text:
# Camponotus sexpunctatus
Camponotus sexpunctatus is een mierensoort uit de onderfamilie van de schubmieren (Formicinae). De wetenschappelijke naam van de soort is voor het eerst geldig gepubliceerd in 1894 door Forel.

title: Camponotus sexpunctatus

wikitext:
{{Taxobox insect
| titelweergave = cursief
| naam = ''Camponotus sexpunctatus''
| afbeelding =
| orde = [[Vliesvleugeligen|Hymenoptera]] (Vliesvleugeligen)
| familie = [[Mieren|Formicidae]] (Mieren)
| onderfamilie = [[Schubmieren|Formicinae]] (Schubmieren)
| tribus = [[Camponotini]]
| geslacht = ''[[Camponotus]]''
| w-naam = ''Camponotus sexpunctatus''
| auteur = Forel
| datum = 1894
| haakjes  =
| commons =
| species =
}}

'''''Camponotus sexpunctatus''''' is een [[Mieren|mierensoort]] uit de onderfamilie van de [[Schubmieren|schubmieren (Formicinae)]].<ref>[https://www.antwiki.org/wiki/Camponotus_sexpunctatus Vermelding van de soort op Antwiki (Geraadpleegd april 2013)]</ref><ref>[http://www.antweb.org/description.do?genus=Camponotus&name=sexpunctatus&rank=species Vermelding van de soort op Antweb (Geraadpleegd april 2013)]</ref> De wetenschappelijke naam van de soort is voor het eerst geldig gepubliceerd in 1894 door Forel.

{{Appendix}}
{{beginnetje|biologie|2013|04|13}}

[[Categorie:Camponotus]]

title: Camponotus sexpunctatus

Orde: Hymenoptera (Vliesvleugeligen)

Familie: Formicidae (Mieren)

Onderfamilie: Formicinae (Schubmieren)

Geslachtengroep: Camponotini

Geslacht: Camponotus

title: Soort


text:
# Salomona gamma
Salomona gamma is een rechtvleugelig insect uit de familie sabelsprinkhanen (Tettigoniidae). De wetenschappelijke naam van deze soort is voor het eerst geldig gepubliceerd in 1891 door Redtenbacher.

wikiname: nlwiki

title: Salomona gamma

in_language: nl

wikitext:
{{Taxobox insect
| naam = ''Salomona gamma''
| titelweergave = cursief
| afbeelding =
| afbeeldingtekst =
| orde = [[Rechtvleugeligen|Orthoptera]] (Rechtvleugeligen)
| familie = [[Sabelsprinkhanen|Tettigoniidae]] (Sabelsprinkhanen)
| geslacht = ''[[Salomona]]''
| w-naam = ''Salomona gamma''
| auteur = Redtenbacher
| datum = 1891
| haakjes =
| species =
| commons =
}}
'''''Salomona gamma''''' is een [[rechtvleugeligen|rechtvleugelig insect]] uit de familie [[sabelsprinkhanen]] (Tettigoniidae). De wetenschappelijke naam van deze soort is voor het eerst geldig gepubliceerd in 1891 door Redtenbacher.

{{Appendix|2=
* {{Brontabel|9999-Orthoptera}} [bezocht 15 april 2013]
}}
{{Beginnetje|biologie|2013|04|19}}

[[Categorie:Salomona|gamma]]

title: Salomona gamma

Rijk: Animalia (Dieren)

Stam: Arthropoda (Geleedpotigen)

Klasse: Insecta (Insecten)

Orde: Orthoptera (Rechtvleugeligen)

Familie: Tettigoniidae (Sabelsprinkhanen)

Geslacht: Salomona

title: Soort

Portaal: Biologie · Insecten


text:
# Euphyia prionota
Euphyia prionota is een vlinder uit de familie van de spanners (Geometridae). De wetenschappelijke naam van de soort is voor het eerst geldig gepubliceerd in 1883 door Meyrick.

title: Euphyia prionota

wikitext:
{{Taxobox vlinder
| titelweergave = cursief
| naam = ''Euphyia prionota''
| afbeelding =
| familie = [[Spanners|Geometridae]] (Spanners)
| onderfamilie = [[Larentiinae]]
| tribus =
| geslacht = ''[[Euphyia]]''
| w-naam = ''Euphyia prionota''
| auteur = Meyrick
| datum = 1883
| haakjes =
| commons =
| species =
}}
'''''Euphyia prionota''''' is een [[vlinders|vlinder]] uit de familie van de [[Spanners|spanners (Geometridae)]].<ref>{{Brontabel|9999-Lepindex}}</ref> De wetenschappelijke naam van de soort is voor het eerst geldig gepubliceerd in 1883 door Meyrick.

{{Appendix}}
{{beginnetje|biologie|2013|03|30}}

[[Categorie:Euphyia|prionota]]

title: Euphyia prionota

Orde: Lepidoptera (Vlinders)

Familie: Geometridae (Spanners)

Onderfamilie: Larentiinae

Geslacht: Euphyia

title: Soort


text:
# Ernassa justina
Ernassa justina is een beervlinder uit de familie van de spinneruilen (Erebidae). De wetenschappelijke naam van de soort is voor het eerst geldig gepubliceerd in 1782 door Stoll.

title: Ernassa justina

wikitext:
{{Taxobox vlinder
| titelweergave = cursief
| naam = ''Ernassa justina''
| afbeelding = Ernassa justina.JPG
| familie = [[Spinneruilen|Erebidae]] (Spinneruilen)
| onderfamilie = [[Beervlinders|Arctiinae]] (Beervlinders)
| tribus = [[Arctiini]]
| geslacht = ''[[Ernassa]]''
| w-naam = ''Ernassa justina''
| auteur = Stoll
| datum = 1782
| haakjes =
| commons = Category:Ernassa justina
| species =
}}
'''''Ernassa justina''''' is een [[Beervlinders|beervlinder]] uit de familie van de [[Spinneruilen|spinneruilen (Erebidae)]].<ref>{{Brontabel|9999-Lepindex}}</ref> De wetenschappelijke naam van de soort is voor het eerst geldig gepubliceerd in 1782 door Stoll.

{{Appendix}}
{{beginnetje|biologie|2013|04|07}}

[[Categorie:Ernassa]]

title: Ernassa justina

Familie: Erebidae (Spinneruilen)

Onderfamilie: Arctiinae (Beervlinders)

Geslachtengroep: Arctiini

Geslacht: Ernassa

title: Soort


text:
# Terpentijn
Terpentijn is een oleohars. Oleoharsen bestaan uit hars opgelost in etherische oliën, en vele andere stoffen. Het woord terpentijn is afgeleid van het Oudfranse terbentine, ontleend aan Latijn terebinthīna, dat weer ontleend is aan het Griekse woord terébinthos (τερέβινθος), wat terebintboom betekent. Tegenwoordig zijn coniferen de belangrijkste bron voor de winning van terpentijn. De oliën verkregen van verschillende soorten uit de dennenfamilie stonden bij de oude Grieken bekend als cederolie en werden later bekend als terpentijnolie. Terpentijn is een geel gekleurde stroperige vloeistof, die door verwonding van de schors uit de boom vloeit en wordt opgevangen. Als terpentijn wordt gedestilleerd ontstaan terpentijnolie (Oleum Terebinthinae aethereum) en terpentijnhars (colofonium). Terpentijnolie wordt ook wel gomterpentijn of kortweg terpentijn genoemd.
In de klassieke oudheid benoemde Herodotus (ca. 485 v.Chr. - 420/425 v.Chr.) terpentijnolie, evenals Plinius (ca. 23 na Chr. - 79) en Dioscorides (ca. 40 na Chr. - 90). De aanprijzing van de heilzame werking van etherische oliën door Arnaldus de Villa Nova (1235 na Chr. - 1311) wordt wel gezien als de oorzaak dat destillatie een specialiteit werd in de Europese apotheken van de late middeleeuwen en de vroegmoderne tijd.
Terpentijnolie wordt gebruikt bij het schilderen met olieverf om de verf te verdunnen. Het is een prima oplosmiddel voor lijnolie en voor standolie, die beide gebruikt worden om de verf vetter te maken. Standolie en lijnolie drogen echter zeer langzaam; ook als de terpentijnolie allang uit de olie is verdampt blijft de verf nog nat. Terpentijnolie wordt ook gebruikt om de vernis op een olieverfschilderij te verdunnen.
Terpentijn wordt meestal uit dennenbomen gewonnen, maar de spar, ceder of lariks zijn ook geschikt. Het zuiveringsproces vanuit het hout tot terpentijn wordt rectificeren (trapsgewijze destillatie) genoemd. Bij het rectificeren verdwijnen onder andere de harsachtige stoffen, die wanneer de vluchtige bestanddelen verdampen, overblijven als een kleverig, harsachtig residu. Als terpentijn niet in het donker bewaard wordt, vormt zich onder invloed van het licht peroxide, dat door reactie kamferderivaten doet ontstaan, die de vloeistof troebel maken. Dit proces wordt, onnauwkeurig, ook wel "verharsing" genoemd.
Terpentijnolie is een aromatische koolwaterstof. De stof bestaat grotendeels uit pineen.
Kunstterpentijn is een andere naam voor solvent-nafta of White spirit.

## Gezond of ongezond
De meest vluchtige bestanddelen in terpentijnolie zijn twee terpenen: alpha (α) en beta (β) pinenen. Dit zijn de dominante geurige bestanddelen die vrijkomen uit bomen, struiken, bloemen en grassen. Terpenen kunnen pathogene bacteriën en schimmels bestrijden. In kleine hoeveelheden levert terpentijnolie en haar twee vluchtige hoofdbestanddelen geen gevaar op voor de gezondheid. Ze hebben een aantal eigenschappen die gunstig zijn voor de menselijke gezondheid en welzijn, en mogen gebruikt worden in de farmaceutische en cosmetische industrie. In grote hoeveelheden, of bij mensen met een verhoogde vatbaarheid, kunnen epileptische aanvallen een bijwerking zijn van sommige etherische oliën. Daarentegen worden in verschillende landen etherische oliën juist gebruikt om epilepsie te bestrijden.
Terpentijnolie wordt medicinaal gebruikt in wrijfmiddeltjes tegen reumatische klachten of spierpijn. Het is een belangrijk ingrediënt van het traditionele medicijn Haarlemmerolie. Daarnaast is het een bestanddeel van de inhalatiezalf Vicks VapoRub. Laboratoire Zambon France heeft een productlijn van geneesmiddelen met terpentijnolie ontwikkeld onder de merknaam Ozothine. Door het risico op epileptische aanvallen zijn Ozothine zetpillen niet meer toegestaan voor kinderen onder de 30 maanden of kinderen met een geschiedenis van koortsstuipen of epileptische aanvallen.
Frederick Law Olmsted (1822-1903) schrijft over de 19e-eeuwse terpentijn-industrie: "De terpentijn-industrie wordt beschouwd als bijzonder gunstig voor de gezondheid en een lang leven. Soms wordt het door personen beoefend die lijden aan longklachten, met het geloof dat het een heilzaam effect heeft" (vertaald uit het Engels). Vandaag de dag zijn er vele gezondheidsproducten en geneesmiddelen die terpenen bevatten. Een ander bekend voorbeeld is Luuf Verkoudheidsbalsem dat in 1968 is ontwikkeld door de arts en apotheker Dr. Friedrich Böhm. Luuf Verkoudheidsbalsem voor baby's bevat de volgende werkzame bestanddelen per 100 g:
- Kamfer 5,00 g
- Majoramolie 1,00 g
- Eucalyptusolie 1,50 g
- Terpentijnolie 4,00 g

### Beroepsastma en contacteczeem
In beroepen waar sprake is van langdurige blootstelling aan terpenen kunnen overgevoeligheidsreacties optreden. Er is een geval bekend waarbij een 27-jarige kunstschilder na 5 jaar blootstelling aan terpentijnolie astmatische reacties (beroepsastma) ontwikkelde. Een mogelijke oplossing voor schilders is het gebruik van speciale in water oplosbare olieverf. De belangrijkste sensibilisator in terpentijn is geïdentificeerd als delta-3-careen hydroperoxide, een oxidatie product van delta-3-careen, en komt vooral voor in oliën uit Finland en Zweden. Andere bestanddelen zoals pineen en limoneen kunnen echter ook mogelijke sensibilisatoren zijn en kruisreacties veroorzaken met de oliën in sinaasappelschillen en andere essentiële oliën. Oude geoxideerde terpentijn is meer irriterend en sensibiliserend dan vers gewonnen terpentijn. Wanneer terpentijn wordt blootgesteld aan lucht, maar vooral aan licht, resulteert de oxidatie in de vorming van mierenzuur en aldehyden.
Voor de concentratie op een werkplek geldt dat een concentratie van 100 ppm (of ml per m³) niet mag worden overschreden. Vaak wordt het gebruik van terpentijn echter gebracht als natuurvriendelijk, omdat terpentijn van plantaardige oorsprong is. Voor gebruik in professionele verven is terpentijn in Nederland verboden. Bijzonder gevaarlijk is het gebruik als oplosmiddel in een airbrushtechniek.

### Toxicologie
De gemiddelde dodelijke dosis van terpentijn voor mensen varieert van 15 tot 150 ml. Acute blootstelling aan hoge niveaus van terpentijn voor enkele uren resulteert in oogirritatie, hoofdpijn, duizeligheid, misselijkheid en versnelde hartwerking. Inname van terpentijn in grote hoeveelheden leidt tot irritatie van het maag-darmkanaal en demping van het centrale zenuwstelsel binnen twee tot drie uur. Deze effecten verdwijnen weer binnen 12 uur behalve in gevallen van ernstige blootstelling.

## Terpentijn tegenover terpentine
Terpentijnolie is ten opzichte van het aardolieproduct terpentine vrij kostbaar. Daarom wordt voor het schoonmaken van de kwasten meestal terpentine gebruikt. Terpentijn heeft een groter oplossend vermogen en kan damarhars oplossen. Vaak wordt beweerd dat terpentijn een sterkere verffilm achterlaat dan terpentine, maar dat lijkt een onbewezen vooroordeel.
Terpentijn en terpentine lijken uiterlijk veel op elkaar, beide zijn het dunne kleurloze vloeistoffen. De geur van terpentijn is echter harsachtig; die van terpentine lijkt wat meer op benzine. Er bestaan ook een reukarme terpentijnsubstituten zoals Winsor & Newton Sansodor en Sennelier Essence Sans Odeur.

