text:
# West-Veluws
West-Veluws is een Nedersaksisch dialect van de Nederlandse provincie Gelderland. Het wordt gesproken in verschillende Veluwse gemeenten en dorpen waaronder: Nunspeet, Putten, Ermelo (Armelo), Harderwijk (Harderwiek), Uddel, Nijkerk (Niekark), Appel, Scherpenzeel (Schaarpezeel), de gemeente Barneveld (Barreveld) en enkele dorpen van de gemeente Ede.
Het West-Veluws wordt ook gesproken in de Utrechtse plaats Bunschoten (Bunsjoten) en van oorsprong ook in Leusden en Amersfoort (Amersfoorts), maar hier is het dialect al zo goed als uitgestorven. De grens tussen West-Veluws in het noordoosten en Utrechts en Zuid-Gelders in het zuidwesten is erg rafelig: ook de dialecten van bijvoorbeeld Soest, Eemnes, Huizen en Laren hebben nog Nedersaksische kenmerken. In de artikelen Goois, Eemlands en Geldersevalleis wordt nader op deze overgangsdialecten ingegaan.

## Sprekers
West-Veluws wordt voornamelijk gesproken door ouderen, het Nedersaksische dialect is niet erg populair onder de jeugd. Dit geldt overigens voor wel meer gebieden in Nederland waar dialecten grotendeels ingeruild worden voor het Standaardnederlands. De meerderheid van de Veluwse jeugd spreekt vandaag de dag Standaardnederlands, er zijn echter nog wel jongeren die het dialect van huis uit spreken, maar vaak al meer met een Nederlandse invloed dan hun ouders en grootouders. Er is ook een klein aantal tweedetaalsprekers. Het West-Veluws is over het algemeen vrij goed verstaanbaar voor mensen die het Standaardnederlands als moedertaal hebben, naarmate men noordelijker of oostelijk gaat wordt het over het algemeen wat moeilijker voor een spreker van het Standaardnederlands. Globaal gezien wordt er binnen het West-Veluwse taalgebied meer dialect gesproken in de noordelijke plaatsen dan in de zuidelijke.
Nijkerk is na de Tweede Wereldoorlog uitgegroeid tot een forenzenstad voor Amersfoort, een vrijwel dialectloze stad, zodat de dialectsprekende gemeenschap sterk in de minderheid is. Feitelijk geldt deze situatie voor de gehele grensstreek van Utrecht en Gelderland, op Bunschoten-Spakenburg na. Plaatsen als Elburg en Oldebroek daarentegen liggen dieper in het Nedersaksische taalgebied, tegen het Sallandse en Oost-Veluwse taalgebied aan, waar het dialect nog een veel grotere plaats heeft.

## Woordenboek van de Gelderse dialecten
Het laatste deel genaamd Veluwe. De wereld. van het Woordenboek van de Gelderse dialecten (WGD) verscheen op 7 november 2008. In deze woordenboekenreeks staan onder andere woorden uit het West-Veluws, het Oost-Veluws, het Urkers en dialecten uit de omliggende gebieden vermeld. Er is ook een versie beschikbaar voor het rivierengebied van Gelderland. In oktober 2005 verscheen het eerste deel Veluwe. Het huis van Harrie Scholtmeijer en in november 2006 kwam het tweede deel Veluwe. De mens uit.
Eerder heeft op kleine schaal ook al registratie plaatsgevonden van de lokale dialecten, bijvoorbeeld in Putten, Nijkerk, Scherpenzeel, Bunschoten, Nunspeet en een boek voor de gehele Noordwest-Veluwe.

## Spelling
Er was tot voor kort nog geen gestandaardiseerde spelling voor het Veluwse dialect, de IJsselacademie heeft echter een spelling ontwikkeld, voor de Overijsselse en Veluwse dialecten, die grotendeels aansluit bij het Standaardnederlands en bij de andere Nedersaksische taalvarianten, een uitgebreide uitleg over de IJsselacademiespelling is te vinden op de website van de IJsselacademie. Vaak gebruikt men nog een eigen spelling, een van de redenen hiervoor is dat veel mensen niet van het bestaan van de IJsselacademiespelling afweten.

## Kenmerken
Het kenmerkende van het West-Veluws is dat het een soort van overgangsgebied is tussen het Nedersaksisch en het Standaardnederlands; hoe noordelijker de plaats is gelegen hoe kleiner die Standaardnederlandse invloed en hoe groter de Nedersaksische invloed meestal wordt. Het Veluws wordt doorgaans tot het Nedersaksisch gerekend, aangezien het qua woordenschat en grammatica meer op het Nedersaksisch aansluit dan op het Standaardnederlands, het is dan ook van oorsprong een echt Nedersaksisch dialect. Het West-Veluws kent per dorp weer verschillende woorden en uitspraken, zo zegt men in Nijkerk brocht en verlore/veleure, in Putten en Bunschoten brocht en verleuren en in Nunspeet bröch en verleuren (brachten en verloren in het Standaardnederlands).

## Klankverschijnselen
In het West-Veluws zijn de klinkerverschijnselen sterk beïnvloed door het Nederlands, meer in het bijzonder de Hollandse dialecten van de zeventiende eeuw. Deze invloed deelt het West-Veluws met het Oost-Veluws, het Sallands, het Stellingwerfs en het Drents, waarin deze talen tegenover het behoudender Twents en het Achterhoeks staan. De Hollandse invloed is in het West-Veluws echter wel ingrijpender. Kenmerkend voor het West-Veluws is de Nederlandse ou die in andere dialecten wordt uitgesproken als ol (bijvoorbeeld: houwen in plaats van holden), in het grensgebied met het Oost-Veluws (bijvoorbeeld in Nunspeet) worden deze vormen soms beiden gebruikt naast houwen (houden) kent men ook zollen (zouden). De Nederlandse ui wordt vrijwel altijd uitgesproken als uu (dus muus, huus enz.) er zijn echter een paar uitzonderingen bijvoorbeeld: fluit(e), buis(e), spuit(e).
De uitspraak van de ee is vaak net iets anders dan die in het Standaardnederlands, het wordt in het boek Bie Bart in de rie geschreven als een êe, deze klank zit vaak tussen de ee en de i in. Vroeger gebruikte men de sj-klank voor het Nederlandse sch, dit is echter vrijwel overal in onbruik geraakt, er zijn echter enkele geïsoleerde plekken waar de sj-klank nog voorkomt, een voorbeeld hiervan is Bunschoten (Bunsjoten).

### De ao-klank
De algemene Nedersaksische ao-klank, die uitgesproken wordt als de Deense å (wordt soms ook wel geschreven als oa) wordt op een groot aantal plaatsen gebruikt waar in het Nederlands aa wordt geschreven, maar ook hier kunnen lokaal enkele verschillen optreden: in Nunspeet zegt men bijvoorbeeld tafel terwijl men in Bunschoten taofel zegt. In het centrale, noordelijke en het oostelijke West-Veluws wordt er vrijwel nooit een ao gebruikt bij de volgende klanken: -aaf (tafel), -aag (dragen), -aak (maken), -aam (lichaam), en -aap (kaap) maar wél in -aai/-aaj (draojen = draden), -aal (verhaol), -aan (haon[e] = haan), -aar (haor), -aat (waoter).
Noten
1. ↑  Meestal niet in woorden als 'speciaal', 'nationaal' etc., dit kan lokaal echter nog weleens verschillen.
2. ↑  Nooit in woorden als 'orgaan', indiaan' etc.
3. ↑  Meestal niet in woorden als 'evenaar', 'bewonderaar' etc., dit kan lokaal echter nog weleens verschillen.

### Voorbeelden
| West-Veluws | Drents | Standaardnederlands |
| ----------- | ------ | ------------------- |
| he-j        | hej    | heb je              |
| houwen      | holden | houden              |
| ies         | ies    | ijs                 |
| laand       | laand  | land                |
| oek         | ok     | ook                 |
| spoek       | spoek  | spook               |
| tied        | tied   | tijd                |
| woenen      | wonen  | wonen               |
| zuunig      | zunig  | zuinig              |

## Dialectvergelijking
| Puttens                             | Nunspeets                            | Standaardnederlands   |
| ----------------------------------- | ------------------------------------ | --------------------- |
| bietje(n)                           | bietjen                              | beetje                |
| beteund                             | betuun                               | schaars, beperkt      |
| bonk                                | bonke                                | groot stuk            |
| breekbonen                          | breekbonen                           | sperziebonen          |
| deern, deretje(n)                   | deerne, deerntjen                    | meisje                |
| duuf                                | duve, doeve                          | duif                  |
| eerpel, erepel                      | eerpel, erepel                       | aardappel             |
| eerdbees                            | eerdbeze                             | aardbei               |
| frommes, vrouw, wief                | frommes, vrouw, wief                 | vrouw                 |
| frullie                             | vrouwluui                            | vrouwen               |
| gedien                              | gedien                               | gordijn               |
| glaozekleed                         | glaozekleed                          | vitrage               |
| hen                                 | hem                                  | hebben                |
| kous                                | hoze, kouse                          | kous                  |
| iezig                               | iezig, iezelig                       | heel, erg             |
| keis, kees                          | keze                                 | kaas                  |
| kiender(s)                          | kienders                             | kinderen              |
| krang                               | krang                                | binnenstebuiten       |
| kuum                                | kuum, teumig                         | bedeesd, rustig       |
| leed, kwaod, hellig                 | leed, kwaod, hellig                  | kwaad, boos           |
| leer                                | ledder (Elspeet: lere)               | ladder                |
| luui                                | luui                                 | lui                   |
| platte peters                       | platte peters                        | tuinbonen             |
| mins                                | meens                                | mens                  |
| mirreg > smirregs/smirreges/smirges | mirreg > snaomes/snaomiddes/smirregs | middag                |
| moekerig weer                       | moekerig weer                        | broeierig weer        |
| op huus opan                        | op huus an                           | naar huis toe         |
| overstuur                           | overstuur                            | bedorven (eten)       |
| vao(de)r en moe(de)r                | vaor en moor                         | vader en moeder       |
| schaal sjaal                        | sjaal                                | sjaal, das            |
| schaol                              | schaole                              | schaal                |
| schand                              | schaande                             | schande               |
| school                              | schoele                              | school                |
| sneeg                               | snejig                               | flink, vlot, gewiekst |
| strabant                            | strabant                             | pittig, vrijpostig    |
| sukelao                             | sukelao                              | chocolade             |
| de hof, de tuun                     | de tune, de hof                      | de tuin               |
| tunekrupertje, klein jantje(n)      | tunekrupertjen                       | winterkoninkje        |
| uui (ook wel look iets ouderwets)   | ui (ook wel look iets ouderwets)     | ui                    |
| vulling                             | vullen                               | veulen                |
| wulie                               | woelie                               | wij                   |
| zog                                 | motte                                | zeug                  |

Noten
1. ↑  Da's een bonk um.
2. ↑  Je kunnen m'n een bonke wies maken.
3. ↑  Iezig mooi.
4. ↑  Kindertaal: poeta en taat.
5. ↑  Een schaal um de nek.
6. ↑  Steenenkamer e.o. 'sjaol'.
7. ↑  Steenenkamer e.o. 'sjaand' of 'sjand'.
8. ↑  Steenenkamer e.o. 'sjool'.
9. ↑  Sneeg wief = mooie vrouw.

### Overige dialecten
| Andere dialecten | Locatie                                 | Standaardnederlands |
| ---------------- | --------------------------------------- | ------------------- |
| oot(jen)         | Bunschoten, Nijkerk, vroeger ook Putten | oma                 |
| kiekkast(e)      | hele (West-)Veluwe                      | televisie           |

Noten
1. ↑  Meestal 'tv' of 'tillevisie'.

## Grammatica
In werkwoorden gebruikt het West-Veluws gebruikt het Nederlandse achtervoegsel -en in plaats van de oorspronkelijke Nedersaksische -t, de West-Veluwse variant is met de Hollandse expansie uit het (Noord-)Hollands komen overwaaien. In het Oost-Veluws zegt men bijvoorbeeld wie denkt en wie heurt terwijl het West-Veluws wie/wulie denken en wie/wulie heuren gebruikt, dit verschijnsel komt ook voor in het Stellingwerfs. Er zijn onderling ook enkele verschillen, het Nunspeets vertoont bijvoorbeeld meer Oost-Veluwse kenmerken. Zo is 'kaas' in Putten keis of kees en in Nunspeet keze (of: kêeze) wat hetzelfde is als in het Oost-Veluws.
Opvallend is dat het Veluws een meervoudsvorm gebruikt voor 'jij', dus in plaats van 'jij hoort' of 'jij zou' zegt men jie heuren en jie zollen/jie zouen. Het West-Veluws laat het verschil tussen man en vrouw vaak achterwege, bijvoorbeeld: Kees vreug an Marieke of hie (hij) nog gung/ging eten. Dit verschijnsel komt alleen op de Veluwe voor, en onder druk van de omringende dialecten en de standaardtaal is het duidelijk op zijn retour.
In een groot aantal (werk)woorden wordt de e niet uitgesproken, bijvoorbeeld in warken, uitgesproken als wark'ng (of eerder: warrek'ng). De uitspraak van de uitgang -en verschilt ook van dorp tot dorp; meer naar het zuidwesten is de realisatie [ən] gebruikelijker dan alleen [n]. De grens van dit verschijnsel loopt tussen Ermelo en Harderwijk door.
Hieronder enkele voorbeelden van de vervoegingen van werkwoorden in het West-Veluws.
| Puttens       | Standaardnederlands |
| ------------- | ------------------- |
| ik loop       | ik loop             |
| jie loop      | jij loopt           |
| hie loopt     | hij loopt           |
| wullie lopen  | wij lopen           |
| hun/zie lopen | zij lopen           |
| julie lopen   | jullie lopen        |

| Puttens       | Standaardnederlands |
| ------------- | ------------------- |
| ik het        | ik heb              |
| jie het       | jij hebt            |
| hie het       | hij heeft           |
| wulie hen     | wij hebben          |
| zulie/zie hen | zij hebben          |
| julie hen     | jullie hebben       |

Noten
1. ↑  Vroeger zei men ook wel 'hie heet'.

| Nunspeets   | Standaardnederlands |
| ----------- | ------------------- |
| ik lope     | ik loop             |
| jie lopen   | jij loopt           |
| hij loop    | hij loopt           |
| wie lopen   | wij lopen           |
| zee lopen   | zij lopen           |
| julen lopen | jullie lopen        |

| Nunspeets | Standaardnederlands |
| --------- | ------------------- |
| ik hebbe  | ik heb              |
| jie hem   | jij hebt            |
| hij hef   | hij heeft           |
| wie hem   | wij hebben          |
| zee hem   | zij hebben          |
| julen hem | jullie hebben       |

title: West-Veluws

wikitext:
[[Bestand:Veluws.png|thumb|250px|West-Veluws taalgebied (lichtgroen)]]
'''West-Veluws''' is een [[Nedersaksisch]] dialect van de Nederlandse provincie [[Gelderland]]. Het wordt gesproken in verschillende [[Veluwe|Veluwse]] gemeenten en dorpen waaronder: [[Nunspeet (plaats)|Nunspeet]], [[Putten (plaats)|Putten]], [[Ermelo (plaats in Nederland)|Ermelo]] (''Armelo''), [[Harderwijk]] (''Harderwiek''), [[Uddel]], [[Nijkerk (stad)|Nijkerk]] (''Niekark''), [[Appel (Gelderland)|Appel]], [[Scherpenzeel (Gelderland)|Scherpenzeel]] (''Schaarpezeel''), de gemeente [[Barneveld (gemeente)|Barneveld]] (''Barreveld'') en enkele dorpen van de gemeente [[Ede (gemeente)|Ede]].

