect gebruiken. Dit verschijnsel staat algemeen bekend als diglossie, en wordt in de volksmond ook wel de "taal van het verstand tegenover de taal van het hart" genoemd.
Ook Zwitserland en dus het Zwitserduits is niet onaantastbaar voor de globalisering. Steeds meer leenwoorden uit het Engels worden in de taal opgenomen. Ook de grotere mobiliteit binnen Zwitserland zorgt ervoor dat de verschillende Zwitserduitse dialecten afvlakken tot een algemeen Zwitsers. Wie zich echter kenbaar wil maken aan zijn taal zal zijn regionale variant sterker profileren.

## Typische woorden
De volgende Zwitserduitse woorden zijn wat meer bekend (zijn hier Nederlands fonetisch opgeschreven, de Zwitserse onofficiële schrijfwijze wijkt hiervan af):
| Zwitserduits                     | Hoogduits                  | Nederlands                   | Bijzonderheden                                              |
| -------------------------------- | -------------------------- | ---------------------------- | ----------------------------------------------------------- |
| Gru-(e)tsi / Gru-essech (Gruezi) | Guten Tag, hallo           | Goeden dag, hallo            | het Grüezi meer in het oostelijk deel                       |
| Me(r)ssi                         | Danke                      | Bedankt                      | van het Franse Merci                                        |
| Excusee of Axcusie               | Entschuldigung, Verzeihung | Neem me niet kwalijk, pardon | van het Franse Excusez                                      |
| ksie                             | gewesen                    | geweest                      | van het Duitse sein ‘zijn’ - gesein ‘gezijn’                |
| Anke                             | Butter                     | boter                        | uit Oudhoogduits ancho                                      |
| Chile                            | Kirche                     | kerk                         | uit het Keltisch, zoals het Ierse cill, dat ‘kerk’ betekent |
| bugle                            | arbeiten                   | werken                       | soms ook bügeln, dat gewoonlijk glätten genoemd wordt       |
| posjte, kuumerle                 | einkaufen                  | boodschappen doen            | in het westen ook "Kommisione mache", uit het Frans         |
| Adee, Adië, Tsjau                | auf Wiedersehen            | tot ziens, vaarwel           | Frans adieu; Italiaans addio, ciao                          |
| Schwiets                         | Schweiz                    | Zwitserland                  | Het toont als de naam van het kanton Schwyz.                |

Hoe dichter men bij Romandië komt, hoe meer leenwoorden uit het Frans in het Zwitserduits vermengd worden.
Er worden ook woorden gebruikt die alleen zeer regionaal worden begrepen. In het Duits van het kanton Fribourg en speciaal in het district Sense worden woorden als fahketa voor broekzak, woi en ai voor omhoog en omlaag gebruikt, waar in andere delen van Zwitserland meer het oefe en abbe wordt gebruikt. Een Freiburger zegt bijvoorbeeld voor zometeen nai.

## Uitspraak
- Een klank die zowel in het Nederlands, als in het Zwitserduits gebruikt wordt en niet in de Duitse standaardtaal is de ch. Deze ch wordt vaak ook aan een k aangeplakt. Bijvoorbeeld Duits krank [kʀaŋk] ‘ziek’ - Zwitserduits chrankch [xʀaŋkx].
- Ei wordt vaak ie. Bijvoorbeeld Zeit ‘tijd’ wordt Tsiet.
- De n aan het einde van het woord wordt vaak niet uitgesproken: singen wordt singe
- De -eln wordt verdraaid tot -le. Bijvoorbeeld zügeln ‘verhuizen’ wordt tsügle.
- De uitgang -ung wordt -ig. Bijvoorbeeld het Duitse woord voor kruising Kreuzung wordt Chrüzig.
- Voltooid deelwoorden worden vaak verkort. Bijvoorbeeld gehabt ‘gehad’ wordt gha, gesehen ‘gezien’ wordt gseh.
- De klemtoon wordt vaak op de eerste lettergreep gelegd, in tegenstelling tot het Duits, bijvoorbeeld bij het woord Balkon.