## Historische terpentijnsoorten
Hoewel tegenwoordig de terpentijn perfect gerectificeerd wordt, werden in vroegere eeuwen juist vaak de, van nature met terpentijnolie vermengde, natuurlijke harsen veel als schildersmedium gebruikt, de zogenaamde balsems. Het woord terpentijn duidde oorspronkelijk de hars aan. Historisch belangrijke typen zijn:
- Venetiaanse terpentijn, ook wel lariksterpentijn genoemd, want deze balsem werd gewonnen uit de Larix decidua, de Europese lork. De hars bevat maar een vijfde aan terpentijnolie, de rest is voornamelijk larizinolzuur. Deze zeer stroperige gelige vloeistof, die in niets lijkt op de terpentijn die nu te koop is, was zeer geliefd vanwege de fonkelende glans die hij aan de olieverfglacis gaf. De stad Venetië had het monopolie in de belangrijkste productiegebieden in de Alpen, waar de hars uit de bomen getapt werd. Deze terpentijn was het duurst, want hij bleef helder na droging. Dat was anders bij de goedkopere:
- Straatsburgse terpentijn, de hars van sparren (meestal Abies alba of A. pectinata). Deze bevat een derde aan terpentijnolie en is dus veel vloeibaarder. Het nadeel van dit type was dat het abiëtinezuur bevat, dat op den duur de verf dof maakt. Op veel schilderijen van rond 1800, toen het mode werd zeer grote hoeveelheden hars aan de verf toe te voegen, zijn de effecten hiervan duidelijk zichtbaar. De naam komt van de belangrijkste stapelmarkt tussen de productiegebieden in de Vogezen en het Zwarte Woud.
- Franse terpentijn: oorspronkelijk is dit de hars die gewonnen werd uit dennen (meestal Pinus pinaster) aan de Franse oceaankust. Deze balsem gold als inferieur. Wellicht dat hij daarom als eerste gebruikt werd voor rectificatie. In het midden van de 19e eeuw wordt dit de naam van alleen de zo gewonnen balsemterpentijnolie en is dus gewoon wat wij tegenwoordig onder terpentijn verstaan. Toen de balsems in onbruik raakten, viel de noodzaak voor het onderscheid weg en daarmee ook de toevoeging "Franse". Sommige merken bleven die aanduiding echter wel gebruiken, vooral voor goedkope enkelvoudig gerectificeerde terpentijn, die nog een zekere harscomponent bevatte. Daardoor kreeg de naam een ongunstige betekenis.

Nog steeds wordt er harsolieverf in tuben geproduceerd. Hoewel sommige merken nog Venetiaanse terpentijn verkopen, is het schildertechnisch belang daarvan alleen nog gelegen in de restauratie of imitatie van oude werken: er zijn nu superieure vervangers in de vorm van media op copaïva- of alkydbasis.

## Winning in de Verenigde Staten
In de 19e eeuw waren vooral de Amerikaanse staten North en South Carolina bekend om hun grootschalige productie van terpentijn, teer, pek en houtskool. Er werd daar vooral gewerkt met de moerasden (Pinus palustris) die er in uitgestrekte wouden voorkwam. Amerikaanse Zuiderlingen noemden mensen uit de lagere sociaaleconomische klassen Tar Heels (teerhielen) in North Carolina, en Sand Hillers in South Carolina. De naam van de stad Tarboro aan de Tar River herinnert nog aan de inmiddels verdwenen industrie. In de Carolina's bereikte de productie rond 1850 haar hoogtepunt en verspreidde zich van daaruit naar het zuiden en westen. In veel streken kreeg de productie van terpentijn een geduchte concurrent in de houtkap die de bossen deed verdwijnen.
Op de terpentijnboerderijen of -boomgaarden werden de werkzaamheden voornamelijk uitgevoerd door slaven. Frederick Law Olmsted (1822-1903), die in 1853 een reis maakte door de slavenstaten langs de oostkust van de Verenigde Staten, schrijft: "de meerderheid van wat ik terpentijn-boeren noem, namelijk de kleine eigenaren van het bosland met moerasdennen, zijn mensen die slechts een gradatie beter zijn in karakter en wat betreft hun leefomstandigheden dan deze vagebonden [blanken uit de lagere sociaaleconomische klassen]. [...] Hun eigendom is, desalniettemin, vaak van aanzienlijke geldwaarde, en bestaat voornamelijk uit negers, die intiem met hun eigenaren associëren en van superieure intelligentie zijn dan de slaven van de welvarendere klassen". Omstreeks 1860 werkten zo'n 15000 slaven in de terpentijnindustrie.
De uitputting van de terpentijnbossen aan het einde van de 19e eeuw veroorzaakte ongerustheid. Het werd duidelijk dat de gebruikte methode van boksen (het uithakken van een grote rechthoek in de boom) de bossen zou ruïneren in de nabije toekomst. Het gevolg van de boks methode was dat na zo'n 5 a 6 jaar van aftappen de bomen geen terpentijn meer opleverden en afstierven. Aan hun lot overgelaten, werden ze omvergeblazen door de wind of door vuur vernietigd. Door de uitputting van de bossen verschoof de terpentijnproductie naar het zuiden en het westen. Tegen 1900 kwam het merendeel van de Amerikaanse terpentijn uit Florida, en Alabama; ook Mississippi, en Louisiana waren al goed onderweg.
Deze omstandigheden spoorden Dr. Charles Herty van de Universiteit van Georgia aan om te experimenteren met het Franse systeem van terpentijnwinning, die de boom veel beter beschermde. De resultaten waren bevredigend, vooral na het introduceren van een aantal verbeteringen. Volgens G. B. Sudworth, van de afdeling Bosbouw van het Ministerie van Landbouw van de Verenigde Staten, paste 1/8 van de terpentijnboomgaarden in 1908 de nieuwe "kop-en-goot"-methode toe, 7/8 gebruikte nog steeds de oude methode.
Herty beweerde niet het kop-en-goot-systeem te hebben uitgevonden, ook al dichtten de lokale grootsprekers en de pers hem wel deze eer toe. Zijn bijdrage was wel een nieuw type kop-en-goot-systeem, dat bestond uit een opvangkroes en een aantal ingekerfde gleuven en metalen gootjes aangebracht in de bast van de boom. Daardoor konden de bomen het aftappen langer overleven. Deze methode betekende een aanzienlijke verhoging van de productie en maakte dat de commerciële productie van terpentijn in deze streken in de 20e eeuw kon blijven bestaan. Het laatste vat werd in 2001 gewonnen. Sindsdien vindt de winning in andere werelddelen plaats.

## Verwijzingen
1. ↑  M. Philippa e.a., Terpentijn (vloeibare hars, verfoplosmiddel). Etymologisch Woordenboek van het Nederlands. Meertens Instituut (2003-2009). Gearchiveerd op 4 november 2021. Geraadpleegd op 6 januari 2012.
2. ↑  Gildemeister, E., Hoffman, F (1913). The volatile oils - Second edition, vol. 1. John Wiley & Sons, New York, pp. 226.
3. ↑  Billot, M., Wells, F.V. (1975). Perfumery technology. E. Horwood; Halsted Press, Chichester; New York, pp. 24.
4. 1 2  Guenther, E. (1948). The Essential Oils Vol I. D.Van Nostrand Company Inc., New York, 3-4.
5. ↑  Mercier, B., Prost, J., Prost M. (2009). The essential oil of turpentine and its major volatile fraction (α- and β-pinenes). A review (International Journal of Occupational Medicine and Environmental Health: Dijon, France).
6. ↑  Burkhard, P. R., Burkhardt, K., Haenggeli, C., Landis, t. (1999). Plant-induced seizures: reappearance of an old problem. Journal of Neurology 246: 667-670 (Department of Neurology, Geneva University Hospitals: Geneva, Switerzland).
7. ↑  Showraki, A., Emamghoreishi, M., Oftadegan, S. (2016). Anticonvulsant Effect of the Aqueous Extract and Essential Oil of Carum Carvi L. Seeds in a Pentylenetetrazol Model of Seizure in Mice. Journal of Neurology 41 (3): 200-208 (Shiraz University of Medical Sciences: Shiraz, Iran).
8. ↑  Pathak, S., Wanjari, M. M., Jain, S. K. en Tripathi, M. (2010). Evaluation of Antiseizure Activity of Essential Oil from Roots of Angelica archangelica Linn. in Mice. Journal of Neurology 72 (3): 371–375 (Institute of Pharmacy, Bundelkhand University: Jhansi, India).
9. ↑  http://observer.com/2016/06/can-weed-protect-your-brain-and-save-football/
10. ↑  https://web.archive.org/web/20160802194901/http://ansm.sante.fr/S-informer/Informations-de-securite-Lettres-aux-professionnels-de-sante/Contre-indication-des-suppositoires-contenant-des-derives-terpeniques-chez-les-enfants-de-moins-de-30-mois-et-les-enfants-ayant-des-antecedents-d-epilepsie-ou-de-convulsion-febrile-Lettre-aux-professionnels-de-sante
11. ↑  https://web.archive.org/web/20160802135132/http://ansm.sante.fr/S-informer/Informations-de-securite-Retraits-de-lots-et-de-produits/Suppositoires-pediatriques-a-base-de-terpenes-destines-aux-nourrissons-et-aux-enfants-Retrait-de-lots/(language)/fre-FR
12. ↑  Gearchiveerde kopie. Gearchiveerd op 2 augustus 2016. Geraadpleegd op 2 augustus 2016.
13. ↑  Olmsted, F.L. (1856). A Journey in the Seaboard Slave States; With Remarks on Their Economy. SAMPSON LOW, SON, & CO., New York, 346. Gearchiveerd op 5 februari 2015.
14. ↑  Dudek, W., Wittczak, T., Świerczyńska-Machura, D., Walusiak-Skorupa J., Pałczyński, C. (2009). Occupational asthma due to turpentine in art painter - case report (International Journal of Occupational Medicine and Environmental Health: Łódz, Poland).
15. ↑  Barchino-Ortiz, L., Cabeza-Martínez, R., Leis-Dosil, V.M., Suárez-Fernández, R.M., Lázaro-Ochait, P. (2008). Allergic contact hobby dermatitis from turpentin. Allergol Immunopathol 36 (2): 117-119 (Department of Dermatology. Hospital General Universitario Gregorio Marañó: Madrid, Spain).
16. ↑  Rietschel, R. L., Fowler, J. F., Fisher, A. A. (2008). Fisher's contact dermatitis. BC Decker Inc, Hamilton, Ontario, 531. ISBN 978-1-55009-378-0.
17. ↑  Haneke, K.E. (2002). Turpentine (Turpentine Oil, Wood Turpentine, Sulfate Turpentine, Sulfite Turpentine) [8006-64-2] - Review of toxicological literature (National Institute of Environmental Health Sciences: Durham, North Carolina).
18. ↑  https://web.archive.org/web/20160802142717/http://www.winsornewton.com/assets/HealthandSafetyDataSheets/OIL%20COLOUR/Solvents/Sansodor%20(Low%20odour%20solvent)/03112204.pdf
19. ↑  Cole, S., Ring, N.J., Brundage, W.F., Stein, M., Perdue T., Wallenstein, P., Bay, M., Dailey, J. (2012). The Folly of Jim Crow: Rethinking the Segregated South. Texas A&M University Press, Arlington, pp. 96. ISBN 978-1603445825.
20. 1 2  Olmsted, F.L. (1856). A Journey in the Seaboard Slave States; With Remarks on Their Economy. SAMPSON LOW, SON, & CO., New York, 350. Gearchiveerd op 5 februari 2015.
21. ↑  Gildemeister, E., Hoffman, F (1916). The volatile oils - Second edition - Vol. II.. John Wiley & Sons, New York, pp. 60.
22. 1 2  Reed, G.M. (1995). Crusading for Chemistry; The Professional Career of Charles Holmes Herty. The University of Georgia Press, Athens, Georgia, 17. ISBN 0-8203-1671-7.
23. ↑  Glave, D.D., D.D., Stoll, M. (2006). To Love the Wind and the Rain: African Americans and Environmental History. University of Pittsburgh Press, Pittsburgh, pp. 53. ISBN 978-0822958994.
24. 1 2  Gildemeister, E., Hoffman, F (1916). The volatile oils - Second edition - Vol. II.. John Wiley & Sons, New York, pp. 57.
25. ↑  Reed, G.M. (1995). Crusading for Chemistry; The Professional Career of Charles Holmes Herty. The University of Georgia Press, Athens, Georgia, 21. ISBN 0-8203-1671-7.
26. ↑  Website over terpentijnwinning in zuidelijk Georgia

title: Terpentijn

wikitext:
'''Terpentijn''' is een [[oleohars]]. Oleoharsen bestaan uit [[hars]] opgelost in [[Etherische olie|etherische oliën]], en vele andere stoffen. Het woord terpentijn is afgeleid van het [[Oudfrans]]e terbentine, ontleend aan Latijn terebinthīna, dat weer ontleend is aan het Griekse woord terébinthos (τερέβινθος), wat [[terpentijnboom|terebintboom]] betekent.<ref name="PHILIPPA">{{Citeer web
| author = M. Philippa e.a.
| title = Terpentijn (vloeibare hars, verfoplosmiddel)
| year = 2003-2009
| work = Etymologisch Woordenboek van het Nederlands
| publisher = Meertens Instituut
| url = http://www.etymologiebank.nl/trefwoord/terpentijn
| accessdate = 6 januari 2012
|archiefurl=https://web.archive.org/web/20211104220902/https://www.etymologiebank.nl/trefwoord/terpentijn|archiefdatum=2021-11-04|dodeurl=nee}}</ref> Tegenwoordig zijn [[coniferen]] de belangrijkste bron voor de winning van terpentijn. De oliën verkregen van verschillende soorten uit de [[dennenfamilie]] stonden bij de oude Grieken bekend als cederolie en werden later bekend als terpentijnolie.<ref name="GILDEMEISTER1">{{Citeer boek
| achternaam = Gildemeister
| voornaam = E.
| medeauteurs = Hoffman, F
| datum = 1913
| titel = The volatile oils - Second edition, vol. 1
| uitgever = John Wiley & Sons
| plaats = New York
| ISBN =
| pagina's = 226
}}</ref> Terpentijn is een geel gekleurde stroperige vloeistof, die door verwonding van de schors uit de boom vloeit en wordt opgevangen. Als terpentijn wordt gedestilleerd ontstaan terpentijnolie (''Oleum Terebinthinae aethereum'') en terpentijnhars ([[colofonium]]). Terpentijnolie wordt ook wel gomterpentijn of kortweg terpentijn genoemd.
[[Bestand:Terpenten - gum turpentine.jpg|thumb|Terpentijnhars uit Iran om op te kauwen]]