Het West-Veluws wordt ook gesproken in de Utrechtse plaats [[Bunschoten]] (''Bunsjoten'') en van oorsprong ook in [[Leusden]] en [[Amersfoort]] ([[Amersfoorts]]), maar hier is het dialect al zo goed als uitgestorven. De grens tussen West-Veluws in het noordoosten en [[Utrechts-Alblasserwaards|Utrechts]] en [[Zuid-Gelders]] in het zuidwesten is erg rafelig: ook de dialecten van bijvoorbeeld [[Soest (Nederland)|Soest]], [[Eemnes]], [[Huizen]] en [[Laren (Noord-Holland)|Laren]] hebben nog Nedersaksische kenmerken. In de artikelen [[Goois]], [[Eemlands]] en [[Geldersevalleis]] wordt nader op deze overgangsdialecten ingegaan.

==Sprekers==
West-Veluws wordt voornamelijk gesproken door ouderen, het Nedersaksische [[dialect]] is niet erg populair onder de jeugd. Dit geldt overigens voor wel meer gebieden in Nederland waar dialecten grotendeels ingeruild worden voor het [[Standaardnederlands]]. De meerderheid van de Veluwse jeugd spreekt vandaag de dag Standaardnederlands, er zijn echter nog wel jongeren die het dialect van huis uit spreken, maar vaak al meer met een Nederlandse invloed dan hun ouders en grootouders. Er is ook een klein aantal tweedetaalsprekers. Het West-Veluws is over het algemeen vrij goed verstaanbaar voor mensen die het Standaardnederlands als moedertaal hebben, naarmate men noordelijker of oostelijk gaat wordt het over het algemeen wat moeilijker voor een spreker van het Standaardnederlands. Globaal gezien wordt er binnen het West-Veluwse taalgebied meer dialect gesproken in de noordelijke plaatsen dan in de zuidelijke.

Nijkerk is na de Tweede Wereldoorlog uitgegroeid tot een forenzenstad voor Amersfoort, een vrijwel dialectloze stad, zodat de dialectsprekende gemeenschap sterk in de minderheid is. Feitelijk geldt deze situatie voor de gehele grensstreek van Utrecht en Gelderland, op Bunschoten-Spakenburg na. Plaatsen als Elburg en Oldebroek daarentegen liggen dieper in het Nedersaksische taalgebied, tegen het Sallandse en Oost-Veluwse taalgebied aan, waar het dialect nog een veel grotere plaats heeft.

== Woordenboek van de Gelderse dialecten ==
Het laatste deel genaamd ''Veluwe. De wereld.'' van het ''Woordenboek van de [[Gelderland|Gelderse]] dialecten'' (WGD) verscheen op 7 november 2008. In deze woordenboekenreeks staan onder andere woorden uit het West-Veluws, het [[Oost-Veluws]], het [[Urkers]] en dialecten uit de omliggende gebieden vermeld. Er is ook een versie beschikbaar voor het rivierengebied van [[Gelderland]]. In [[oktober 2005]] verscheen het eerste deel ''Veluwe. Het huis'' van [[Harrie Scholtmeijer]] en in november 2006 kwam het tweede deel ''Veluwe. De mens'' uit.

Eerder heeft op kleine schaal ook al registratie plaatsgevonden van de lokale dialecten, bijvoorbeeld in [[Putten (plaats)|Putten]],<ref>''Putters Praoten'' - Puttens Historisch Genootschap</ref> [[Nijkerk (stad)|Nijkerk]],<ref>'''t Niekarks: Umgangstaol, uutdrukkinge en gezegdes'' - Stichting Oud Nijkerk</ref> [[Scherpenzeel (Gelderland)|Scherpenzeel]],<ref>''Noe begriep 'k joe'' (1998) - ook gedeeltelijk beschikbaar op [https://web.archive.org/web/20070312102656/http://home.planet.nl/~mwigtman/Noebegriep.htm internet]</ref> [[Bunschoten]],<ref>''Woordenboek van Bunschoten-Spakenburg en Eemdijk'' (1996) - Historische Vereniging Bunscote</ref> [[Nunspeet (plaats)|Nunspeet]]<ref>''Bie Bart in de rie'' (1996) - wordt niet meer gepubliceerd, maar is nog steeds beschikbaar bij verschillende bibliotheken waaronder de bibliotheek van de [[Radboud Universiteit Nijmegen]] en uiteraard ook de bibliotheek van Nunspeet en Elspeet zelf</ref> en een boek voor de gehele Noordwest-Veluwe.<ref>''Het Dialect der Noord-West-Veluwe'' (1904) - Proefschrift Rijksuniversiteit Utrecht</ref>

==Spelling==
Er was tot voor kort nog geen gestandaardiseerde spelling voor het [[Veluws|Veluwse dialect]], de [[IJsselacademie]] heeft echter een spelling ontwikkeld, voor de [[Overijssel]]se en Veluwse dialecten, die grotendeels aansluit bij het Standaardnederlands en bij de andere Nedersaksische taalvarianten, een uitgebreide uitleg over de IJsselacademiespelling is te vinden op de website van de IJsselacademie. Vaak gebruikt men nog een eigen spelling, een van de redenen hiervoor is dat veel mensen niet van het bestaan van de IJsselacademiespelling afweten.

==Kenmerken==
Het kenmerkende van het West-Veluws is dat het een soort van overgangsgebied is tussen het Nedersaksisch en het Standaardnederlands; hoe noordelijker de plaats is gelegen hoe kleiner die Standaardnederlandse invloed en hoe groter de Nedersaksische invloed meestal wordt. Het Veluws wordt doorgaans tot het Nedersaksisch gerekend, aangezien het qua woordenschat en grammatica meer op het Nedersaksisch aansluit dan op het Standaardnederlands, het is dan ook van oorsprong een echt Nedersaksisch dialect. Het West-Veluws kent per [[dorp]] weer verschillende woorden en uitspraken, zo zegt men in Nijkerk ''brocht'' en ''verlore/veleure'', in Putten en Bunschoten ''brocht'' en ''verleuren'' en in Nunspeet ''bröch'' en ''verleuren'' (brachten en verloren in het Standaardnederlands).

==Klankverschijnselen==
In het West-Veluws zijn de klinkerverschijnselen sterk beïnvloed door het Nederlands, meer in het bijzonder de [[Hollands (dialect)|Hollandse]] dialecten van de zeventiende eeuw. Deze invloed deelt het West-Veluws met het [[Oost-Veluws]], het [[Sallands]], het [[Stellingwerfs]] en het [[Drents]], waarin deze talen tegenover het behoudender [[Twents (dialect)|Twents]] en het [[Achterhoeks]] staan. De Hollandse invloed is in het West-Veluws echter wel ingrijpender. Kenmerkend voor het West-Veluws is de Nederlandse ''ou'' die in andere dialecten wordt uitgesproken als ''ol'' (bijvoorbeeld: ''houwen'' in plaats van ''holden''), in het grensgebied met het Oost-Veluws (bijvoorbeeld in Nunspeet) worden deze vormen soms beiden gebruikt naast ''houwen'' (houden) kent men ook ''zollen'' (zouden). De Nederlandse ''ui'' wordt vrijwel altijd uitgesproken als ''uu'' (dus ''muus'', ''huus'' enz.) er zijn echter een paar uitzonderingen bijvoorbeeld: ''fluit(e)'', ''buis(e)'', ''spuit(e)''.

De uitspraak van de ''ee'' is vaak net iets anders dan die in het Standaardnederlands, het wordt in het boek ''Bie Bart in de rie'' geschreven als een ''êe'', deze klank zit vaak tussen de ''ee'' en de ''i'' in. Vroeger gebruikte men de ''sj''-klank voor het Nederlandse ''sch'', dit is echter vrijwel overal in onbruik geraakt, er zijn echter enkele geïsoleerde plekken waar de sj-klank nog voorkomt, een voorbeeld hiervan is Bunschoten (Bun''sj''oten).

===De ao-klank===
De algemene Nedersaksische ''ao''-klank, die uitgesproken wordt als de Deense [[Å (letter)|å]] (wordt soms ook wel geschreven als ''oa'') wordt op een groot aantal plaatsen gebruikt waar in het Nederlands ''aa'' wordt geschreven, maar ook hier kunnen lokaal enkele verschillen optreden: in Nunspeet zegt men bijvoorbeeld ''tafel'' terwijl men in [[Bunschoten]] ''taofel'' zegt. In het centrale, noordelijke en het oostelijke West-Veluws wordt er '''vrijwel nooit''' een ''ao'' gebruikt bij de volgende klanken: -aaf (tafel), -aag (dragen), -aak (maken), -aam (lichaam), en -aap (kaap) '''maar wél''' in -aai/-aaj (draojen = draden), -aal (verhaol<ref group="A">Meestal niet in woorden als 'speciaal', 'nationaal' etc., dit kan lokaal echter nog weleens verschillen.</ref>), -aan (haon[e] = haan<ref group="A">Nooit in woorden als 'orgaan', indiaan' etc.</ref>), -aar (haor<ref group="A">Meestal niet in woorden als 'evenaar', 'bewonderaar' etc., dit kan lokaal echter nog weleens verschillen.</ref>), -aat (waoter).

;Noten
<references group="A"/>

===Voorbeelden===
{| class="wikitable" width="40%"
! width="25%" |West-Veluws
! width="25%" |Drents
! width="25%" |Standaardnederlands
|-
|he-j
|hej
|heb je
|-
|houwen
|holden
|houden
|-
|ies
|ies
|[[IJs (water)|ijs]]
|-
|laand
|laand
|land
|-
|oek
|ok
|ook
|-
|spoek
|spoek
|spook
|-
|tied
|tied
|tijd
|-
|woenen
|wonen
|wonen
|-
|zuunig
|zunig
|zuinig
|}

==Dialectvergelijking==
{| class="wikitable" width="60%"
! Puttens
! Nunspeets
! Standaardnederlands
|-
|bietje(n)
|bietjen
|beetje
|-
|beteund
|betuun
|schaars, beperkt
|-
|bonk<ref group="B">Da's een bonk um.</ref>
|bonke<ref group="B">Je kunnen m'n een bonke wies maken.</ref>
|groot stuk
|-
|breekbonen
|breekbonen
|[[sperzieboon|sperziebonen]]
|-
|deern, deretje(n)
|deerne, deerntjen
|meisje
|-
|duuf
|duve, doeve
|[[duiven (vogels)|duif]]
|-
|eerpel, erepel
|eerpel, erepel
|[[aardappel]]
|-
|eerdbees
|eerdbeze
|[[aardbei]]
|-
|frommes, vrouw, wief
|frommes, vrouw, wief
|vrouw
|-
|frullie
|vrouwluui
|vrouwen
|-
|gedien
|gedien
|[[Gordijn (afscherming)|gordijn]]
|-
|glaozekleed
|glaozekleed
|[[vitrage]]
|-
|hen
|hem
|hebben
|-
|kous
|hoze, kouse
|[[kous (kledingstuk)|kous]]
|-
|iezig<ref group="B">Iezig mooi.</ref>
|iezig, iezelig
|heel, erg
|-
|keis, kees
|keze
|[[kaas]]
|-
|kiender(s)
|kienders
|[[kind (leeftijdsgroep)|kinderen]]
|-
|krang
|krang
|binnenstebuiten
|-
|kuum
|kuum, teumig
|bedeesd, rustig
|-
|leed, kwaod, hellig
|leed, kwaod, hellig
|kwaad, boos
|-
|leer
|ledder ([[Elspeet]]: ''lere'')
|[[ladder]]
|-
|luui
|luui
|lui
|-
|platte peters
|platte peters
|[[tuinboon|tuinbonen]]
|-
|mins
|meens
|[[mens]]
|-
|mirreg > smirregs/smirreges/smirges
|mirreg > snaomes/snaomiddes/smirregs
|middag
|-
|moekerig weer
|moekerig weer
|broeierig weer
|-
|op huus opan
|op huus an
|naar huis toe
|-
|overstuur
|overstuur
|bedorven (eten)
|-
|vao(de)r en moe(de)r<ref group="B">Kindertaal: poeta en taat.</ref>
|vaor en moor
|vader en moeder
|-
|schaal sjaal<ref group="B">Een schaal um de nek.</ref>
|sjaal
|sjaal, das
|-
|schaol<ref group="B">Steenenkamer e.o. 'sjaol'.</ref>
|schaole
|schaal
|-
|schand<ref group="B">Steenenkamer e.o. 'sjaand' of 'sjand'.</ref>
|schaande
|schande
|-
|school<ref group="B">Steenenkamer e.o. 'sjool'.</ref>
|schoele
|school
|-
|sneeg<ref group="B">Sneeg wief = mooie vrouw.</ref>
|snejig
|flink, vlot, gewiekst
|-
|strabant
|strabant
|pittig, vrijpostig
|-
|sukelao
|sukelao
|[[chocolade]]
|-
|de hof, de tuun
|de tune, de hof
|de [[tuin]]
|-
|tunekrupertje, klein jantje(n)
|tunekrupertjen
|[[winterkoninkje]]
|-
|uui (ook wel ''look'' iets ouderwets)
|ui (ook wel ''look'' iets ouderwets)
|ui
|-
|vulling
|vullen
|[[veulen (dier)|veulen]]
|-
|wulie
|woelie
|wij
|-
|zog
|motte
|zeug
|}