## Grammatica
- Er wordt maar één verleden tijd gebruikt, namelijk de voltooid tegenwoordige tijd. Onvoltooid verleden tijd of de voltooid verleden tijd dus niet. Bijvoorbeeld: I bi gsi - "ich bin gewesen" - ik was of ik ben geweest
- Als vervanger van de voltooid verleden tijd, om uit te kunnen drukken dat een handeling verder in het verleden lag dan een andere, wordt een constructie met twee voltooid deelwoorden gebruikt. Bijvoorbeeld: I bi ggange gsi - "ich war gegangen" - ik was gegaan.
- Het gebruik van de toekomende tijd is vrij ongebruikelijk
- De genitief wordt in de meeste dialecten niet gebruikt. Bijvoorbeeld: em Maa sies Hoes - "das Haus des Mannes" - het huis van de man.
- Het gebruikt van het woord wo (waar) in plaats van het Duitse "der, die, das, was, welcher, welches". Voorbeeld: das wo sie mir gseit het - "das, was sie mir sagte" - datgene, dat ze me heeft gezegd.
- Voor verkleinwoorden wordt vaak de uitgang -li gebruikt. Bijvoorbeeld: das Tischli - het tafeltje.
- Dubbel gebruik van bepaalde werkwoorden als komen en laten. Bijvoorbeeld: Sie choent cho loufe - "Sie kommt laufen" - Ze komt lopen. Of: Si laat mi nit la sjlafe - "Sie lässt mich nicht schlafen" - Ze laat me niet slapen.

## Helvetismen
Helvetismen zijn uitdrukkingen die typisch voor Zwitserland zijn. Dit kunnen uitdrukkingen uit Zwitserduitse dialecten of uitdrukkingen uit Schweizer Hochdeutsch zijn. Veel Duitsers en Oostenrijkers zullen die onderscheiding echter niet maken en helvetismen in het algemeen als regionalismen of Zwitsers dialect aanschouwen.
Een voorbeeld: Nachtmahl is Zwitsers Standaardduits voor avondeten, en Z'Nacht dialect.
Hier enige voorbeelden (Zwitserduits - Hoogduits - Nederlands):
- Beiz - Kneipe - café
- Chuchichäschtli - Küchenschränkchen - keukenkastje
- Estrich - Dachboden - zolder
- Glacé - Speiseeis - ijsje
- Herdöpfelstock - Kartoffelpuree - aardappelpuree
- Kehricht - Abfall - afval
- Z'Nacht - Abendessen - avondeten
- Natel - Handy - mobiele telefoon (het eerste mobiele telefoonnetwerk in Zwitserland heette NATEL)
- Poulet - Hähnchen - gebraden kip
- Sackgeld - Taschengeld - zakgeld
- speditiv - rasch, schnell - snel
- Spital - Krankenhaus - ziekenhuis
- Velo - Fahrrad - fiets
- WC - Klo - toilet
- luege - schauen - zien
- lose - hören - luisteren
- loufe - gehen - lopen
- poschte - einkaufen - winkelen

Woorden als Gletscher ‘gletsjer’, Heimweh ‘heimwee’, Putsch ‘slag, botsing’ (> Hoogduits ‘plotselinge volksopstand’ > Ndl ‘staatsgreep’), Müesli ‘müsli’, Fondue ‘fondue’ en Lawine ‘lawine’ zijn bekende Hoogduitse woorden die aan het Zwitserduits zijn ontleend. Via het Hoogduits zijn veel van deze oorspronkelijk Zwitserduitse woorden vervolgens weer in het Nederlands en een aantal andere talen beland.