In de [[klassieke oudheid]] benoemde [[Herodotus]] (ca. 485 v.Chr. - 420/425 v.Chr.) terpentijnolie, evenals [[Plinius de Oudere|Plinius]] (ca. 23 na Chr. - 79) en [[Pedanius Dioscorides|Dioscorides]] (ca. 40 na Chr. - 90).<ref name="BILLOT">{{Citeer boek
| achternaam = Billot
| voornaam = M.
| medeauteurs = Wells, F.V.
| datum = 1975
| titel = Perfumery technology
| uitgever = E. Horwood; Halsted Press
| plaats = Chichester; New York
| ISBN =
| pagina's = 24
}}</ref><ref name="GUENTHER">{{Citeer boek
| achternaam = Guenther
| voornaam = E.
| medeauteurs =
| datum = 1948
| titel = The Essential Oils Vol I
| url = https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.215399
| uitgever = D.Van Nostrand Company Inc.
| plaats = New York
| ISBN =
| pagina's = [https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.215399/page/n7 3]-4}}</ref> De aanprijzing van de heilzame werking van etherische oliën door [[Arnaldus de Villa Nova]] (1235 na Chr. - 1311) wordt wel gezien als de oorzaak dat destillatie een specialiteit werd in de Europese apotheken van de [[late middeleeuwen]] en de [[vroegmoderne tijd]].<ref name="GUENTHER" />

Terpentijnolie wordt gebruikt bij het schilderen met olieverf om de verf te verdunnen. Het is een prima oplosmiddel voor [[lijnolie]] en voor [[standolie]], die beide gebruikt worden om de verf vetter te maken. Standolie en lijnolie drogen echter zeer langzaam; ook als de terpentijnolie allang uit de olie is verdampt blijft de verf nog nat. Terpentijnolie wordt ook gebruikt om de [[vernis]] op een olieverfschilderij te verdunnen.

Terpentijn wordt meestal uit [[Pinus|den]]nenbomen gewonnen, maar de [[spar (hoofdbetekenis)|spar]], [[ceder]] of [[lariks]] zijn ook geschikt. Het zuiveringsproces vanuit het hout tot terpentijn wordt ''rectificeren'' (trapsgewijze [[destillatie]]) genoemd. Bij het rectificeren verdwijnen onder andere de harsachtige stoffen, die wanneer de vluchtige bestanddelen verdampen, overblijven als een kleverig, harsachtig residu. Als terpentijn niet in het donker bewaard wordt, vormt zich onder invloed van het licht peroxide, dat door reactie kamferderivaten doet ontstaan, die de vloeistof troebel maken. Dit proces wordt, onnauwkeurig, ook wel "verharsing" genoemd.

Terpentijnolie is een [[aromatische verbinding|aromatische]] [[koolwaterstof]]. De stof bestaat grotendeels uit ''[[pineen]]''.

''Kunstterpentijn'' is een andere naam voor solvent-nafta of [[White spirit (oplosmiddel)|White spirit]].

== Gezond of ongezond ==
De meest vluchtige bestanddelen in terpentijnolie zijn twee [[Terpeen|terpenen]]: alpha (α) en beta (β) pinenen. Dit zijn de dominante geurige bestanddelen die vrijkomen uit bomen, struiken, bloemen en grassen. Terpenen kunnen pathogene [[bacteriën]] en [[schimmels]] bestrijden. In kleine hoeveelheden levert terpentijnolie en haar twee vluchtige hoofdbestanddelen geen gevaar op voor de gezondheid. Ze hebben een aantal eigenschappen die gunstig zijn voor de menselijke gezondheid en welzijn, en mogen gebruikt worden in de farmaceutische en cosmetische industrie.<ref>{{Citeer journal | last=Mercier | first=B. | coauthors= Prost, J., Prost M.| title=The essential oil of turpentine and its major volatile fraction (α- and β-pinenes). A review | location=Dijon, France | publisher=International Journal of Occupational Medicine and Environmental Health | year=2009}}</ref> In grote hoeveelheden, of bij mensen met een verhoogde vatbaarheid, kunnen epileptische aanvallen een bijwerking zijn van sommige [[Etherische olie|etherische oliën]].<ref name="BURKHARD">{{Citeer journal
| last        = Burkhard
| first       = P. R.
| coauthors   = Burkhardt, K., Haenggeli, C., Landis, t.
| year        = 1999
| title       = Plant-induced seizures: reappearance of an old problem
| url        = https://archive.org/details/sim_journal-of-neurology_1999-08_246_8/page/667
| journal     = Journal of Neurology
| volume      = 246
| issue       =
| pages       = 667-670
| publisher   = Department of Neurology, Geneva University Hospitals
| location    = Geneva, Switerzland
}}</ref> Daarentegen worden in verschillende landen etherische oliën juist gebruikt om epilepsie te bestrijden.<ref name="SHOWRAKI">{{Citeer journal
| last        = Showraki
| first       = A.
| coauthors   = Emamghoreishi, M., Oftadegan, S.
| year        = 2016
| title       = Anticonvulsant Effect of the Aqueous Extract and Essential Oil of Carum Carvi L. Seeds in a Pentylenetetrazol Model of Seizure in Mice
| journal     = Journal of Neurology
| volume      = 41
| issue       = 3
| pages       = 200-208
| publisher   = Shiraz University of Medical Sciences
| location    = Shiraz, Iran
}}</ref><ref name="PATHAK">{{Citeer journal
| last        = Pathak
| first       = S.
| coauthors   = Wanjari, M. M., Jain, S. K. en Tripathi, M.
| year        = 2010
| title       = Evaluation of Antiseizure Activity of Essential Oil from Roots of Angelica archangelica Linn. in Mice
| journal     = Journal of Neurology
| volume      = 72
| issue       = 3
| pages       = 371–375
| publisher   = Institute of Pharmacy, Bundelkhand University
| location    = Jhansi, India
}}</ref><ref>http://observer.com/2016/06/can-weed-protect-your-brain-and-save-football/</ref>

Terpentijnolie wordt medicinaal gebruikt in wrijfmiddeltjes tegen reumatische klachten of spierpijn. Het is een belangrijk ingrediënt van het traditionele medicijn [[Haarlemmerolie]]. Daarnaast is het een bestanddeel van de inhalatiezalf Vicks VapoRub. Laboratoire Zambon France heeft een productlijn van geneesmiddelen met terpentijnolie ontwikkeld onder de merknaam Ozothine. Door het risico op epileptische aanvallen zijn Ozothine zetpillen niet meer toegestaan voor kinderen onder de 30 maanden of kinderen met een geschiedenis van koortsstuipen of epileptische aanvallen.<ref>https://web.archive.org/web/20160802194901/http://ansm.sante.fr/S-informer/Informations-de-securite-Lettres-aux-professionnels-de-sante/Contre-indication-des-suppositoires-contenant-des-derives-terpeniques-chez-les-enfants-de-moins-de-30-mois-et-les-enfants-ayant-des-antecedents-d-epilepsie-ou-de-convulsion-febrile-Lettre-aux-professionnels-de-sante</ref><ref>https://web.archive.org/web/20160802135132/http://ansm.sante.fr/S-informer/Informations-de-securite-Retraits-de-lots-et-de-produits/Suppositoires-pediatriques-a-base-de-terpenes-destines-aux-nourrissons-et-aux-enfants-Retrait-de-lots/(language)/fre-FR</ref><ref>{{Citeer web |url=http://www.ema.europa.eu/docs/nl_NL/document_library/Referrals_document/Terpenic_31/WC500122524.pdf |titel=Gearchiveerde kopie |bezochtdatum=2016-08-02 |archiefdatum=2016-08-02 |archiefurl=https://web.archive.org/web/20160802135220/http://www.ema.europa.eu/docs/nl_NL/document_library/Referrals_document/Terpenic_31/WC500122524.pdf |dodeurl=ja }}</ref>

[[Frederick Law Olmsted]] (1822-1903) schrijft over de 19e-eeuwse terpentijn-industrie: "De terpentijn-industrie wordt beschouwd als bijzonder gunstig voor de gezondheid en een lang leven. Soms wordt het door personen beoefend die lijden aan longklachten, met het geloof dat het een heilzaam effect heeft" (vertaald uit het Engels).<ref name="OLMSTED1">{{Citeer boek
| achternaam = Olmsted
| voornaam = F.L.
| medeauteurs =
| datum = 1856
| titel = A Journey in the Seaboard Slave States; With Remarks on Their Economy
| url = https://archive.org/details/ajourneyinseabo01olmsgoog
| uitgever = SAMPSON LOW, SON, & CO.
| plaats = New York
| ISBN =
| pagina's = [https://archive.org/details/ajourneyinseabo01olmsgoog/page/n366 346]
|archiefurl=https://web.archive.org/web/20150205103922/https://archive.org/details/ajourneyinseabo01olmsgoog|archiefdatum=2015-02-05|dodeurl=nee}}</ref> Vandaag de dag zijn er vele gezondheidsproducten en geneesmiddelen die terpenen bevatten. Een ander bekend voorbeeld is Luuf Verkoudheidsbalsem dat in 1968 is ontwikkeld door de arts en apotheker Dr. Friedrich Böhm. Luuf Verkoudheidsbalsem voor baby's bevat de volgende werkzame bestanddelen per 100 g:

*Kamfer 5,00 g
*Majoramolie 1,00 g
*Eucalyptusolie 1,50 g
*Terpentijnolie 4,00 g

{{Zie ook|[[Terpeen#Producten met terpenen|Producten met terpenen]]}}

=== Beroepsastma en contacteczeem ===
In beroepen waar sprake is van langdurige blootstelling aan terpenen kunnen overgevoeligheidsreacties optreden. Er is een geval bekend waarbij een 27-jarige kunstschilder na 5 jaar blootstelling aan terpentijnolie astmatische reacties ([[beroepsastma]]) ontwikkelde.<ref>{{Citeer journal | last=Dudek | first=W. | coauthors= Wittczak, T., Świerczyńska-Machura, D., Walusiak-Skorupa J., Pałczyński, C.| title=Occupational asthma due to turpentine in art painter - case report | location=Łódz, Poland | publisher=International Journal of Occupational Medicine and Environmental Health | year=2009}}</ref> Een mogelijke oplossing voor schilders is het gebruik van speciale in water oplosbare olieverf. De belangrijkste sensibilisator in terpentijn is geïdentificeerd als [[3-careen|delta-3-careen]] hydroperoxide, een oxidatie product van delta-3-careen, en komt vooral voor in oliën uit Finland en Zweden. Andere bestanddelen zoals pineen en limoneen kunnen echter ook mogelijke sensibilisatoren zijn en kruisreacties veroorzaken met de oliën in sinaasappelschillen en andere essentiële oliën.<ref name="ORTIZ">{{Citeer journal
| last        = Barchino-Ortiz
| first       = L.
| coauthors   = Cabeza-Martínez, R., Leis-Dosil, V.M., Suárez-Fernández, R.M., Lázaro-Ochait, P.
| year        = 2008
| title       = Allergic contact hobby dermatitis from turpentin
| journal     = Allergol Immunopathol
| volume      = 36
| issue       = 2
| pages       = 117-119
| publisher   = Department of Dermatology. Hospital General Universitario Gregorio Marañó
| location    = Madrid, Spain
}}</ref> Oude geoxideerde terpentijn is meer irriterend en sensibiliserend dan vers gewonnen terpentijn. Wanneer terpentijn wordt blootgesteld aan lucht, maar vooral aan licht, resulteert de oxidatie in de vorming van [[mierenzuur]] en [[aldehyden]].<ref name="RIETSCHEL">{{Citeer boek
| achternaam = Rietschel
| voornaam = R. L.
| medeauteurs = Fowler, J. F., Fisher, A. A.
| datum = 2008
| titel = Fisher's contact dermatitis
| url = https://archive.org/details/fisherscontactde0000unse
| uitgever = BC Decker Inc
| plaats = Hamilton, Ontario
| ISBN = 978-1-55009-378-0
| pagina's = [https://archive.org/details/fisherscontactde0000unse/page/531 531]
}}</ref>

Voor de concentratie op een werkplek geldt dat een concentratie van 100 [[parts per million|ppm]] (of ml per m³) niet mag worden overschreden. Vaak wordt het gebruik van terpentijn echter gebracht als natuurvriendelijk, omdat terpentijn van plantaardige oorsprong is. Voor gebruik in professionele verven is terpentijn in Nederland verboden. Bijzonder gevaarlijk is het gebruik als oplosmiddel in een airbrushtechniek.