;Noten
<references group="B"/>

===Overige dialecten===
{| class="wikitable" width="60%"
! Andere dialecten
! Locatie
! Standaardnederlands
|-
|oot(jen)
|[[Bunschoten]], [[Nijkerk (stad)|Nijkerk]], vroeger ook [[Putten (plaats)|Putten]]
|oma
|-
|kiekkast(e)<ref group="C">Meestal 'tv' of 'tillevisie'.</ref>
|hele (West-)[[Veluwe (streek)|Veluwe]]
|televisie
|}

;Noten
<references group="C"/>

==Grammatica==
In werkwoorden gebruikt het West-Veluws gebruikt het Nederlandse achtervoegsel ''-en'' in plaats van de oorspronkelijke Nedersaksische ''-t'', de West-Veluwse variant is met de [[Hollandse expansie]] uit het (Noord-)Hollands komen overwaaien. In het Oost-Veluws zegt men bijvoorbeeld ''wie denkt'' en ''wie heurt'' terwijl het West-Veluws ''wie/wulie denken'' en ''wie/wulie heuren'' gebruikt, dit verschijnsel komt ook voor in het [[Stellingwerfs]]. Er zijn onderling ook enkele verschillen, het Nunspeets vertoont bijvoorbeeld meer Oost-Veluwse kenmerken. Zo is 'kaas' in Putten ''keis'' of ''kees'' en in Nunspeet ''keze'' (of: ''kêeze'') wat hetzelfde is als in het Oost-Veluws.

Opvallend is dat het Veluws een meervoudsvorm gebruikt voor 'jij', dus in plaats van 'jij hoort' of 'jij zou' zegt men ''jie heuren'' en ''jie zollen/jie zouen''. Het West-Veluws laat het verschil tussen man en vrouw vaak achterwege, bijvoorbeeld: ''Kees vreug an Marieke of hie (hij) nog gung/ging eten.'' Dit verschijnsel komt alleen op de Veluwe voor, en onder druk van de omringende dialecten en de standaardtaal is het duidelijk op zijn retour.

In een groot aantal (werk)woorden wordt de e niet uitgesproken, bijvoorbeeld in ''warken'', uitgesproken als ''wark'ng'' (of eerder: warrek'ng). De uitspraak van de uitgang ''-en'' verschilt ook van dorp tot dorp; meer naar het zuidwesten is de realisatie [ən] gebruikelijker dan alleen [n]. De grens van dit verschijnsel loopt tussen [[Ermelo (plaats in Nederland)|Ermelo]] en [[Harderwijk]] door.

Hieronder enkele voorbeelden van de vervoegingen van werkwoorden in het West-Veluws.

{|
|
{| class="wikitable"
! Puttens
! Standaardnederlands
|-
|ik loop
|ik loop
|-
|jie loop
|jij loopt
|-
|hie loopt
|hij loopt
|-
|wullie lopen
|wij lopen
|-
|hun/zie lopen
|zij lopen
|-
|julie lopen
|jullie lopen
|}
|
{| class="wikitable"
! Puttens
! Standaardnederlands
|-
|ik het
|ik heb
|-
|jie het
|jij hebt
|-
|hie het<ref group="D">Vroeger zei men ook wel 'hie heet'.</ref>
|hij heeft
|-
|wulie hen
|wij hebben
|-
|zulie/zie hen
|zij hebben
|-
|julie hen
|jullie hebben
|}
|}

;Noten
<references group="D"/>

{|
|
{| class="wikitable"
! Nunspeets
! Standaardnederlands
|-
|ik lope
|ik loop
|-
|jie lopen
|jij loopt
|-
|hij loop
|hij loopt
|-
|wie lopen
|wij lopen
|-
|zee lopen
|zij lopen
|-
|julen lopen
|jullie lopen
|}
|
{| class="wikitable"
! Nunspeets
! Standaardnederlands
|-
|ik hebbe
|ik heb
|-
|jie hem
|jij hebt
|-
|hij hef
|hij heeft
|-
|wie hem
|wij hebben
|-
|zee hem
|zij hebben
|-
|julen hem
|jullie hebben
|}
|}

==Zie ook==
* [[Putters]]
* [[Nunspeets]]
* [[Nedersaksisch]]
* [[Oost-Veluws]]
* [[Veluws]]

==Externe links==
* [http://www.meertens.knaw.nl/books/winkler/putten.html Putters dialect: tekst van de verloren zoon]
* [http://www.meertens.knaw.nl/books/winkler/uddel.html Uddels dialect: tekst van de verloren zoon]
* [http://www.meertens.knaw.nl/books/winkler/nijkerk.html Nijkerks dialect: tekst van de verloren zoon]
* [https://web.archive.org/web/20100816183559/http://oudscherpenzeel.nl/os/noebegriep.htm Het Scherpenzeelse dialect]
* [http://www.ijsselacademie.nl Spelling voor het Overijssels en het Veluws]
* [https://web.archive.org/web/20070312210231/http://taal.phileon.nl/kaart/nedersaksisch.php Kaart met dialectplaatsnamen]

{{Appendix}}
{{Navigatie streektalen Vlaanderen en Nederland}}

[[Categorie:Nedersaksisch dialect]]
[[Categorie:Veluwe]]


text:
# Hama (stad)
Hama (Arabisch: حماه, Aramees: ܚܡܬ, Ḥamath) is een stad in Syrië, ten noorden van Damascus. De stad heeft ongeveer 700.000 inwoners (2009) en is de hoofdstad van het gelijknamige gouvernement.

## Geschiedenis
Hama heeft talloze culturen gekend, zoals die van de Hettieten, de Assyriërs, de Arameeërs, de Romeinen en de Arabieren.

### Opstand tegen de Fransen in 1925
Op 4 oktober 1925 kwamen de Syriërs in Hama in opstand tegen de Franse koloniale macht. De leiding was in handen van de gendarme Fazwi al-Qawukji. De Fransen reageerden snel en de stad werd beschoten met artillerie en gebombardeerd vanuit de lucht. De opstand werd de kop in gedrukt ten koste van enkele honderden doden aan Syrische kant.

### Opstand tegen de Fransen in 1945
Een dispuut over wie het plaatselijke treinstation controleerde, de Franse koloniale bezettingsmacht of de Syriërs, escaleerde en op 27 mei 1945 omsingelden gewapende Syriërs een Franse militaire colonne en namen Franse militaire voertuigen en artillerie in beslag. De Fransen reageerden door de stad te bombarderen en te beschieten met mortieren en machinegeweren. In totaal kwamen tachtig mensen om het leven.

### Bloedbad van Hama
Op 2 februari 1982 had een van de zwartste pagina's van de moderne Syrische geschiedenis plaats in Hama. Hama was een bolwerk van Moslimbroeders, die tegen het socialistische Ba'athregime waren. Onder leiding van Hafiz al-Assad werd de vervolging van die Moslimbroeders ingesteld. Dit leidde tot een opstand, die bloedig de kop werd ingedrukt in Hama. Schattingen over het aantal doden lopen uiteen van 10.000 (correspondent Robert Fisk, die ter plaatse was), via 25.000 (Amnesty International) tot 48.000 (cijfer genoemd door de Moslimbroeders).

### Syrische opstand (begin jaren 2010)
Vanaf 2011 was er sprake van hardhandig optreden van regeringstroepen tegen volksopstanden, ditmaal onder leiding van Assads zoon Bashar al-Assad. In heel Syrië vonden protesten plaats als onderdeel van de 'Arabische Lente'. In mei en augustus trokken tanks Hama binnen en zouden er honderden doden zijn gevallen bij het neerslaan van de protesten daar. Sinds 2012 werden hevige gevechten geleverd tussen (met name alawitische) regeringstroepen en (met name soennitische salafistische en wahabistische) rebellen in Hama.
Op 30 november 2024 startten rebellen van Hayat Tahrir al-Sham (HTS) een nieuw offensief tegen de regeringstroepen. Op 5 december 2024 namen ze de stad in.

## Toerisme
Hama is beroemd om zijn waterraderen die in de Orontes staan. De stroming van de rivier brengt het rad in beweging. Tegelijk wordt het water uit de rivier opgeschept en boven in het aquaduct geworpen. Op mozaïeken in het nieuwe museum is te zien dat al in de 5e eeuw raderen werden gebruikt. De huidige raderen zijn ontworpen door de 13e-eeuwse Ajjoebiden. Zij hebben er 30 gebouwd waarvan 17 de tand des tijds hebben doorstaan, ondanks het feit dat ze allemaal zijn hersteld in de mammelukse en Ottomaanse tijd.

## Bevolking
De bevolking van Hama bestaat met name uit soennitische Arabieren maar heeft daarnaast ook christelijke Arabieren, Arameeërs, Assyriërs en Grieken alsook soennitische Turkomannen als inwoners.

## Geboren
- Ali Farzat (22 juni 1951), cartoonist

wikiname: nlwiki

title: Hama (stad)

in_language: nl

wikitext:
{{Infobox plaats in Syrië
| land = Syrië
| naam = Hama
| altnaam =
| flag =
| area = [[Hama (gouvernement)|Hama]]
| district = [[Hama (district)|Hama]]
| inwoners =
| census =
| hoogte =
| lat_deg = 35
| lat_min = 08
| lat_dir = N
| lon_deg = 36
| lon_min = 45
| lon_dir = E
| image = Hama.jpg
| caption =
| image1 =
| caption1 =
}}
'''Hama''' ([[Arabisch]]: حماه, [[Aramees]]: ܚܡܬ, ''Ḥamath'') is een stad in [[Syrië]], ten noorden van [[Damascus]]. De stad heeft ongeveer 700.000 inwoners (2009) en is de hoofdstad van het [[Hama (gouvernement)|gelijknamige gouvernement]].

== Geschiedenis ==
Hama heeft talloze culturen gekend, zoals die van de [[Hettieten]], de [[Assyrië]]rs, de [[Arameeërs]], de [[Romeinse Rijk|Romeinen]] en de [[Arabieren]].

=== Opstand tegen de Fransen in 1925 ===
Op 4 oktober 1925 kwamen de Syriërs in Hama in opstand tegen de Franse koloniale macht. De leiding was in handen van de gendarme [[Fazwi al-Qawukji]]. De Fransen reageerden snel en de stad werd beschoten met artillerie en gebombardeerd vanuit de lucht. De opstand werd de kop in gedrukt ten koste van enkele honderden doden aan Syrische kant.<ref>Barr, James (2011) ''A Line in the Sand. Britain, France and the Struggle for the Mastery of the Middle East'', p. 137-138</ref>

=== Opstand tegen de Fransen in 1945 ===
Een dispuut over wie het plaatselijke treinstation controleerde, de Franse koloniale bezettingsmacht of de Syriërs, escaleerde en op 27 mei 1945 omsingelden gewapende Syriërs een Franse militaire colonne en namen Franse militaire voertuigen en artillerie in beslag. De Fransen reageerden door de stad te bombarderen en te beschieten met mortieren en machinegeweren. In totaal kwamen tachtig mensen om het leven.<ref>Barr, James (2011) ''A Line in the Sand. Britain, France and the Struggle for the Mastery of the Middle East'', p. 302</ref>

=== Bloedbad van Hama ===
{{Zie hoofdartikel|Bloedbad van Hama}}
Op [[2 februari]] [[1982]] had een van de zwartste pagina's van de moderne Syrische geschiedenis plaats in Hama. Hama was een bolwerk van [[Moslimbroeders]], die tegen het socialistische [[Arabische Socialistische Ba'ath-partij (Syrië)|Ba'athregime]] waren. Onder leiding van [[Hafiz al-Assad]] werd de vervolging van die Moslimbroeders ingesteld. Dit leidde tot een opstand, die bloedig de kop werd ingedrukt in Hama. Schattingen over het aantal doden lopen uiteen van 10.000 (correspondent [[Robert Fisk]], die ter plaatse was), via 25.000 (Amnesty International) tot 48.000 (cijfer genoemd door de Moslimbroeders).

=== Syrische opstand (begin jaren 2010) ===
{{Zie hoofdartikel|Syrische Burgeroorlog}}
Vanaf 2011 was er sprake van hardhandig optreden van regeringstroepen tegen volksopstanden, ditmaal onder leiding van Assads zoon [[Bashar al-Assad]]. In heel Syrië vonden [[Protesten in Syrië|protesten]] plaats als onderdeel van de '[[Arabische Lente]]'. In mei en augustus trokken tanks Hama binnen en zouden er honderden doden zijn gevallen bij het neerslaan van de protesten daar. Sinds 2012 werden hevige gevechten geleverd tussen (met name [[alawieten|alawitische]]) regeringstroepen en (met name soennitische [[salafisme|salafistische]] en [[wahabisme|wahabistische]]) rebellen in Hama.

