text:
# Vulcan (raket)
De Vulcan is een tweetrapsraket van United Launch Alliance (ULA) die vanaf 2024 zowel de Atlas V als de Delta IV moet vervangen. De Vulcan combineert technieken van beide voorgangers met nieuwe technieken. De Vulcan is ook de eerste door ULA zelf ontwikkelde raket sinds de oprichting van dat bedrijf, door de fusie van de raketbouw-en-lanceerafdelingen van Boeing en Lockheed Martin in 2006.
De Vulcan kan zowel satellieten als al dan niet bemande ruimteschepen zoals de SNC Dream Chaser in de ruimte brengen. De Vulcan wordt gebouwd in Decatur te Alabama. De introductievlucht werd door tegenslag bij de ontwikkeling met enkele jaren vertraging op 8 januari 2024 met succes gelanceerd.

## Geschiedenis
Sinds 2011 was ULA al bezig met het ontwikkelen van een goedkopere raket daar de concurrentie van ILS, SpaceX en Arianespace erg sterk bleek te worden. Met name SpaceX dat voor veel lagere prijzen lanceert en bovendien certificatie door ULA's belangrijkste opdrachtgever, het Pentagon, waar ULA sinds haar oprichting in 2006 een monopolie op had, leek te gaan verkrijgen (de Falcon 9 van SpaceX is in 2015 daadwerkelijk gecertificeerd) vormt een bedreiging.
Door de Russische Annexatie van de Krim in 2014 wilde de VS voor (militaire) ruimtevaarttechnologie niet langer afhankelijk zijn van buitenlandse (Russische) leveranties en technieken. Aangezien ULA's meest geboekte raket, de Atlas V, de Russische RD-180 als hoofdmotor gebruikt en de (wel volledig Amerikaanse) Delta IV twee maal zo duur is om te bouwen en lanceren, was een versnelde ontwikkeling van een nieuwe raket nodig. Een kale Vulcan-lancering (zonder Solid Rocket Motors alias SRM’s) zou de helft van een Atlas V-lancering ($186.000.000 in 2015) moeten gaan kosten en ULA daarmee beter concurrerend moeten maken.
In het najaar van 2015 probeerde Aerojet Rocketdyne middels een bod een groot belang aan ULA-aandelen van aandeelhouders Boeing of Lockheed Martin over te nemen in de hoop zo invloed te krijgen op keuzes van haar belangrijkste klant voor de levering van toekomstige motoren. Nog voor er een deal rond kon komen kondigde ULA aan bestellingen voor de BE-4-hoofdmotoren bij Blue Origin te hebben gedaan en voor de GEM 63XL SRM’s bij Orbital ATK in plaats van de soortgelijke AJ-60A van Aerojet-Rocketdyne. Hiermee werd de rol van Aerojet-Rocketdyne in de Vulcan voorlopig gereduceerd tot het leveren van de RL10 die de Centaur-upperstage voortstuwt. Het overnamebod van twee miljard dollar werd afgewezen.
Begin 2017 kwamen de eerste volledige BE-4-motoren gereed. Op 27 september 2018 werd de BE-4 definitief geselecteerd als hoofdmotor van de Vulcan.
Op 10 oktober 2018 kreeg ULA een USAF-subsidie van 967 miljoen dollar toegewezen als onderdeel van de Launch Services Agreements-contracten voor de uitontwikkeling van de Vulcan-Centaur. Ook Blue Origin en Northrop Grumman kregen subsidies voor de uitontwikkeling van hun EELV-vervangingsraketten. Het bedrag wordt, verspreid over verschillende ontwikkelingsfases, uitbetaald zolang aan de afspraken over de ontwikkeling wordt voldaan.
Ondertussen was de verwachte datum voor de eerste vlucht verschoven van 2019 naar 2021. De bouw van de eerste Vulcan is in maart 2019 begonnen. In mei 2019 werd het definitieve ontwerp voor de Vulcan-Centaur goedgekeurd. Op 31 juli 2019 meldde Tory Bruno op Twitter dat de eerste trap van de eerste Vulcan gereed was voor een constructietest. Dat houdt in dat deze in een testinstallatie wordt geplaatst waarin hij aan de krachten wordt blootgesteld die vergelijkbaar zijn met de krachten die vrijkomen tijdens een lancering (o.a. versnelling, tegendruk van de atmosfeer, het schudden in meerdere richtingen). Die testinstallatie is door Dynetics naast ULA’s rakettenfabriek in Decatur gebouwd.
Op 1 juli 2020 kreeg ULA de eerste BE-4-motor van Blue Origin geleverd. Het ging om een oefenmodel (pathfinder) waarmee het installeren van de motor geoefend kan worden. Op 13 augustus 2020 testte Northrop Grumman met succes een GEM-63XL. Dit werd op 21 januari 2021 herhaald.
Blue Origin had in de zomer van 2020 problemen met de turbopomp van de BE-4. Eind oktober was het probleem verholpen en kon de productie van de BE-4-motoren beginnen.
Op 3 februari 2021 werd de eerste eerste trap vanuit de fabriek in Decatur op het transportschip van ULA genaamd Rocketship geladen met bestemming Port Canaveral waar deze 10 dagen later arriveerde. De booster werd daarop naar SLC-41 gebracht waar deze aan onder meer een tanktest werd onderworpen. De motoren die er op dat moment onder zaten waren nog geen vluchtwaardige modellen. Voor de eerste vlucht worden deze vervangen.
In de loop van 2021 werd deze boostertrap meermaals tussen de Hangar (SPOC) en de lanceerplaats gependeld op zijn mobiele platform en aan de tests onderworpen.
Ondertussen werd de doeldatum van de eerste vlucht enkele malen uitgesteld. Op 8 juni 2021 werd duidelijk dat die lancering niet meer in 2021 zou gebeuren. Blue Origin ondervond problemen met het leveren van productiemodellen van de BE-4 aan ULA. In februari 2022 gaf Tory Bruno aan dat de productie van de BE-4-motoren en kwaliteitstests op gang waren gekomen en dat  alles op schema lag voor een lancering in 2022.
Eind 2021 werd voor het eerst een Atlas V met een neuskegel uit de fabriek in Alabama gebruikt voor vlucht STP-3. Deze komt op veel punten overeen met die van de Vulcan.

### Eerste vlucht, Certificatievlucht 1
Op 2 juli 2022 postte Tory Bruno foto’s van de vier BE-4’s voor de eerste twee vluchten op Twitter. Deze stonden op dat moment nog in Blue Origins fabriek in Kent. Begin oktober 2022 publiceerde hij beeldmateriaal van een volleduurs-test van een van die motoren. De eerste lancering werd ondertussen uitgesteld naar begin 2023 omdat de te lanceren Peregrine-maanlander van Astrobotic nog niet gereed was.
Op 10 oktober 2022 arriveerde de eerste vluchtwaardige BE-4 in ULA’s rakettenfabriek. Op 19 oktober 2022 meldde Northrop Grumman de twee GEM-63XL voor de eerste lancering aan ULA te hebben geleverd.
Op 9 januari 2023 meldde Tory Bruno dat de raket werd klaargemaakt voor transport naar Florida. ULA’s Rocketship kwam op 22 januari met de raket aan in Port Canaveral. Drie dagen later werd de eerste trap in de integratietoren van lanceerplatform 41 overeind gehesen. Op 3 februari werd de Centaur-trap op de eerste trap geplaatst. De straalpijpverlengingen van de RL10-motoren stonden toen al klaar in de tussentrap en konden daarna aan de motoren worden gemonteerd.
Op 23 februari 2023 werd 4 mei als werkdatum voor de eerste lancering vastgesteld. Door een duidelijke datum te kiezen kon ULA ook de planning voor de bemande Atlas V-Starliner-testvlucht rond dezelfde tijd Boe-CFT vanaf hetzelfde platform opmaken. Op 9 maart 2023 werden de op elkaar gemonteerde eerste en tweede trap vanuit de integratietoren naar de lanceerplaats gereden. Een dag later werd het voltanken van beide rakettrappen gerepeteerd.
Op 29 maart 2023 deed zich tijdens stevigheidstest van een prototype van de Centaur V een anomalie voor. Hierop werd een diepgravend onderzoek ingesteld. Gevolgen voor de lanceerdatum waren nog niet duidelijk; de voorbereidingen worden ondertussen doorgezet. Op 12 en 13 mei 2023 werd een tanktest voor beide geïntegreerde rakettrappen op lanceercomplex 41 voltooid. Op 7 juni 2023 werd met succes een statische start van de Vulcan uitgevoerd. ULA gebruikte hiervoor de term Flight Readiness Firing. De oorzaak van de Centaur-explosie was toen reeds gevonden; het zeer dunne staal bij de aanhechting van het koepelvormige gedeelte was iets te dun gebleken. Er werd daarom gewerkt aan een ontwerp-correctie die zal bestaan uit het iets dikker maken van dat gedeelte van de tank. Het doorstaan van een nieuwe stevigheidstest van de Centaur V is het enige obstakel dat een lancering nog in de weg staat. Daarvoor moest de Centaur van de eerste vlucht wel terug naar de fabriek in Alabama wat meer vertraging oplevert.
In oktober 2023 werd een lanceervenster voor de debuutvlucht vastgelegd. ULA hoopt op 24 december tot een lancering te komen en de twee daarop volgende dagen zijn reservedata. Op 6 november werden de twee boosters in de VIF op SLC-41 aan de eerste trap bevestigd. Diezelfde dag verliet de Centaur de fabriek in Decatur om naar Port Canaveral te varen.
Op 6 december 2023 werd de Vulcan VC2 in grotendeels geïntegreerde staat (alleen de vrachtkegel ontbrak nog) naar de lanceerplaats gereden voor een generale repetitie die op 8 december werd uitgevoerd. Deze verliep niet helemaal naar tevredenheid van het lanceerteam. Tory Bruno gaf aan te hopen voor kerst na een aantal kleine aanpassingen in de routines alsnog een vlekkeloze generale repetitie te kunnen uitvoeren. De vlucht werd ondertussen uitgesteld naar een volgend lanceervenster dat op 8 januari 2024 opent. Op 12 december 2023 werd alsnog een succesvolle generale repetitie uitgevoerd. Op 20 december werd de vrachtkegel met daarin maanlander Peregrine op de raket gemonteerd. Op 4 januari 2024 waren alle parameters “go” tijdens de launch readiness review. Op 5 januari werd de raket naar de lanceerplaats gerold. Op 8 januari om 07:18:38 UTC werd de raket bij de opening van het het lanceervenster zonder enig probleem gelanceerd en werd de Peregrine in het juiste traject afgezet. De problemen die de Peregrine vervolgens ondervond stonden los van de raket.

### Certificatievlucht 2
Na het succes van de eerste vlucht liep ULA tegen nieuwe vertragingen aan. De beoogde vracht voor Certificatievlucht 2, Dream Chaser Tenacity, liep vertraging bij de oplevering op waardoor de vlucht vertraagde naar september 2024. Omdat Vulcan pas na twee succesvolle Certificatievluchten NSSL-certificatie kan ontvangen kan ULA bijgevolg de Vulcan nog niet inzetten voor NSSL-lanceringen. Op 24 juni 2024 arriveerde de Vulcan raket in Port Canaveral.
Toen Sierra Space aangaf niet zeker te zijn of de Dream Chaser in september volledig gereed zou zijn, besloot ULA op 26 juni 2024 in het belang van het NSSL-programma deze missie van Certificatievlucht 2 af te halen en in plaats daarvan een massasimulator te gebruiken. Wel worden enkele losse techniekdemonstators en experimenten gelanceerd. Sierra Space CRS-1 zal op een andere vlucht worden gelanceerd. ULA gaf aan in 2025 te verwachten 20 raketten (Atlas V en Vulcan) te lanceren en hun achterstand weg te werken.
Op 4 oktober 2024 om 11:25 werd de raket in de VC2S-configuratie gelanceerd. Kort na het opstijgen bleek uit beelden van NASASpaceflight dat de straalbuis een van de vastebrandstofboosters (SRM-1) doorbrandde waarna er een explosie plaatsvond en de straalbuis van de booster werd geblazen. De totale raket verloor hierdoor twee procent van zijn impuls. De Centaur-trap brandde daarop zo’n 30 seconden langer dan gepland. Hierdoor kon de raket zijn missie ondanks de anomalie wel afmaken en een massasimulator die wat vorm, en massa vergelijkbaar is met een Peregrine-maanlander in een heliocentrische baan brengen.

### USSF-106, eerste reguliere lancering
Op 21 oktober 2024 werd duidelijk dat ULA begonnen was de derde vlucht te voorbereiden. Dit wordt de eerste reguliere vlucht en betreft USSF-106; een vlucht geboekt door de US Space Force onder het NSSL-programma. De lancering die op 13 augustus in de VC4S-configuratie werd uitgevoerd verliep zonder problemen.