=== Toxicologie ===
De gemiddelde dodelijke dosis van terpentijn voor mensen varieert van 15 tot 150 ml. Acute blootstelling aan hoge niveaus van terpentijn voor enkele uren resulteert in oogirritatie, hoofdpijn, duizeligheid, misselijkheid en versnelde hartwerking. Inname van terpentijn in grote hoeveelheden leidt tot irritatie van het maag-darmkanaal en demping van het centrale zenuwstelsel binnen twee tot drie uur. Deze effecten verdwijnen weer binnen 12 uur behalve in gevallen van ernstige blootstelling.<ref>{{Citeer journal
| last        = Haneke
| first       = K.E.
| coauthors   =
| year        = 2002
| title       = Turpentine (Turpentine Oil, Wood Turpentine, Sulfate Turpentine, Sulfite Turpentine) [8006-64-2] - Review of toxicological literature
| journal     =
| volume      =
| issue       =
| pages       =
| publisher   = National Institute of Environmental Health Sciences
| location    = Durham, North Carolina
}}</ref>

== Terpentijn tegenover terpentine ==
Terpentijnolie is ten opzichte van het aardolieproduct [[terpentine]] vrij kostbaar. Daarom wordt voor het schoonmaken van de [[penseel|kwasten]] meestal terpentine gebruikt. Terpentijn heeft een groter oplossend vermogen en kan [[damarhars]] oplossen. Vaak wordt beweerd dat terpentijn een sterkere verffilm achterlaat dan terpentine, maar dat lijkt een onbewezen vooroordeel.

Terpentijn en terpentine lijken uiterlijk veel op elkaar, beide zijn het dunne kleurloze vloeistoffen. De geur van terpentijn is echter harsachtig; die van terpentine lijkt wat meer op benzine. Er bestaan ook een reukarme terpentijnsubstituten zoals Winsor & Newton Sansodor<ref>https://web.archive.org/web/20160802142717/http://www.winsornewton.com/assets/HealthandSafetyDataSheets/OIL%20COLOUR/Solvents/Sansodor%20(Low%20odour%20solvent)/03112204.pdf</ref> en [http://www.sennelier-colors.com/en/Odor-free-mineral-spirits_fiche_4234.html Sennelier Essence Sans Odeur.]

== Historische terpentijnsoorten ==
Hoewel tegenwoordig de terpentijn perfect gerectificeerd wordt, werden in vroegere eeuwen juist vaak de, van nature met terpentijnolie vermengde, natuurlijke harsen veel als schildersmedium gebruikt, de zogenaamde ''balsems''. Het woord terpentijn duidde oorspronkelijk de hars aan. Historisch belangrijke typen zijn:
* '''Venetiaanse terpentijn''', ook wel ''lariksterpentijn'' genoemd, want deze balsem werd gewonnen uit de ''Larix decidua'', de [[Europese lork]]. De hars bevat maar een vijfde aan terpentijnolie, de rest is voornamelijk [[larizinolzuur]]. Deze zeer stroperige gelige vloeistof, die in niets lijkt op de terpentijn die nu te koop is, was zeer geliefd vanwege de fonkelende glans die hij aan de [[Glaceertechniek|olieverfglacis]] gaf. De stad Venetië had het monopolie in de belangrijkste productiegebieden in de Alpen, waar de hars uit de bomen getapt werd. Deze terpentijn was het duurst, want hij bleef helder na droging. Dat was anders bij de goedkopere:
* '''Straatsburgse terpentijn''', de hars van sparren (meestal ''[[Gewone zilverspar|Abies alba]]'' of ''A. pectinata''). Deze bevat een derde aan terpentijnolie en is dus veel vloeibaarder. Het nadeel van dit type was dat het [[abiëtinezuur]] bevat, dat op den duur de verf dof maakt. Op veel schilderijen van rond 1800, toen het mode werd zeer grote hoeveelheden hars aan de verf toe te voegen, zijn de effecten hiervan duidelijk zichtbaar. De naam komt van de belangrijkste stapelmarkt tussen de productiegebieden in de [[Vogezen (gebergte)|Vogezen]] en het [[Zwarte Woud]].
* '''Franse terpentijn''': oorspronkelijk is dit de hars die gewonnen werd uit dennen (meestal ''[[Pinus]] pinaster'') aan de Franse oceaankust. Deze balsem gold als inferieur. Wellicht dat hij daarom als eerste gebruikt werd voor [[Rectificatie (natuurkunde)|rectificatie]]. In het midden van de 19e eeuw wordt dit de naam van alleen de zo gewonnen balsemterpentijnolie en is dus gewoon wat wij tegenwoordig onder terpentijn verstaan. Toen de balsems in onbruik raakten, viel de noodzaak voor het onderscheid weg en daarmee ook de toevoeging "Franse". Sommige merken bleven die aanduiding echter wel gebruiken, vooral voor goedkope enkelvoudig gerectificeerde terpentijn, die nog een zekere harscomponent bevatte. Daardoor kreeg de naam een ongunstige betekenis.
[[Bestand:CupGutterSystem.jpg|thumb|Het aftappen van boomhars voor de productie van terpentijn volgens de nieuwe "kop-en-goot"-methode in Noord-Florida, circa 1936]]
Nog steeds wordt er harsolieverf in tuben geproduceerd. Hoewel sommige merken nog Venetiaanse terpentijn verkopen, is het schildertechnisch belang daarvan alleen nog gelegen in de restauratie of imitatie van oude werken: er zijn nu superieure vervangers in de vorm van media op copaïva- of alkydbasis.

== Winning in de Verenigde Staten ==
In de 19e eeuw waren vooral de Amerikaanse staten [[North Carolina|North]] en [[South Carolina]] bekend om hun grootschalige productie van terpentijn, [[teer]], [[pek]] en [[houtskool]]. Er werd daar vooral gewerkt met de [[moerasden]] (''Pinus palustris'') die er in uitgestrekte wouden voorkwam. Amerikaanse Zuiderlingen noemden mensen uit de lagere sociaaleconomische klassen ''Tar Heels'' (teerhielen) in North Carolina, en ''Sand Hillers'' in South Carolina.<ref name="COLE">{{Citeer boek
| achternaam = Cole
| voornaam = S.
| medeauteurs = Ring, N.J., Brundage, W.F., Stein, M., Perdue T., Wallenstein, P., Bay, M., Dailey, J.
| datum = 2012
| titel = The Folly of Jim Crow: Rethinking the Segregated South
| uitgever = Texas A&M University Press
| plaats = Arlington
| ISBN = 978-1603445825
| pagina's = 96
}}</ref> De naam van de stad [[Tarboro (North Carolina)|Tarboro]] aan de Tar River herinnert nog aan de inmiddels verdwenen industrie. In de Carolina's bereikte de productie rond 1850 haar hoogtepunt en verspreidde zich van daaruit naar het zuiden en westen. In veel streken kreeg de productie van terpentijn een geduchte concurrent in de houtkap die de bossen deed verdwijnen.{{Bron?||2016|08|08}}

Op de terpentijnboerderijen of -boomgaarden werden de werkzaamheden voornamelijk uitgevoerd door slaven.<ref name="OLMSTED2">{{Citeer boek
| achternaam = Olmsted
| voornaam = F.L.
| medeauteurs =
| datum = 1856
| titel = A Journey in the Seaboard Slave States; With Remarks on Their Economy
| url = https://archive.org/details/ajourneyinseabo01olmsgoog
| uitgever = SAMPSON LOW, SON, & CO.
| plaats = New York
| ISBN =
| pagina's = [https://archive.org/details/ajourneyinseabo01olmsgoog/page/n370 350]
|archiefurl=https://web.archive.org/web/20150205103922/https://archive.org/details/ajourneyinseabo01olmsgoog|archiefdatum=2015-02-05|dodeurl=nee}}</ref><ref name="GILDEMEISTER2-60">{{Citeer boek
| achternaam = Gildemeister
| voornaam = E.
| medeauteurs = Hoffman, F
| datum = 1916
| titel = The volatile oils - Second edition - Vol. II.
| uitgever = John Wiley & Sons
| plaats = New York
| ISBN =
| pagina's = 60
}}</ref><ref name="REED1">{{Citeer boek
| achternaam = Reed
| voornaam = G.M.
| medeauteurs =
| datum = 1995
| titel = Crusading for Chemistry; The Professional Career of Charles Holmes Herty
| url = https://archive.org/details/crusadingforchem0000reed
| uitgever = The University of Georgia Press
| plaats = Athens, Georgia
| ISBN = 0-8203-1671-7
| pagina's = [https://archive.org/details/crusadingforchem0000reed/page/17 17]
}}</ref> [[Frederick Law Olmsted]] (1822-1903), die in 1853 een reis maakte door de [[Slavenstaat|slavenstaten]] langs de oostkust van de Verenigde Staten, schrijft: "de meerderheid van wat ik terpentijn-boeren noem, namelijk de kleine eigenaren van het bosland met moerasdennen, zijn mensen die slechts een gradatie beter zijn in karakter en wat betreft hun leefomstandigheden dan deze [[landloper|vagebonden]] [blanken uit de lagere sociaaleconomische klassen]. [...] Hun eigendom is, desalniettemin, vaak van aanzienlijke geldwaarde, en bestaat voornamelijk uit [[neger]]s, die intiem met hun eigenaren associëren en van superieure intelligentie zijn dan de slaven van de welvarendere klassen".<ref name="OLMSTED2" /> Omstreeks 1860 werkten zo'n 15000 slaven in de terpentijnindustrie.<ref name="GLAVE">{{Citeer boek
| achternaam = Glave, D.D.
| voornaam = D.D.
| medeauteurs = Stoll, M.
| datum = 2006
| titel = To Love the Wind and the Rain: African Americans and Environmental History
| uitgever = University of Pittsburgh Press
| plaats = Pittsburgh
| ISBN = 978-0822958994
| pagina's = 53
}}</ref>

[[Bestand:An engraving from Frederick Law Olmsted’s 1856 book A Journey in the Seaboard Slave States.jpg|thumb|Een slaaf leidt een span van ossen, die een wagen gevuld met terpentijn-vaten voorttrekken, over een zandweg door het bos. Aan de linkerkant is een slaaf bezig met een bijl een naaldboom in te kerven voor de winning van terpentijn, terwijl een blanke man met een geweer over zijn schouder toekijkt.]]

De uitputting van de terpentijnbossen aan het einde van de 19e eeuw veroorzaakte ongerustheid. Het werd duidelijk dat de gebruikte methode van boksen (het uithakken van een grote rechthoek in de boom) de bossen zou ruïneren in de nabije toekomst. Het gevolg van de boks methode was dat na zo'n 5 a 6 jaar van aftappen de bomen geen terpentijn meer opleverden en afstierven. Aan hun lot overgelaten, werden ze omvergeblazen door de wind of door vuur vernietigd.<ref name="GILDEMEISTER2-57-60">{{Citeer boek
| achternaam = Gildemeister
| voornaam = E.
| medeauteurs = Hoffman, F
| datum = 1916
| titel = The volatile oils - Second edition - Vol. II.
| uitgever = John Wiley & Sons
| plaats = New York
| ISBN =
| pagina's = 57
}}</ref> Door de uitputting van de bossen verschoof de terpentijnproductie naar het zuiden en het westen. Tegen 1900 kwam het merendeel van de Amerikaanse terpentijn uit [[Florida (staat)|Florida]], en [[Alabama (staat)|Alabama]]; ook [[Mississippi (staat)|Mississippi]], en [[Louisiana (staat)|Louisiana]] waren al goed onderweg.<ref name="REED1" />

Deze omstandigheden spoorden [[Charles Herty|Dr. Charles Herty]] van de [[Universiteit van Georgia]] aan om te experimenteren met het Franse systeem van terpentijnwinning, die de boom veel beter beschermde. De resultaten waren bevredigend, vooral na het introduceren van een aantal verbeteringen. Volgens G. B. Sudworth, van de afdeling Bosbouw van het Ministerie van Landbouw van de Verenigde Staten, paste 1/8 van de terpentijnboomgaarden in 1908 de nieuwe "kop-en-goot"-methode toe, 7/8 gebruikte nog steeds de oude methode.<ref name="GILDEMEISTER2-57-60" />

Herty beweerde niet het kop-en-goot-systeem te hebben uitgevonden, ook al dichtten de lokale grootsprekers en de pers hem wel deze eer toe. Zijn bijdrage was wel een nieuw type kop-en-goot-systeem<ref name="REED2">{{Citeer boek
| achternaam = Reed
| voornaam = G.M.
| medeauteurs =
| datum = 1995
| titel = Crusading for Chemistry; The Professional Career of Charles Holmes Herty
| url = https://archive.org/details/crusadingforchem0000reed
| uitgever = The University of Georgia Press
| plaats = Athens, Georgia
| ISBN = 0-8203-1671-7
| pagina's = [https://archive.org/details/crusadingforchem0000reed/page/21 21]
}}</ref>, dat bestond uit een opvangkroes en een aantal ingekerfde gleuven en metalen gootjes aangebracht in de bast van de boom. Daardoor konden de bomen het aftappen langer overleven. Deze methode betekende een aanzienlijke verhoging van de productie en maakte dat de commerciële productie van terpentijn in deze streken in de 20e eeuw kon blijven bestaan. Het laatste vat werd in 2001 gewonnen. Sindsdien vindt de winning in andere werelddelen plaats.<ref>[https://web.archive.org/web/20080908095052/http://www.valdosta.edu/turpentine Website over terpentijnwinning in zuidelijk Georgia]</ref>

== Verwijzingen ==
{{References|1=1}}
{{Commonscat|Turpentine}}
{{Wikt}}

[[Categorie:Schildertechniek]]
[[Categorie:Terpenoïde]]
[[Categorie:Hars]]
[[Categorie:Oplosmiddel]]
[[Categorie:Natuurlijk materiaal]]
[[Categorie:Schoonmaakmiddel]]


text:
# Montagupas
De Montagupas is een bergpas in de Zuid-Afrikaanse provincie West-Kaap. De pas verbindt George in de Zuid-Kaap en het kustgebied eromheen met het binnenland ten westen van de Outeniquabergen. Tegenwoordig is de pas en zijn natuurschoon vooral van toeristische betekenis.