Op 30 november 2024 startten rebellen van [[Hayat Tahrir al-Sham]] (HTS) een nieuw offensief tegen de regeringstroepen. Op 5 december 2024 namen ze de stad in.<ref>{{Citeer web |url=https://www.nu.nl/313207/video/rebellen-verscheuren-posters-syrische-dictator-na-verovering-hama.html |titel=Rebellen verscheuren posters Syrische dictator na verovering Hama |bezochtdatum=2024-12-05 |werk=nu.nl}}</ref>

{{Clearleft}}

[[Bestand:Hama - waterraderen in de Orontes.jpg|thumb|left|250px|[[Noria (molen)|Waterraderen]] in de Orontes]]

== Toerisme ==
Hama is beroemd om zijn waterraderen die in de [[Orontes]] staan. De stroming van de rivier brengt het rad in beweging. Tegelijk wordt het water uit de rivier opgeschept en boven in het aquaduct geworpen. Op mozaïeken in het nieuwe museum is te zien dat al in de 5e eeuw raderen werden gebruikt. De huidige raderen zijn ontworpen door de 13e-eeuwse [[Ajjoebiden]]. Zij hebben er 30 gebouwd waarvan 17 de tand des tijds hebben doorstaan, ondanks het feit dat ze allemaal zijn hersteld in de [[mammelukken|mammelukse]] en [[Ottomaanse Rijk|Ottomaanse]] tijd.

== Bevolking ==
De bevolking van Hama bestaat met name uit [[soennieten|soennitische]] [[Arabieren]] maar heeft daarnaast ook [[christenen|christelijke]] [[Arabieren]], [[Arameeërs]],<ref>http://www.wca-ngo.org/humanrightsfiles/the-syria-crises/347-pr-reality-sectarian-violence</ref> [[Assyriërs (volk)|Assyriërs]] en [[Grieken]] alsook soennitische [[Turkse volkeren#Het Ottomaanse Rijk|Turkomannen]] als inwoners.

== Geboren ==
* [[Ali Farzat]] (22 juni 1951), cartoonist

{{Appendix|2=
{{References}}
}}
{{Commonscat|Hama}}
{{Coor title dms|35|7|59.88|N|36|45|0|E|type:city(350000)_region:SY}}

[[Categorie:Stad in Syrië]]
[[Categorie:Hettitische stad]]
[[Categorie:Assyrische stad]]

title: Situering

Gouvernement: Hama

District: Hama

Coördinaten: 35° 8′ NB, 36° 45′ OL

title: Overig

Website: Officiële website

title: Foto's

Portaal: Azië


text:
# Osteochilus brachynotopteroides
Osteochilus brachynotopteroides is een straalvinnige vissensoort uit de familie van de eigenlijke karpers (Cyprinidae). De wetenschappelijke naam van de soort is voor het eerst geldig gepubliceerd in 1934 door Chevey.

title: Osteochilus brachynotopteroides

wikitext:
{{Taxobox straalvinnige
| titelweergave = cursief
| naam = ''Osteochilus brachynotopteroides''
| afbeelding =
| orde = [[Cypriniformes]]
| familie = [[Cyprinidae]] ([[Eigenlijke karpers]])
| geslacht = ''[[Osteochilus]]''
| w-naam = ''Osteochilus brachynotopteroides''
| auteur = Chevey
| datum = 1934
| haakjes =
| commons =
| species =
|status=DD|statusbron=2011|rl-id=180787}}
'''''Osteochilus brachynotopteroides''''' is een [[Straalvinnigen|straalvinnige]] [[vissen (dieren)|vissensoort]] uit de familie van de [[Eigenlijke karpers|eigenlijke karpers (Cyprinidae)]].<ref>{{Link FishBase species|genus=Osteochilus|species=brachynotopteroides|month=02|year=2013}}</ref> De wetenschappelijke naam van de soort is voor het eerst geldig gepubliceerd in 1934 door Chevey.
{{Appendix}}
{{beginnetje|biologie|2013|02|27}}

[[Categorie:Osteochilus|brachynotopteroides]]

title: Osteochilus brachynotopteroides · IUCN-status: Onzeker (2011)

Rijk: Animalia (Dieren)

Stam: Chordata (Chordadieren)

Superklasse: Osteichthyes (Beenvisachtigen)

Klasse: Actinopterygii (Straalvinnigen)

Orde: Cypriniformes

Familie: Cyprinidae (Eigenlijke karpers)

Geslacht: Osteochilus

title: Soort

Portaal: Biologie · Vissen


text:
# Acanthoscelides alonsi
Acanthoscelides alonsi is een keversoort uit de familie bladkevers (Chrysomelidae). De wetenschappelijke naam van de soort werd in 2008 gepubliceerd door Romero & Yus.

title: Acanthoscelides alonsi

wikitext:
{{Taxobox insect
| naam = ''Acanthoscelides alonsi''
| titelweergave = cursief
| afbeelding =
| afbeeldingtekst =
| orde = [[Kevers|Coleoptera]] (Kevers)
| familie = [[Bladkevers|Chrysomelidae]] (Bladkevers)
| geslacht = ''[[Acanthoscelides]]''
| w-naam = ''Acanthoscelides alonsi''
| auteur = Romero & Yus
| datum = 2008
| haakjes =
| origineel =
}}

'''''Acanthoscelides alonsi''''' is een [[kevers|keversoort]] uit de familie [[bladkevers]] (Chrysomelidae). De wetenschappelijke naam van de soort werd in 2008 gepubliceerd door Romero & Yus.<ref>{{Brontabel|2010-Hallan}}</ref>

{{Appendix}}
{{beginnetje|biologie|2011|12|04}}

[[Categorie:Acanthoscelides|alonsi]]

title: Acanthoscelides alonsi

Stam: Arthropoda (Geleedpotigen)

Klasse: Insecta (Insecten)

Orde: Coleoptera (Kevers)

Familie: Chrysomelidae (Bladkevers)

Geslacht: Acanthoscelides

title: Soort

Portaal: Biologie · Insecten


text:
# Tetramorium mahafaly
Tetramorium mahafaly is een mierensoort uit de onderfamilie van de Myrmicinae. De wetenschappelijke naam van de soort is voor het eerst geldig gepubliceerd in 2011 door Hita Garcia & Fisher.
De soort is endemisch in Madagaskar en leeft op het Mahafaly-plateau.

title: Tetramorium mahafaly

wikitext:
{{Taxobox insect
| titelweergave = cursief
| naam = ''Tetramorium mahafaly''
| afbeelding =
| orde = [[Vliesvleugeligen|Hymenoptera]] (Vliesvleugeligen)
| familie = [[Mieren|Formicidae]] (Mieren)
| onderfamilie = [[Myrmicinae]]
| tribus = [[Tetramoriini]]
| geslacht = ''[[Tetramorium]]''
| w-naam = ''Tetramorium mahafaly''
| auteur = Hita Garcia & Fisher
| datum = 2011
| haakjes  =
| commons =
| species = Tetramorium mahafaly
}}

'''''Tetramorium mahafaly''''' is een [[Mieren|mierensoort]] uit de onderfamilie van de [[Myrmicinae]].<ref>[http://www.antwiki.org/wiki/Tetramorium_mahafaly Vermelding van de soort op Antwiki (Geraadpleegd april 2013)]</ref><ref>[http://www.antweb.org/description.do?genus=Tetramorium&name=mahafaly&rank=species Vermelding van de soort op Antweb (Geraadpleegd april 2013)]</ref> De wetenschappelijke naam van de soort is voor het eerst geldig gepubliceerd in 2011 door Hita Garcia & Fisher.

De soort is [[endemie (biogeografie)|endemisch]] in [[Madagaskar]] en leeft op het [[Mahafaly-plateau]].

{{Appendix}}
{{beginnetje|biologie|2013|04|13}}

[[Categorie:Tetramorium]]
[[Categorie:Endemisch dier uit Madagaskar]]

title: Tetramorium mahafaly

Orde: Hymenoptera (Vliesvleugeligen)

Familie: Formicidae (Mieren)

Onderfamilie: Myrmicinae

Geslachtengroep: Tetramoriini

Geslacht: Tetramorium

title: Soort


text:
# Trechus orduensis
Trechus orduensis is een keversoort uit de familie van de loopkevers (Carabidae). De wetenschappelijke naam van de soort is voor het eerst geldig gepubliceerd in 2007 door Donabauer.

title: Trechus orduensis

wikitext:
{{Taxobox insect
| titelweergave = cursief
| naam = ''Trechus orduensis''
| afbeelding =
| afbeeldingtekst =
| orde = [[Kevers|Coleoptera]] (Kevers)
| familie = [[Loopkevers|Carabidae]] (Loopkevers)
| onderfamilie = [[Trechinae]]
| geslacht = ''[[Trechus]]''
| w-naam = ''Trechus orduensis''
| auteur = Donabauer
| datum = 2007
| haakjes =
| species =
| commons =
}}
'''''Trechus orduensis''''' is een [[kevers|kever]]soort uit de familie van de [[Loopkevers|loopkevers (Carabidae)]].<ref>Anichtchenko A. et al., (editors): [https://carabidae.org/search?rank=0&text=Trechus+orduensis Carabidae of the World] (bezocht: 20 tot 28 maart 2013)</ref> De wetenschappelijke naam van de soort is voor het eerst geldig gepubliceerd in 2007 door Donabauer.

{{Appendix}}
{{beginnetje|biologie|2013|03|28}}

[[Categorie:Trechus|orduensis]]

title: Trechus orduensis

Familie: Carabidae (Loopkevers)

Onderfamilie: Trechinae

Geslacht: Trechus

title: Soort


text:
# Pediobius lysis
Pediobius lysis is een vliesvleugelig insect uit de familie Eulophidae. De wetenschappelijke naam is voor het eerst geldig gepubliceerd in 1839 door Walker.

title: Pediobius lysis

wikitext:
{{Taxobox insect
| naam = ''Pediobius lysis''
| titelweergave = cursief
| afbeelding =
| afbeeldingtekst =
| orde = [[Vliesvleugeligen|Hymenoptera]] (Vliesvleugeligen)
| familie = [[Eulophidae]]
| geslacht = ''[[Pediobius]]''
| w-naam = ''Pediobius lysis''
| auteur = Walker
| datum = 1839
| haakjes = ja
| species =
| commons =
}}
'''''Pediobius lysis''''' is een [[Vliesvleugeligen|vliesvleugelig insect]] uit de familie [[Eulophidae]]. De wetenschappelijke naam is voor het eerst geldig gepubliceerd in 1839 door Walker.

{{Appendix|2=
* [http://www.nhm.ac.uk/research-curation/research/projects/chalcidoids/database/validName.dsml?index=ValidName&searchPageURL=indexValidName.dsml&Familyqtype=equals&Family=&Genusqtype=equals&Genus=Pediobius&Speciesqtype=equals&Species=lysis {{Ts.|Noyes, J.S.}} (2012). Universal Chalcidoidea Database. World Wide Web electronic publication. http://www.nhm.ac.uk/chalcidoids. Version as of June 2012]
}}
{{Beginnetje|biologie|2013|04|12}}

[[Categorie:Pediobius|lysis]]

title: Pediobius lysis

Familie: Eulophidae

Geslacht: Pediobius

title: Soort


text:
# Psilochalcis rufitarsis
Psilochalcis rufitarsis is een vliesvleugelig insect uit de familie bronswespen (Chalcididae). De wetenschappelijke naam is voor het eerst geldig gepubliceerd in 1807 door Illiger.

title: Psilochalcis rufitarsis

wikitext:
{{Taxobox insect
| naam = ''Psilochalcis rufitarsis''
| titelweergave = cursief
| afbeelding =
| afbeeldingtekst =
| orde = [[Vliesvleugeligen|Hymenoptera]] (Vliesvleugeligen)
| familie = [[Bronswespen (familie)|Chalcididae]] (Bronswespen)
| geslacht = ''[[Psilochalcis]]''
| w-naam = ''Psilochalcis rufitarsis''
| auteur = Illiger
| datum = 1807
| haakjes = ja
| species =
| commons =
}}
'''''Psilochalcis rufitarsis''''' is een [[Vliesvleugeligen|vliesvleugelig insect]] uit de familie [[Bronswespen (familie)|bronswespen]] (Chalcididae). De wetenschappelijke naam is voor het eerst geldig gepubliceerd in 1807 door Illiger.

{{Appendix|2=
* [http://www.nhm.ac.uk/research-curation/research/projects/chalcidoids/database/validName.dsml?index=ValidName&searchPageURL=indexValidName.dsml&Familyqtype=equals&Family=&Genusqtype=equals&Genus=Psilochalcis&Speciesqtype=equals&Species=rufitarsis {{Ts.|Noyes, J.S.}} (2012). Universal Chalcidoidea Database. World Wide Web electronic publication. http://www.nhm.ac.uk/chalcidoids. Version as of June 2012]
}}
{{Beginnetje|biologie|2013|04|12}}

[[Categorie:Psilochalcis|rufitarsis]]

title: Psilochalcis rufitarsis

Familie: Chalcididae (Bronswespen)

Geslacht: Psilochalcis

title: Soort


text:
# Filip Ingebrigtsen
Filip Ingebrigtsen (Sandnes, 20 april 1993) is een atleet uit Noorwegen, die gespecialiseerd is in de 1500 m. Hij werd Europees en Noors kampioen in deze discipline. Hij nam tweemaal deel aan de Olympische Spelen, maar kon bij deze gelegenheden niet excelleren. In 2018 werd hij bovendien Europees kampioen veldlopen.

## Biografie

### Team Ingebrigtsen
Filip Ingebrigtsen doet samen met zijn oudere broer Henrik en jongere broer Jakob aan atletiek en alle drie behoren zij tot de wereldtop. Zij worden getraind door hun vader Gjert Ingebrigtsen en vormen tezamen het "Team Ingebrigtsen'. De drie broers zijn alle drie al eens Europees kampioen op de 1500 m geweest, Henrik in 2012, Filip in 2016 en Jakob in 2018, 2022 en 2024.