## Naamgeving
Het Next Generation Launch System vaak afgekort als NGLS was de werknaam die tot 2015 werd gebruikt. In het voorjaar van 2015 gaf ULA CEO Tory Bruno via social media een aantal naamsuggesties voor de nieuwe raket. Op de website van ULA kon daarop gestemd worden. Star Trek-fans suggereerden echter massaal de naam Vulcan ter ere van de kort daarvoor overleden acteur Leonard Nimoy die de rol van de Vulcan Spock in Star Trek had gespeeld. Nadat deze naam aan de onlinestemming was toegevoegd bleek Vulcan favoriet te zijn en werd deze naam in april gepresenteerd. Andere geopperde namen waren Zeus, GalaxyOne, Eagle en Freedom.
Voor het gebruiken van de naam Vulcan had ULA wel toestemming nodig van Paul Allens bedrijf Vulcan Inc., dat als toenmalig moederbedrijf van Stratolaunch Systems ook ruimtevaartactiviteiten had. Het was niet de eerste keer dat een stuk ruimtevaarthardware een Star Trek-gerelateerde naam kreeg. In 1976 kreeg een prototype van de Spaceshuttle de naam Enterprise.

## Boekingen
In 2019 werden de eerste vluchten van de Vulcan geboekt. Opvallend is dat het om commerciële klanten gaat. ULA was al een tijd nauwelijks meer voor commerciële vrachten geboekt. Daarmee lijkt de Vulcan daadwerkelijk de concurrentie met SpaceX, Arianespace en Blue Origin aan te gaan. ULA wekt vertrouwen met het verhaal dat bij de introductievlucht zo’n 95 procent van de hardware een variant is op onderdelen die al op een Atlas- of Delta-raket hebben gevlogen en dat er nog nooit een ULA-lancering is mislukt “Alleen de hoofdmotoren zijn nieuw maar die zullen door en door getest zijn” Aldus Tory Bruno.
- Op 14 augustus 2019 werd bekendgemaakt dat Sierra Nevada Corporation zes vluchten per Vulcan-Centaur heeft geboekt om zes Commercial Resupply Services-vluchten met de Dream Chaser te lanceren. De Dream Chaser zal met een Vulcan-Centaur 542-configuratie (met vier GEM-63XL’s en een tweemotorige Centaur) worden gelanceerd. De Atlas V die aanvankelijk voor de testvluchten van de Dream Chaser zou worden gebruikt (die testvluchten zijn anno 2020 geen onderdeel van het Dream Chaser-programma) is er als back-up-plan. De SNC-CRS-1 zal naar verwachting de tweede vlucht van de Vulcan zijn.[20]
- Astrobotic maakte op 19 augustus 2019 bekend de Vulcan-Centaur voor de eerste vlucht van hun CLPS bevoorradings-maanlander Peregrine te hebben geselecteerd.[21] Dit wordt eveneens de debuutvlucht van de Vulcan. In oktober 2022 werden nog twee prototype-satellieten van Project Kuiper toegevoegd aan deze vlucht die werd gelanceerd op 8 januari 2024.
- ULA is op 7 augustus 2020 geselecteerd voor de uitvoering van 60 procent van de 34 fase-2 (periode 2022 t/m 2027) lanceringen van het National Security Space Launch-programma van de US Space Force. Die missies zullen normaliter met de Vulcan worden uitgevoerd, maar ULA heeft de Atlas V nog voor noodgevallen achter de hand. ULA verwacht na twee vluchten NSSL-certificatie te verkrijgen.[22]
- Op 5 april 2022 maakte Amazon bekend dat het 68 lanceringen bij drie lanceerbedrijven had geboekt voor de lancering van de satellieten voor Project Kuiper. 38 van deze lanceringen gingen naar ULA’s Vulcan. Om aan dit aantal lanceringen te kunnen voldoen zal ULA een derde mobiel lanceerplatform en een tweede verticale-integratie-hangar voor Lanceercomplex 41 bouwen. Hiervoor wordt de SPOC die al voor gedeeltelijke integratie was ingericht geüpgraded tot volwaardige integratie faciliteit. Ook komt er een extra transportschip en een tweede robotische productielijn voor Centaur V. De ontwikkeling van SMART, het systeem om de motorsectie van de eerste trap herbruikbaar te maken wordt door deze deal ook versneld ontwikkeld. Ook leveranciers van ULA zullen hiervoor hun fabrieken uitbreiden.[23][24]

## Ontwerp en ontwikkeling
Aanvankelijk werd de eerste vlucht in 2019 verwacht. Begin 2018 werd dat halverwege 2020 en in mei 2019 lag ULA op schema voor een eerste vlucht halverwege 2021. In december 2020 werd de eerste vlucht eind 2021 verwacht. In juni 2022 werd de eerste vlucht eind 2022 verwacht. Omdat de vracht voor de eerste vlucht een paar maanden langer op zich liet wachten werd de vlucht ondertussen stapsgewijs uitgesteld naar op zijn vroegst maart 2023.

### Eerste trap
Voor de Vulcan werden in eerste instantie extern twee verschillende hoofdmotoren ontwikkeld. Blue Origin ontwikkelde de BE-4 die methaan als brandstof gebruikt en waarvan er twee worden gebruikt, en Aerojet Rocketdyne ontwikkelde de AR1 die RP1-kerosine gebruikt en ook als tweetal zou worden ingezet. De BE-4 waarvan de ontwikkeling in 2011 al begon heeft die strijd gewonnen, ULA had eerder al z'n voorkeur voor de BE-4 uitgesproken. De ontwikkeling van de AR-1, die later begon, wordt echter wel volledig gefinancierd en afgerond als plan B en eventueel gebruikt voor een andere latere versie.
Het staat Aerojet Rocketdyne overigens vrij om de motor aan andere Amerikaanse raketfabrikanten te leveren en Aerojet Rocketdyne had in 2019 een samenwerking met Firefly Aerospace aangekondigd waarbij het gebruik van de AR-1 als hoofdmotor van de Beta-raket expliciet werd genoemd. Firefly koos overigens later voor het ontwikkelen van eigen motoren voor hun zwaardere raket. De BE-4 wordt in de toekomst ook op Blue Origins eigen orbitale raket - de New Glenn - gebruikt. De brandstoftanks van eerste trap Vulcan zijn gebaseerd op die van de Delta IV. Verschil is wel dat de steunbalken aan de binnenkant in een ortogridpatroon (rechthoeken) in plaats van een isogrid (driehoeken) zijn aangebracht.
De eerste trap heeft een betrekkelijk lange brandtijd. Tijdens de eerste vlucht was dat vijf minuten.

### Tweede trap
Voor de tweede trap zal in eerste instantie van de Centaur gebruik worden gemaakt. In 2018 werd gemeld dat de Centaur op een aantal punten aangepast en gemoderniseerd zijn ten opzichte van de Centaur III die momenteel op de Atlas V wordt gebruikt. Behalve een één- of tweemotorige Centaur zal er ook een viermotorige uitvoering komen. Deze Centaurs zullen de Centaur V heten. De Centaur V's zullen dezelfde diameter als de eerste trap en de neuskegel van de Vulcan hebben.
De viermotorige Centaur V+ zal langer zijn en alvast het formaat van de eerder geplande ACES-trap hebben die aanvankelijk na al enkele jaren de Centaur V had moeten vervangen. De ontwikkeling van ACES is ergens tussen 2018 en 2020 stilgelegd.

### Aanhaakboosters
De eerste trap kan nog aangevuld worden met een aantal van maximaal zes vastebrandstof-raketten (Solid Rocket Motors alias SRM’s) van het type GEM 63XL die door Northrop Grumman Space Systems (eerder Orbital ATK) worden ontwikkeld en gefabriceerd. Wanneer deze worden toegevoegd zal dat in even aantallen zijn. In voorbereiding op de invoering van de Vulcan had ULA al besloten de Aerojet Rocketdyne AJ60 SRM’s van Atlas V vanaf 2018 te vervangen door GEM 63. Ook de SRM’s van ULA’s Delta-raketten zijn GEM-varianten. De GEM-63 heeft een effectieve brandtijd van 87 seconden. Na 110 seconden zijn ze helemaal opgebrand en worden ze afgeworpen.

### Vrachtkegel
De neuskegel wordt vervaardigd door Beyond Gravity (voor mei 2022 bekend als Ruag Space), een Duits bedrijf dat gespecialiseerd is in het maken van neuskegels en ook de neuskegels van Ariane-raketten levert. Beyond Gravity heeft op verzoek van ULA een eigen productielijn in ULA’s rakettenfabriek in Decatur opgezet. Beyond Gravity is vrij om daar ook voor andere partijen neuskegels te produceren op voorwaarde dat ze niet met de in opdracht van ULA ontwikkelde technieken worden gebouwd.
Eerdere plannen om de ontwerpen van de 4 en 5 meter neuskegels van de Atlas V te hergebruiken voor de Vulcan werden geschrapt toen werd besloten de grotere tweede trap Centaur V waarop die neuskegels niet passen te ontwikkelen. Er komen twee lengtes neuskegel. Een standaaruitvoering van 52 voet (bijna 16 meter) en een verlengde neuskegel van 70 voet (ruim 21 meter). De diameter is met 5,4 meter gelijk aan die van de raket.

### Lanceerplaatsen en maatvoering
ULA heeft Lanceercomplex SLC-41 op de Cape Canaveral Air Force Station en SLC-3E op Vandenberg Air Force Base geselecteerd als lanceerplaats. De maatvoering van de 67 meter lange Vulcan is qua lengte gelijk aan die van de Atlas V zodat de aanpassing aan de lanceerplaats zich beperken tot de brandstofopslag en laad-technieken terwijl de hangars en de "crew acces tower" voor de Boeing Starliner nauwelijks aangepast hoeven te worden.
Wel hebben de brandstoftanks van de eerste trap van de Vulcan de diameter van de Delta IV, dikker dan de Atlas V. De logica hierachter is dat de Vulcan net als de Delta IV een vloeibaar gas als brandstof gebruikt (de Vulcan gebruikt methaan en de Delta IV waterstof). De brandstoftanks van de eerste trap zijn daarom afgeleid van de Delta IV. Ze hebben echter niet het isolatieschuim van de Delta IV nodig. Wel werd er voor Cape Canaverals lanceerplatform SLC-41 voor de Vulcan een ander mobiel lanceerplatform gebouwd omdat de raket met deze diameter niet op het Atlas V-platform past. Had ULA voor de op RP-1 (raketkerosine) werkende AR-1-motoren gekozen dan zou de diameter gelijk zijn geweest aan die van de Atlas V.
Op SLC-41 worden de Atlas V en de Vulcan tot zeker 2029 beiden gelanceerd. Op platform SLC-3E van Vandenberg Air Force Base is dat niet mogelijk omdat daar met een vast lanceerplatform wordt gewerkt. Daarom zal er daar een “harde” overschakeling van lanceersysteem zijn. De laatste Atlas V werd daar eind 2022 al gelanceerd.

## Geplande doorontwikkeling
Het is de bedoeling dat de Vulcan zich na introductie doorontwikkelt. ULA CEO Tory Bruno had het bij de perspresentatie van de Vulcan in april 2015 over een "evolving rocket" naar voorbeeld van de Sojoez-raket die sinds de introductie in de jaren 1960 constant in kleine stapjes werd gemoderniseerd en zodoende relevant bleef.

### SMART: Herbruikbare hoofdmotoren
Een van de wijzigingen is dat de hoofdmotoren, die veruit het duurste onderdeel van de Vulcan zijn, herbruikbaar worden. ULA wil dat systeem dat ze Sensible Modular Autonomous Return Technology oftewel SMART noemen, midden jaren 2020 implementeren wanneer de Vulcan regelmatig vliegt.
Anders dan bij de SpaceX Falcon 9, die zijn gehele eerste trap rechtstandig laat landen, zal de eerste trap van de Vulcan het onderste gedeelte met de motoren na gebruik afstoten. Dit deel valt, los van de grote brandstoftanks, terug naar de aarde. Een door NASA ontwikkeld opblaasbaar hitteschild moet voor eerste afremming en bescherming tegen extreme hitte zorgen. Daar waar de luchtdichtheid voldoende is zullen parachutes worden gebruikt om verder af te remmen. In eerdere plannen zou een helikopter dan een mid-air capture oftewel het met een haak vangen van een aan een parachute hangende lading, uitvoeren.
In 2022 werd het plan aangepast. Het opblaasbare hitteschild bleek ook prima als "reddingsvlot" kunnen functioneren en een mid-air capture werd daardoor overbodig. De geborgen hoofdmotoren kunnen, na een opknapbeurt, klaar voor hergebruik, in een nieuwe raket geplaatst worden. Voordeel van deze methode is volgens Tory Bruno dat uiteindelijk na elke vlucht de motoren geborgen kunnen worden, terwijl dat bij volledige boosterlandingen bij hooguit twee-derde van de lanceringen mogelijk is terwijl de kracht en brandstof van de booster maximaal gebruikt worden. Ook worden de motoren door het hitteschild aan minder destructieve reentry-hitte blootgesteld dan bij concurrent SpaceX.
In voorbereiding op SMART werkt ULA samen met NASA aan het experiment Low-Earth Orbit Flight Test of an Inflatable Decelerator oftewel LOFTID om een groter opblaasbaar hitteschild te testen. In december 2022 zei Tory Bruno dat het plan was ontwikkeld om winstgevend te zijn als de motoren minimaal drie maal te gebruiken zijn.