## Varia
Er is een Wikipedia in het Alemannisch (waar het Zwitserduits een verzameling subdialecten van is) opgezet: als.wikipedia.org.

title: Zwitserduits

wikitext:
'''Zwitserduits''' of '''Schwyzerdütsch''' ([[Duits]]: ''Schweizerdeutsch''), ook gespeld als ''Schwizertitsch, Schwyzerdytsch, Schwiizertüütsch'' of ''Schwyzertütsch'', is een verzameling van [[dialect]]en die gesproken worden in het grootste deel van [[Zwitserland]] en in [[Liechtenstein]]. Het betreft [[Hoogalemannisch]]e dialecten binnen het [[Duits]]. Deze dialectgroep omvat ook de oorspronkelijke taal in de [[Elzas]] en [[Baden-Württemberg]].

De Zwitserduitse dialecten zijn niet te verwarren met de standaardtaal van Duitstalig Zwitserland, ''Schweizer Hochdeutsch''. Dat is de Duitse standaardtaal zoals ze in Zwitserland wordt geschreven en soms ook gesproken.

== Geografische verdeling ==
[[Bestand:Map Languages CH.png|thumb|380px|right|Het Zwitsers taallandschap: Taalgebieden in Zwitserland (2000). Het gebied van het '''Zwitserduits''' is in oranje weergegeven.]]
De meest gesproken Zwitserduitse dialecten zijn die van de kantons [[Bern (kanton)|Bern]] en [[Zürich (kanton)|Zürich]]. Het [[Bazelduits]] is verwant aan het [[Elzassisch]]. Een opmerkelijk dialect is verder het Walliserduits, dat in het kanton [[Wallis (kanton)|Wallis]] gesproken wordt en door Wallisser kolonisten in Graubünden en Italië is verspreid waar het in enkele dorpsgemeenschappen voortleeft. Dit dialect wordt door andere Zwitsers moeilijk verstaan.

Geen van de dialectvarianten kan bestempeld worden als ''het'' Zwitserduits. De dialecten verschillen niet alleen per [[Kantons van Zwitserland|kanton]] maar ook van dal tot dal en van dorp tot dorp.
Door de opkomst van radio en televisie hebben de stadsdialecten, in bijzonder het Zürichs, een grotere invloed gekregen (de Duitstalige Zwitserse publieke omroep [[Schweizer Radio und Fernsehen|SRF]] is gevestigd in Zürich).

== Spelling ==
Er bestaat geen officiële [[spelling]] van het Zwitserduits.
Geschreven wordt in het Hoogduits (Standaardduits), namelijk in de Zwitserse variëteit ''Schweizer Hochdeutsch''. Deze variëteit verschilt iets van de standaardvariëteiten in Duitsland en Oostenrijk. Zo kende de Zwitserse spelling nooit de "ß".
Onder voornamelijk jongeren wordt met name bij [[sms]]-berichten en in chat-rooms veelvuldig dialectwoorden [[fonetiek|fonetisch]] opgeschreven.
[[Bestand:Oberdeutsche Mundarten.png|thumb|400px|De verspreiding van het Alemannisch in Zuid-Duitsland, Zwitserland en Oostenrijk]]

== Classificatie ==
* [[Indo-Europese talen|Indo-Europees]]
** [[Germaanse talen|Germaans]]
*** [[West-Germaanse talen|West-Germaans]]
**** [[Duits]]
***** [[Hoogduits]]
****** [[Alemannisch]]
******* [[Hoogalemannisch]]
******** '''Zwitserduits'''

== Het Zwitserduits binnen het Alemannische dialect ==
Het Alemannische dialect kan men verdelen in 3 groepen:

'''''[[Nederalemannisch]]''''' wordt gesproken in de omgeving van [[Baden-Baden]], [[Zuid-Duitsland]]. Binnen Zwitserland wordt dit dialect alleen gesproken in het uiterste noordwesten (rondom Basel, het Bazelduits).