### Eerste successen
Zijn eerste successen bij de senioren behaalde Ingebrigtsen in 2011. Bij de nationale veldloopkampioenschappen veroverde hij op de korte afstand de zilveren medaille en bij Noorse baankampioenschappen werd hij vijfde op de 800 m.
 In 2012 werd hij nationaal juniorkampioen op de 1500 m en veroverde hij brons op de 800 m bij de nationale kampioenschappen voor senioren, een jaar later gevolgd door zijn eerste nationale titel bij de senioren op de 1500 m. Op de Europese kampioenschappen U23 van 2013 werd hij op deze afstand zesde.
In 2014 nam Ingebrigtsen voor het eerst deel aan een groot seniorenkampioenschap, de EK van 2014 in Zürich. Terwijl hijzelf de series van de 1500 m niet overleefde, werd zijn broer Henrik, die zijn in 2012 veroverde titel op deze afstand verdedigde, ditmaal tweede. In eigen land had hij eerder dat seizoen bij de nationale kampioenschappen op deze afstand eveneens aan Henrik de eer moeten laten en was tweede geworden, na eerst op de 800 m brons te hebben gescoord.
Ook op de Europese indoorkampioenschappen van 2015 in Praag moest Filip Ingebrigtsen op de 1500 m in zijn broer Henrik zijn meerdere erkennen. Terwijl hij er opnieuw niet in slaagde om door de eerste ronde heen te komen, lukte Henrik dat wel, waarna deze in de Noorse recordtijd van 3.39,70 als zesde wist te finishen. Bij de Noorse kampioenschappen behaalde Filip op de 1500 m vervolgens voor de tweede achtereenvolgende maal de zilveren medaille, maar ditmaal werd Snorre Holtan Løken kampioen. Henrik had voor de 5000 m gekozen en veroverde nu prompt ook op deze afstand de Noorse titel.

### Europees kampioen
In 2016 volgde het omslagpunt. Na eerst nog op de Noorse indoorkampioenschappen zowel op de 1500 als op de 3000 m achter Henrik tweede te zijn geworden, was Filip in de eindsprint van de 1500 m tijdens de EK in Amsterdam de voltallige concurrentie te slim af, inclusief broer Henrik, die nog net voor de Nederlander Richard Douma als derde wist te eindigen. Een week later stelde hij zijn PR op de 1500 m bij tot 3.33,72 tijdens de Herculis-meeting in Monaco.
Op het succes in Amsterdam volgde een deceptie in Rio de Janeiro. Tijdens de daar gehouden Olympische Spelen werd Ingebrigtsen in de eerste ronde van de 1500 m gediskwalificeerd wegens onrechtmatig duwen. Hij sloot het atletiekjaar echter in stijl af met een verdere verbetering van zijn PR op de 1500 m naar 3.32,43 tijdens de Memorial Van Damme in Brussel.
Dat Filip Ingebrigtsen zich nu ook kon meten met de wereldtop, bewees hij vervolgens op de wereldkampioenschappen van 2017 in Londen. Op de 1500 m werd hij achter de Kenianen Elijah Manangoi (goud in 3.33,61) en Timothy Cheruiyot (zilver in 3.33,99) derde in 3.34,53.

### Club en privé
Filip Ingebrigtsen is aangesloten bij Sandnes Idrettslag in Rogaland en getrouwd met de Noorse sprintster Astrid Mangen Cederkvist.

## Titels
- Europees kampioen 1500 m - 2016
- Europees kampioen veldlopen - 2018
- Noors kampioen 800 m - 2016, 2019
- Noors kampioen 1500 m - 2013

## Persoonlijke records
Baan
| Onderdeel      | Prestatie | Plaats                        | Datum      |
| -------------- | --------- | ----------------------------- | ---------- |
| 800 m          | 1.46,74   | Bislett Stadion, Oslo (NOR)   | 30.06.2020 |
| 1000 m         | 2.16,46   | Bislett Stadion, Oslo (NOR)   | 11.06.2020 |
| 1500 m         | 3.30,01   | Stade Louis II, Monaco (MON)  | 20.07.2018 |
| 1 Eng. mijl    | 3.49,60   | Olympic Stadium, Londen (GBR) | 21.07.2019 |
| 2000 m         | 4.56,91   | Bislett Stadion, Oslo (NOR)   | 11.06.2020 |
| 3000 m         | 7.49,70   | Kristiansand (NOR)            | 31.08.2016 |
| 5000 m         | 13.11,75  | Stadio Olimpico, Rome (ITA)   | 06.06.2019 |
| 2000 m steeple | 5.46,15   | Prestfoss (NOR)               | 29.07.2012 |

Weg
| Onderdeel   | Prestatie | Plaats     | Datum      |
| ----------- | --------- | ---------- | ---------- |
| 1 Eng. mijl | 3.59,15   | Rome (ITA) | 04.06.2017 |
| 10 km       | 28.40     | Hole (NOR) | 19.10.2019 |

Indoor
| Onderdeel   | Prestatie | Plaats                            | Datum      |
| ----------- | --------- | --------------------------------- | ---------- |
| 800 m       | 1.49,56   | Sätrahallen, Stockholm (SWE)      | 11.02.2020 |
| 1500 m      | 3.36,32   | Arena-Sportpark, Düsseldorf (GER) | 04.02.2020 |
| 1 Eng. mijl | 3.56,99   | Armory Track, New York, NY (USA)  | 08.02.2020 |
| 3000 m      | 7.49,73   | Rud, Bærum (NOR)                  | 10.02.2019 |

Bijgewerkt in oktober 2021

## Palmares

### 800 m
- 2011: serie EK U20 - 1.54.20
- 2012: 5e Noorse kamp. 1.56,18
- 2012:  Noorse kamp. - 1.52,41
- 2012: 7e in serie WK U20 - 1.50,74
- 2013: 7e in serie EK U23 - 1.48,57
- 2014:  Noorse kamp. - 1.49,50
- 2016:  Noorse kamp. - 1.52,09
- 2018:  Noorse kamp. - 1.50,78

### 1500 m
Kampioenschappen
- 2012: 10e WK U20 - 3.46,54
- 2013: 6e EK U23 - 3.45,48
- 2013:  Noorse kamp. - 3.55,18
- 2014:  Noorse kamp. - 3.44,27
- 2014: 8e in serie EK - 3.41,06
- 2015: 7e in serie EK indoor - 3.50,15
- 2015:  Noorse kamp. - 3.50,45
- 2016:  Noorse indoorkamp. - 3.42,61
- 2016:  EK - 3.46,65
- 2016: DSQ OS
- 2017:  WK - 3.34,53
- 2021: 10e in serie OS - 3.38,02

Diamond League-podiumplekken
- 2017:  Müller Grand Prix Birmingham - 3.34,91
- 2018:  Meeting International Mohammed VI d'Athlétisme de Rabat - 3.33,40
- 2018:  Herculis - 3.30,01 (NR)

### 3000 m
- 2016:  Noorse indoorkamp. - 8.04,36

### veldlopen
- 2018:  EK te Tilburg (10.300 m) - 28.49

- World Athletics: 14458705
- Virtual International Authority File: 5663154260702324480005

1. ↑  Diamondleague––profiel. Gearchiveerd op 5 april 2023.

title: Filip Ingebrigtsen

wikitext:
{{Infobox atletiek
| afbeelding = 2017-BG F Ingebrigtsen 01.jpg
| afbeeldingbreedte =
| onderschrift = Filip Ingebrigtsen tijdens de Bislett Games in 2017.
| naam = Filip Ingebrigtsen
| bijnaam =
| geboortedatum = 20 april 1993
| geboorteplaats = [[Sandnes (Rogaland)|Sandnes]]
| overlijdensdatum =
| overlijdensplaats =
| nationaliteit = {{NO}}
| lengte = 1,89 m
| gewicht =
| discipline = middellange afstand
| trainer = Gjert Arne Ingebrigtsen
| 1etitel = Noors kampioen 1500 m 2013
| OS = 2016, 2020
| extra = Noors recordhouder 1500 m 2018-2020
}}
'''Filip Ingebrigtsen''' ([[Sandnes (Rogaland)|Sandnes]], [[20 april]] [[1993]]) is een [[atleet]] uit [[Noorwegen]], die gespecialiseerd is in de [[1500 meter (atletiek)|1500 m]]. Hij werd [[Europese kampioenschappen atletiek|Europees]] en Noors kampioen in deze discipline. Hij nam tweemaal deel aan de [[Olympische Spelen]], maar kon bij deze gelegenheden niet excelleren. In 2018 werd hij bovendien [[Europese kampioenschappen veldlopen|Europees kampioen veldlopen]].

== Biografie ==
=== Team Ingebrigtsen ===
Filip Ingebrigtsen doet samen met zijn oudere broer [[Henrik Ingebrigtsen|Henrik]] en jongere broer [[Jakob Ingebrigtsen|Jakob]] aan atletiek en alle drie behoren zij tot de wereldtop. Zij worden getraind door hun vader Gjert Ingebrigtsen en vormen tezamen het "Team Ingebrigtsen'. De drie broers zijn alle drie al eens [[Europese kampioenschappen atletiek|Europees kampioen]] op de 1500 m geweest, Henrik in [[Europese kampioenschappen atletiek 2012|2012]], Filip in [[Europese kampioenschappen atletiek 2016|2016]] en Jakob in [[Europese kampioenschappen atletiek 2018|2018]], 2022 en 2024.

=== Eerste successen ===
Zijn eerste successen bij de senioren behaalde Ingebrigtsen in 2011. Bij de nationale veldloopkampioenschappen veroverde hij op de korte afstand de zilveren medaille en bij Noorse baankampioenschappen werd hij vijfde op de [[800 meter (atletiek)|800 m]].
 In 2012 werd hij nationaal juniorkampioen op de 1500 m en veroverde hij brons op de 800 m bij de nationale kampioenschappen voor senioren, een jaar later gevolgd door zijn eerste nationale titel bij de senioren op de 1500 m. Op de Europese kampioenschappen U23 van 2013 werd hij op deze afstand zesde.

In 2014 nam Ingebrigtsen voor het eerst deel aan een groot seniorenkampioenschap, de [[Europese kampioenschappen atletiek 2014|EK van 2014 in Zürich]]. Terwijl hijzelf de series van de 1500 m niet overleefde, werd zijn broer Henrik, die zijn in 2012 veroverde titel op deze afstand verdedigde, ditmaal tweede. In eigen land had hij eerder dat seizoen bij de nationale kampioenschappen op deze afstand eveneens aan Henrik de eer moeten laten en was tweede geworden, na eerst op de 800 m brons te hebben gescoord.

Ook op de [[Europese kampioenschappen indooratletiek 2015|Europese indoorkampioenschappen van 2015]] in [[Praag]] moest Filip Ingebrigtsen op de 1500 m in zijn broer Henrik zijn meerdere erkennen. Terwijl hij er opnieuw niet in slaagde om door de eerste ronde heen te komen, lukte Henrik dat wel, waarna deze in de Noorse recordtijd van 3.39,70 als zesde wist te finishen. Bij de Noorse kampioenschappen behaalde Filip op de 1500 m vervolgens voor de tweede achtereenvolgende maal de zilveren medaille, maar ditmaal werd [[Snorre Holtan Løken]] kampioen. Henrik had voor de [[5000 meter (atletiek)|5000 m]] gekozen en veroverde nu prompt ook op deze afstand de Noorse titel.

[[Bestand:Finale 1500 m - EK 2016, Amsterdam.jpg|thumb|Een gesloten deelnemersveld tijdens de EK-finale van de 1500 m in Amsterdam. De latere winnaar Filip Ingebrigtsen loopt hier nog achteraan, maar laat in de laatste ronde iedereen zijn hielen zien, inclusief zijn broer Henrik (midden links).]]

=== Europees kampioen ===
In 2016 volgde het omslagpunt. Na eerst nog op de Noorse indoorkampioenschappen zowel op de 1500 als op de [[3000 meter (atletiek)|3000 m]] achter Henrik tweede te zijn geworden, was Filip in de eindsprint van de 1500 m tijdens de [[Europese kampioenschappen atletiek 2016|EK in Amsterdam]] de voltallige concurrentie te slim af, inclusief broer Henrik, die nog net voor de [[Nederland]]er [[Richard Douma]] als derde wist te eindigen. Een week later stelde hij zijn PR op de 1500 m bij tot 3.33,72 tijdens de [[Herculis]]-meeting in [[Monaco]].
Op het succes in [[Amsterdam]] volgde een deceptie in [[Rio de Janeiro (stad)|Rio de Janeiro]]. Tijdens de daar gehouden [[Olympische Zomerspelen 2016|Olympische Spelen]] werd Ingebrigtsen in de eerste ronde van de 1500 m gediskwalificeerd wegens onrechtmatig duwen. Hij sloot het atletiekjaar echter in stijl af met een verdere verbetering van zijn PR op de 1500 m naar 3.32,43 tijdens de [[Memorial Van Damme]] in [[Brussel (stad)|Brussel]].

Dat Filip Ingebrigtsen zich nu ook kon meten met de wereldtop, bewees hij vervolgens op de [[Wereldkampioenschappen atletiek 2017|wereldkampioenschappen van 2017]] in [[Londen]]. Op de 1500 m werd hij achter de [[Kenia]]nen [[Elijah Manangoi]] (goud in 3.33,61) en [[Timothy Cheruiyot]] (zilver in 3.33,99) derde in 3.34,53.

=== Club en privé ===
Filip Ingebrigtsen is aangesloten bij ''Sandnes Idrettslag'' in [[Rogaland]] en getrouwd met de Noorse [[Sprint (atletiek)|sprintster]] [[Astrid Mangen Cederkvist]].