### ACES
Een nieuw te ontwikkelen zeer geavanceerde tweede trap genaamd Advanced Cryogenic Evolved Stage (ACES), moest op den duur de Centaur vervangen en zou de capaciteit van de Vulcan met dertig procent moeten doen toenemen. In 2020 bleek het concept voor ACES niet langer actief te worden ontwikkeld (daar werd toen al twee jaar vanuit gegaan door ruimtevaartjournalisten).
ACES zou met driemaal de hoeveelheid brandstof van ULA’s huidige upperstages gevuld worden. Daarnaast zou ACES ook een serie nieuwe mogelijkheden bieden. Zo kon Vulcan/ACES gebruikt worden om een zware satelliet in een lage aardbaan te brengen. Daarna kon dan een tweede Vulcan/ACES-combinatie naar de eerste vliegen met extra brandstof en de eerste ACES bijtanken voor een vervolg van de ruimtereis. Ook kan een ACES maanden achtereen actief blijven terwijl andere upperstages slechts enkele uren werkend in de ruimte kunnen overleven. Brandstofrestanten konden dan ook worden overgeladen in andere ACES-modules die bijvoorbeeld een ruimtestation op koers en snelheid houden en
ACES-modules hadden de mogelijkheid in de ruimte achter elkaar gekoppeld worden voor een extra lange boost naar cislunar-banen of deep space-missies. Afkokende waterstof- en zuurstof-gassen zouden in een interne generator in elektriciteit worden omgezet waardoor de accu’s geladen blijven. Deze 60-kilowattgeneratoren moesten ook een ruimtestation, ruimtesonde of satelliet van stroom kunnen voorzien. De uitstoot van de generator kon vervolgens weer als drijfgas weer in de brandstoftanks worden gepompt waardoor er geen helium nodig zou zijn. Ook moesten de afgekookte gassen voor de besturingsstuwers gebruikt worden waardoor er geen hydrazine-of-stikstof-stuwers nodig zouden zijn.
ULA had drie verschillende hoofdmotoren op het oog voor ACES, de Blue Origin BE-3U, de Aerojet Rocketdyne RL-10 en de XCOR 8H21. Die laatste viel af toen XCOR in 2017 failliet ging. In 2018 werd duidelijk dat ook de BE-3U is afgevallen. Er zouden een tweemotorige en een viermotorige uitvoering met RL10-motoren komen. ACES is anno 2020 dus geen actief doel meer van ULA. Wel zijn enkele technieken die in dit project zijn ontwikkeld optioneel beschikbaar voor de Centaur V-trap.

### Triple-coreVulcan Heavy
Daarnaast was er een plan voor een Vulcan Heavy, die twee extra eerste trappen als side-boosters gebruikt (net als de Delta IV Heavy en de Falcon Heavy) hoewel de daadwerkelijke ontwikkeling daarvan niet overbodig leek. De mogelijkheid ACES bij te tanken in de ruimte zou een "triple core"-versie overbodig maken. En met zes toegevoegde GEM-63XL SRM’s en een viermotorige tweede trap zou de Vulcan meer kracht en vrachtcapaciteit hebben dan de Delta IV Heavy.
Die laatste configuratie (Vulcan 564) wordt sinds de viermotorige Centaur V werd aangekondigd dus ook Vulcan Heavy genoemd. Deze Vulcan Heavy kan met een extra lange neuskegel worden uitgerust zodat er niet alleen zwaardere maar ook grotere vrachten mee kunnen.
In september 2020 liet een uitvoerend manager van ULA weten dat een triple-core-Vulcan niet was gepland maar wel behoorde tot een serie upgrades die voor de lange termijn zouden worden bestudeerd. Of deze er ooit komt, hangt samen met de vraag van de markt.

### Andere formaten
In 2015 werd er gesproken over Vulcan met dezelfde afmetingen als de Delta IV. Deze zou dan mogelijk ook andere hoofdmotoren krijgen. Als deze uitvoering er komt dan zou de AR-1 mogelijk daarvoor geselecteerd worden. In de jaren na 2015 is over dit plan niets meer meegedeeld.

title: Vulcan (raket)

wikitext:
{{Infobox}}
| style="background-color:#e3e3e3;" align="center" colspan="2"| '''United Launch Alliance'''
'''Vulcan-Centaur'''
|-
| style="background-color:#e3e3e3;" align="center" colspan="2"| [[bestand:Vulcan Centaur rollout (Peregrine) (cropped).jpg|miniatuur]]
|-
| style="background-color:#e3e3e3;" align="center" colspan="2"| Vulcan-Centaur VC2 onderweg naar het platform voor de debuutvlucht. Voor andere vluchten zal de eerste trap niet van zo’n schildering worden voorzien.
|-
! Type:
| Medium tot heavy lift-draagraket
|-
! Producent:
|[[United Launch Alliance]]
|-
! Land:
| {{US-VLAG}}
|-
! Aangekondigd:
| 2014
|-
! Jaren:
| 2024-heden
|-
! Gebruikers:
| NASA, USSF,
|-
! Varianten:
| VC0, VC2, VC4, VC6, Heavy
|-
! Stukprijs:
| $ 100 - 200 miljoen
|-
! Diameter:
| 5,4 m
|-
! Lengte:
| 61,6 m
|-
! Massa:
| 546.700 kg
|-
! Trappen:
| 2 + boosters
|-
! Lading LEO:
| 27.200 kg
|-
! Lading GTO:
| 15.300 kg
|-
! Lading GEO:
| 7000 kg
|-
! Lading SSO:
| onbekend
|-
! Lading TLI:
| 12.100 kg
|-
! Lading Mars:
| onbekend
|-
! Status:
| Actief:
|-
! Lanceerbases:
| • Cape Canaveral SFS [[SLC-41]]
 • Vandenberg SFB [[SLC-3E]]
|-
| style="background-color:#e3e3e3;" align="center" colspan="2"| '''Lanceringen'''
|-
! Aantal lanceringen:
| 3
|-
! Succesvol:
| 3
|-
! Mislukt:
| 0
|-
! Gedeeltelijk mislukt:
| 0
|-
! Andere uitkomst:
| 0
|-
! Landingen:
| 0
|-
! Eerste vlucht:
| 8 januari 2024 07:18:38 UTC
|-
| style="background-color:#e3e3e3;" align="center" colspan="2"| '''Eerste trap'''
''Vulcan''
|-
! Motor:
| Blue Origin BE-4
|-
! Aantal:
| 2
|-
! Stuwkracht:
| 4900 kN
|-
! Specifieke stoot:
|
|-
! Brandtijd:
| 4.58.9 minuten
|-
! Brandstof:
| Vloeibaar methaan
|-
! Oxidator:
| Vloeibare zuurstof
|-
| style="background-color:#e3e3e3;" align="center" colspan="2"| '''Tweede trap'''
''[[Centaur (rakettrap)|Centaur V]]''
|-
! Motor:
| Aerojet-Rocketdyne RL-10C-1, later RL-10C-X
|-
! Aantal:
| 2 of 4
|-
! Stuwkracht:
| 212 kN
|-
! Specifieke stoot:
|
|-
! Brandtijd:
|
|-
! Brandstof:
| Vloeibare waterstof
|-
! Oxidator:
| Vloeibare zuurstof
|-
| style="background-color:#e3e3e3;" align="center" colspan="2"| '''Aanhaakboosters'''
''[[Graphite Epoxy Motor]]''
|-
|-
! Type:
| Northrop Grumman GEM-63XL
|-
! Aantal
| 0, 2, 4 of 6
|-
! Stuwkracht:
| 2201,7 kN
|-
! Specifieke stoot:
|
|-
! Brandtijd:
| 87 s
|-
! Brandstof:
| Vaste brandstof
|-
|}
De '''''Vulcan''''' is een tweetraps[[raket]] van [[United Launch Alliance]] (ULA) die vanaf 2024 zowel de ''[[Atlas V]]'' als de ''[[Delta IV]]'' moet vervangen. De ''Vulcan'' combineert technieken van beide voorgangers met nieuwe technieken. De ''Vulcan'' is ook de eerste door ULA zelf ontwikkelde raket sinds de oprichting van dat bedrijf, door de fusie van de raketbouw-en-lanceerafdelingen van [[Boeing]] en [[Lockheed Martin]] in 2006.

De ''Vulcan'' kan zowel satellieten als al dan niet bemande ruimteschepen zoals de SNC [[Dream Chaser]] in de ruimte brengen. De Vulcan wordt gebouwd in [[Decatur (Alabama)|Decatur]] te [[Alabama]]. De introductievlucht werd door tegenslag bij de ontwikkeling met enkele jaren vertraging op 8 januari 2024 met succes gelanceerd.

== Geschiedenis ==
Sinds 2011 was ULA al bezig met het ontwikkelen van een goedkopere raket daar de concurrentie van ILS, [[SpaceX]] en [[Arianespace]] erg sterk bleek te worden. Met name SpaceX dat voor veel lagere prijzen lanceert en bovendien certificatie door ULA's belangrijkste opdrachtgever, het [[Pentagon (Verenigde Staten)|Pentagon]], waar ULA sinds haar oprichting in 2006 een monopolie op had, leek te gaan verkrijgen (de [[Falcon 9]] van SpaceX is in 2015 daadwerkelijk gecertificeerd) vormt een bedreiging.

Door de Russische [[Annexatie van de Krim (2014)|Annexatie van de Krim]] in 2014 wilde de VS voor (militaire) ruimtevaarttechnologie niet langer afhankelijk zijn van buitenlandse (Russische) leveranties en technieken.<ref>[http://m.washingtontimes.com/news/2014/sep/2/us-military-dependence-on-russian-rocket-engines-r/?page=all The Washington Times over gebruik van Russische techniek door het Pentagon sinds 2000]</ref> Aangezien ULA's meest geboekte raket, de ''Atlas V,'' de Russische [[RD-180]] als hoofdmotor gebruikt en de (wel volledig Amerikaanse) ''Delta IV'' twee maal zo duur is om te bouwen en lanceren, was een versnelde ontwikkeling van een nieuwe raket nodig. Een kale ''Vulcan''-lancering (zonder Solid Rocket Motors alias SRM’s) zou de helft van een ''Atlas V''-lancering ($186.000.000 in 2015) moeten gaan kosten en ULA daarmee beter concurrerend moeten maken.

In het najaar van 2015 probeerde [[Aerojet Rocketdyne]] middels een bod een groot belang aan ULA-aandelen van aandeelhouders Boeing of Lockheed Martin over te nemen in de hoop zo invloed te krijgen op keuzes van haar belangrijkste klant voor de levering van toekomstige motoren. Nog voor er een deal rond kon komen kondigde ULA aan bestellingen voor de BE-4-hoofdmotoren bij [[Blue Origin]] te hebben gedaan en voor de [[Graphite Epoxy Motor|GEM 63XL]] SRM’s bij [[Orbital ATK]] in plaats van de soortgelijke AJ-60A van Aerojet-Rocketdyne. Hiermee werd de rol van Aerojet-Rocketdyne in de ''Vulcan'' voorlopig gereduceerd tot het leveren van de RL10 die de ''Centaur''-upperstage voortstuwt. Het overnamebod van twee miljard dollar werd afgewezen.

Begin 2017 kwamen de eerste volledige BE-4-motoren gereed.<ref>[http://spacenews.com/bruno-vulcan-engine-downselect-is-blues-to-lose/ SpaceNews: Bruno: ''Vulcan'' engine downselect is Blue’s to lose]</ref> Op 27 september 2018 werd de BE-4 definitief geselecteerd als hoofdmotor van de ''Vulcan''.

Op 10 oktober 2018 kreeg ULA een [[USAF]]-subsidie van 967 miljoen dollar toegewezen als onderdeel van de Launch Services Agreements-contracten voor de uitontwikkeling van de ''Vulcan-Centaur''. Ook Blue Origin en Northrop Grumman kregen subsidies voor de uitontwikkeling van hun EELV-vervangingsraketten. Het bedrag wordt, verspreid over verschillende ontwikkelingsfases, uitbetaald zolang aan de afspraken over de ontwikkeling wordt voldaan.

Ondertussen was de verwachte datum voor de eerste vlucht verschoven van 2019 naar 2021. De bouw van de eerste Vulcan is in maart 2019 begonnen. In mei 2019 werd het definitieve ontwerp voor de Vulcan-Centaur goedgekeurd.<ref>{{en}}[https://www.ulalaunch.com/about/news/2019/05/20/ula-completes-final-design-review-for-new-vulcan-centaur-rocket ULA Completes Final Design Review for New Vulcan Centaur Rocket], United Launch Alliance, 20 mei 2019</ref> Op 31 juli 2019 meldde Tory Bruno op Twitter dat de eerste trap van de eerste Vulcan gereed was voor een constructietest. Dat houdt in dat deze in een testinstallatie wordt geplaatst waarin hij aan de krachten wordt blootgesteld die vergelijkbaar zijn met de krachten die vrijkomen tijdens een lancering (o.a. versnelling, tegendruk van de atmosfeer, het schudden in meerdere richtingen). Die testinstallatie is door ''Dynetics'' naast ULA’s rakettenfabriek in Decatur gebouwd.