## Geschiedenis
In de eerste helft van de 18e eeuw was er in de Nederlandse Kaapkolonie een stijgende behoefte aan voor ossenwagens begaanbare wegen. Boeren in het binnenland hebben grote problemen ondervonden bij het vervoer van hun producten en dit heeft een rem gezet op de economische ontwikkeling van de kolonie. Dit gold vooral voor de boeren in de streken die achter het gebergte van de kust gelegen waren zoals de Kleine Karoo en de Langkloof. Een directe verbinding met de kust was er niet of nauwelijks en dit betekende lange omwegen naar Kaapstad of -later- Port Elizabeth.
Aanvankelijk waren er alleen de Attaquaskloofpas en de Cradockpas die toegang tot de kust gaven en beide hebben grote eisen aan de wagens en de ossen gesteld. Het wagenmakersbedrijf vierde in die dagen daarom hoogtij, maar voor de boeren betekende het grote onkosten. Tot 1847 is de route van Kaapstad en Port Elizabeth over de in 1812 gebouwde en gevaarlijke Cradockpas blijven lopen. In de Britse tijd werd ook de huidige Oost-Kaap gekoloniseerd en werden betere verbindingen een noodzaak omdat het verkeer flink toenam.
De benoeming van John Montague tot koloniaal secretaris van de Kaapkolonie in 1843 luidde een periode van wegenaanleg in. Hij besefte terdege dat dit een sleutel tot economische ontwikkeling was. Zowel handelaars, boeren als de landmeter-generaal Michell oefenden druk uit op Montagu om toestemming te verlenen tot de bouw van een betere en minder steile route. Montagu ging op reis om de bergpassen, paden en doorwaadbare plaatsen (driften) met eigen ogen te inspecteren en hij kwam tot de conclusie dat het ontbreken van een goede pas vanuit Outeniqualand de flessenhals was. Een pas die George met het binnenland verbond zou niet alleen deze nederzetting uit zijn isolement halen maar ook het achterland. Montagu stichtte een Centrale Wegenraad met hemzelf als voorzitter. De keuze viel op een dal dat een kilometer ten westen van de Cradockpas begon. De weg zou eerst laag door deze kloof lopen, dan de rivier oversteken en dan aan de oostkant verder omhoog leiden.

## De aanleg
H.A. Farrall werd in 1844 aangesteld om de leiding te nemen van de aanleg van de pas. Hij bleek echter niet opgewassen tegen zijn taak en werd al snel vervangen door Henry Fancourt White.
Er werden betaalde arbeiders ingezet, naast 250 dwangarbeiders. Er moest gezorgd worden dat zij zo dicht mogelijk bij het bouwterrein een onderdak hadden, daarom werd er een noordelijk kamp gesticht bij het punt waar de nieuwe pas bij de Cradockpas aansluit. Bij een zuidelijk kamp werd alle bouwmaterialen opgeslagen. Er werd acht kilometer solide rots met explosieven verwijderd. Het benodigde buskruit liep aardig in de papieren.
In december 1847 kwam de pas gereed. De aanleg ervan kostte ₤35.799, een voor die tijd groot bedrag. De voedselvoorziening aan de dwangarbeiders beliep £21.322 en aan de bezoldiging van de huurarbeiders is nog eens £8.058 pond besteed. Verder moest er gereedschap aangeschaft voor een bedrag van £4.666.
Alle bronnen vermelden dat John Montagu zelf de opening van de pas verricht heeft, die later naar hem vernoemd werd. Alleen Charles Sayers vermeldt dat mevr. E. van der Bergh, de vrouw van de plaatselijke landdrost, op 19 januari 1848 die eer te beurt viel.

## Kenmerken van de pas
Vanaf George via Witfontein tot bij de brug over de Keurrivier loopt de weg tamelijk vlak. Daarna begint de onverharde weg te stijgen, soms zelfs met een helling van 1 op 8. Er zijn vaak scherpe bochten. In landinwaartse richting is er zicht op de berghelling met zijn inheemse plantengroei aan de rechterkant. Links is er een rotswand. Het uitzicht over de bergen en de Outeniquapas is schitterend. Het hoogste punt in 745 m boven de zeespiegel. Daarna daalt de weg geleidelijk in de richting van Herold en Kamferstasie. Een enkel span ossen voor een wagen was genoeg om de pas in drie uur tijd over te trekken, terwijl de overtocht over de oudere Cradockpas een dubbel span vereist had en zeker drie dagen gevergd had.
Aan de zuidkant werd er voor de brug over de Keurrivier een tolhuis gebouwd om het onderhoud van de pas te bekostigen. Na een brand in 1855 is het tolhuis herbouwd. In de loop der tijd kregen veel bochten en plekken waar men stilhield een vaak kleurrijke naam. In opwaartse richting zijn dat Suidstasie, die Rus, het tolhuis, de brug over de Keurrivier, die Noute, Moertjiesklip, Boshoff se draai, Haarkantdraai, Remskoendraai, Regoptrek, Grogdraai, Witkop se draai, Stinkhoutdraai, Amanda se graf en Noordstasie. Tegenwoordig kan men deze namen langs de route aangegeven zien. Suidsasie, het zuidelijke werkkamp, is nu het dorpje Blanco. Bij Noordsasie, het noordelijke kamp, is later een hotel gevestigd dat ook gebruikt werd als winkel, postkantoor en politiepost. Tegenwoordig is het een woonhuis.
Voor het gereedkomen van de pas hadden boeren uit de Kleine Karoo en de Langkloof gewoonlijk via een lange omweg hun producten naar Grahamstad en Port Elizabeth gestuurd om de gevaarlijke Cradockpas te vermijden. Nu ging het verkeer naar George en Mosselbaai. De stichting van Oudtshoorn en Calitzdorp versterkte het verkeer alleen nog maar. Mosselbaai ontwikkelde zich daardoor snel to een belangrijke handelshaven. Het was maar 130 km via de Montaguepas. Landbouwproducten stroomden nu George en de kuststreek binnen. Daardoor werd brood daar een stuk goedkoper. Omgekeerd maakten de boeren van het binnenland een stuk meer winst. In de omgekeerde richting konden houtproducten uit de kuststreek gemakkelijker het droge en goeddeels boomloze binnenland bereiken. De transportkosten gingen flink omlaag door de kortere route en het verminderde onderhoud aan de wagens. De wagenmakers kregen nu meer opdrachten om nieuwe wagens te bouwen.
Het verkeer vanuit Kaapstad ging niet langer meer over de Attaquaskloof maar volgde de route over de Montaguepas en dit veroorzaakte een hechtere verbinding tussen de West- en de Oost-Kaap. Voor George betekent het echter dat veel verkeer nu om deze plaats heen via Suidsasie verliep waar zich een nieuwe nederzetting vormde, Blanco geheten

## Het einde
De komst van gemotoriseerd vervoer maakte dat ook de Montagupas niet meer aan de eisen van de tijd voldeed. Voor het nieuwe vervoermiddel was de pas die ontworpen was voor ossenwagen en paard-en-wagen te gevaarlijk, te steil en vooral te langzaam. Toch duurde het tot de opening van de Outeniquapas in 1951 tot er verandering in de situatie kwam en daarmee bleef de Montagupas dus een eeuw lang de hoofdverkeersader die toegang gaf tot de dalen en het binnenland van de Oost-Kaap

## Toerisme
Vandaag de dag is de pas van bijzonder belang voor het toerisme. De pas zelf, de brug over de Keurrivier en het tolhuis hebben nationale erkenning gevonden als gedenkwaardigheden. Toeristen komen er niet alleen voor de historische betekenis van de pas, maar ook voor het prachtige berglandschap met zijn begroeiing met fynbos. Naast de weg van de pas is er ook een spoorweg aangelegd en beid lopen vaak vlak langs elkaar. De pas wordt ook door wielrenners gewaardeerd.

title: Montagupas

wikitext:
{{Infobox bergpas
| afbeelding   = Montagupas bord by begin.JPG
| onderschrift = Toegang tot de pas vanuit George
| hoogte       = 730
| van          = Oudtshoorn
| naar         = George
| stijging     =
| wegdek       =
| afsluiting   =
| mapname      = Zuid-Afrika West-Kaap
| lat_deg      = 33
| lat_min      = 53
| lat_dir      = S
| lon_deg      = 22
| lon_min      = 25
| lon_dir      = E
}}
De '''Montagupas''' is een [[bergpas]] in de Zuid-Afrikaanse provincie [[West-Kaap]]. De pas verbindt [[George (stad)|George]] in de Zuid-Kaap en het kustgebied eromheen met het binnenland ten westen van de [[Outeniquabergen]]. Tegenwoordig is de pas en zijn natuurschoon vooral van toeristische betekenis.

== Geschiedenis ==
In de eerste helft van de 18e eeuw was er in de Nederlandse Kaapkolonie een stijgende behoefte aan voor ossenwagens begaanbare wegen. Boeren in het binnenland hebben grote problemen ondervonden bij het vervoer van hun producten en dit heeft een rem gezet op de economische ontwikkeling van de kolonie. Dit gold vooral voor de boeren in de streken die achter het gebergte van de kust gelegen waren zoals de [[Kleine Karoo]] en de [[Langkloof]]. Een directe verbinding met de kust was er niet of nauwelijks en dit betekende lange omwegen naar [[Kaapstad]] of -later- [[Port Elizabeth (Zuid-Afrika)|Port Elizabeth]].

Aanvankelijk waren er alleen de [[Attaquaskloofpas]] en de [[Cradockpas]] die toegang tot de kust gaven en beide hebben grote eisen aan de wagens en de ossen gesteld. Het wagenmakersbedrijf vierde in die dagen daarom hoogtij, maar voor de boeren betekende het grote onkosten. Tot 1847 is de route van Kaapstad en Port Elizabeth over de in 1812 gebouwde en gevaarlijke Cradockpas blijven lopen. In de Britse tijd werd ook de huidige [[Oost-Kaap]] gekoloniseerd en werden betere verbindingen een noodzaak omdat het verkeer flink toenam.

De benoeming van John Montague tot koloniaal secretaris van de Kaapkolonie in 1843 luidde een periode van wegenaanleg in. Hij besefte terdege dat dit een sleutel tot economische ontwikkeling was. Zowel handelaars, boeren als de landmeter-generaal Michell oefenden druk uit op Montagu om toestemming te verlenen tot de bouw van een betere en minder steile route. Montagu ging op reis om de bergpassen, paden en doorwaadbare plaatsen (driften) met eigen ogen te inspecteren en hij kwam tot de conclusie dat het ontbreken van een goede pas vanuit [[Outeniqualand]] de flessenhals was. Een pas die George met het binnenland verbond zou niet alleen deze nederzetting uit zijn isolement halen maar ook het achterland. Montagu stichtte een Centrale Wegenraad met hemzelf als voorzitter. De keuze viel op een dal dat een kilometer ten westen van de Cradockpas begon. De weg zou eerst laag door deze kloof lopen, dan de rivier oversteken en dan aan de oostkant verder omhoog leiden.

==De aanleg==

H.A. Farrall werd in 1844 aangesteld om de leiding te nemen van de aanleg van de pas. Hij bleek echter niet opgewassen tegen zijn taak en werd al snel vervangen door [[Henry Fancourt White]].

Er werden betaalde arbeiders ingezet, naast 250 dwangarbeiders. Er moest gezorgd worden dat zij zo dicht mogelijk bij het bouwterrein een onderdak hadden, daarom werd er een noordelijk kamp gesticht bij het punt waar de nieuwe pas bij de Cradockpas aansluit. Bij een zuidelijk kamp werd alle bouwmaterialen opgeslagen. Er werd acht kilometer solide rots met explosieven verwijderd. Het benodigde buskruit liep aardig in de papieren.

In december 1847 kwam de pas gereed. De aanleg ervan kostte ₤35.799, een voor die tijd groot bedrag. De voedselvoorziening aan de dwangarbeiders beliep £21.322 en aan de bezoldiging van de huurarbeiders is nog eens £8.058 pond besteed. Verder moest er gereedschap aangeschaft voor een bedrag van £4.666.

Alle bronnen vermelden dat John Montagu zelf de opening van de pas verricht heeft, die later naar hem vernoemd werd. Alleen Charles Sayers vermeldt dat mevr. E. van der Bergh, de vrouw van de plaatselijke landdrost, op 19 januari 1848 die eer te beurt viel.

== Kenmerken van de pas ==
Vanaf George via [[Witfontein]] tot bij de brug over de [[Keurrivier]] loopt de weg tamelijk vlak. Daarna begint de onverharde weg te stijgen, soms zelfs met een helling van 1 op 8. Er zijn vaak scherpe bochten. In landinwaartse richting is er zicht op de berghelling met zijn inheemse plantengroei aan de rechterkant. Links is er een rotswand. Het uitzicht over de bergen en de [[Outeniquapas]] is schitterend. Het hoogste punt in 745 m boven de zeespiegel. Daarna daalt de weg geleidelijk in de richting van [[Herold (West-Kaap)|Herold]] en [[Kamferstasie]]. Een enkel span ossen voor een wagen was genoeg om de pas in drie uur tijd over te trekken, terwijl de overtocht over de oudere Cradockpas een dubbel span vereist had en zeker drie ''dagen'' gevergd had.

Aan de zuidkant werd er voor de brug over de Keurrivier een tolhuis gebouwd om het onderhoud van de pas te bekostigen. Na een brand in 1855 is het tolhuis herbouwd. In de loop der tijd kregen veel bochten en plekken waar men stilhield een vaak kleurrijke naam. In opwaartse richting zijn dat ''Suidstasie'', ''die Rus'', het tolhuis, de brug over de Keurrivier, ''die Noute'', ''Moertjiesklip'', ''Boshoff se draai'', ''Haarkantdraai'', ''Remskoendraai'', ''Regoptrek'', ''Grogdraai'', ''Witkop se draai'', ''Stinkhoutdraai'', ''Amanda se graf'' en ''Noordstasie''. Tegenwoordig kan men deze namen langs de route aangegeven zien. Suidsasie, het zuidelijke werkkamp, is nu het dorpje [[Blanco (West-Kaap)|Blanco]]. Bij Noordsasie, het noordelijke kamp, is later een hotel gevestigd dat ook gebruikt werd als winkel, postkantoor en politiepost. Tegenwoordig is het een woonhuis.