== Titels ==
* Europees kampioen 1500 m - 2016
* Europees kampioen veldlopen - 2018
* Noors kampioen 800 m - 2016, 2019
* Noors kampioen 1500 m - 2013

== Persoonlijke records ==
;Baan
{| class="wikitable"
!Onderdeel
!Prestatie
!Plaats
!Datum
|-
|800 m
|1.46,74
|Bislett Stadion, Oslo (NOR)
|30.06.2020
|-
|1000 m
|2.16,46
|Bislett Stadion, Oslo (NOR)
|11.06.2020
|-
|1500 m
|3.30,01
|Stade Louis II, Monaco (MON)
|20.07.2018
|-
|1 Eng. mijl
|3.49,60
|Olympic Stadium, Londen (GBR)
|21.07.2019
|-
|2000 m
|4.56,91
|Bislett Stadion, Oslo (NOR)
|11.06.2020
|-
|3000 m
|7.49,70
|Kristiansand (NOR)
|31.08.2016
|-
|5000 m
|13.11,75
|Stadio Olimpico, Rome (ITA)
|06.06.2019
|-
|2000 m steeple
|5.46,15
|Prestfoss (NOR)
|29.07.2012
|}

;Weg
{| class="wikitable"
!Onderdeel
!Prestatie
!Plaats
!Datum
|-
|1 Eng. mijl
|3.59,15
|Rome (ITA)
|04.06.2017
|-
|10 km
|28.40
|Hole (NOR)
|19.10.2019
|}

;Indoor
{| class="wikitable"
!Onderdeel
!Prestatie
!Plaats
!Datum
|-
|800 m
|1.49,56
|Sätrahallen, Stockholm (SWE)
|11.02.2020
|-
|1500 m
|3.36,32
|Arena-Sportpark, Düsseldorf (GER)
|04.02.2020
|-
|1 Eng. mijl
|3.56,99
|Armory Track, New York, NY (USA)
|08.02.2020
|-
|3000 m
|7.49,73
|Rud, Bærum (NOR)
|10.02.2019
|-
|}

Bijgewerkt in oktober 2021<ref>[https://www.diamondleague.com/athletes/14458705.html Diamondleague]––profiel. [https://web.archive.org/web/20230405124908/https://www.diamondleague.com/athletes/14458705.html Gearchiveerd] op 5 april 2023.</ref>

== Palmares ==
=== 800 m ===
* 2011: serie EK U20 - 1.54.20
* 2012: 5e Noorse kamp. 1.56,18
* 2012: {{brons}} Noorse kamp. - 1.52,41
* 2012: 7e in serie [[Wereldkampioenschappen atletiek junioren 2012|WK U20]] - 1.50,74
* 2013: 7e in serie EK U23 - 1.48,57
* 2014: {{brons}} Noorse kamp. - 1.49,50
* 2016: {{goud}} Noorse kamp. - 1.52,09
* 2018: {{zilver}} Noorse kamp. - 1.50,78

=== 1500 m ===
;Kampioenschappen
* 2012: 10e WK U20 - 3.46,54
* 2013: 6e EK U23 - 3.45,48
* 2013: {{goud}} Noorse kamp. - 3.55,18
* 2014: {{zilver}} Noorse kamp. - 3.44,27
* 2014: 8e in serie [[Europese kampioenschappen atletiek 2014|EK]] - 3.41,06
* 2015: 7e in serie [[Europese kampioenschappen indooratletiek 2015|EK indoor]] - 3.50,15
* 2015: {{zilver}} Noorse kamp. - 3.50,45
* 2016: {{zilver}} Noorse indoorkamp. - 3.42,61
* 2016: {{goud}} [[Europese kampioenschappen atletiek|EK]] - 3.46,65
* 2016: DSQ [[Atletiek op de Olympische Zomerspelen 2016 – 1500 meter mannen|OS]]
* 2017: {{brons}} [[Wereldkampioenschappen atletiek 2017|WK]] - 3.34,53
* 2021: 10e in serie [[Atletiek op de Olympische Zomerspelen 2020 – 1500 meter mannen|OS]] - 3.38,02

;Diamond League-podiumplekken
* 2017: {{brons}} [[Birmingham Diamond League|Müller Grand Prix Birmingham]] - 3.34,91
* 2018: {{zilver}} [[Meeting International Mohammed VI d'Athlétisme de Rabat]] - 3.33,40
* 2018: {{brons}} [[Herculis]] - 3.30,01 (NR)

=== 3000 m ===
* 2016: {{zilver}} Noorse indoorkamp. - 8.04,36

=== veldlopen ===
* 2018: {{goud}} [[Europese kampioenschappen veldlopen 2018|EK]] te Tilburg (10.300 m) - 28.49

{{Appendix|2=
* {{en}}[http://www.european-athletics.org/athletes/group=i/athlete=138266-ingebrigtsen-filip/index.html Profiel op www.european-athletics.org]
* {{Link IAAF naam|id=274375}}
* {{Bronvermelding anderstalige Wikipedia|taal=no|titel=Filip_Ingebrigtsen|datum=20181231}}
}}
{{Commonscat}}
{{Bibliografische informatie}}

{{DEFAULTSORT:Ingebrigtsen}}
[[Categorie:Noors atleet]]
[[Categorie:Noors olympisch deelnemer]]
[[Categorie:Middellangeafstandsloper]]
[[Categorie:Veldloper]]

title: Filip Ingebrigtsen

Volledige naam: Filip Ingebrigtsen

Geboorteplaats: Sandnes

Nationaliteit: Noorwegen

title: Sportieve informatie

Discipline: middellange afstand

Trainer/coach: Gjert Arne Ingebrigtsen

Eerste titel: Noors kampioen 1500 m 2013

Extra: Noors recordhouder 1500 m 2018-2020

Portaal: Atletiek


text:
# Bracon nundina
Bracon nundina is een insect dat behoort tot de orde vliesvleugeligen (Hymenoptera) en de familie van de schildwespen (Braconidae). De wetenschappelijke naam van de soort werd voor het eerst geldig gepubliceerd door Szepligeti in 1914.

title: Bracon nundina

wikitext:
{{Taxobox insect
| naam = ''Bracon nundina''
| titelweergave = cursief
| afbeelding =
| orde = [[Vliesvleugeligen|Hymenoptera]] (Vliesvleugeligen)
| familie= [[Schildwespen|Braconidae]] (Schildwespen)
| geslacht = ''[[Bracon (geslacht)|Bracon]]''
| w-naam = ''Bracon nundina''
| auteur = Szepligeti
| datum = 1914
| haakjes =
| commons =
| species =
}}
'''''Bracon nundina''''' is een [[insecten|insect]] dat behoort tot de orde [[vliesvleugeligen]] (Hymenoptera) en de familie van de [[Schildwespen|schildwespen (Braconidae)]]. De wetenschappelijke naam van de soort werd voor het eerst geldig gepubliceerd door Szepligeti in 1914.

{{Beginnetje|biologie|2012|09|07}}

[[Categorie:Bracon|nundina]]

title: Bracon nundina

Familie: Braconidae (Schildwespen)

Geslacht: Bracon

title: Soort


text:
# Klinisch beeld
Het klinisch beeld is de verzameling bevindingen bij anamnese (het medisch vraaggesprek) en lichamelijk onderzoek die typerend is voor een bepaalde ziekte. Zo bestaat het klinisch beeld van een longontsteking uit de klachten hoesten en benauwdheid en koorts en afwijkende longgeluiden bij lichamelijk onderzoek.
Kennis van klinische beelden is belangrijk voor een goede diagnosestelling door een arts. Het belang ervan - en van het lichamelijk onderzoek in het bijzonder - is in de loop der jaren wel afgenomen doordat aanvullende onderzoeken zoals laboratoriumbepalingen en röntgenonderzoek steeds toegankelijker zijn geworden.
Desondanks heeft kennis van klinische beelden nog steeds een centrale rol in de diagnostiek. Een arts stelt op basis van het klinisch beeld dat hij bij patiënt vindt een waarschijnlijkheidsdiagnose, of als dit niet mogelijk is maakt hij een lijst van mogelijke diagnoses (de zogeheten differentiaaldiagnose). Op basis van de waarschijnlijkheidsdiagnose wordt gericht aanvullend onderzoek verricht om de diagnose te bevestigen of ontkrachten.
Het verrichten van aanvullend onderzoek als er geen duidelijk klinisch beeld is of als hierover niet eerst is nagedacht, leidt tot overdiagnostiek. Dat is onwenselijk omdat dit minder kosteneffectief is en omdat onderzoeken ook bijwerkingen hebben.

title: Klinisch beeld

wikitext:
Het '''klinisch beeld''' is de verzameling bevindingen bij [[Anamnese_%28medisch%29|anamnese]] (het medisch vraaggesprek) en lichamelijk onderzoek die typerend is voor een bepaalde ziekte. Zo bestaat het klinisch beeld van een [[longontsteking]] uit de klachten [[hoest]]en en [[benauwdheid]] en [[koorts]] en afwijkende longgeluiden bij lichamelijk onderzoek.

Kennis van klinische beelden is belangrijk voor een goede [[diagnose]]stelling door een [[arts]]. Het belang ervan - en van het lichamelijk onderzoek in het bijzonder - is in de loop der jaren wel afgenomen doordat aanvullende onderzoeken zoals [[Klinische_chemie|laboratoriumbepalingen]] en [[Radiologie|röntgenonderzoek]] steeds toegankelijker zijn geworden.
Desondanks heeft kennis van klinische beelden nog steeds een centrale rol in de diagnostiek. Een arts stelt op basis van het klinisch beeld dat hij bij patiënt vindt een waarschijnlijkheidsdiagnose, of als dit niet mogelijk is maakt hij een lijst van mogelijke diagnoses (de zogeheten [[differentiaaldiagnose]]). Op basis van de waarschijnlijkheidsdiagnose wordt gericht aanvullend onderzoek verricht om de diagnose te bevestigen of ontkrachten.
Het verrichten van aanvullend onderzoek als er geen duidelijk klinisch beeld is of als hierover niet eerst is nagedacht, leidt tot overdiagnostiek. Dat is onwenselijk omdat dit minder kosteneffectief is en omdat onderzoeken ook [[bijwerking]]en hebben.

[[Categorie:Geneeskunde]]


text:
# Economische zelfstandigheid
Economische zelfstandigheid heeft volgens de Nederlandse overheid iemand die ten minste 70% van het wettelijk minimumloon verdient met betaalde arbeid.
Economische zelfstandigheid van iedereen die deel uitmaakt van de beroepsbevolking is een doel van de Nederlandse overheid sinds het Beleidsplan Emancipatie uit 1985. Mede onder druk van Europese richtlijnen begon de Nederlandse overheid in de jaren tachtig van de vorige eeuw met het geleidelijk afschaffen van kostwinnersvoordelen in de belasting en de sociale zekerheid.
Met name jonge vrouwen werden door de overheid opgeroepen om economisch zelfstandig te worden in plaats van zich financieel afhankelijk te maken van een kostwinner. Van 1987 tot 1989 liep daartoe de campagne Kies exact, vanaf 1989 gevolgd door de campagne met de slogan Een slimme meid is op haar toekomst voorbereid. De nieuwe generatie vrouwen en mannen werd gewaarschuwd dat zij in de toekomst niet meer zouden kunnen rekenen op de financiële voordelen van het kostwinnersmodel. Dit is bekend geworden als de 1990-maatregel. De overheid treedt niet in de keuzevrijheid van twee partners om samen van een arbeidsinkomen te leven, alleen wordt dit steeds minder financieel ondersteund.

## Feiten en cijfers (Nederland)
Vanaf 1 juli 2018 is het minimumloon in Nederland bepaald op € 1.594,20 bruto per maand. Iemand is dus economisch zelfstandig als deze een inkomen uit werk heeft van minimaal 70% van dat bedrag, dus minimaal € 1.115,94 bruto per maand. Na aftrek van 36,55% inkomensbelasting is dat minimaal € 708,06 netto per maand.
In 2011 was 52% van de vrouwen tussen 20 en 65 jaar economisch zelfstandig en 74% van de mannen.
Economische zelfstandigheid is met name bij vrouwen sterk gerelateerd aan opleidingsniveau (zie tabel). Driekwart van de vrouwen met een HBO- of universitaire opleiding is economisch zelfstandig, even vaak als de ‘gemiddelde man’. Van de vrouwen met basisonderwijs of een vmbo-opleiding is daarentegen bijna driekwart financieel afhankelijk van een kostwinner of van een uitkering.
Tabel met cijfers over mensen in de leeftijd van 20 tot 65 jaar:
| Opleidingsniveau | Vrouwen | Mannen |
| ---------------- | ------- | ------ |
| Lager            | 28%     | 66%    |
| Middelbaar       | 53%     | 74%    |
| Hoger            | 74%     | 83%    |
| Totaal           | 52%     | 74%    |

Een andere factor die bij de economische zelfstandigheid van vrouwen een rol speelt is bijvoorbeeld etniciteit. Surinaamse vrouwen zijn het vaakst economisch zelfstandig: 56%, gevolgd door autochtone vrouwen met 55% en Antilliaanse/Arubaanse vrouwen met 45%. Het minst vaak economisch zelfstandig zijn vrouwen van Turkse en Marokkaanse afkomst: 28%.
Tot slot speelt deeltijdarbeid een rol bij de economische zelfstandigheid van vrouwen in Nederland.

title: Economische zelfstandigheid

wikitext:
'''Economische zelfstandigheid''' heeft volgens de Nederlandse overheid iemand die ten minste 70% van het wettelijk [[minimumloon]] verdient met betaalde arbeid.<ref name="off-bekendm-865855">{{Citeer web | url = https://zoek.officielebekendmakingen.nl/blg-865855.pdf | titel = decembercirculaire gemeentefonds 2018 | datum = 7 december 2018 | uitgever = [[Rijksoverheid]] | bezochtdatum = 21 december 2018}}</ref>

Economische zelfstandigheid van iedereen die deel uitmaakt van de [[beroepsbevolking]] is een doel van de Nederlandse overheid sinds het Beleidsplan Emancipatie uit 1985.<ref>Tweede Kamerstukken 1984-1985, 19052 nr. 2</ref> Mede onder druk van Europese richtlijnen begon de Nederlandse overheid in de jaren tachtig van de vorige eeuw met het geleidelijk afschaffen van [[kostwinnersmodel|kostwinner]]svoordelen in de belasting en de sociale zekerheid.{{Bron?|welke Europese richtlijnen en dan is het geen druk, maar verplichting|2018|12|21}}

Met name jonge vrouwen werden door de overheid opgeroepen om economisch zelfstandig te worden in plaats van zich financieel afhankelijk te maken van een [[kostwinner]]. Van 1987 tot 1989 liep daartoe de campagne ''[[Kies exact]]'', vanaf 1989 gevolgd door de campagne met de slogan ''[[Een slimme meid is op haar toekomst voorbereid]]''.<ref>{{cite web|url=https://geheugen.delpher.nl/nl/geheugen/view?coll=ngvn&identifier=IIAV01%3A104000823|title=Een slimme meid is op haar toekomst voorbereid - Geheugen van Nederland|website=www.geheugenvannederland.nl|accessdate=22 december 2018}}</ref> De nieuwe generatie vrouwen en mannen werd gewaarschuwd dat zij in de toekomst niet meer zouden kunnen rekenen op de financiële voordelen van het kostwinnersmodel. Dit is bekend geworden als de [[1990-maatregel]]. De overheid treedt niet in de keuzevrijheid van twee partners om samen van een arbeidsinkomen te leven, alleen wordt dit steeds minder financieel ondersteund.