'''''[[Hoogalemannisch]]''''' wordt gesproken in Zwitserland, Frankrijk, Liechtenstein en in Italië. Ook het dialect uit het Oostenrijkse [[Vorarlberg]] en het gebied in het zuiden van [[Baden-Württemberg]] behoort hier toe.

'''''[[Hoogstalemannisch]]''''' wordt gesproken in het gebied van de [[Alpen]]. Speciaal in het kanton Wallis en door de vroegere bevolking van Wallis gestichte plaatsen in de overige Alpen en Vorarlberg.

== Wie spreekt Zwitserduits ==
[[Bestand:Swiss languages.png|thumb|300px|Kleine topografische taalkaart van Zwitserland. <br />Paars: Frans, groen: Italiaans, rood: Retoromaans en geel: Zwitserduits]]
In 2000 werd vastgesteld dat 93,3% van de Duitstalige Zwitsers het Zwitserduits dagelijks spreekt, en dit in alle sociale lagen van de bevolking (zie ook [[etnolect]]/[[sociolect]]). Weer 66,4% van deze groep gaf aan zelfs nooit Hoogduits te spreken.

Op school worden de lessen in Hoogduits gegeven, zodat de Zwitsers Hoogduits leren spreken. Dit Zwitsers Hoogduits onderscheidt zich in tempo, klemtoon en melodie van het Hoogduits in Duitsland en gebruikt vaak leenwoorden uit onder meer het Frans.

In de nieuwsuitzendingen wordt Hoogduits (ook wel Schriftduits genoemd door de Zwitsers) gesproken, vele andere uitzendingen (ook het weerbericht) vinden in het Zwitserduits plaats, waarbij vrijwel iedereen zijn lokale dialect spreekt.

Zowel de Franssprekende als de Italiaanssprekende bevolking krijgt op school les in Hoogduits. Dat helpt hen weinig bij het begrijpen van Zwitserduits. Omgekeerd is het Frans in Zwitserland niet zo afwijkend van het Frans in Frankrijk, zodat Duitssprekende Zwitsers die het Frans geleerd hebben, een conversatie in het Frans kunnen volgen.

== Ontwikkeling van het Zwitserduits ==
Aan een [[bedreigde taal|uitsterven]] van het Zwitserduits valt niet te denken. Eerder vindt het omgekeerde plaats. De leraar zal in het Hoogduits doceren maar in de uitleg en conversatie met zijn leerlingen het plaatselijke dialect gebruiken. Dit verschijnsel staat algemeen bekend als [[diglossie]], en wordt in de volksmond ook wel de "taal van het verstand tegenover de taal van het hart" genoemd.

Ook Zwitserland en dus het Zwitserduits is niet onaantastbaar voor de globalisering. Steeds meer [[leenwoord]]en uit het [[Engels]] worden in de taal opgenomen. Ook de grotere mobiliteit binnen Zwitserland zorgt ervoor dat de verschillende Zwitserduitse dialecten afvlakken tot een algemeen Zwitsers. Wie zich echter kenbaar wil maken aan zijn taal zal zijn regionale variant sterker profileren.

== Typische woorden ==
De volgende Zwitserduitse woorden zijn wat meer bekend (zijn hier Nederlands fonetisch opgeschreven, de Zwitserse onofficiële schrijfwijze wijkt hiervan af):