Op 1 juli 2020 kreeg ULA de eerste BE-4-motor van Blue Origin geleverd.<ref>{{en}}[https://twitter.com/ulalaunch/status/1278381463168184321?s=21 Tweet van ULA], Twitter, 1 juli 2020</ref> Het ging om een oefenmodel (pathfinder) waarmee het installeren van de motor geoefend kan worden. Op 13 augustus 2020 testte Northrop Grumman met succes een GEM-63XL.<ref>{{en}}{{aut|Sandra Erwin}}, [https://spacenews.com/northrop-grumman-completes-ground-test-of-solid-booster-for-ulas-vulcan-centaur/ Northrop Grumman completes ground test of solid booster for ULA’s Vulcan Centaur], SpaceNews, 13 augustus 2020</ref> Dit werd op 21 januari 2021 herhaald.<ref>{{en}} [https://twitter.com/ngcnews/status/1352379306689896448?s=21 Tweet van Northrop Grumman], Twitter, 21 januari 2021</ref>

Blue Origin had in de zomer van 2020 problemen met de turbopomp van de BE-4. Eind oktober was het probleem verholpen en kon de productie van de BE-4-motoren beginnen.<ref>{{en}}{{aut|Eric Berger}}, [https://arstechnica.com/science/2020/10/ula-chief-says-the-be-4-rocket-engines-turbopump-issues-are-resolved/ With turbopump issues “sorted out,” BE-4 rocket engine moves into production], ARS Technica, 27 oktober 2020</ref>

[[bestand:Vulcan pathfinder test article (KSC-20210826-PH-KLS01 0073).jpg|miniatuur|De eerste boostertrap op [[SLC-41|Lanceercomplex 41]] van [[CCSFS|Cape Canaveral]] tijdens het testprogramma]]
Op 3 februari 2021 werd de eerste eerste trap vanuit de fabriek in Decatur op het transportschip van ULA genaamd Rocketship geladen met bestemming [[Port Canaveral]] waar deze 10 dagen later arriveerde. De booster werd daarop naar SLC-41 gebracht waar deze aan onder meer een tanktest werd onderworpen. De motoren die er op dat moment onder zaten waren nog geen vluchtwaardige modellen. Voor de eerste vlucht worden deze vervangen.

In de loop van 2021 werd deze boostertrap meermaals tussen de Hangar (SPOC) en de lanceerplaats gependeld op zijn mobiele platform en aan de tests onderworpen.

Ondertussen werd de doeldatum van de eerste vlucht enkele malen uitgesteld. Op 8 juni 2021 werd duidelijk dat die lancering niet meer in 2021 zou gebeuren. Blue Origin ondervond problemen met het leveren van productiemodellen van de BE-4 aan ULA.<ref>{{en}}{{aut|Sandra Erwin}}, [https://spacenews.com/gaos-annual-review-of-dod-programs-raises-concerns-on-space-launch-missile-warning-satellites/ GAO’s annual review of DoD programs raises concerns on space launch, missile warning satellites], SpaceNews, 8 juni 2021</ref> In februari 2022 gaf Tory Bruno aan dat de productie van de BE-4-motoren en kwaliteitstests op gang waren gekomen en dat  alles op schema lag voor een lancering in 2022.

Eind 2021 werd voor het eerst een Atlas V met een neuskegel uit de fabriek in Alabama gebruikt voor vlucht STP-3. Deze komt op veel punten overeen met die van de Vulcan.

=== Eerste vlucht, Certificatievlucht 1 ===
Op 2 juli 2022 postte Tory Bruno foto’s van de vier BE-4’s voor de eerste twee vluchten op Twitter. Deze stonden op dat moment nog in Blue Origins fabriek in Kent. Begin oktober 2022 publiceerde hij beeldmateriaal van een volleduurs-test van een van die motoren. De eerste lancering werd ondertussen uitgesteld naar begin 2023 omdat de te lanceren [[Peregrine (maanlander)|Peregrine-maanlander]] van [[Astrobotic]] nog niet gereed was.

Op 10 oktober 2022 arriveerde de eerste vluchtwaardige BE-4 in ULA’s rakettenfabriek. Op 19 oktober 2022 meldde Northrop Grumman de twee GEM-63XL voor de eerste lancering aan ULA te hebben geleverd.<ref>{{en}}[https://twitter.com/ngcnews/status/1582727168056266753?s=46&t=tAvgynBZxZRmNYOHN4EINg Tweet van Northrop Grumman], 19 oktober 2022</ref>

Op 9 januari 2023 meldde Tory Bruno dat de raket werd klaargemaakt voor transport naar Florida.<ref>{{en}} [https://twitter.com/torybruno/status/1612499803065225222?s=46&t=dWVXCG9wOs1uU14gWHpvgQ Tweet van Tory Bruno], Twitter, 9 januari 2023</ref> ULA’s Rocketship kwam op 22 januari met de raket aan in Port Canaveral.<ref>{{en}}[https://twitter.com/schilkescott/status/1617204866895736838?s=46&t=QjnMBVvgeov2uilDZEZgmA Tweet van Scott Schilkes], Twitter, 22 januari 2023</ref> Drie dagen later werd de eerste trap in de integratietoren van lanceerplatform 41 overeind gehesen.<ref>{{en}} [https://twitter.com/ulalaunch/status/1618291863278227456?s=46&t=GlHKjNX-cEwYMOXioaVo2Q Tweet van ULA], Twitter, 25 januari 2022</ref> Op 3 februari werd de Centaur-trap op de eerste trap geplaatst. De straalpijpverlengingen van de RL10-motoren stonden toen al klaar in de tussentrap en konden daarna aan de motoren worden gemonteerd.

Op 23 februari 2023 werd 4 mei als werkdatum voor de eerste lancering vastgesteld. Door een duidelijke datum te kiezen kon ULA ook de planning voor de bemande Atlas V-Starliner-testvlucht rond dezelfde tijd [[Boe-CFT]] vanaf hetzelfde platform opmaken.<ref>{{en}}{{aut|Jeff Foust}}, [https://spacenews.com/ula-announces-may-launch-of-first-vulcan/ ULA announces May launch of first Vulcan], SpaceNews, 23 februari 2023</ref> Op 9 maart 2023 werden de op elkaar gemonteerde eerste en tweede trap vanuit de integratietoren naar de lanceerplaats gereden. Een dag later werd het voltanken van beide rakettrappen gerepeteerd.

Op 29 maart 2023 deed zich tijdens stevigheidstest van een prototype van de Centaur V een anomalie voor. Hierop werd een diepgravend onderzoek ingesteld.<ref>{{en}} [https://twitter.com/torybruno/status/1641270272987676672?s=46&t=HOmSS3WkhHc4Tegj153-nw Tweet van Tory Bruno], Twitter, 30 maart 2023</ref><ref>{{en}} [https://twitter.com/torybruno/status/1641460753168302083?s=46&t=HOmSS3WkhHc4Tegj153-nw Tweet van Tory Bruno], Twitter, 30 maart 2023</ref> Gevolgen voor de lanceerdatum waren nog niet duidelijk; de voorbereidingen worden ondertussen doorgezet.<ref>{{en}} [https://twitter.com/torybruno/status/1641461761973821441?s=46&t=HOmSS3WkhHc4Tegj153-nw Tweet van Tory Bruno], Twitter, 30 maart 2023</ref> Op 12 en 13 mei 2023 werd een tanktest voor beide geïntegreerde rakettrappen op lanceercomplex 41 voltooid. Op 7 juni 2023 werd met succes een statische start van de Vulcan uitgevoerd. ULA gebruikte hiervoor de term ''Flight Readiness Firing''.<ref>{{en}}{{aut|Jeff Foust}}, [https://spacenews.com/vulcan-performs-static-fire-test/ Vulcan performs static-fire test], SpaceNews, 7 juni 2023</ref> De oorzaak van de Centaur-explosie was toen reeds gevonden; het zeer dunne staal bij de aanhechting van het koepelvormige gedeelte was iets te dun gebleken. Er werd daarom gewerkt aan een ontwerp-correctie die zal bestaan uit het iets dikker maken van dat gedeelte van de tank. Het doorstaan van een nieuwe stevigheidstest van de Centaur V is het enige obstakel dat een lancering nog in de weg staat. Daarvoor moest de Centaur van de eerste vlucht wel terug naar de fabriek in Alabama wat meer vertraging oplevert.

In oktober 2023 werd een lanceervenster voor de debuutvlucht vastgelegd. ULA hoopt op 24 december tot een lancering te komen en de twee daarop volgende dagen zijn reservedata. Op 6 november werden de twee boosters in de VIF op SLC-41 aan de eerste trap bevestigd. Diezelfde dag verliet de Centaur de fabriek in Decatur om naar Port Canaveral te varen.
[[bestand:Peregrine launch.jpg|miniatuur|Debuutlancering van Vulcan]]
Op 6 december 2023 werd de Vulcan VC2 in grotendeels geïntegreerde staat (alleen de vrachtkegel ontbrak nog) naar de lanceerplaats gereden voor een generale repetitie die op 8 december werd uitgevoerd. Deze verliep niet helemaal naar tevredenheid van het lanceerteam. Tory Bruno gaf aan te hopen voor kerst na een aantal kleine aanpassingen in de routines alsnog een vlekkeloze generale repetitie te kunnen uitvoeren. De vlucht werd ondertussen uitgesteld naar een volgend lanceervenster dat op 8 januari 2024 opent. Op 12 december 2023 werd alsnog een succesvolle generale repetitie uitgevoerd. Op 20 december werd de vrachtkegel met daarin maanlander [[Peregrine (maanlander)|Peregrine]] op de raket gemonteerd. Op 4 januari 2024 waren alle parameters “go” tijdens de ''launch readiness review''. Op 5 januari werd de raket naar de lanceerplaats gerold. Op 8 januari om 07:18:38 UTC werd de raket bij de opening van het het lanceervenster zonder enig probleem gelanceerd en werd de Peregrine in het juiste traject afgezet. De problemen die de Peregrine vervolgens ondervond stonden los van de raket.

=== Certificatievlucht 2 ===
Na het succes van de eerste vlucht liep ULA tegen nieuwe vertragingen aan. De beoogde vracht voor Certificatievlucht 2, [[Dream Chaser]] Tenacity, liep vertraging bij de oplevering op waardoor de vlucht vertraagde naar september 2024. Omdat Vulcan pas na twee succesvolle Certificatievluchten NSSL-certificatie kan ontvangen kan ULA bijgevolg de Vulcan nog niet inzetten voor NSSL-lanceringen. Op 24 juni 2024 arriveerde de Vulcan raket in Port Canaveral.

Toen [[Sierra Space]] aangaf niet zeker te zijn of de Dream Chaser in september volledig gereed zou zijn, besloot ULA op 26 juni 2024 in het belang van het NSSL-programma deze missie van Certificatievlucht 2 af te halen en in plaats daarvan een massasimulator te gebruiken. Wel worden enkele losse techniekdemonstators en experimenten gelanceerd. Sierra Space CRS-1 zal op een andere vlucht worden gelanceerd.<ref>{{en}} [https://x.com/ulalaunch/status/1805994649967857981?s=46&t=HOmSS3WkhHc4Tegj153-nw Draadje op X van ULA], X, 26 juni 2024</ref> ULA gaf aan in 2025 te verwachten 20 raketten (Atlas V en Vulcan) te lanceren en hun achterstand weg te werken.

Op 4 oktober 2024 om 11:25 werd de raket in de VC2S-configuratie gelanceerd. Kort na het opstijgen bleek uit beelden van [[NASASpaceflight]] dat de straalbuis een van de vastebrandstofboosters (SRM-1) doorbrandde waarna er een explosie plaatsvond en de straalbuis van de booster werd geblazen. De totale raket verloor hierdoor twee procent van zijn impuls. De Centaur-trap brandde daarop zo’n 30 seconden langer dan gepland. Hierdoor kon de raket zijn missie ondanks de anomalie wel afmaken en een massasimulator die wat vorm, en massa vergelijkbaar is met een Peregrine-maanlander in een [[heliocentrische baan]] brengen.

=== USSF-106, eerste reguliere lancering ===
Op 21 oktober 2024 werd duidelijk dat ULA begonnen was de derde vlucht te voorbereiden. Dit wordt de eerste reguliere vlucht en betreft USSF-106; een vlucht geboekt door de US Space Force onder het NSSL-programma. De lancering die op 13 augustus in de VC4S-configuratie werd uitgevoerd verliep zonder problemen.

== Naamgeving ==
Het ''Next Generation Launch System'' vaak afgekort als NGLS was de werknaam die tot 2015 werd gebruikt. In het voorjaar van 2015 gaf ULA CEO Tory Bruno via social media een aantal naamsuggesties voor de nieuwe raket. Op de website van ULA kon daarop gestemd worden. Star Trek-fans suggereerden echter massaal de naam ''Vulcan'' ter ere van de kort daarvoor overleden acteur [[Leonard Nimoy]] die de rol van de [[Vulcan (Star Trek)|''Vulcan'']] [[Spock (Star Trek)|Spock]] in ''[[Star Trek]]'' had gespeeld. Nadat deze naam aan de onlinestemming was toegevoegd bleek ''Vulcan'' favoriet te zijn en werd deze naam in april gepresenteerd. Andere geopperde namen waren ''Zeus'', ''GalaxyOne'', ''Eagle'' en ''Freedom''.

Voor het gebruiken van de naam ''Vulcan'' had ULA wel toestemming nodig van [[Paul Allen]]s bedrijf [[Vulcan Inc.]], dat als toenmalig moederbedrijf van [[Stratolaunch Systems]] ook ruimtevaartactiviteiten had. Het was niet de eerste keer dat een stuk ruimtevaarthardware een Star Trek-gerelateerde naam kreeg. In 1976 kreeg een prototype van de Spaceshuttle de naam [[Enterprise (ruimteveer)|Enterprise]].