Voor het gereedkomen van de pas hadden boeren uit de Kleine Karoo en de Langkloof gewoonlijk via een lange omweg hun producten naar [[Grahamstad]] en Port Elizabeth gestuurd om de gevaarlijke Cradockpas te vermijden. Nu ging het verkeer naar George en Mosselbaai. De stichting van [[Oudtshoorn (stad)|Oudtshoorn]] en [[Calitzdorp]] versterkte het verkeer alleen nog maar. Mosselbaai ontwikkelde zich daardoor snel to een belangrijke handelshaven. Het was maar 130 km via de Montaguepas. Landbouwproducten stroomden nu George en de kuststreek binnen. Daardoor werd brood daar een stuk goedkoper. Omgekeerd maakten de boeren van het binnenland een stuk meer winst. In de omgekeerde richting konden houtproducten uit de kuststreek gemakkelijker het droge en goeddeels boomloze binnenland bereiken. De transportkosten gingen flink omlaag door de kortere route en het verminderde onderhoud aan de wagens. De wagenmakers kregen nu meer opdrachten om nieuwe wagens te bouwen.

Het verkeer vanuit Kaapstad ging niet langer meer over de Attaquaskloof maar volgde de route over de Montaguepas en dit veroorzaakte een hechtere verbinding tussen de West- en de Oost-Kaap. Voor George betekent het echter dat veel verkeer nu om deze plaats heen via Suidsasie verliep waar zich een nieuwe nederzetting vormde, Blanco geheten

== Het einde ==
De komst van gemotoriseerd vervoer maakte dat ook de Montagupas niet meer aan de eisen van de tijd voldeed. Voor het nieuwe vervoermiddel was de pas die ontworpen was voor ossenwagen en paard-en-wagen te gevaarlijk, te steil en vooral te langzaam. Toch duurde het tot de opening van de [[Outeniquapas]] in 1951 tot er verandering in de situatie kwam en daarmee bleef de Montagupas dus een eeuw lang de hoofdverkeersader die toegang gaf tot de dalen en het binnenland van de Oost-Kaap

== Toerisme ==
Vandaag de dag is de pas van bijzonder belang voor het toerisme. De pas zelf, de brug over de Keurrivier en het tolhuis hebben nationale erkenning gevonden als gedenkwaardigheden. Toeristen komen er niet alleen voor de historische betekenis van de pas, maar ook voor het prachtige berglandschap met zijn begroeiing met fynbos. Naast de weg van de pas is er ook een spoorweg aangelegd en beid lopen vaak vlak langs elkaar. De pas wordt ook door wielrenners gewaardeerd.

{{Appendix|2=
*{{Bronvermelding anderstalige Wikipedia|taal=af|titel=Montagupas|datum=20160828|oldid=1483194}}
==Bronnen==
* P.S. Meyer (red.) Die ontstaan en groei van George. 'n Geskiedkundige oorsig. 1811-1952
* Charles O. Sayers. Looking back on George. A medley of musings and memories.
* E.L.P. Stals. George. Die verhaal van die dorp en distrik
* Jose Burman. The Little Karoo
* Sue van Waart. Outeniqualand - plek van melk en heuning
{{References}}
}}
{{coor title dms|33|53|23.66|S|22|25|43.38|E|scale:12500_region:ZA}}

[[Categorie:Bergpas in Zuid-Afrika]]
[[Categorie:Geografie van West-Kaap]]

title: Montagupas

Van: Oudtshoorn

Naar: George


text:
# Tweede Kamerverkiezingen in het kiesdistrict Heerlen
Tweede Kamerverkiezingen in het kiesdistrict Heerlen geeft een overzicht van verkiezingen voor de Nederlandse Tweede Kamer in het kiesdistrict Heerlen in de periode 1848-1850.
Het kiesdistrict Heerlen werd ingesteld na de grondwetsherziening van 1848. Tot het kiesdistrict behoorden de volgende gemeenten: Bocholtz, Cadier en Keer, Eygelshoven, Gulpen, Heerlen, Hoensbroek, Hulsberg, Kerkrade, Klimmen, Margraten, Mheer, Nieuwenhagen, Noorbeek, Nuth, Oud-Valkenburg, Rimburg, Schaesberg, Schimmert, Schin op Geul,  Simpelveld, Slenaken, Strucht, Ubach over Worms, Vaals, Valkenburg, Voerendaal, Wijlre, Wijnandsrade en Wittem.
Het kiesdistrict Heerlen koos één lid van de Tweede Kamer.
Legenda
- vet: gekozen als lid van de Tweede Kamer.

## 30 november 1848
De verkiezingen werden gehouden na ontbinding van de Tweede Kamer, na inwerkingtreding van de herziene grondwet.
|                                    | 30 november |
| ---------------------------------- | ----------- |
| Kiesgerechtigden                   | 759         |
| Opkomst                            | 516         |
| Geldige stemmen                    | 506         |
| Blanco stemmen                     | 6           |
| Kandidaten                         |             |
| J.L.T.A.L. van Scherpenzeel-Heusch | 516         |
| C. de Limpens                      | 120         |
| J.J.F.M.H. Corneli                 | 17          |

## 29 januari 1849
Jan van Scherpenzeel-Heusch was bij de verkiezingen van 30 november 1848 gekozen in twee kiesdistricten, Heerlen en Sittard. Hij opteerde voor Sittard, als gevolg waarvan in Heerlen een naverkiezing gehouden werd.
|                             | 29 januari |
| --------------------------- | ---------- |
| Kiesgerechtigden            | 759        |
| Opkomst                     | 392        |
| Geldige stemmen             | 388        |
| Blanco stemmen              | 4          |
| Kandidaten                  |            |
| L.L.G.M. de Villers de Pité | 200        |
| J.W. Kerckhoffs             | 81         |
| J.J.F.M.H. Corneli          | 58         |
| C. de Limpens               | 24         |
| W. Sassen                   | 16         |
| J.M. Swart                  | 8          |

## Opheffing
In 1850 werd het kiesdistrict Heerlen samengevoegd met het kiesdistrict Maastricht, dat werd omgezet in een meervoudig kiesdistrict.

wikitext:
'''Tweede Kamerverkiezingen in het kiesdistrict Heerlen''' geeft een overzicht van verkiezingen voor de [[Nederland]]se [[Tweede Kamer der Staten-Generaal|Tweede Kamer]] in het kiesdistrict Heerlen in de periode 1848-1850.

Het kiesdistrict Heerlen werd ingesteld na de [[Nederlandse Grondwet#Grondwetsherziening van 1848|grondwetsherziening van 1848]]. Tot het kiesdistrict behoorden de volgende gemeenten: [[Bocholtz]], [[Cadier en Keer (gemeente)|Cadier en Keer]], [[Eygelshoven]], [[Gulpen]], [[Heerlen]], [[Hoensbroek]], [[Hulsberg]], [[Kerkrade (gemeente)|Kerkrade]], [[Klimmen (gemeente)|Klimmen]], [[Margraten (gemeente)|Margraten]], [[Mheer]], [[Nieuwenhagen]], [[Noorbeek]], [[Nuth (gemeente)|Nuth]], [[Oud-Valkenburg]], [[Rimburg (Nederland)|Rimburg]], [[Schaesberg (plaats)|Schaesberg]], [[Schimmert]], [[Schin op Geul]],  [[Simpelveld (gemeente)|Simpelveld]], [[Slenaken]], [[Strucht]], [[Ubach over Worms]], [[Vaals (gemeente)|Vaals]], [[Valkenburg (Limburg)|Valkenburg]], [[Voerendaal (gemeente)|Voerendaal]], [[Wijlre (gemeente)|Wijlre]], [[Wijnandsrade]] en [[Wittem]].

Het kiesdistrict Heerlen koos één lid van de Tweede Kamer.

----

'''Legenda'''
<div style="font-size:85%">
* '''vet''': gekozen als lid van de Tweede Kamer.
</div>

== 30 november 1848 ==
De verkiezingen werden gehouden na ontbinding van de Tweede Kamer, na inwerkingtreding van de herziene grondwet.
{| class="wikitable" style="text-align:right;"
|-
!
! 30 november

|-
| style="text-align:left;" | Kiesgerechtigden
| 759

|-
| style="text-align:left;" | Opkomst
| <ref name="bron">De beschikbare bronnen vermelden deze aantallen, die niet geheel correct lijken te zijn.</ref>516

|-
| style="text-align:left;" | Geldige stemmen
| <ref name="bron"/>506

|-
| style="text-align:left;" | Blanco stemmen
| 6

|-
! Kandidaten

|-
| style="text-align:left;" | '''[[Jan Lodewijk van Scherpenzeel-Heusch|J.L.T.A.L. van Scherpenzeel-Heusch]]'''
| <ref name="bron"/>'''516'''

|-
| style="text-align:left;" | C. de Limpens
| 120

|-
| style="text-align:left;" | J.J.F.M.H. Corneli
| 17
|}

== 29 januari 1849 ==
Jan van Scherpenzeel-Heusch was bij de verkiezingen van 30 november 1848 gekozen in twee kiesdistricten, Heerlen en Sittard. Hij opteerde voor Sittard, als gevolg waarvan in Heerlen een naverkiezing gehouden werd.

{| class="wikitable" style="text-align:right;"
|-
!
! 29 januari

|-
| style="text-align:left;" | Kiesgerechtigden
| 759

|-
| style="text-align:left;" | Opkomst
| 392

|-
| style="text-align:left;" | Geldige stemmen
| 388

|-
| style="text-align:left;" | Blanco stemmen
| 4

|-
! Kandidaten

|-
| style="text-align:left;" | '''[[Louis Libert Guillaume Marie de Villers de Pité|L.L.G.M. de Villers de Pité]]'''
| '''200'''

|-
| style="text-align:left;" | J.W. Kerckhoffs
| 81

|-
| style="text-align:left;" | J.J.F.M.H. Corneli
| 58

|-
| style="text-align:left;" | C. de Limpens
| 24

|-
| style="text-align:left;" | W. Sassen
| 16

|-
| style="text-align:left;" | J.M. Swart
| 8
|}

== Opheffing ==
In 1850 werd het kiesdistrict Heerlen samengevoegd met het kiesdistrict Maastricht, dat werd omgezet in een meervoudig kiesdistrict.

{{Appendix||2=
== Bronnen ==
* [https://www.verkiezingsuitslagen.nl/verkiezingen/detail/TK18481130 Tweede Kamerverkiezingen kiesdistrict Heerlen] op www.verkiezingsuitslagen.nl
* [http://resources.huygens.knaw.nl/verkiezingentweedekamer Verkiezingen Tweede Kamer 1848-1918] op huygens.knaw.nl
== Noten ==
{{references}}
}}

[[Categorie:Geschiedenis van Heerlen]]
[[Categorie:Politiek in Heerlen]]
[[Categorie:Tweede Kamerverkiezingen naar kiesdistrict|Heerlen]]


text:
# Stephanus Laurentius Neale
Stephanus Laurentius Neale (Suriname, 6 december 1688 - Scheveningen, 2 november 1762) was een van de meest succesvolle plantage-eigenaren van Suriname. Hij introduceerde de koffie in dat land. Zijn bijnaam in Suriname was De rijkste der rijken.

## Biografie
Hij werd geboren in 1688 als zoon van Jan de Neel en de Zeeuwse Anna Verboom, een zuster van de ad-interim gouverneur Laurens Verboom. De vader stierf al snel na de geboorte van zijn zoon en de weduwe hertrouwde met Paul Amsinck (Amsincq), afstammeling van een Nederlands-Duitse (Hamburgse) familie, en eigenaar van plantage Meerzorg. Neale werd, samen met zijn broers en zusters, naar Nederland gestuurd voor zijn opleiding. Terug in Suriname trouwde zijn zuster Anna Henrietta met Nicolaas van Sandick, lid van een rijke plantagefamilie. Neale trouwde in 1721 met Lucretia Althusius.
Het succes van Neale begon omstreeks 1713 met een ontmoeting met de Duitse zilversmid Hansbach. Deze had een paar koffiebonen opgekweekt tot plantjes. Neale kreeg hiervan enkele in zijn bezit en plantte ze op zijn plantage Nieuw Levant aan de Cottica. Neale, zijn zwager Nicolaas van Sandick, en zijn moeder Anna Amsinck waren de eersten die koffie naar Amsterdam exporteerden. Het vermogen en het aanzien van Neale groeide net zo explosief als de koffieteelt in Suriname en in 1727 werd hij lid van het Hof van Politie. In datzelfde jaar hertrouwde hij met Maria Jacoba Grommé en werd daarmee eigenaar van de plantage Courtvlugt. Maria Jacoba was getrouwd geweest met Samuel Althusius. Neale trouwde dus in de familie.
Een jaar later vertrok hij als een bijzonder rijk man naar Amsterdam en liet zijn plantages achter in de handen van zijn administrateurs. Enige jaren later verhuisde hij naar Den Haag, waar hij aan het Lange Voorhout ging wonen. In 1744 overleed zijn vrouw en kwam het bezit van de plantage Courtvlugt weer in handen van de familie Althusius. Neale hertrouwde een jaar later met Justina Magdalena Hillerman. Bij de geboorte van hun tweede kindje in 1748 overleed zij echter. Neale trouwde toen voor de vierde keer. Dit keer in Londen met Maria Jacoba Henley. In 1750 liet hij zich naturaliseren tot Engelsman. Op 1 maart 1752 verkocht hij zijn huis aan het Voorhout.
Neale besloot zijn zaken onder te brengen in Pruisen, op verzoek van de toenmalige koning Frederik de Grote. Deze wilde graag dat Neale in zijn land zou investeren en sloot dan ook een bijzondere overeenkomst met hem af. Uitkomst van deze overeenkomst was onder meer dat Neale vanaf 1750 de titel van graaf mocht dragen. In datzelfde jaar liet hij zich tot Engelsman naturaliseren. Hij vestigde zich nochtans in Berlijn, in het thans niet meer bestaande Palais Neale. Hij werd betrokken bij de Pruisische Aziatische Compagnie die opereerde vanuit Emden.
Neale werd daar al snel de Koning van Suriname genoemd. Dat was niet zonder reden. Als administrateurs van zijn bezit in Suriname stonden Gerard van de Schepper, Johan Jacob Mauricius en Wigbold Crommelin vermeld; alle drie gouverneurs van Suriname. In 1757 werd zijn bezit geïnventariseerd. Hij bezat toen de plantages La Rencontre, Nieuw Levant, Tyronne aan de Orleanekreek en Tweede Mocha aan de Cottica. In totaal had hij 220.000 koffiebomen, 200 akkers met suikerriet en 457 slaven.
In 1762 reisde Neale naar Holland, waar hij in Den Haag plotseling overleed.

title: Stephanus Laurentius Neale

wikitext:
'''Stephanus Laurentius Neale''' ([[Suriname]], [[6 december]] [[1688]] - [[Scheveningen]], [[2 november]] [[1762]]) was een van de meest succesvolle plantage-eigenaren van Suriname. Hij introduceerde de [[Koffie (Coffea)|koffie]] in dat land. Zijn bijnaam in Suriname was ''De rijkste der rijken''.