{| class="wikitable"
! Zwitserduits !! Hoogduits !! Nederlands !! Bijzonderheden
|-
|Gru-(e)tsi / Gru-essech (Gruezi)|| Guten Tag, hallo || Goeden dag, hallo || het ''Grüezi'' meer in het oostelijk deel
|-
|Me(r)ssi || Danke || Bedankt || van het Franse ''Merci''
|-
|Excusee of Axcusie || Entschuldigung, Verzeihung || Neem me niet kwalijk, pardon || van het Franse ''Excusez''
|-
|ksie || gewesen || geweest || van het Duitse ''sein'' ‘zijn’ - ge''sein'' ‘gezijn’
|-
|Anke || Butter || boter || uit Oudhoogduits ''ancho''
|-
|Chile || Kirche || kerk || uit het Keltisch, zoals het [[Iers]]e ''cill'', dat ‘kerk’ betekent
|-
|bugle || arbeiten || werken || soms ook ''bügeln'', dat gewoonlijk ''glätten'' genoemd wordt
|-
|posjte, kuumerle || einkaufen || boodschappen doen || in het westen ook "Kommisione mache", uit het Frans
|-
|Adee, Adië, Tsjau || auf Wiedersehen || tot ziens, vaarwel || Frans ''adieu''; Italiaans ''addio'', ''ciao''
|-
|Schwiets || Schweiz || Zwitserland || Het toont als de naam van het kanton [[Schwyz (kanton)|Schwyz]].
|}

Hoe dichter men bij [[Romandië]] komt, hoe meer leenwoorden uit het Frans in het Zwitserduits vermengd worden.

Er worden ook woorden gebruikt die alleen zeer regionaal worden begrepen. In het Duits van het [[Fribourg (kanton)|kanton Fribourg]] en speciaal in het district [[Sense (district)|Sense]] worden woorden als ''fahketa'' voor broekzak, ''woi'' en ''ai'' voor omhoog en omlaag gebruikt, waar in andere delen van Zwitserland meer het ''oefe'' en ''abbe'' wordt gebruikt. Een Freiburger zegt bijvoorbeeld voor zometeen ''nai''.

== Uitspraak ==
* Een klank die zowel in het Nederlands, als in het Zwitserduits gebruikt wordt en niet in de Duitse standaardtaal is de ''ch''. Deze ''ch'' wordt vaak ook aan een ''k'' aangeplakt. Bijvoorbeeld Duits ''krank'' [kʀaŋk] ‘ziek’ - Zwitserduits ''chrankch'' [xʀaŋkx].
* ''Ei'' wordt vaak ''ie''. Bijvoorbeeld ''Zeit'' ‘tijd’ wordt ''Tsiet''.
* De ''n'' aan het einde van het woord wordt vaak niet uitgesproken: ''singen'' wordt ''singe''
* De ''-eln'' wordt verdraaid tot ''-le''. Bijvoorbeeld ''zügeln'' ‘verhuizen’ wordt ''tsügle''.
* De uitgang ''-ung'' wordt ''-ig''. Bijvoorbeeld het Duitse woord voor kruising ''Kreuzung'' wordt ''Chrüzig''.
* Voltooid deelwoorden worden vaak verkort. Bijvoorbeeld ''gehabt'' ‘gehad’ wordt ''gha'', ''gesehen'' ‘gezien’ wordt ''gseh''.
* De klemtoon wordt vaak op de eerste lettergreep gelegd, in tegenstelling tot het Duits, bijvoorbeeld bij het woord ''Balkon''.

== Grammatica ==
* Er wordt maar één verleden tijd gebruikt, namelijk de voltooid tegenwoordige tijd. Onvoltooid verleden tijd of de voltooid verleden tijd dus niet. Bijvoorbeeld: ''I bi gsi'' - "ich bin gewesen" - ik was of ik ben geweest
* Als vervanger van de voltooid verleden tijd, om uit te kunnen drukken dat een handeling verder in het verleden lag dan een andere, wordt een constructie met twee voltooid deelwoorden gebruikt. Bijvoorbeeld: ''I bi ggange gsi'' - "ich war gegangen" - ik was gegaan.
* Het gebruik van de toekomende tijd is vrij ongebruikelijk
* De genitief wordt in de meeste dialecten niet gebruikt. Bijvoorbeeld: ''em Maa sies Hoes'' - "das Haus des Mannes" - het huis van de man.
* Het gebruikt van het woord ''wo'' (waar) in plaats van het Duitse "der, die, das, was, welcher, welches". Voorbeeld: ''das wo sie mir gseit het'' - "das, was sie mir sagte" - datgene, dat ze me heeft gezegd.
* Voor verkleinwoorden wordt vaak de uitgang ''-li'' gebruikt. Bijvoorbeeld: das Tischli - het tafeltje.
* Dubbel gebruik van bepaalde werkwoorden als komen en laten. Bijvoorbeeld: ''Sie choent cho loufe'' - "Sie kommt laufen" - Ze komt lopen. Of: ''Si laat mi nit la sjlafe'' - "Sie lässt mich nicht schlafen" - Ze laat me niet slapen.