== Boekingen ==
In 2019 werden de eerste vluchten van de Vulcan geboekt. Opvallend is dat het om commerciële klanten gaat. ULA was al een tijd nauwelijks meer voor commerciële vrachten geboekt. Daarmee lijkt de Vulcan daadwerkelijk de concurrentie met SpaceX, Arianespace en Blue Origin aan te gaan. ULA wekt vertrouwen met het verhaal dat bij de introductievlucht zo’n 95 procent van de hardware een variant is op onderdelen die al op een Atlas- of Delta-raket hebben gevlogen en dat er nog nooit een ULA-lancering is mislukt “''Alleen de hoofdmotoren zijn nieuw maar die zullen door en door getest zijn''” Aldus Tory Bruno.<ref>[https://youtu.be/zHLgauc0o5Y SNC selects ULA for Dream Chaser launches], YouTube-kanaal van ULA, gepubliceerd op 20 augustus 2019</ref>
* Op 14 augustus 2019 werd bekendgemaakt dat [[Sierra Nevada Corporation]] zes vluchten per Vulcan-Centaur heeft geboekt om zes [[Commercial Resupply Services]]-vluchten met de [[Dream Chaser]] te lanceren. De Dream Chaser zal met een Vulcan-Centaur 542-configuratie (met vier GEM-63XL’s en een tweemotorige Centaur) worden gelanceerd. De Atlas V die aanvankelijk voor de testvluchten van de Dream Chaser zou worden gebruikt (die testvluchten zijn anno 2020 geen onderdeel van het Dream Chaser-programma) is er als back-up-plan. De SNC-CRS-1 zal naar verwachting de tweede vlucht van de Vulcan zijn.<ref>{{en}}{{aut|Jeff Foust}}[https://spacenews.com/sierra-nevada-corp-selects-ula-vulcan-for-dream-chaser-missions/ Sierra Nevada Corp. selects ULA Vulcan for Dream Chaser missions], SpaceNews, 14 augustus</ref>
* [[Astrobotic]] maakte op 19 augustus 2019 bekend de Vulcan-Centaur voor de eerste vlucht van hun [[CLPS]] bevoorradings-maanlander [[Peregrine (maanlander)|Peregrine]] te hebben geselecteerd.<ref>{{en}}{{aut|Loren Grush}}[https://www.theverge.com/2019/8/19/20812666/astrobotic-aerospace-startup-peregrine-lunar-lander-vulcan-centaur-rocket-clps Moon delivery startup Astrobotic picks future Vulcan rocket to launch first lunar mission], The Verge, 19 augustus 2019</ref> Dit wordt eveneens de debuutvlucht van de Vulcan. In oktober 2022 werden nog twee prototype-satellieten van [[Project Kuiper]] toegevoegd aan deze vlucht die werd gelanceerd op 8 januari 2024.
* ULA is op 7 augustus 2020 geselecteerd voor de uitvoering van 60 procent van de 34 fase-2 (periode 2022 t/m 2027) lanceringen van het [[National Security Space Launch-programma]] van de [[US Space Force]]. Die missies zullen normaliter met de Vulcan worden uitgevoerd, maar ULA heeft de Atlas V nog voor noodgevallen achter de hand. ULA verwacht na twee vluchten NSSL-certificatie te verkrijgen.<ref>{{Citeer web|taal=en|url= https://spacenews.com/space-force-projects-ula-to-outpace-spacex-in-2025-national-security-missions/ |werk=SpaceNews|titel= Space Force projects ULA to outpace SpaceX in 2025 national security missions|auteur=Sarah Erwin |bezochtdatum=2025-01-29 |datum=2025-01-29}}</ref>
* Op 5 april 2022 maakte [[Amazon.com|Amazon]] bekend dat het 68 lanceringen bij drie lanceerbedrijven had geboekt voor de lancering van de satellieten voor [[Project Kuiper]]. 38 van deze lanceringen gingen naar ULA’s Vulcan. Om aan dit aantal lanceringen te kunnen voldoen zal ULA een derde mobiel lanceerplatform en een tweede verticale-integratie-hangar voor Lanceercomplex 41 bouwen. Hiervoor wordt de SPOC die al voor gedeeltelijke integratie was ingericht geüpgraded tot volwaardige integratie faciliteit. Ook komt er een extra transportschip en een tweede robotische productielijn voor Centaur V. De ontwikkeling van SMART, het systeem om de motorsectie van de eerste trap herbruikbaar te maken wordt door deze deal ook versneld ontwikkeld. Ook leveranciers van ULA zullen hiervoor hun fabrieken uitbreiden.<ref>{{en}} [https://twitter.com/torybruno/status/1511499841863503879?s=21&t=Edgpk9BVpv8q_s7aKZ1oYQ Tweet van Tory Bruno], Twitter, 6 april 2022</ref><ref>{{en}} [https://twitter.com/sciguyspace/status/1511517901030887424?s=21&t=Edgpk9BVpv8q_s7aKZ1oYQ Tweet van Eric Berger], Twitter, 6 april 2022</ref>

== Ontwerp en ontwikkeling ==
Aanvankelijk werd de eerste vlucht in 2019 verwacht. Begin 2018 werd dat halverwege 2020 en in mei 2019 lag ULA op schema voor een eerste vlucht halverwege 2021. In december 2020 werd de eerste vlucht eind 2021 verwacht. In juni 2022 werd de eerste vlucht eind 2022 verwacht. Omdat de vracht voor de eerste vlucht een paar maanden langer op zich liet wachten werd de vlucht ondertussen stapsgewijs uitgesteld naar op zijn vroegst maart 2023.

=== Eerste trap ===
Voor de ''Vulcan'' werden in eerste instantie extern twee verschillende hoofdmotoren ontwikkeld. Blue Origin ontwikkelde de BE-4 die [[methaan]] als brandstof gebruikt en waarvan er twee worden gebruikt, en Aerojet Rocketdyne ontwikkelde de AR1 die RP1-kerosine gebruikt<ref>[https://web.archive.org/web/20160304012636/http://www.rocket.com/ar1-booster-engine AR1 op de website van Aerojet Rocketdyne]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20160306100309/http://www.ulalaunch.com/ula-and-blue-origin-partner-with-air-force.aspx Statement van ULA over BE-4 en AR1]</ref> en ook als tweetal zou worden ingezet. De BE-4 waarvan de ontwikkeling in 2011 al begon heeft die strijd gewonnen, ULA had eerder al z'n voorkeur voor de BE-4 uitgesproken. De ontwikkeling van de AR-1, die later begon, wordt echter wel volledig gefinancierd en afgerond als plan B en eventueel gebruikt voor een andere latere versie.

Het staat Aerojet Rocketdyne overigens vrij om de motor aan andere Amerikaanse raketfabrikanten te leveren en Aerojet Rocketdyne had in 2019 een samenwerking met [[Firefly Aerospace]] aangekondigd waarbij het gebruik van de AR-1 als hoofdmotor van de Beta-raket expliciet werd genoemd.<ref>{{en}}[http://www.globenewswire.com/news-release/2019/10/18/1932085/0/en/Aerojet-Rocketdyne-and-Firefly-Aerospace-to-Provide-Flexible-Access-to-Space.html Aerojet Rocketdyne and Firefly Aerospace to Provide Flexible Access to Space], GlobalNewsWire, 18 oktober 2019</ref> Firefly koos overigens later voor het ontwikkelen van eigen motoren voor hun zwaardere raket. De BE-4 wordt in de toekomst ook op Blue Origins eigen orbitale raket - de ''[[New Glenn]]'' - gebruikt. De brandstoftanks van eerste trap Vulcan zijn gebaseerd op die van de Delta IV. Verschil is wel dat de steunbalken aan de binnenkant in een ortogridpatroon (rechthoeken) in plaats van een isogrid (driehoeken) zijn aangebracht.

De eerste trap heeft een betrekkelijk lange brandtijd. Tijdens de eerste vlucht was dat vijf minuten.

=== Tweede trap ===
Voor de tweede trap zal in eerste instantie van de [[Centaur (raket)|''Centaur'']] gebruik worden gemaakt. In 2018 werd gemeld dat de ''Centaur'' op een aantal punten aangepast en gemoderniseerd zijn ten opzichte van de ''Centaur III'' die momenteel op de ''Atlas V'' wordt gebruikt. Behalve een één- of tweemotorige ''Centaur'' zal er ook een viermotorige uitvoering komen. Deze ''Centaurs'' zullen de ''Centaur V'' heten. De ''Centaur V'''s zullen dezelfde diameter als de eerste trap en de neuskegel van de Vulcan hebben.

De viermotorige ''Centaur V+'' zal langer zijn en alvast het formaat van de eerder geplande ACES-trap hebben die aanvankelijk na al enkele jaren de ''Centaur V'' had moeten vervangen. De ontwikkeling van ACES is ergens tussen 2018 en 2020 stilgelegd.

=== Aanhaakboosters ===
De eerste trap kan nog aangevuld worden met een aantal van maximaal zes vastebrandstof-raketten (Solid Rocket Motors alias SRM’s) van het type [[Graphite Epoxy Motor|GEM 63XL]] die door [[Northrop Grumman Space Systems]] (eerder [[Orbital ATK]]) worden ontwikkeld en gefabriceerd. Wanneer deze worden toegevoegd zal dat in even aantallen zijn.<ref>{{en}}{{Aut|Jeff Foust}}[https://spacenews.com/launch-companies-reduce-vehicle-options-to-lower-costs/ Launch companies reduce vehicle options to lower costs], SpaceNews, 28 november 2018</ref> In voorbereiding op de invoering van de ''Vulcan'' had ULA al besloten de Aerojet Rocketdyne AJ60 SRM’s van ''Atlas V'' vanaf 2018 te vervangen door GEM 63. Ook de SRM’s van ULA’s ''Delta''-raketten zijn GEM-varianten. De GEM-63 heeft een effectieve brandtijd van 87 seconden. Na 110 seconden zijn ze helemaal opgebrand en worden ze afgeworpen.

=== Vrachtkegel ===
De neuskegel wordt vervaardigd door [[Beyond Gravity]] (voor mei 2022 bekend als ''Ruag Space''), een [[Duits]] bedrijf dat gespecialiseerd is in het maken van neuskegels en ook de neuskegels van [[Ariane (raketfamilie)|Ariane-raketten]] levert. Beyond Gravity heeft op verzoek van ULA een eigen productielijn in ULA’s rakettenfabriek in Decatur opgezet. Beyond Gravity is vrij om daar ook voor andere partijen neuskegels te produceren op voorwaarde dat ze niet met de in opdracht van ULA ontwikkelde technieken worden gebouwd.

Eerdere plannen om de ontwerpen van de 4 en 5 meter neuskegels van de Atlas V te hergebruiken voor de Vulcan werden geschrapt toen werd besloten de grotere tweede trap Centaur V waarop die neuskegels niet passen te ontwikkelen. Er komen twee lengtes neuskegel. Een standaaruitvoering van 52 voet (bijna 16 meter) en een verlengde neuskegel van 70 voet (ruim 21 meter). De diameter is met 5,4 meter gelijk aan die van de raket.

=== Lanceerplaatsen en maatvoering ===
ULA heeft Lanceercomplex [[SLC-41]] op de [[Cape Canaveral Air Force Station]] en [[SLC-3E]] op [[Vandenberg Air Force Base]] geselecteerd als lanceerplaats. De maatvoering van de 67 meter lange ''Vulcan'' is qua lengte gelijk aan die van de ''Atlas V'' zodat de aanpassing aan de lanceerplaats zich beperken tot de brandstofopslag en laad-technieken terwijl de hangars en de "crew acces tower" voor de Boeing Starliner nauwelijks aangepast hoeven te worden.

Wel hebben de brandstoftanks van de eerste trap van de ''Vulcan'' de diameter van de ''Delta IV'', dikker dan de ''Atlas V''.<ref>[http://spaceflightnow.com/2015/10/12/ula-selects-launch-pads-for-new-vulcan-rocket/ Spaceflight Now over ''Vulcan''s lanceerinrichtingen]</ref><ref>[http://www.spacelaunchreport.com/vulcan.html Spacelaunchreport.com over de ''Vulcan'']</ref> De logica hierachter is dat de ''Vulcan'' net als de ''Delta IV'' een vloeibaar gas als brandstof gebruikt (de ''Vulcan'' gebruikt methaan en de ''Delta IV'' waterstof). De brandstoftanks van de eerste trap zijn daarom afgeleid van de ''Delta IV''. Ze hebben echter niet het isolatieschuim van de Delta IV nodig. Wel werd er voor Cape Canaverals lanceerplatform SLC-41 voor de Vulcan een ander mobiel lanceerplatform gebouwd omdat de raket met deze diameter niet op het Atlas V-platform past. Had ULA voor de op RP-1 (raketkerosine) werkende AR-1-motoren gekozen dan zou de diameter gelijk zijn geweest aan die van de ''Atlas V''.

Op SLC-41 worden de Atlas V en de Vulcan tot zeker 2029 beiden gelanceerd. Op platform SLC-3E van Vandenberg Air Force Base is dat niet mogelijk omdat daar met een vast lanceerplatform wordt gewerkt. Daarom zal er daar een “harde” overschakeling van lanceersysteem zijn. De laatste Atlas V werd daar eind 2022 al gelanceerd.