==Biografie==
[[Bestand:Tropenmuseum Royal Tropical Institute Objectnumber 10030495 Het plukken van koffie van een struik.jpg|thumb|Het plukken van koffie van een struik]]
Hij werd geboren in 1688 als zoon van Jan de Neel en de [[Zeeuws-Vlaanderen|Zeeuwse]] Anna Verboom,<ref>{{Citeer web|url=https://www.openarch.nl/nas:7aa45704-71c3-102d-a0ea-005056a23d00/nl|titel=Open Archieven|bezochtdatum=09.06.2021}}</ref> een zuster van de ad-interim gouverneur [[Laurens Verboom]]. De vader stierf al snel na de geboorte van zijn zoon en de weduwe hertrouwde met Paul Amsinck (Amsincq), afstammeling van een Nederlands-Duitse ([[Hamburg]]se) familie,<ref>{{Citeer boek|titel=Caesar AMSINCK. Die niederländische und hamburgische Familie Amsinck, Band 1, 1886.
Bayerische Staatsbibliothek. Online te lezen.|taal=de|url=https://opacplus.bsb-muenchen.de/title/BV019958149}}</ref> en eigenaar van plantage [[Meerzorg (Suriname)|Meerzorg]]. Neale werd, samen met zijn broers en zusters, naar Nederland gestuurd voor zijn opleiding. Terug in Suriname trouwde zijn zuster Anna Henrietta met [[Nicolaas van Sandick]], lid van een rijke plantagefamilie. Neale trouwde in 1721 met Lucretia Althusius.

Het succes van Neale begon omstreeks 1713 met een ontmoeting met de Duitse zilversmid Hansbach. Deze had een paar [[koffieboon|koffiebonen]] opgekweekt tot plantjes.<ref>Guelcher, C.F. (1943) p. 43-44.</ref> Neale kreeg hiervan enkele in zijn bezit en plantte ze op zijn plantage ''[[Nieuw Levant]]'' aan de [[Cottica (rivier)|Cottica]]. Neale, zijn zwager Nicolaas van Sandick, en zijn moeder Anna Amsinck waren de eersten die koffie naar Amsterdam exporteerden. Het vermogen en het aanzien van Neale groeide net zo explosief als de koffieteelt in Suriname en in 1727 werd hij lid van het Hof van Politie. In datzelfde jaar hertrouwde hij met Maria Jacoba Grommé en werd daarmee eigenaar van de plantage ''[[Courtvlugt]]''. Maria Jacoba was getrouwd geweest met Samuel Althusius. Neale trouwde dus in de familie.{{Bron?||2019|09|21}}

Een jaar later vertrok hij als een bijzonder rijk man naar Amsterdam en liet zijn plantages achter in de handen van zijn administrateurs. Enige jaren later verhuisde hij naar Den Haag, waar hij aan het [[Lange Voorhout]] ging wonen. In 1744 overleed zijn vrouw en kwam het bezit van de plantage Courtvlugt weer in handen van de familie Althusius. Neale hertrouwde een jaar later met Justina Magdalena Hillerman. Bij de geboorte van hun tweede kindje in 1748 overleed zij echter. Neale trouwde toen voor de vierde keer. Dit keer in Londen met Maria Jacoba Henley. In 1750 liet hij zich naturaliseren tot Engelsman.<ref>http://www.legislation.gov.uk/changes/chron-tables/private/12</ref><ref>http://www.british-history.ac.uk/report.aspx?compid=114324</ref> Op 1 maart 1752 verkocht hij zijn huis aan het Voorhout.

Neale besloot zijn zaken onder te brengen in [[Koninkrijk Pruisen|Pruisen]], op verzoek van de toenmalige koning [[Frederik de Grote]].{{Bron?||2019|09|21}} Deze wilde graag dat Neale in zijn land zou investeren en sloot dan ook een bijzondere overeenkomst met hem af. Uitkomst van deze overeenkomst was onder meer dat Neale vanaf 1750 de titel van [[Graaf (titel)|graaf]] mocht dragen. In datzelfde jaar liet hij zich tot Engelsman naturaliseren.<ref>{{Citeer web|url=https://data.oireachtas.ie/ie/oireachtas/bill/2009/33/eng/initiated/b3309d.pdf|titel=STATUTE LAW REVISION BILL 2009 (p.81, 1750)|bezochtdatum=09.06.2021}}</ref> Hij vestigde zich nochtans in Berlijn, in het thans niet meer bestaande Palais Neale. Hij werd betrokken bij de [[Pruisische Aziatische Compagnie]] die opereerde vanuit [[Emden (Nedersaksen)|Emden]].

Neale werd daar al snel de ''Koning van Suriname'' genoemd. Dat was niet zonder reden. Als [[Plantage-administrateur|administrateurs]] van zijn bezit in Suriname stonden [[Gerard van de Schepper]], [[Johan Jacob Mauricius]] en [[Wigbold Crommelin]] vermeld; alle drie [[Lijst van gouverneurs van Suriname (1593-1954)|gouverneurs van Suriname]]. In 1757 werd zijn bezit geïnventariseerd. Hij bezat toen de plantages ''[[La Rencontre (Suriname)|La Rencontre]]'', ''Nieuw Levant'', ''[[Tyronne]]'' aan de [[Orleanekreek]] en ''[[Nieuw Mocha (Tweede)|Tweede Mocha]]'' aan de Cottica. In totaal had hij 220.000 [[Koffieplant|koffiebomen]], 200 [[Akker (vlaktemaat)|akkers]] met [[suikerriet]] en 457 [[slavernij|slaven]].

In 1762 reisde Neale naar Holland, waar hij in Den Haag plotseling overleed.

==Bronvermelding==
* Dikland, Philip: ''Oud archief der burgerlijke stand in Suriname'', Den Haag: Nationaal Archief.
* Gülcher, C.F. (1943): ''Een Surinamse planter uit de 18e-eeuws (S.L. Neale)'', in: ''De West-Indische Gids'', jrg. 25, nr. 26, pp. 41–59, [http://www.kitlv-journals.nl/index.php/nwig/article/viewFile/4759/5526 Koninklijk Instituut voor Taal-, Land- en Volkenkunde]
* Oudschans Dentz, Fred. (1944): ''De herkomst en betekenis van Surinaamse plantagenamen'', in: ''De West-Indische Gids'', jrg. 26, nr. 27, pp. 147–161.
* [[Julien Wolbers|Wolbers]], Julien (1861): ''Geschiedenis van Suriname'', Amsterdam 1861: De Hoogh. Fotomechanische herdruk: Amsterdam 1970: Emmering, pp. 106–107, [https://www.dbnl.org/tekst/wolb002gesc01_01/wolb002gesc01_01_0006.php?q= De Digitale Bibliotheek voor de Nederlandse Letteren]
* [http://www.genealogietimmers.nl/Genealogie/genealogie%20verboom/genealogie%20verboom.htm#BM3150 Parenteel van Jan Verboom]{{dode link|datum=september 2017 |bot=InternetArchiveBot}}

{{Appendix}}

{{DEFAULTSORT:Neale, Stephanus Laurentius}}
[[Categorie:Plantage-eigenaar in Suriname]]
[[Categorie:Persoon in de 18e eeuw]]


text:
# Sop Ruak
Sop Ruak is een plaats in de amphoe Chiang Saen in Thailand. De plaats was vroeger een belangrijke plaats binnen de Thaise opiumhandel. Bij Sop Ruak ligt het drielandenpunt van Thailand, Myanmar en Laos (Gouden Driehoek).
De plaats had een stadsmuur, maar die is grotendeels vervallen. Sop Ruak heeft ook een school.

## Bezienswaardigheden
- Gouden Driehoek
- Hall of Opium
- Wat Phra That Phu Khao
- Opiumhuis

title: Sop Ruak

wikitext:
{{Infobox plaats in Thailand
| naam = Sop Ruak
| thainaam =
| provincie = [[Changwat Chiang Rai|Chiang Rai]]
| district = [[Amphoe Chiang Saen|Chiang Saen]]
| inwoners =
| km2 =
| census =
| isocode =
| hoogte =
| lat_deg = 20
| lat_min = 20
| lat_sec = 47
| lat_dir = N
| lon_deg = 100
| lon_min = 4
| lon_sec = 51
| lon_dir = E
| foto =
| onderschrift =
| www =
}}
'''Sop Ruak''' is een plaats in de amphoe [[Amphoe Chiang Saen|Chiang Saen]] in [[Thailand]]. De plaats was vroeger een belangrijke plaats binnen de Thaise [[opium]]handel. Bij Sop Ruak ligt het drielandenpunt van Thailand, [[Myanmar]] en [[Laos]] ([[Gouden Driehoek (drielandenpunt)|Gouden Driehoek]]).

De plaats had een stadsmuur, maar die is grotendeels vervallen.<ref>[http://wikimapia.org/#lang=en&lat=20.351417&lon=100.081866&z=16&m=b Wikimapia]</ref> Sop Ruak heeft ook een school.<ref>{{en}} [http://hobomaps.com/SopRuakMap.gif Hobomaps]</ref>

==Bezienswaardigheden==
* [[Gouden Driehoek (drielandenpunt)|Gouden Driehoek]]
* [[Hall of Opium]]
* [[Wat Phra That Phu Khao]]
* [[Opiumhuis]]

{{Appendix|2=
* Rough Guide Thailand (blz. 418+419), ISBN 978 90 475 1233 2
* Capitool Reisgidsen Thailand (blz. 248), ISBN 978 90 475 1854 9
* Insight Guide Thailand (blz. 296), ISBN 978 90 6655 193 0
{{References}}
}}
{{Coor title dms|20|20|51.12|N|100|4|52.49|E|scale:6250_region:TH}}

[[Categorie:Plaats in Chiang Rai (provincie)]]

title: Situering

Provincie (Changwat): Chiang Rai

District (Amphoe): Chiang Saen

Portaal: Zuidoost-Azië


text:
# GMR-effect
Het GMR-effect (GMR van het Engelse giant magnetoresistance) is een kwantummechanisch effect waarbij de elektrische weerstand van een materiaal sterk afneemt onder invloed van een magnetisch veld. Het effect treedt op in dunne lagen van afwisselend ferromagnetisch en niet-magnetisch metaal. De Nobelprijs voor de Natuurkunde van 2007 ging naar Albert Fert en Peter Grünberg voor hun ontdekking van het GMR-effect. Het effect vindt onder andere belangrijke toepassingen in magnetische opslagmedia zoals harde schijven. In 1998 ontving Peter Grünberg hiervoor de Duitse Toekomstprijs.

## Ontdekking
GMR werd door twee groepen onafhankelijk van elkaar ontdekt in 1988. Een team onder leiding van Peter Grünberg van het Forschungszentrum Jülich (dat het octrooi bezit) zag het effect in een systeem van drie lagen, Fe/Cr/Fe. De groep van Albert Fert van de Universiteit van Paris-Sud zag als eerste een werkelijk groot effect in systemen met veel lagen, en beschreef als eerste op correcte wijze de principes achter het effect. De ontdekking van GMR wordt beschouwd als de geboorte van de spintronics, het schakelen met elektronspin in plaats van elektrische lading. Grünberg en Fert hebben diverse prestigieuze prijzen gewonnen voor hun ontdekking en bijdrage in het veld van spintronics, waaronder de Nobelprijs voor de Natuurkunde in 2007.

## Oorzaak en beschrijving van het effect
Het effect uit zich als een duidelijke afname van de elektrische weerstand in de nabijheid van een magnetisch veld. Dit laat zich verklaren doordat de verstrooiing van elektronen aan de grensvlakken tussen de verschillende metalen afhankelijk is van de spin van de elektronen. De precieze kwantummechanische verklaring is te gecompliceerd om hier te reproduceren, maar ruwweg kan men het als volgt beschrijven.
De geleiding van elektrische stroom in een metaal wordt verzorgd door elektronen. In een ferromagnetisch materiaal treedt een spontane magnetisatie op, en men kan spreken van twee soorten elektronen, spin-up en spin-down (spin omhoog en spin naar beneden), die ieder een duidelijk verschillende weerstand ondervinden wanneer zij door het materiaal reizen, afhankelijk van de magnetisatie van het materiaal. Ook de verstrooiing van de elektronen aan het grensvlak tussen een ferromagnetisch metaal en een "gewoon" metaal hangt van de richting van de elektronspin af.
Wanneer de richting van de magnetisatie van opeenvolgende ferromagnetische lagen antiparallel (tegengesteld) is, zal een elektron met een bepaalde spin bij het doorkruisen van de ene ferromagnetische laag relatief ongehinderd kunnen bewegen, maar in de volgende laag (en de grensvlakken) sterk worden verstrooid. Zowel de spin-up als de spin-down elektronen zullen dus een relatief grote weerstand ondervinden.
Als echter op de een of andere manier de magnetisatie van alle ferromagnetische lagen dezelfde kant op komt te staan, zal een van de twee "soorten" elektronen relatief ongehinderd door alle lagen heen komen en maar weinig weerstand ondervinden. Dit effect kan groot genoeg zijn om de totale weerstand van het materiaal met tientallen procenten te doen afnemen.
In principe zijn er ook andere bijdragen aan het effect mogelijk, en ook kan het zijn dat het boven beschreven effect slechts klein is (enkele procenten). Om deze redenen wordt het effect dat hier beschreven is ook wel spin valve magnetoresistance genoemd: het is een soort kraan (valve) voor elektrische stroom, gebaseerd op het feit dat de verstrooiing van de ladingsdragers (elektronen) van hun spin afhangt.