== Helvetismen ==
Helvetismen zijn uitdrukkingen die typisch voor Zwitserland zijn. Dit kunnen uitdrukkingen uit Zwitserduitse dialecten of uitdrukkingen uit ''Schweizer Hochdeutsch'' zijn. Veel Duitsers en Oostenrijkers zullen die onderscheiding echter niet maken en helvetismen in het algemeen als regionalismen of Zwitsers dialect aanschouwen.

Een voorbeeld: ''Nachtmahl'' is Zwitsers Standaardduits voor ''avondeten'', en ''Z'Nacht'' dialect.

Hier enige voorbeelden (Zwitserduits - Hoogduits - Nederlands):
* ''Beiz - Kneipe'' - café
*   ''Chuchichäschtli'' - ''Küchenschränkchen'' - keukenkastje
* ''Estrich - Dachboden'' - zolder
* ''Glacé - Speiseeis'' - ijsje
* ''Herdöpfelstock - Kartoffelpuree'' - aardappelpuree
* ''Kehricht - Abfall'' - afval
* ''Z'Nacht - Abendessen'' - avondeten
* ''Natel - Handy'' - mobiele telefoon (het eerste mobiele telefoonnetwerk in Zwitserland heette NATEL)
* ''Poulet - Hähnchen'' - gebraden kip
* ''Sackgeld - Taschengeld'' - zakgeld
* ''speditiv - rasch, schnell'' - snel
* ''Spital - Krankenhaus'' - ziekenhuis
* ''Velo - Fahrrad'' - fiets
* ''WC - Klo'' - toilet
* ''luege - schauen'' - zien
* ''lose - hören'' - luisteren
* ''loufe - gehen'' - lopen
* ''poschte - einkaufen'' - winkelen

Woorden als ''Gletscher'' ‘gletsjer’, ''Heimweh'' ‘heimwee’, ''Putsch'' ‘slag, botsing’ (> Hoogduits ‘plotselinge volksopstand’ > Ndl ‘staatsgreep’), ''Müesli'' ‘müsli’, ''Fondue'' ‘fondue’ en ''Lawine'' ‘lawine’ zijn bekende Hoogduitse woorden die aan het Zwitserduits zijn ontleend. Via het Hoogduits zijn veel van deze oorspronkelijk Zwitserduitse woorden vervolgens weer in het Nederlands en een aantal andere talen beland.

== Varia ==
Er is een Wikipedia in het [[Alemannisch]] (waar het Zwitserduits een verzameling subdialecten van is) opgezet: [[:als:Wikipedia:Houptsyte (Schwyzerdütsch)|als.wikipedia.org]].

== Zie ook ==
[[Klankverschuivingen in de Germaanse talen]]

== Externe links ==
* [http://www.dialekt.ch/ dialekt.ch], een website met geluidsvoorbeelden van de verschillende dialecten, Duitstalig
* [http://www.idiotikon.ch/ Schweizerisches Idiotikon of Schweizerdeutsches Wörterbuch], het grote woordenboek over het Zwitserduits van de 13de tot de 21ste eeuw
* [http://www.vind.ch/ Zwitserduits], verbuiging van werkwoorden, tabel verleden tijd, deels verouderde vormen

[[Categorie:Taal in Zwitserland|Duits]]
[[Categorie:Taal in Liechtenstein]]
[[Categorie:Duitse streektaal of dialect]]