== Geplande doorontwikkeling ==
Het is de bedoeling dat de ''Vulcan'' zich na introductie doorontwikkelt. ULA CEO Tory Bruno had het bij de perspresentatie van de ''Vulcan'' in april 2015 over een "evolving rocket" naar voorbeeld van de [[Sojoez (raket)|Sojoez]]-raket die sinds de introductie in de jaren 1960 constant in kleine stapjes werd gemoderniseerd en zodoende relevant bleef.<ref>[http://youtu.be/zJLU2TCsCeg Perspresentatie van het NGLS waarbij de ook naam ''Vulcan'' werd bekendgemaakt]</ref>

=== SMART: Herbruikbare hoofdmotoren ===
Een van de wijzigingen is dat de hoofdmotoren, die veruit het duurste onderdeel van de ''Vulcan'' zijn, herbruikbaar worden. ULA wil dat systeem dat ze ''Sensible Modular Autonomous Return Technology'' oftewel ''SMART'' noemen, midden jaren 2020 implementeren wanneer de ''Vulcan'' regelmatig vliegt.

Anders dan bij de SpaceX Falcon 9, die zijn gehele eerste trap rechtstandig laat landen, zal de eerste trap van de ''Vulcan'' het onderste gedeelte met de motoren na gebruik afstoten. Dit deel valt, los van de grote brandstoftanks, terug naar de aarde. Een door [[NASA]] ontwikkeld opblaasbaar hitteschild moet voor eerste afremming en bescherming tegen extreme hitte zorgen. Daar waar de [[luchtdichtheid]] voldoende is zullen parachutes worden gebruikt om verder af te remmen. In eerdere plannen zou een helikopter dan een ''mid-air capture'' oftewel het met een haak vangen van een aan een parachute hangende lading, uitvoeren.

In 2022 werd het plan aangepast. Het opblaasbare hitteschild bleek ook prima als "reddingsvlot" kunnen functioneren en een mid-air capture werd daardoor overbodig.<ref>{{en}} [https://twitter.com/free_space/status/1549094136342630400?s=21&t=oKIAMOvPv9hqQYtPBzuX2w Tweet van Irene Klotz (Aviation Week)], 18 juli 2022</ref> De geborgen hoofdmotoren kunnen, na een opknapbeurt, klaar voor hergebruik, in een nieuwe raket geplaatst worden.<ref>[http://youtu.be/lftGq6QVFFI Informatiefilmpje van ULA over de mid-air recovery methode]</ref> Voordeel van deze methode is volgens Tory Bruno dat uiteindelijk na elke vlucht de motoren geborgen kunnen worden, terwijl dat bij volledige boosterlandingen bij hooguit twee-derde van de lanceringen mogelijk is terwijl de kracht en brandstof van de booster maximaal gebruikt worden. Ook worden de motoren door het hitteschild aan minder destructieve reentry-hitte blootgesteld dan bij concurrent SpaceX.

In voorbereiding op SMART werkt ULA samen met NASA aan het experiment ''Low-Earth Orbit Flight Test of an Inflatable Decelerator'' oftewel ''LOFTID'' om een groter opblaasbaar hitteschild te testen.<ref>{{en}} [https://www.nasa.gov/mission_pages/tdm/loftid/index.html Low-Earth Orbit Flight Test of an Inflatable Decelerator (LOFTID)], NASA, geraadpleegd op 12 juni 2021</ref> In december 2022 zei Tory Bruno dat het plan was ontwikkeld om winstgevend te zijn als de motoren minimaal drie maal te gebruiken zijn.

=== ACES  ===
Een nieuw te ontwikkelen zeer geavanceerde tweede trap genaamd Advanced Cryogenic Evolved Stage (ACES), moest op den duur de ''Centaur'' vervangen en zou de capaciteit van de ''Vulcan'' met dertig procent moeten doen toenemen.<ref>[http://youtu.be/SqCTK7BmLHA Informatie filmpje van ULA over o.a. ''Vulcan'' ACES]</ref> In 2020 bleek het concept voor ACES niet langer actief te worden ontwikkeld (daar werd toen al twee jaar vanuit gegaan door ruimtevaartjournalisten).<ref name="spacenews.com">{{en}}{{aut|Jeff Foust}}, [https://spacenews.com/ula-studying-long-term-upgrades-to-vulcan/ ULA studying long-term upgrades to Vulcan], SpaceNews, 11 september 2020</ref>

ACES zou met driemaal de hoeveelheid brandstof van ULA’s huidige upperstages gevuld worden. Daarnaast zou ACES ook een serie nieuwe mogelijkheden bieden. Zo kon ''Vulcan''/ACES gebruikt worden om een zware satelliet in een lage aardbaan te brengen. Daarna kon dan een tweede ''Vulcan''/ACES-combinatie naar de eerste vliegen met extra brandstof en de eerste ACES bijtanken voor een vervolg van de ruimtereis.<ref>[https://youtu.be/BbZKfno1KNc YouTube: ULA Innovation: Advanced Cryogenic Evolved Stage, Part 2]</ref> Ook kan een ACES maanden achtereen actief blijven terwijl andere upperstages slechts enkele uren werkend in de ruimte kunnen overleven.<ref>{{en}}{{aut|William Harwood}}[https://spaceflightnow.com/2018/03/20/ula-touts-new-vulcan-rocket-in-competition-with-spacex/ ULA touts new Vulcan rocket in competition with SpaceX] Spaceflight Now, 20 maart 2018</ref> Brandstofrestanten konden dan ook worden overgeladen in andere ACES-modules die bijvoorbeeld een ruimtestation op koers en snelheid houden en

ACES-modules hadden de mogelijkheid in de ruimte achter elkaar gekoppeld worden voor een extra lange boost naar cislunar-banen of deep space-missies. Afkokende waterstof- en zuurstof-gassen zouden in een interne generator in elektriciteit worden omgezet waardoor de accu’s geladen blijven. Deze 60-kilowattgeneratoren moesten ook een ruimtestation, ruimtesonde of satelliet van stroom kunnen voorzien. De uitstoot van de generator kon vervolgens weer als drijfgas weer in de brandstoftanks worden gepompt waardoor er geen helium nodig zou zijn. Ook moesten de afgekookte gassen voor de besturingsstuwers gebruikt worden waardoor er geen hydrazine-of-stikstof-stuwers nodig zouden zijn.

ULA had drie verschillende hoofdmotoren op het oog voor ACES, de Blue Origin BE-3U, de Aerojet Rocketdyne RL-10 en de [[XCOR Aerospace|XCOR]] 8H21. Die laatste viel af toen XCOR in 2017 failliet ging. In 2018 werd duidelijk dat ook de BE-3U is afgevallen.<ref>{{en}}[https://twitter.com/jeff_foust/status/1000128334028857344?s=21 Tweet van Jeff Foust] Twitter, 25 mei 2018</ref> Er zouden een tweemotorige en een viermotorige uitvoering met RL10-motoren komen. ACES is anno 2020 dus geen actief doel meer van ULA. Wel zijn enkele technieken die in dit project zijn ontwikkeld optioneel beschikbaar voor de Centaur V-trap.

=== Triple-core ''Vulcan Heavy'' ===
Daarnaast was er een plan voor een ''Vulcan Heavy'', die twee extra eerste trappen als side-boosters gebruikt (net als de ''Delta IV Heavy'' en de ''[[Falcon Heavy]]'') hoewel de daadwerkelijke ontwikkeling daarvan niet overbodig leek. De mogelijkheid ACES bij te tanken in de ruimte zou een "triple core"-versie overbodig maken. En met zes toegevoegde GEM-63XL SRM’s en een viermotorige tweede trap zou de ''Vulcan'' meer kracht en vrachtcapaciteit hebben dan de ''Delta IV Heavy''.

Die laatste configuratie (Vulcan 564) wordt sinds de viermotorige ''Centaur V'' werd aangekondigd dus ook ''Vulcan Heavy'' genoemd. Deze Vulcan Heavy kan met een extra lange neuskegel worden uitgerust zodat er niet alleen zwaardere maar ook grotere vrachten mee kunnen.

In september 2020 liet een uitvoerend manager van ULA weten dat een triple-core-Vulcan niet was gepland maar wel behoorde tot een serie upgrades die voor de lange termijn zouden worden bestudeerd. Of deze er ooit komt, hangt samen met de vraag van de markt.<ref name="spacenews.com"/>

=== Andere formaten ===
In 2015 werd er gesproken over ''Vulcan'' met dezelfde afmetingen als de ''Delta IV''. Deze zou dan mogelijk ook andere hoofdmotoren krijgen. Als deze uitvoering er komt dan zou de AR-1 mogelijk daarvoor geselecteerd worden. In de jaren na 2015 is over dit plan niets meer meegedeeld.

== Zie ook ==
* [[OmegA]] - een geannuleerde vergelijkbare draagraket van [[Northrop Grumman Space Systems]] die in dezelfde periode werd ontwikkeld maar niet voor het NSSL-programma werd gecontracteerd.
* [[New Glenn]] - een toekomstige deels herbruikbare draagraket van Blue Origin die net als de ''Vulcan'' de BE-4-hoofdmotoren heeft.

== Externe link ==
*[https://web.archive.org/web/20160303034406/http://www.ulalaunch.com/products_vulcan.aspx Vulcan op ULA's website]

{{Commonscat|Vulcan (rocket)}}
{{Appendix}}

{{Cursief}}

[[Categorie:Draagraket]]
[[Categorie:United Launch Alliance]]

Type:
Medium tot heavy lift-draagraket
Northrop Grumman GEM-63XL

Producent: United Launch Alliance

Land: Vlag van Verenigde Staten

Gebruikers: NASA, USSF

Varianten: VC0, VC2, VC4, VC6, Heavy

Trappen: 2 + boosters

Lading SSO: onbekend

Lading Mars: onbekend

Status: Actief

Lanceerbases: • Cape Canaveral SFS SLC-41 · • Vandenberg SFB SLC-3E

Brandtijd:
4.58.9 minuten
87 s

Brandstof:
Vloeibaar methaan
Vloeibare waterstof
Vaste brandstof

Oxidator: Vloeibare zuurstof


text:
# Vukovje
Vukovje is een plaats in Slovenië en maakt deel uit van de gemeente Pesnica in de NUTS-3-regio Podravska. De plaats telde 331 inwoners op 1 januari 2020.

wikiname: nlwiki

title: Vukovje

in_language: nl

wikitext:
{{Infobox plaats in Slovenië
| land = Slovenië
| naam = Vukovje
| superarea = [[Stiermarken (gebied)|Stiermarken]]
| area = [[Podravska]]
| gemeente = [[Pesnica (Podravska)|Pesnica]]
| postcode = 2231 Pernica
| hoogte = 279,2
| lat_deg = 46
| lat_min = 35
| lat_sec = 16
| lat_dir = N
| lon_deg = 15
| lon_min = 45
| lon_sec = 0
| lon_dir = E
| image =
| caption =
}}
'''Vukovje''' is een plaats in [[Slovenië]] en maakt deel uit van de gemeente [[Pesnica (Podravska)|Pesnica]] in de [[Nomenclatuur van territoriale eenheden voor de statistiek|NUTS-3]]-regio [[Podravska]]. {{Inwonertal|soort=zin}}

{{Appendix}}
{{Coor title dms|46|35|16|N|15|45|0|E|type:city_region:SI}}
{{Beginnetje|landen & volken|land=Slovenië|2=2008|3=11|4=07}}
<!--Vukovje-->

[[Categorie:Plaats in Pesnica]]

title: Situering

Historische regio: Stiermarken

Statistische regio: Podravska

Gemeente: Pesnica

title: Algemeen

Oppervlakte: 5,33 vierkante kilometer

title: Overig

Postcode: 2231 Pernica

Portaal: Zuidoost-Europa


text:
# Athetis spaelotidia
Athetis spaelotidia is een vlinder uit de familie uilen (Noctuidae). De wetenschappelijke naam van deze soort is voor het eerst geldig gepubliceerd in 1879 door Butler.
De soort komt voor in tropisch Afrika.

title: Athetis spaelotidia

wikitext:
{{Taxobox vlinder
| naam = ''Athetis spaelotidia''
| titelweergave = cursief
| afbeelding =
| afbeeldingtekst =
| familie = [[Uilen (vlinders)|Noctuidae]] (Uilen)
| onderfamilie = [[Amphipyrinae]]
| geslacht = ''[[Athetis]]''
| w-naam = ''Athetis spaelotidia''
| auteur = Butler
| datum = 1879
| haakjes = ja
| species =
| commons =
}}
'''''Athetis spaelotidia''''' is een [[vlinders|vlinder]] uit de familie [[uilen (vlinders)|uilen]] (Noctuidae). De wetenschappelijke naam van deze soort is voor het eerst geldig gepubliceerd in 1879 door Butler.

De soort komt voor in [[Afrotropisch gebied|tropisch Afrika]].