## Systemen met GMR
Er zijn verschillende manieren om de magnetisatie van de ferromagnetische lagen te beïnvloeden om dit effect te bewerkstelligen, die tot verschillende systemen met GMR leiden.

### Multilagen met verschillende coërciviteit
Twee of meer ferromagnetische lagen worden gescheiden door een dunne laag (3 nanometer) niet-ferromagnetisch metaal. De ferromagnetische lagen zijn afwisselend van twee typen, die iets andere magnetische eigenschappen hebben, dus bijvoorbeeld ...F1/N/F2/N/F1/N/F2/N... Hierdoor kan met één extern magnetisch veld de polarisatie van de afwisselende ferromagnetische lagen afzonderlijk geregeld worden. Hiervoor gebruikt men twee ferromagnetische materialen die een verschillende coërciviteit hebben.

### Multilagen met antiferromagnetische koppeling
Wanneer de ferromagnetische lagen voldoende dicht bij elkaar zitten, is het mogelijk dat zij een antiferromagnetische wisselwerking hebben. De zogeheten RKKY-koppeling zorgt ervoor dat bij afwezigheid van een extern magnetisch veld, de naastgelegen lagen bij voorkeur een tegengestelde magnetisatie hebben, wat leidt tot een relatief hoge weerstand in het systeem. Het aanleggen van een voldoende sterk extern magnetisch veld "dwingt" de ferromagnetische lagen om in dezelfde richting gemagnetiseerd te worden, waardoor de weerstand in het systeem afneemt. Een voorbeeld van zo'n systeem is een multilaag ..Fe/Cr/Fe/Cr/Fe/Cr/Fe..., met dunne laagjes Cr, ongeveer 1 nanometer.

### Spin valve sandwich
Een spin valve sandwich bestaat uit drie dunne lagen (sandwich). De magnetisatie van de twee ferromagnetische lagen kan afzonderlijk worden geregeld doordat een van de twee lagen gekoppeld is aan een dikke laag ferromagnetisch materiaal met een bepaalde polarisatie. De polarisatie van de andere laag kan dan met een extern magnetisch veld worden geregeld. Deze configuratie is industrieel het best toepasbaar en wordt gebruikt in harde schijven.

## Toepassingen
GMR wordt uitgebreid gebruikt in de schrijf- en leeskoppen van harde schrijven. Een andere applicatie is het GMR-effect in niet-vluchtig magnetoresistive random access memory (MRAM).

title: GMR-effect

wikitext:
[[Bestand:GMR.svg|thumb|Ontdekte resultaat door Fert ''et al.'']]
[[Bestand:Spin-valve GMR.svg|thumb|Model voor het GMR-effect: wanneer de magnetisatie in beide lagen tegengesteld is (rechts), zullen zowel spin-up als spin-down [[elektron (hoofdbetekenis)|elektronen]] verstrooid worden; wanneer de magnetisatie hetzelfde is (links), zal in elk geval één type elektronen slechts een kleine weerstand ondervinden.]]

Het '''GMR-effect''' (GMR van het [[Engels (hoofdbetekenis)|Engelse]] ''giant magnetoresistance'') is een [[kwantummechanica|kwantummechanisch]] effect waarbij de [[elektrische weerstand (eigenschap)|elektrische weerstand]] van een materiaal sterk afneemt onder invloed van een [[magnetisch veld]]. Het effect treedt op in dunne lagen van afwisselend [[ferromagnetisme|ferromagnetisch]] en niet-magnetisch metaal. De [[Nobelprijs voor de Natuurkunde]] van 2007 ging naar [[Albert Fert]] en [[Peter Grünberg]] voor hun ontdekking van het GMR-effect. Het effect vindt onder andere belangrijke toepassingen in magnetische [[opslagmedium|opslagmedia]] zoals [[harde schijf|harde schijven]]. In 1998 ontving Peter Grünberg hiervoor de [[Duitse Toekomstprijs]].

== Ontdekking ==
GMR werd door twee groepen onafhankelijk van elkaar ontdekt in [[1988]]. Een team onder leiding van [[Peter Grünberg]] van het [[Forschungszentrum Jülich]] (dat het [[octrooi]] bezit) zag het effect in een systeem van drie lagen, [[IJzer (element)|Fe]]/[[Chroom (element)|Cr]]/Fe.<ref>G. Binasch, P. Grünberg, F. Saurenbach, and W. Zinn (1989) ''[https://journals.aps.org/prb/pdf/10.1103/PhysRevB.39.4828 Enhanced magnetoresistance in layered magnetic structures with antiferromagnetic interlayer exchange]'', Physical Review B, vol. '''39''', pp. 4828–4830. {{DOI|10.1103/PhysRevB.39.4828}}. [https://web.archive.org/web/20220621124012/https://journals.aps.org/prb/pdf/10.1103/PhysRevB.39.4828 Gearchiveerd] op 21 juni 2022.</ref> De groep van [[Albert Fert]] van de Universiteit van Paris-Sud zag als eerste een werkelijk groot effect in systemen met veel lagen, en beschreef als eerste op correcte wijze de principes achter het effect.<ref>M. N. Baibich , J. M. Broto, A. Fert, F. Nguyen Van Dau, F. Petroff, P. Eitenne, G. Creuzet, A. Friederich, and J. Chazelas (1988) ''[https://journals.aps.org/prl/pdf/10.1103/PhysRevLett.61.2472 Giant Magnetoresistance of (001)Fe/(001)Cr Magnetic Superlattices]'', vol. '''61''', pp. 2472–2475. {{DOI|10.1103/PhysRevLett.61.2472}}. [https://web.archive.org/web/20230415100733/https://journals.aps.org/prl/pdf/10.1103/PhysRevLett.61.2472 Gearchiveerd] op 15 april 2023.</ref> De ontdekking van GMR wordt beschouwd als de geboorte van de [[spintronics]], het schakelen met elektronspin in plaats van [[elektrische lading]]. Grünberg en Fert hebben diverse prestigieuze prijzen gewonnen voor hun ontdekking en bijdrage in het veld van spintronics, waaronder de Nobelprijs voor de Natuurkunde in 2007.<ref>[https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2007/ Nobel Prize in Physics 2007], Nobelprize.org. [https://web.archive.org/web/20180814215545/https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2007/ Gearchiveerd] op 14 augustus 2018.</ref>

==Oorzaak en beschrijving van het effect==
Het effect uit zich als een duidelijke afname van de [[elektrische weerstand (eigenschap)|elektrische weerstand]] in de nabijheid van een [[magnetisch veld]]. Dit laat zich verklaren doordat de [[Verstrooiing (natuurkunde)|verstrooiing]] van [[elektron]]en aan de [[grensvlak]]ken tussen de verschillende metalen afhankelijk is van de [[spin (natuurkunde)|spin]] van de elektronen. De precieze kwantummechanische verklaring is te gecompliceerd om hier te reproduceren, maar ruwweg kan men het als volgt beschrijven.<ref name="nobel_sci">Kon. Zweedse Academie van Wetenschappen, [https://web.archive.org/web/20090520235818/http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2007/phyadv07.pdf The discovery of giant magnetoresistance], wetenschappelijke achtergrond bij de Nobelprijs voor de Natuurkunde 2007</ref><ref name="dieny">B. Dieny, ''[http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/0304885394003564 Giant magnetoresistance in spin-valve multilayers]'', Journal of Magnetism and Magnetic Materials, vol. '''136''' (1994), pp. 335–359. {{DOI|10.1016/0304-8853(94)00356-4}}</ref>

De geleiding van elektrische stroom in een metaal wordt verzorgd door elektronen. In een ferromagnetisch materiaal treedt een spontane magnetisatie op, en men kan spreken van twee soorten elektronen, spin-up en spin-down (spin omhoog en spin naar beneden), die ieder een duidelijk verschillende weerstand ondervinden wanneer zij door het materiaal reizen, afhankelijk van de magnetisatie van het materiaal. Ook de verstrooiing van de elektronen aan het grensvlak tussen een ferromagnetisch metaal en een "gewoon" metaal hangt van de richting van de elektronspin af.

Wanneer de richting van de magnetisatie van opeenvolgende ferromagnetische lagen antiparallel (tegengesteld) is, zal een elektron met een bepaalde spin bij het doorkruisen van de ene ferromagnetische laag relatief ongehinderd kunnen bewegen, maar in de volgende laag (en de grensvlakken) sterk worden verstrooid. Zowel de spin-up als de spin-down elektronen zullen dus een relatief grote weerstand ondervinden.

Als echter op de een of andere manier de magnetisatie van alle ferromagnetische lagen dezelfde kant op komt te staan, zal een van de twee "soorten" elektronen relatief ongehinderd door alle lagen heen komen en maar weinig weerstand ondervinden. Dit effect kan groot genoeg zijn om de totale weerstand van het materiaal met tientallen procenten te doen afnemen.

In principe zijn er ook andere bijdragen aan het effect mogelijk, en ook kan het zijn dat het boven beschreven effect slechts klein is (enkele procenten). Om deze redenen wordt het effect dat hier beschreven is ook wel ''spin valve magnetoresistance'' genoemd: het is een soort kraan (''valve'') voor elektrische stroom, gebaseerd op het feit dat de verstrooiing van de ladingsdragers (elektronen) van hun spin afhangt.

== Systemen met GMR ==
Er zijn verschillende manieren om de magnetisatie van de ferromagnetische lagen te beïnvloeden om dit effect te bewerkstelligen, die tot verschillende systemen met GMR leiden.<ref name="dieny" />

===Multilagen met verschillende coërciviteit===
Twee of meer ferromagnetische lagen worden gescheiden door een dunne laag (3 nanometer) niet-ferromagnetisch metaal. De ferromagnetische lagen zijn afwisselend van twee typen, die iets andere magnetische eigenschappen hebben, dus bijvoorbeeld ...F1/N/F2/N/F1/N/F2/N... Hierdoor kan met één extern magnetisch veld de polarisatie van de afwisselende ferromagnetische lagen afzonderlijk geregeld worden. Hiervoor gebruikt men twee ferromagnetische materialen die een verschillende [[coërciviteit]] hebben.

===Multilagen met antiferromagnetische koppeling===
Wanneer de ferromagnetische lagen voldoende dicht bij elkaar zitten, is het mogelijk dat zij een [[antiferromagnetisme|antiferromagnetische]] wisselwerking hebben. De zogeheten [[RKKY-koppeling]] zorgt ervoor dat bij afwezigheid van een extern magnetisch veld, de naastgelegen lagen bij voorkeur een tegengestelde magnetisatie hebben, wat leidt tot een relatief hoge weerstand in het systeem. Het aanleggen van een voldoende sterk extern magnetisch veld "dwingt" de ferromagnetische lagen om in dezelfde richting gemagnetiseerd te worden, waardoor de weerstand in het systeem afneemt. Een voorbeeld van zo'n systeem is een multilaag ..Fe/Cr/Fe/Cr/Fe/Cr/Fe..., met dunne laagjes Cr, ongeveer 1 [[nanometer]].

===''Spin valve sandwich''===
Een ''spin valve sandwich'' bestaat uit drie dunne lagen ([[sandwich (brood)|sandwich]]). De magnetisatie van de twee ferromagnetische lagen kan afzonderlijk worden geregeld doordat een van de twee lagen gekoppeld is aan een dikke laag ferromagnetisch materiaal met een bepaalde polarisatie. De polarisatie van de andere laag kan dan met een extern magnetisch veld worden geregeld. Deze configuratie is industrieel het best toepasbaar en wordt gebruikt in harde schijven.

== Toepassingen ==
GMR wordt uitgebreid gebruikt in de schrijf- en leeskoppen van [[Harde schijf|harde schrijven]]. Een andere applicatie is het GMR-effect in niet-vluchtig [[MRAM|magnetoresistive random access memory]] (MRAM).

==Externe links==
*[https://web.archive.org/web/20120111051257/http://www.research.ibm.com/research/gmr.html Presentation of GMR-technique (IBM Research)]
*[https://web.archive.org/web/20090520235818/http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2007/phyadv07.pdf Scientific background]

== Referenties ==
{{References}}

[[Categorie:Magnetisme]]
[[Categorie:Kwantummechanica]]


text:
# Serolina granularia
Serolina granularia is een pissebed uit de familie Serolidae. De wetenschappelijke naam van de soort is voor het eerst geldig gepubliceerd in 1987 door Gary C.B. Poore.

title: Serolina granularia

wikitext:
{{Taxobox
| titelweergave = cursief
| naam = ''Serolina granularia''
| afbeelding =
| afbeeldingtekst =
| rijk = [[Dieren (biologie)|Animalia]] (Dieren)
| familie = [[Serolidae]]
| klasse = [[Malacostraca]] (Hogere kreeftachtigen)
| orde = [[Pissebedden|Isopoda]] (Pissebedden)
| geslacht = ''[[Serolina]]''
| w-naam = ''Serolina granularia''
| auteur = [[Gary C.B. Poore|Poore]]
| datum = 1987
| haakjes =
| worms = 262996
| stam = [[Geleedpotigen|Arthropoda]] (Geleedpotigen)
}}
'''''Serolina granularia''''' is een [[pissebedden|pissebed]] uit de familie [[Serolidae]]. De wetenschappelijke naam van de soort is voor het eerst geldig gepubliceerd in 1987 door [[Gary C.B. Poore]].<ref>Schotte, M. (2010). ''Serolina granularia'' Poore, 1987A. In: Schotte, M., Boyko, C.B, Bruce, N.L., Poore, G.C.B., Taiti, S., Wilson, G.D.F. (Eds) (2010). World Marine, Freshwater and Terrestrial Isopod Crustaceans database. Gebaseerd op informatie uit het [[World Register of Marine Species]], te vinden op http://www.marinespecies.org/aphia.php?p=taxdetails&id=262996</ref>
{{Appendix}}
{{beginnetje|biologie|2011|12|15}}
[[Categorie:Serolidae]]

title: Serolina granularia

Klasse: Malacostraca (Hogere kreeftachtigen)

Orde: Isopoda (Pissebedden)

Familie: Serolidae

Geslacht: Serolina

title: Soort

Portaal: Biologie