== Feiten en cijfers (Nederland) ==
Vanaf 1 juli 2018 is het minimumloon in Nederland bepaald op € 1.594,20 bruto per maand.<ref>{{cite web|url=https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/minimumloon/bedragen-minimumloon/bedragen-minimumloon-2018|title=Bedragen minimumloon 2018 - Minimumloon - Rijksoverheid.nl|publisher=Ministerie van Algemene Zaken|date=19 oktober 2017|website=www.rijksoverheid.nl|accessdate=22 december 2018|archiefurl=https://web.archive.org/web/20190326172323/https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/minimumloon/bedragen-minimumloon/bedragen-minimumloon-2018|archiefdatum=26 maart 2019|dodeurl=ja}}</ref> Iemand is dus economisch zelfstandig als deze een inkomen uit werk heeft van minimaal 70% van dat bedrag, dus minimaal € 1.115,94 bruto per maand. Na aftrek van 36,55% inkomensbelasting<ref>{{cite web|url=https://www.belastingdienst.nl/wps/wcm/connect/bldcontentnl/belastingdienst/prive/inkomstenbelasting/heffingskortingen_boxen_tarieven/boxen_en_tarieven/overzicht_tarieven_en_schijven/u-hebt-in-2018-de-aow-leeftijd-nog-niet-bereikt|title=Inkomensbelasting - U hebt in 2018 de AOW-leeftijd nog niet bereikt|publisher=[[Belastingdienst]]|accessdate=22 december 2018|archiefdatum=22 december 2018|archiefurl=https://web.archive.org/web/20181222221142/https://www.belastingdienst.nl/wps/wcm/connect/bldcontentnl/belastingdienst/prive/inkomstenbelasting/heffingskortingen_boxen_tarieven/boxen_en_tarieven/overzicht_tarieven_en_schijven/u-hebt-in-2018-de-aow-leeftijd-nog-niet-bereikt|dodeurl=ja}}</ref> is dat minimaal € 708,06 netto per maand.

In 2011 was 52% van de vrouwen tussen 20 en 65 jaar economisch zelfstandig en 74% van de mannen.<ref>{{cite web|url=http://www.cbs.nl/NR/rdonlyres/F5DF2565-1721-40A4-BF16-FF7852AAC53D/0/emancipatiemonitor2012.pdf|title=Sociaal en Cultureel Planbureau en Centraal Bureau voor de Statistiek, Emancipatiemonitor 2012, blz. 61 e.v., Den Haag, PDF. De in de Emancipatiemonitor 2012 weergegeven drempelwaarde van rond de 900 euro geldt ook nu nog vanwege constant blijven van het minimumloon.|publisher=|accessdate=22 december 2018}}</ref>

Economische zelfstandigheid is met name bij vrouwen sterk gerelateerd aan opleidingsniveau (zie tabel). Driekwart van de vrouwen met een HBO- of universitaire opleiding is economisch zelfstandig, even vaak als de ‘gemiddelde man’. Van de vrouwen met basisonderwijs of een vmbo-opleiding is daarentegen bijna driekwart financieel afhankelijk van een kostwinner of van een uitkering.

Tabel met cijfers over mensen in de leeftijd van 20 tot 65 jaar:
{| class="wikitable"
! Opleidingsniveau<ref>Cijfers CBS via [[Statline]]</ref> !! Vrouwen !! Mannen
|-
| Lager || 28% || 66%
|-
| Middelbaar || 53% || 74%
|-
| Hoger || 74% || 83%
|-
| '''Totaal''' || '''52%''' || '''74%'''
|}
Een andere factor die bij de economische zelfstandigheid van vrouwen een rol speelt is bijvoorbeeld [[etniciteit]]. Surinaamse vrouwen zijn het vaakst economisch zelfstandig: 56%, gevolgd door autochtone vrouwen met 55% en Antilliaanse/Arubaanse vrouwen met 45%. Het minst vaak economisch zelfstandig zijn vrouwen van Turkse en Marokkaanse afkomst: 28%.<ref>{{cite web|url=http://www.cbs.nl/NR/rdonlyres/F5DF2565-1721-40A4-BF16-FF7852AAC53D/0/emancipatiemonitor2012.pdf|title=Sociaal en Cultureel Planbureau en Centraal Bureau voor de Statistiek, Emancipatiemonitor 2012, blz. 61 e.v., Den Haag, PDF.|publisher=|accessdate=22 december 2018}}</ref>
Tot slot speelt deeltijdarbeid een rol bij de economische zelfstandigheid van vrouwen in Nederland.

{{Appendix|2=
{{References}}
}}

[[Categorie:Feminisme]]
[[Categorie:Arbeid]]
[[Categorie:Sociale zekerheid in Nederland]]


text:
# Sigalion cirrifer
Sigalion cirrifer is een borstelworm uit de familie Sigalionidae. Het lichaam van de worm bestaat uit een kop, een cilindrisch, gesegmenteerd lichaam en een staartstukje. De kop bestaat uit een prostomium (gedeelte voor de mondopening) en een peristomium (gedeelte rond de mond) en draagt gepaarde aanhangsels (palpen, antennen en cirri).
Sigalion cirrifer werd in 1974 voor het eerst wetenschappelijk beschreven door Orensanz & Gianuca.

title: Sigalion cirrifer

wikitext:
{{Taxobox
| naam = ''Sigalion cirrifer''
| titelweergave = cursief
| afbeelding =
| afbeeldingtekst =
| rijk = [[Dieren (biologie)|Animalia]] (Dieren)
| stam = [[Ringwormen|Annelida]] (Ringwormen)
| klasse = [[Borstelwormen|Polychaeta]] (Borstelwormen)
| orde = [[Phyllodocida]]
| familie = [[Sigalionidae]]
| geslacht = ''[[Sigalion]]''
| auteur = Orensanz & Gianuca
| datum = 1974
| bron =
| haakjes =
| worms = 334784
}}
'''''Sigalion cirrifer''''' is een [[Borstelwormen|borstelworm]] uit de familie [[Sigalionidae]]. Het lichaam van de worm bestaat uit een kop, een cilindrisch, gesegmenteerd lichaam en een staartstukje. De kop bestaat uit een prostomium (gedeelte voor de mondopening) en een peristomium (gedeelte rond de mond) en draagt gepaarde aanhangsels ([[palp (borstelworm)|palpen]], [[antenne (borstelworm)|antennen]] en [[cirrus (borstelworm)|cirri]]).

''Sigalion cirrifer'' werd in 1974 voor het eerst wetenschappelijk beschreven door Orensanz & Gianuca.

{{Appendix|2=
*Fauchald, K. (2010). ''Sigalion cirrifer'' Orensanz & Gianuca, 1974. In: Read, G., Fauchald, K. (Ed) (2010). World Polychaeta database. Gebaseerd op informatie uit het [[World Register of Marine Species]], te vinden op http://www.marinespecies.org/aphia.php?p=taxdetails&id=334784.}}
{{beginnetje|biologie|2011|12|15}}

{{DEFAULTSORT:Sigalion cirrifer}}
[[Categorie:Sigalionidae]]

title: Sigalion cirrifer

Stam: Annelida (Ringwormen)

Klasse: Polychaeta (Borstelwormen)

Orde: Phyllodocida

Familie: Sigalionidae

Geslacht: Sigalion

title: Soort

Portaal: Biologie


text:
# Stražgonjca
Stražgonjca is een plaats in Slovenië en maakt deel uit van de gemeente Kidričevo in de NUTS-3-regio Podravska. De plaats telde 223 inwoners op 1 januari 2020.

title: Stražgonjca

wikitext:
{{Infobox plaats in Slovenië
| land = Slovenië
| naam = Stražgonjca
| superarea = [[Stiermarken (gebied)|Stiermarken]]
| area = [[Podravska]]
| gemeente = [[Kidričevo]]
| postcode = 2331 Pragersko
| hoogte = 246,2
| lat_deg = 46
| lat_min = 24
| lat_sec = 22
| lat_dir = N
| lon_deg = 15
| lon_min = 41
| lon_sec = 26
| lon_dir = E
| image =
| caption =
}}
'''Stražgonjca''' is een plaats in [[Slovenië]] en maakt deel uit van de gemeente [[Kidričevo]] in de [[Nomenclatuur van territoriale eenheden voor de statistiek|NUTS-3]]-regio [[Podravska]]. {{Inwonertal|soort=zin}}

{{Appendix}}
{{Coor title dms|46|24|22|N|15|41|26|E|type:city_region:SI}}
{{Beginnetje|landen & volken|land=Slovenië|2=2008|3=11|4=06}}

[[Categorie:Plaats in Kidričevo]]

title: Situering

Historische regio: Stiermarken

Statistische regio: Podravska

Gemeente: Kidričevo

title: Algemeen

Oppervlakte: 3,01 vierkante kilometer

title: Overig

Postcode: 2331 Pragersko

Portaal: Zuidoost-Europa


text:
# Gari depressa
Gari depressa is een tweekleppigensoort uit de familie van de Psammobiidae. De wetenschappelijke naam van de soort is voor het eerst geldig gepubliceerd in 1777 door Pennant.
- Rechter klep
- Linker klep

title: Gari depressa

wikitext:
{{Taxobox
| titelweergave = cursief
| naam = ''Gari depressa''
| afbeelding = Gari depressa 001.jpg
| rijk = [[Dieren (biologie)|Animalia]] (Dieren)
| stam = [[Weekdieren|Mollusca]] (Weekdieren)
| klasse = [[Tweekleppigen|Bivalvia]] (Tweekleppigen)
| orde = [[Cardiida]]
| familie = [[Psammobiidae]]
| geslacht = ''[[Gari (geslacht)|Gari]]''
| w-naam = ''Gari depressa''
| auteur = Pennant
| datum = 1777
| haakjes = ja
| worms = 140869
| synoniem = {{Tonen|Lijst|
* ''Psammobia depressa''  (Pennant, 1777)
* ''Psammobia affinis''  Reeve, 1856
* ''Psammobia albanyana''  W. H. Turton, 1932
* ''Psammobia florida''  Lamarck, 1818
* ''Psammobia grata''  Deshayes, 1855
* ''Psammocola vespertinalis''  Blainville, 1824
* ''Tellina gari''  Linnaeus, 1758, sensu Born, 1780
* ''Tellina variabilis''  Donovan, 1801
* ''Psammobia vespertina''  (Gmelin, 1791)
* ''Gari (Psammocola) depressa''  (Pennant, 1777)
* ''Solen vespertinus''  Gmelin, 1791
* ''Peronaea varia''  Poli, 1791
* ''Gobraeus variabilis''  Leach, 1852
* ''Psammobia vespertinalis''  Blainville, 1826
* ''Solen vesperus''  Salis Marschlins, 1793
* ''Solen violaceus''  Salis Marschlins, 1793
* ''Psammobia vespertina var. gantica''  de Gregorio, 1895
* ''Psammobia vespertina var. livida''  Jeffreys, 1864
* ''Psammobia vespertina var. lactea''  Jeffreys, 1864
* ''Psammobia depressa var. normalis''  Bucquoy, Dautzenberg & Dollfus, 1895
* ''Gari (Gobraeus) depressa''  (Pennant, 1777)
}}
}}
'''''Gari depressa''''' is een [[tweekleppigen]]soort uit de familie van de [[Psammobiidae]].<ref>Gofas, S. (2013). ''Gari depressa'' (Pennant, 1777). Geraadpleegd via: World Register of Marine Species op http://www.marinespecies.org/aphia.php?p=taxdetails&id=140869</ref> De wetenschappelijke naam van de soort is voor het eerst geldig gepubliceerd in 1777 door Pennant.

<div align=center>
<gallery mode="packed" heights="150">
File:Gari depressa 01.jpg|Rechter klep
File:Gari depressa 02.jpg|Linker klep
</gallery>
</div align=center>

{{Appendix}}
{{beginnetje|biologie|2013|03|09}}

[[Categorie:Psammobiidae]]

title: Gari depressa

Stam: Mollusca (Weekdieren)

Klasse: Bivalvia (Tweekleppigen)

Orde: Cardiida

Familie: Psammobiidae

Geslacht: Gari

title: Synoniemen


text:
# Salvador das Missões
Salvador das Missões is een gemeente in de Braziliaanse deelstaat Rio Grande do Sul. De gemeente telt 2.671 inwoners (schatting 2009).

## Aangrenzende gemeenten
De gemeente grenst aan Campina das Missões, Cerro Largo, Rolador, São Paulo das Missões en São Pedro do Butiá.

title: Salvador das Missões

wikitext:
{{Infobox plaats in Brazilië
| land                  = Brazilië
| soort                 = Gemeente
| naam                  = Salvador das Missões
| area                  = [[Regio Zuid (Brazilië)|Zuid]]
| subarea               = [[Rio Grande do Sul]]
| situeringnaam6        = [[Mesoregio]]
| situering6            = [[Noroeste Rio-Grandense]]
| situeringnaam7        = [[Microregio]]
| situering7            = [[Cerro Largo (microregio)|Cerro Largo]]
| inwoners              = 2.671
| census                = 2009
| dichtheid             = 27,5
| coa                   = Brasão de Salvador das Missões.jpg
| flag                  = Bandeira de Salvador das Missões.jpg
| vlagartikel           =
| km2                   = 94,044
| hoogte                = 216
| algemeen0             = 4316477
| algemeennaam0         = Gemeente nr.
| tijdzone              = [[UTC−3]]
| overig0               = 0,813
| overignaam0           = [[Index van de menselijke ontwikkeling|HDI]]
| lat_deg               = 28
| lat_min               = 07
| lat_sec               = 33
| lat_dir               = S
| lon_deg               = 54
| lon_min               = 50
| lon_sec               = 06
| lon_dir               = W
| gesticht              = 20 maart 1992
| burgemeester          = Olavo Inácio Haas
| www                   = salvadordasmissoes.rs.gov.br
| detailkaart           = RioGrandedoSul Municip SalvadordasMissoes.svg
| detailkaartbijschrift = Locatie van Salvador in de staat Rio Grande do Sul
| image                 =
| caption               =
}}
'''Salvador das Missões''' is een [[gemeente (bestuur)|gemeente]] in de [[Brazilië|Braziliaanse]] deelstaat [[Rio Grande do Sul]]. De gemeente telt 2.671 inwoners (schatting 2009).