{{Appendix|2=
* {{Brontabel|2012-DePrins-DePrins}} [bezocht 30-3-2013]
}}
{{Beginnetje|biologie|2013|03|31}}

[[Categorie:Athetis|spaelotidia]]
[[Categorie:Dier uit het Afrotropisch gebied]]

title: Athetis spaelotidia

Rijk: Animalia (Dieren)

Stam: Arthropoda (Geleedpotigen)

Klasse: Insecta (Insecten)

Orde: Lepidoptera (Vlinders)

Familie: Noctuidae (Uilen)

Onderfamilie: Amphipyrinae

Geslacht: Athetis

title: Soort

Portaal: Biologie · Insecten


text:
# Golden Valley County (North Dakota)
Golden Valley County is een county in de Amerikaanse staat North Dakota.
De county heeft een landoppervlakte van 2.595 km² en telt 1.924 inwoners (volkstelling 2000). De hoofdplaats is Beach.
Adams County · Barnes County · Benson County · Billings County · Bottineau County · Bowman County · Burke County · Burleigh County · Cass County · Cavalier County · Dickey County · Divide County · Dunn County · Eddy County · Emmons County · Foster County · Golden Valley County · Grand Forks County · Grant County · Griggs County · Hettinger County · Kidder County · La Moure County · Logan County · McHenry County · McIntosh County · McKenzie County · McLean County · Mercer County · Morton County · Mountrail County · Nelson County · Oliver County · Pembina County · Pierce County · Ramsey County · Ransom County · Renville County · Richland County · Rolette County · Sargent County · Sheridan County · Sioux County · Slope County · Stark County · Steele County · Stutsman County · Towner County · Traill County · Walsh County · Ward County · Wells County · Williams County

title: Golden Valley County (North Dakota)

wikitext:
{{Infobox county Verenigde Staten
| naam=Golden Valley County
| staat=[[North Dakota]]
| bevolking=1924
| opgericht=[[1912]] |datum=2000
| oppervlak=2595
| water=1
| kaart=Map of North Dakota highlighting Golden Valley County.svg
| tijdzone= −6
| zetel=[[Beach (North Dakota)|Beach]]
| code=38033
| bevolkingspiramide= USA Golden Valley County, North Dakota age pyramid.svg
}}
'''Golden Valley County''' is een [[County's van de Verenigde Staten|county]] in de [[Verenigde Staten|Amerikaanse]] staat [[North Dakota]].

De county heeft een landoppervlakte van 2.595 km² en telt 1.924 inwoners (volkstelling 2000). De hoofdplaats is [[Beach (North Dakota)|Beach]].

{{Navigatie staat North Dakota}}

{{Coor title dms|46|56|24|N|103|50|24|W|type:adm2nd_region:US}}

[[Categorie:County in North Dakota]]

title: Situering

Staat: North Dakota

Tijdzone: Central Standard Time (UTC−6)

title: Algemeen

- water: 1 km²

title: Overig

Zetel: Beach

title: Foto's

Foto's: · Bevolkingspiramide Golden Valley County

Foto's: Statistieken volkstelling Golden Valley County

Portaal: Verenigde Staten


text:
# Plutarchia gastris
Plutarchia gastris is een vliesvleugelig insect uit de familie Eurytomidae. De wetenschappelijke naam is voor het eerst geldig gepubliceerd in 1994 door Narendran.

title: Plutarchia gastris

wikitext:
{{Taxobox insect
| naam = ''Plutarchia gastris''
| titelweergave = cursief
| afbeelding =
| afbeeldingtekst =
| orde = [[Vliesvleugeligen|Hymenoptera]] (Vliesvleugeligen)
| familie = [[Eurytomidae]]
| geslacht = ''[[Plutarchia]]''
| w-naam = ''Plutarchia gastris''
| auteur = Narendran
| datum = 1994
| haakjes =
| species =
| commons =
}}
'''''Plutarchia gastris''''' is een [[Vliesvleugeligen|vliesvleugelig insect]] uit de familie [[Eurytomidae]]. De wetenschappelijke naam is voor het eerst geldig gepubliceerd in 1994 door Narendran.

{{Appendix|2=
* [http://www.nhm.ac.uk/research-curation/research/projects/chalcidoids/database/validName.dsml?index=ValidName&searchPageURL=indexValidName.dsml&Familyqtype=equals&Family=&Genusqtype=equals&Genus=Plutarchia&Speciesqtype=equals&Species=gastris {{Ts.|Noyes, J.S.}} (2012). Universal Chalcidoidea Database. World Wide Web electronic publication. http://www.nhm.ac.uk/chalcidoids. Version as of June 2012]
}}
{{Beginnetje|biologie|2013|04|12}}

[[Categorie:Eurytomidae]]

title: Plutarchia gastris

Orde: Hymenoptera (Vliesvleugeligen)

Familie: Eurytomidae

Geslacht: Plutarchia

title: Soort


text:
# Fortalezius
Fortalezius is een geslacht van hooiwagens uit de familie Cosmetidae.
De wetenschappelijke naam Fortalezius is voor het eerst geldig gepubliceerd door Roewer in 1947.

## Soorten
Fortalezius is monotypisch en omvat slechts de volgende soort:
- Fortalezius excellens

title: Fortalezius

wikitext:
{{Taxobox
| type = dier
| naam = ''Fortalezius''
| titelweergave = cursief
| afbeelding =
| afbeeldingtekst =
| rijk=[[Dieren (biologie)|Animalia]] (Dieren)
| stam=[[Geleedpotigen|Arthropoda]] (Geleedpotigen)
| klasse=[[Spinachtigen|Arachnida]] (Spinachtigen)
| orde = [[Hooiwagens|Opiliones]] (Hooiwagens)
| familie = [[Cosmetidae]]
| onderfamilie = [[Discosomaticinae]]
| taxon = [[Geslacht (biologie)|Geslacht]]
| w-naam = ''Fortalezius''
| auteur = [[Carl Frederick Roewer|Roewer]]
| datum = 1947
| species =
| commons =
}}
'''''Fortalezius''''' is een [[geslacht (biologie)|geslacht]] van [[hooiwagens]] uit de familie [[Cosmetidae]].
De wetenschappelijke naam ''Fortalezius'' is voor het eerst geldig gepubliceerd door [[Carl Frederick Roewer|Roewer]] in 1947.

==Soorten==
''Fortalezius'' is [[monotypisch]] en omvat slechts de volgende [[soort]]:<ref>{{Aut|Hallan J.}} (2005) [http://insects.tamu.edu/research/collection/hallan/Acari/Family/Cosmetidae.txt Cosmetidae] in [http://insects.tamu.edu/research/collection/hallan/Acari/Family/Opiliones1.htm SYNOPSIS OF THE DESCRIBED OPILIONES OF THE WORLD]. [https://web.archive.org/web/20170804222539/http://insects.tamu.edu/research/collection/hallan/Acari/Family/Opiliones1.htm Gearchiveerd] op 4 augustus 2017.</ref>
* ''[[Fortalezius excellens]]''

{{Appendix}}

[[Categorie:Cosmetidae]]

title: Fortalezius

Klasse: Arachnida (Spinachtigen)

Orde: Opiliones (Hooiwagens)

Familie: Cosmetidae

Onderfamilie: Discosomaticinae

title: Geslacht

Portaal: Biologie


text:
# Sitapus
Sitapus is een bestuurslaag in het regentschap Solok Selatan van de provincie West-Sumatra, Indonesië. Sitapus telt 1108 inwoners (volkstelling 2010).

title: Sitapus

wikitext:
{{Infobox plaats in Indonesië
| soort          = Dorp
| naam           = Sitapus
| inwoners       = 1108
| datum inwoners = 2010
| provincie      = [[West-Sumatra]]
| regentschap    = [[Solok Selatan]]
| onderdistrict  = [[Sangir Batang Hari]]
| eiland         =
| tijdzone       =
| code desa      = 1310030004
| mapname        =
| lat_deg        =
| lat_min        =
| lat_sec        =
| lon_deg        =
| lon_min        =
| lon_sec        =
| image          =
| caption        =
}}
'''Sitapus''' is een bestuurslaag in het [[Regentschap (Indonesië)|regentschap]] [[Solok Selatan]] van de [[Provincies van Indonesië|provincie]] [[West-Sumatra]], [[Indonesië]]. Sitapus telt 1108 inwoners (volkstelling 2010).

{{Appendix|2=
* Resultaten van de volkstelling (2010), Badan Pusat Statistik, [https://web.archive.org/web/20121202090212/http://bps.go.id/eng/download_file/Population_of_Indonesia_by_Village_2010.pdf Population_of_Indonesia_by_Village]
}}
{{Beginnetje|landen & Volken|land=Indonesië|2=2013|3=06|4=14}}

[[Categorie:Plaats in West-Sumatra]]

title: Situering

Provincie: West-Sumatra

Regentschap of · stadsgemeente: Solok Selatan

Onderdistrict: Sangir Batang Hari

title: Algemeen

title: Overig

Portaal: Indonesië


text:
# De treinen naar Morrow
De treinen naar Morrow is een hoorspel van Theodor Weißenborn. Die Züge nach Lesum werd op 1 augustus 1990 door Radio Bremen uitgezonden. Nelly Nagel vertaalde het en de TROS zond het uit (datum voorlopig onbekend). De regisseur was Sylvia Osten. Het hoorspel duurde 14 minuten.

## Rolbezetting
- Hans Ligtvoet (Tom)
- Thera van Homeijer (Ann)

## Inhoud
Van de brug moest je je maar twee à drie meter laten vallen op de witte zandhopen in de langzaam voorbijrollende goederenwagons en dan kon je helemaal naar Morrow meerijden, waar de rivier al heel breed is, langs de oever rennen en de hele vervloekte kloterij van het leven van alledag voor een keertje grondig vergeten. Toen heb je het niet gedaan. Nu kan je het niet meer…

title: De treinen naar Morrow

wikitext:
'''De treinen naar Morrow''' is een [[hoorspel]] van [[Theodor Weißenborn]]. ''Die Züge nach Lesum'' werd op 1 augustus [[1990]] door [[Radio Bremen]] uitgezonden. Nelly Nagel vertaalde het en de [[TROS]] zond het uit (datum voorlopig onbekend). De regisseur was [[Sylvia Osten]]. Het hoorspel duurde 14 minuten.

== Rolbezetting ==
*[[Hans Ligtvoet]] (Tom)
*[[Thera van Homeijer]] (Ann)

== Inhoud ==
Van de brug moest je je maar twee à drie meter laten vallen op de witte zandhopen in de langzaam voorbijrollende goederenwagons en dan kon je helemaal naar Morrow meerijden, waar de rivier al heel breed is, langs de oever rennen en de hele vervloekte kloterij van het leven van alledag voor een keertje grondig vergeten. Toen heb je het niet gedaan. Nu kan je het niet meer…

{{DEFAULTSORT:treinen naar Morrow}}
[[Categorie:Hoorspel van de TROS]]


text:
# Bathythrix medialis
Bathythrix medialis is een insect dat behoort tot de orde vliesvleugeligen (Hymenoptera) en de familie van de gewone sluipwespen (Ichneumonidae). De wetenschappelijke naam van de soort werd voor het eerst geldig gepubliceerd door Townes in 1983.

title: Bathythrix medialis

wikitext:
{{Taxobox insect
| naam = ''Bathythrix medialis''
| titelweergave = cursief
| afbeelding =
| orde = [[Vliesvleugeligen|Hymenoptera]] (Vliesvleugeligen)
| familie= [[Gewone sluipwespen|Ichneumonidae]] (Gewone sluipwespen)
| geslacht = ''[[Bathythrix]]''
| w-naam = ''Bathythrix medialis''
| auteur = Townes
| datum = 1983
| haakjes =
| commons =
| species =
}}
'''''Bathythrix medialis''''' is een [[insecten|insect]] dat behoort tot de orde [[vliesvleugeligen]] (Hymenoptera) en de familie van de [[Gewone sluipwespen|gewone sluipwespen (Ichneumonidae)]]. De wetenschappelijke naam van de soort werd voor het eerst geldig gepubliceerd door Townes in 1983.

{{Beginnetje|biologie|2012|09|23}}

[[Categorie:Bathythrix|medialis]]

title: Bathythrix medialis

Familie: Ichneumonidae (Gewone sluipwespen)

Geslacht: Bathythrix

title: Soort


text:
# Kennalestes
Kennalestes is een geslacht van uitgestorven insectenetende zoogdieren uit de orde Asioryctitheria uit het Laat-Krijt van Centraal-Azië. Het geslacht werd beschreven in 1968. De typesoort is Kennalestes gobiensis en het was een algemeen zoogdier in Mongolië tijdens het Krijt, dat zowel in de Bayan Mandahuformatie als in de Djadochtaformatie werd aangetroffen. Het werd in Mongolië gevonden tijdens het Campanien, dus het kan het slachtoffer zijn geworden van roofdieren zoals Velociraptor, Oviraptor en Archaeornithoides. Er zijn van Kennalestes verschillende schedels en delen van het skelet gevonden.

## Kenmerken
Kennalestes was een insectivoor met een spitsmuisachtige lichaamsbouw en het was iets kleiner dan Zalambdalestes, een andere verwant van de placentadieren die tijdens het Campanien in hetzelfde gebied voorkwam. De schedellengte bedroeg 2,5 cm.

title: Kennalestes

wikitext:
{{Taxobox zoogdier
| naam              = ''Kennalestes''
| titelweergave     = cursief
| status            = EX
| fossiel           = [[Krijt (periode)|Laat-Krijt]]
| afbeelding        = Kennalestes gobiensis.JPG
| afbeeldingtekst   = Fossiel van ''Kennalestes''
| onderklasse       = [[Placentadieren|Eutheria]]
| orde              = [[Asioryctitheria]]
| familie           = [[Kennalestidae]]
| taxon             = [[Geslacht (biologie)|Geslacht]]
| auteur            = Kielan-Jaworowska
| datum             = 1968
| typesoort         = ''Kennalestes gobiensis''
}}
'''''Kennalestes''''' is een [[Geslacht (biologie)|geslacht]] van uitgestorven [[Insectivoor (ecologie)|insectenetende]] [[zoogdieren]] uit de [[Orde (biologie)|orde]] [[Asioryctitheria]] uit het [[Krijt (periode)|Laat-Krijt]] van [[Centraal-Azië]]. Het geslacht werd beschreven in 1968. De typesoort is ''Kennalestes gobiensis'' en het was een algemeen zoogdier in Mongolië tijdens het Krijt, dat zowel in de [[Bayan Mandahuformatie]] als in de Djadochtaformatie werd aangetroffen. Het werd in [[Mongolië]] gevonden tijdens het [[Campanien]], dus het kan het slachtoffer zijn geworden van roofdieren zoals ''[[Velociraptor]]'', ''[[Oviraptor]]'' en ''[[Archaeornithoides]]''. Er zijn van ''Kennalestes'' verschillende [[schedel]]s en delen van het [[skelet]] gevonden.

== Kenmerken ==
''Kennalestes'' was een [[insectivoor]] met een [[spitsmuizen|spitsmuisachtige]] lichaamsbouw en het was iets kleiner dan ''[[Zalambdalestes]]'', een andere verwant van de [[placentadieren]] die tijdens het Campanien in hetzelfde gebied voorkwam.<ref>{{nl}} De zoogdieren en dinosauriërs van Mongolië. In: Atlas van de prehistorische wereld. D Palmer. Dutch Media (2000).</ref> De schedellengte bedroeg 2,5 cm.

{{Appendix|2=
{{References}}
}}

[[Categorie:Uitgestorven zoogdieren]]
[[Categorie:Krijt]]

title: Kennalestes · Status: Uitgestorven · Fossiel voorkomen: Laat-Krijt

Stam: Chordata (Chordadieren)

Klasse: Mammalia (Zoogdieren)

Onderklasse: Eutheria

Orde: Asioryctitheria

Familie: Kennalestidae

title: Kennalestes gobiensis

Portaal: Biologie · Zoogdieren


text:
# Stephanie D'heygere
Stephanie D'heygere (Kortrijk, 8 april 1984) is een Belgische modeontwerpster.

## Biografie
D'heygere studeerde Mode af aan de Antwerpse Academie in 2009. Vervolgens werkte ze onder andere voor Dior en Maison Margiela. Ze is nog steeds actief voor Y/Project en heeft sinds 2018 haar eigen merk, D'heygere.

## Erkentelijkheden
- 2018 - Andam Fashion Accessories Price

title: Stephanie D'heygere

wikitext:
'''Stephanie D'heygere''' ([[Kortrijk]], [[8 april]] [[1984]]) is een Belgische modeontwerpster.<ref>{{fr}}lofficiel.be - [https://www.lofficiel.be/mode/pourquoi-stephanie-d-heygere-est-la-creatrice-de-bijoux-belge-la-plus-en-vue-du-momentPourquoi Stéphanie D'heygere est la créatrice de bijoux belge la plus en vue du moment ?]{{Dode link|datum=juni 2021 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>

== Biografie ==
D'heygere studeerde Mode af aan de [[Antwerpse Academie]] in 2009. Vervolgens werkte ze onder andere voor [[Dior]] en [[Maison Margiela]].<ref>{{nl}}Weekendknack - [https://weekend.knack.be/lifestyle/mode/ontwerpster-stephanie-d-heygere-er-wordt-te-weinig-echt-ontworpen-in-de-modewereld/article-normal-962431.html Ontwerpster Stephanie D'heygere: 'Er wordt te weinig echt ontworpen in de modewereld']</ref> Ze is nog steeds actief voor [[Y/Project]] en heeft sinds 2018 haar eigen merk, ''D'heygere''.<ref>{{nl}}Weekendknack - 26 februari 2020, pagina 24</ref>

== Erkentelijkheden ==
* 2018 - [[Andam]] Fashion Accessories Price

{{Appendix}}

{{DEFAULTSORT:Dheygere}}
[[Categorie:Belgisch modeontwerper]]


text:
# Cavaso del Tomba
Cavaso del Tomba is een gemeente in de Italiaanse provincie Treviso (regio Veneto) en telt 2917 inwoners (31-12-2004). De oppervlakte bedraagt 19,0 km², de bevolkingsdichtheid is 154 inwoners per km².
- Uitzicht over Cavaso
- Kerk van Cavaso

## Demografie
Cavaso del Tomba telt ongeveer 1035 huishoudens. Het aantal inwoners steeg in de periode 1991-2001 met 11,9% volgens cijfers uit de tienjaarlijkse volkstellingen van ISTAT.
| Jaar | Inwoneraantal |
| ---- | ------------- |
| 1991 | 2390          |
| 2001 | 2675          |

## Geografie
Cavaso del Tomba grenst aan de volgende gemeenten: Alano di Piave (BL), Castelcucco, Monfumo, Pederobba, Possagno.
Altivole · Arcade · Asolo · Borso del Grappa · Breda di Piave · Caerano di San Marco · Cappella Maggiore · Carbonera · Casale sul Sile · Casier · Castelcucco · Castelfranco Veneto · Castello di Godego · Cavaso del Tomba · Cessalto · Chiarano · Cimadolmo · Cison di Valmarino · Codognè · Colle Umberto · Conegliano · Cordignano · Cornuda · Crespano del Grappa · Crocetta del Montello · Farra di Soligo · Follina · Fontanelle · Fonte · Fregona · Gaiarine · Giavera del Montello · Godega di Sant'Urbano · Gorgo al Monticano · Istrana · Loria · Mansuè · Mareno di Piave · Maser · Maserada sul Piave · Meduna di Livenza · Miane · Mogliano Veneto · Monastier di Treviso · Monfumo · Montebelluna · Morgano · Moriago della Battaglia · Motta di Livenza · Nervesa della Battaglia · Oderzo · Ormelle · Orsago · Paderno del Grappa · Paese · Pederobba · Pieve di Soligo · Ponte di Piave · Ponzano Veneto · Portobuffolè · Possagno · Povegliano · Preganziol · Quinto di Treviso · Refrontolo · Resana · Revine Lago · Riese Pio X · Roncade · Salgareda · San Biagio di Callalta · San Fior · San Pietro di Feletto · San Polo di Piave · San Vendemiano · San Zenone degli Ezzelini · Santa Lucia di Piave · Sarmede · Segusino · Sernaglia della Battaglia · Silea · Spresiano · Susegana · Tarzo · Trevignano · Treviso · Valdobbiadene · Vazzola · Vedelago · Vidor · Villorba · Vittorio Veneto · Volpago del Montello · Zenson di Piave · Zero Branco
1. ↑  https://demo.istat.it/?l=it.

title: Cavaso del Tomba

wikitext:
{{Infobox gemeente Italië
| naam= Cavaso del Tomba
| italiaansenaam=
| kaart=
| provincie= [[Treviso (provincie)|Treviso]] (TV)
| regioAfk= VEN
| regio= [[Veneto]]
| jaar= 31-12-2004
| inwonersaantal= 2917
| inwonersperkm2= 154
| oppervlakte= 19,0
| water=
| lat_deg= 45
| lat_min= 52
| lat_sec= 0
| lon_deg= 11
| lon_min= 54
| lon_sec= 0
| kaartX= 131
| kaartY= 44
| code= 026014
| postcode= 31034
| netnummer= 0423
| hoogteligging=
| aangrenzende gemeenten=
| beschermheilige=
| naam inwoner=
}}
'''Cavaso del Tomba''' is een gemeente in de [[Italië|Italiaanse]] provincie [[Treviso (provincie)|Treviso]] (regio [[Veneto]]) en telt 2917 inwoners (31-12-2004). De oppervlakte bedraagt 19,0 km², de bevolkingsdichtheid is 154 inwoners per km².

<gallery>
Possagno_Panorama_dal_Tempio_verso_Cavaso_del_Tomba.JPG|Uitzicht over Cavaso
CavasoChiesa.jpg|Kerk van Cavaso
</gallery>

==Demografie==
Cavaso del Tomba telt ongeveer 1035 [[huishouden]]s. Het aantal inwoners steeg in de periode 1991-2001 met 11,9% volgens cijfers uit de tienjaarlijkse [[volkstelling]]en van [[ISTAT]].

{| class="wikitable" style="text-align:center;"
! width=70px | Jaar
! width=100px | Inwoneraantal
|-
| 1991 || 2390
|-
| 2001 || 2675
|}

==Geografie==
Cavaso del Tomba grenst aan de volgende gemeenten: [[Alano di Piave]] (BL), [[Castelcucco]], [[Monfumo]], [[Pederobba]], [[Possagno]].

{{Appendix|2=
* [http://www.istat.it/ Italiaans bureau voor statistiek]
}}
{{Navigatie provincie Treviso}}
{{Commonscat}}
{{Coor title dms|45|52|0|N|11|54|0|E|type:adm2nd_scale:25000_region:IT}}

[[Categorie:Gemeente in Treviso]]

title: Situering

Regio: Veneto (VEN)

Provincie: Treviso (TV)

title: Algemeen

title: Overig

Beschermheilige: opdracht van Maria in de tempel

title: Detailkaart

Detailkaart: · Locatie in Veneto

Portaal: Italië


text:
# Nacerdes kaboureki
Nacerdes kaboureki is een keversoort uit de familie schijnboktorren (Oedemeridae). De wetenschappelijke naam van de soort is voor het eerst geldig gepubliceerd in 2005 door Švihla.

title: Nacerdes kaboureki

wikitext:
{{Taxobox insect
| titelweergave = cursief
| naam = ''Nacerdes kaboureki''
| afbeelding =
| afbeeldingtekst =
| orde = [[Kevers|Coleoptera]] (Kevers)
| familie = [[Schijnboktorren|Oedemeridae]] (Schijnboktorren)
| geslacht = ''[[Nacerdes]]''
| w-naam = ''Nacerdes kaboureki''
| auteur = Švihla
| datum = 2005
| haakjes =
| species =
| commons =
}}
'''''Nacerdes kaboureki''''' is een [[kevers|keversoort]] uit de familie [[schijnboktorren]] (Oedemeridae). De wetenschappelijke naam van de soort is voor het eerst geldig gepubliceerd in 2005 door Švihla.<ref>{{Brontabel|2010-Hallan}}</ref>
{{Appendix}}
{{beginnetje|biologie|2011|12|09}}

[[Categorie:Nacerdes|kaboureki]]

title: Nacerdes kaboureki

Orde: Coleoptera (Kevers)

Familie: Oedemeridae (Schijnboktorren)

Geslacht: Nacerdes

title: Soort


text:
# Rennau
Rennau is een gemeente in de Duitse deelstaat Nedersaksen. De gemeente maakt deel uit van de Samtgemeinde Grasleben in het Landkreis Helmstedt. Rennau telt 694 inwoners.
Bahrdorf ·
Beierstedt ·
Büddenstedt ·
Danndorf ·
Frellstedt ·
Gevensleben ·
Grafhorst ·
Grasleben ·
Groß Twülpstedt ·
Helmstedt ·
Ingeleben ·
Jerxheim ·
Königslutter am Elm ·
Lehre ·
Mariental ·
Querenhorst ·
Räbke ·
Rennau ·
Schöningen ·
Söllingen ·
Süpplingen ·
Süpplingenburg ·
Twieflingen ·
Velpke ·
Warberg ·
Wolsdorf

title: Rennau

wikitext:
{{Infobox Duitse plaats plus
| Wappen            = Wappen Rennau.png
| Wappengröße       = 116
| lat_deg           = 52
| lat_min = 17
| lat_sec = 59
| lon_deg           = 10
| lon_min = 55
| lon_sec = 00
| Lageplan          = Rennau in HE.svg
| Bundesland        = Nedersaksen
| Landkreis         = Helmstedt
| Samtgemeinde      = Grasleben
| Höhe              = 114
| Fläche            = 22.6
| Einwohner         = 723
| Stand             = 2005-06-30
| PLZ               = 38368
| Vorwahl           = 05356, 05365
| Kfz               = HE
| Gemeindeschlüssel = 03 1 54 018
| Gliederung        = 3 [[Ortsteil]]e
| Adresse           = Bahnhofstr. 4<br />38368 Grasleben
| Website           = [http://www.grasleben.de/ www.grasleben.de]
| Bürgermeister     = Jörg Minkley
| Partei            = CDU
}}
'''Rennau''' is een [[Duitse gemeente|gemeente]] in de [[Duitsland|Duitse]] deelstaat [[Nedersaksen]]. De gemeente maakt deel uit van de [[Samtgemeinde Grasleben]] in het [[Landkreis Helmstedt]]. Rennau telt {{Statistiek gemeente Duitsland inwoners|03 1 54 018|Nedersaksen}} inwoners.<ref name="inw_statistiek" />

{{Appendix}}
{{Navigatie Landkreis Helmstedt}}
{{Coor title dms|52|17|0|N|10|55|0|E|type:adm2nd_scale:50000_region:DE}}

[[Categorie:Gemeente in Nedersaksen]]

title: Situering

Deelstaat: Nedersaksen

Landkreis: Helmstedt

Samtgemeinde: Grasleben

title: Algemeen

Burgemeester: Jörg Minkley (CDU)

title: Overig

Kenteken: HE

Gemeentekernen: 3 Ortsteile

Website: Officiële website

title: Locatie van Rennau in Helmstedt

Locatie van Rennau in Helmstedt: Kaart van Rennau

Portaal: Duitsland