== Aangrenzende gemeenten ==
De gemeente grenst aan [[Campina das Missões]], [[Cerro Largo (Rio Grande do Sul)|Cerro Largo]], [[Rolador]], [[São Paulo das Missões]] en [[São Pedro do Butiá]].

{{Appendix|2=
* [[Instituto Brasileiro de Geografia e Estatística]], [http://www.ibge.gov.br/home/estatistica/populacao/estimativa2009/POP2009_DOU.pdf Inwonertallen 2009]
}}

[[Categorie:Gemeente in Rio Grande do Sul]]

title: Situering

Regio: Zuid

Staat: Rio Grande do Sul

Mesoregio: Noroeste Rio-Grandense

Microregio: Cerro Largo

Coördinaten: 28° 8′ ZB, 54° 50′ WL

title: Algemeen

title: Politiek

Burgemeester: Olavo Inácio Haas

title: Overig

title: Detailkaart

Portaal: Brazilië


text:
# Dinah Babitt
Dinah Babitt geb. Dinah Gottliebová, (Brno, 21 januari 1923 - Felton, 29 juli 2009) was een Amerikaans-Tsjechisch beeldhouwster en kunstschilder.
Gottliebova studeerde schilderen en beeldhouwen in Brno en Praag. Samen met haar moeder werd zij in januari 1942 naar het concentratiekamp van Theresienstadt gedeporteerd en van daar in september 1943 naar Auschwitz-Birkenau gebracht. Voor een aantal kinderen in het kamp schilderde Dina in Auschwitz een tafereel uit Walt Disneys film Sneeuwwitje en de zeven dwergen op de muur van een barak. Kamparts Franz Lucas had dit gezien. Korte tijd nadien werd zij naar kamparts Josef Mengele gebracht.
Mengele vroeg haar om portretten te maken van de slachtoffers van zijn testen. Hij wilde een boek met afbeeldingen van zijn antropologische experimenten schrijven. Als tegenprestatie zouden Gottliebová en haar moeder gespaard worden. Omdat Mengele zeer veeleisend was, duurde een portret twee weken. Verder schilderde zij beelden van Poolse en Tsjechische vrouwelijke gevangenen. Ook kampbewakers wilden dat zij portretten van hen of van hun familie maakte. Beide vrouwen overleefden op het einde van de oorlog een dodenmars uit Auschwitz. De mars voerde hen naar het kamp van Ravensbrück, waar zij nummers op vliegtuigen in Neustadt-Glewe moest schilderen.
Na de Tweede Wereldoorlog trouwde Gottliebová met de Amerikaanse filmtekenaar en schepper van de figuur Goofy, Art Babbitt (1907–1992) en volgde hem naar Hollywood. Zij scheidden in 1962. In Hollywood tekende zij karikaturen en gebruiksgrafiek voor filmstudio's in de buurt.
In de jaren 1960 verwierf het Kampmuseum van Auschwitz een aantal portretten die gesigneerd waren als „Dinah 1944“. Babitt eiste in de jaren 1970 de teruggave van de schilderijen. Zij stierf in juli 2009 aan kanker.

title: Dinah Babitt

wikitext:
'''Dinah Babitt''' geb. '''Dinah Gottliebová''', ([[Brno]], [[21 januari]] [[1923]] - [[Felton (Californië)|Felton]], [[29 juli]] [[2009]]) was een Amerikaans-Tsjechisch [[beeldhouwer|beeldhouwster]] en [[kunstschilder]].

Gottliebova studeerde schilderen en beeldhouwen in [[Brno]] en [[Praag]]. Samen met haar moeder werd zij in januari 1942 naar het concentratiekamp van [[Theresienstadt (concentratiekamp)|Theresienstadt]] gedeporteerd en van daar in september 1943 naar [[Auschwitz (concentratiekamp)|Auschwitz-Birkenau]] gebracht. Voor een aantal kinderen in het kamp schilderde Dina in Auschwitz een tafereel uit [[Walt Disney]]s film [[Sneeuwwitje en de zeven dwergen (1937)|Sneeuwwitje en de zeven dwergen]] op de muur van een barak. Kamparts [[Franz Lucas]] had dit gezien. Korte tijd nadien werd zij naar kamparts [[Josef Mengele]] gebracht.

Mengele vroeg haar om portretten te maken van de slachtoffers van zijn testen. Hij wilde een boek met afbeeldingen van zijn antropologische experimenten schrijven. Als tegenprestatie zouden Gottliebová en haar moeder gespaard worden. Omdat Mengele zeer veeleisend was, duurde een portret twee weken. Verder schilderde zij beelden van Poolse en Tsjechische vrouwelijke gevangenen. Ook kampbewakers wilden dat zij portretten van hen of van hun familie maakte. Beide vrouwen overleefden op het einde van de oorlog een [[Dodenmars (Holocaust)|dodenmars]] uit Auschwitz. De mars voerde hen naar het [[Ravensbrück|kamp van Ravensbrück]], waar zij nummers op vliegtuigen in [[Neustadt-Glewe]] moest schilderen.

Na de [[Tweede Wereldoorlog]] trouwde Gottliebová met de Amerikaanse filmtekenaar en schepper van de figuur [[Goofy]], [[Art Babbitt]] (1907–1992) en volgde hem naar [[Hollywood]]. Zij scheidden in 1962. In Hollywood tekende zij karikaturen en gebruiksgrafiek voor [[filmstudio]]'s in de buurt.

In de jaren 1960 verwierf het Kampmuseum van Auschwitz een aantal portretten die gesigneerd waren als „Dinah 1944“. Babitt eiste in de [[jaren 1970]] de teruggave van de schilderijen. Zij stierf in juli 2009 aan [[kanker]].

== Literatuur ==
* Sybille Goldmann und Myrah Adams Rösing: ''Kunst zum Überleben: Gezeichnet von innen.'' Auschwitz. Ulm, 1989.
* Christoph Heubner, Alwin Meyer und Jürgen Pieplow, eds. Lebenszeichen: Gesehen in Auschwitz. Bornheim-Merten, 1979.
* Helen Kubica: ''Dr. Mengele und Wadenetz Verbrechen im Konzentrationslager Auschwitz-Birkenau,'' Hefte von Auschwitz 20 (1997), 369-436.
* Sybil Milton und Janet Blatter. Kunst des Holocaust. New York, 1981.
* SIrena Szymanska: ''„Bildnerischen Zigeuner“ innen Arbeiten von Häftlingen Lagers Auschwitz,'' ProMemoria 10 (2000), 57-62.

==Externe links ==
* [https://www.spiegel.de/kultur/literatur/0,1518,571980,00.html Artikels in "Spiegel"]
* [http://graphics8.nytimes.com/images/2008/08/09/arts/Babbitt_pages1-6.pdf Strip over het leven van Gottliebova ]
* [https://web.archive.org/web/20100605011407/http://lastexpression.northwestern.edu/Bios/bio_gottliebova_top.html Biografie]

{{Appendix|2=
* {{Bronvermelding anderstalige Wikipedia|taal=de|titel=Dainah Babitt|oldid=62833810|datum=20090731|sectie=}}
{{References}}
}}
{{Bibliografische informatie}}

{{DEFAULTSORT:Babbitt, Dinah}}
[[Categorie:Tsjechisch beeldhouwer]]
[[Categorie:Tsjechisch kunstschilder]]
[[Categorie:Tsjechisch Holocaustoverlevende]]
[[Categorie:Kampgevangene in Theresienstadt]]
[[Categorie:Kampgevangene in Auschwitz]]
[[Categorie:Kampgevangene in Ravensbrück]]


text:
# Anthopleura thallia
Anthopleura thallia is een zeeanemonensoort uit de familie Actiniidae. Anthopleura thallia is voor het eerst wetenschappelijk beschreven door Gosse in 1854. Het wordt gevonden in ondiep water in de noordoostelijke Atlantische Oceaan en de Middellandse Zee.

## Beschrijving
Anthopleura thallia heeft typisch een basis van ongeveer 10 mm breed, een zuil van ongeveer 15 mm lang en een mondschijf van 10 mm breed. Het onderste deel van de zuil heeft veel kleverige, komvormige wratten in ongeveer 36 verticale rijen. De rand van de kolom heeft verschillende uitgroeisels van de lichaamswand, bekend als acrorhagi, die goed bewapend zijn met netelcellen. Op de mondschijf bevinden zich twee tot vier kransen van dertig tot zestig taps toelopende, stompe, volledig intrekbare tentakels en een centrale mond. De zuil is groen, geel of bruin, de wratten zijn rood tot bruin en donkerder dan de zuil. De mondschijf is groen tot bruin, bleker bij de mond, met chevron-vormige markeringen, en de tentakels hebben dezelfde kleur als de zuil en zijn meestal wit gevlekt.

## Verspreiding en leefgebied
Anthopleura thallia komt voor aan de kusten van West-Europa en in de Middellandse Zee. Het is een ongewone soort en het verspreidingsgebied omvat het eiland Man, Ierland, het zuidwesten van Engeland, Normandië, Bretagne, Galicië, Madeira, de Canarische Eilanden en de Middellandse Zee. Berichten over zijn aanwezigheid in Israël, de Rode Zee, de Golf van Akaba en Kroatië zijn waarschijnlijk onjuist. Het wordt gevonden op rotsachtige kusten met krachtige golfslag, van de intergetijdengebied tot een diepte van ongeveer 25 meter. De zuil is vaak begraven in zand of verborgen in een spleet, of kan voorkomen tussen mosselen of onder grind, en heeft meestal sedimentaire deeltjes of afval dat eraan blijft kleven. Dit feit helpt om deze soort te onderscheiden van de nauw verwante Anthopleura ballii, die een niet-klevende zuil heeft.

title: Anthopleura thallia

wikitext:
{{Taxobox
| type=dier
| naam= ''Anthopleura thallia''
| titelweergave=cursief
| afbeelding=
| afbeeldingtekst=
| rijk= [[Dieren (biologie)|Animalia]] (Dieren)
| stam= [[Neteldieren|Cnidaria]] (Neteldieren)
| klasse= [[Bloemdieren|Anthozoa]] (Bloemdieren)
| onderklasse= [[Hexacorallia]]
| orde= [[Zeeanemonen|Actiniaria]] (Zeeanemonen)
| familie= [[Actiniidae]]
| geslacht= ''[[Anthopleura]]''
| auteur=Gosse
| datum=1854
| haakjes=ja
| worms = 100812
| origineel = ''Actinia thallia''
| synoniem =
* ''Bunodactis thallia'' (Gosse, 1854)
* ''Bunodes thallia'' Gosse, 1855
* ''Cereus thalia''
}}
'''''Anthopleura thallia''''' is een [[zeeanemonen]][[soort]] uit de familie [[Actiniidae]]. ''Anthopleura thallia'' is voor het eerst wetenschappelijk beschreven door Gosse in 1854. Het wordt gevonden in ondiep water in de noordoostelijke [[Atlantische Oceaan]] en de [[Middellandse Zee]].

== Beschrijving ==
''Anthopleura thallia'' heeft typisch een basis van ongeveer 10 mm breed, een zuil van ongeveer 15 mm lang en een mondschijf van 10 mm breed. Het onderste deel van de zuil heeft veel kleverige, komvormige wratten in ongeveer 36 verticale rijen. De rand van de kolom heeft verschillende uitgroeisels van de lichaamswand, bekend als ''acrorhagi'', die goed bewapend zijn met [[netelcel]]len. Op de mondschijf bevinden zich twee tot vier kransen van dertig tot zestig taps toelopende, stompe, volledig intrekbare tentakels en een centrale mond. De zuil is groen, geel of bruin, de wratten zijn rood tot bruin en donkerder dan de zuil. De mondschijf is groen tot bruin, bleker bij de mond, met chevron-vormige markeringen, en de tentakels hebben dezelfde kleur als de zuil en zijn meestal wit gevlekt.

== Verspreiding en leefgebied ==
''Anthopleura thallia'' komt voor aan de kusten van [[West-Europa]] en in de [[Middellandse Zee]]. Het is een ongewone soort en het verspreidingsgebied omvat het eiland [[Man (eiland)|Man]], [[Ierland (eiland)|Ierland]], het zuidwesten van [[Engeland]], [[Normandië]], [[Bretagne (schiereiland)|Bretagne]], [[Galicië (Spanje)|Galicië]], [[Madeira (eiland)|Madeira]], de [[Canarische Eilanden]] en de Middellandse Zee. Berichten over zijn aanwezigheid in [[Israël]], de [[Rode Zee]], de [[Golf van Akaba]] en [[Kroatië]] zijn waarschijnlijk onjuist. Het wordt gevonden op rotsachtige kusten met krachtige golfslag, van de [[intergetijdengebied]] tot een diepte van ongeveer 25 meter. De zuil is vaak begraven in zand of verborgen in een spleet, of kan voorkomen tussen mosselen of onder grind, en heeft meestal sedimentaire deeltjes of afval dat eraan blijft kleven. Dit feit helpt om deze soort te onderscheiden van de nauw verwante ''[[Anthopleura ballii]]'', die een niet-klevende zuil heeft.

{{Appendix|2=
* {{Citeer web |url=http://www.marinespecies.org/aphia.php?p=taxdetails&id=100812|titel=Anthopleura thallia|auteur=[[World Register of Marine Species]]|uitgever=''Marinespecies.org''|datum= |bezochtdatum=23-11-2011}}
* {{Aut|Picton, B.E.}} & {{Aut|Morrow, C.C.}} (2016). [http://www.habitas.org.uk/marinelife/species.asp?item=D11800 ''Anthopleura thallia'' (Gosse, 1854)]. <nowiki>[In]</nowiki> Encyclopedia of Marine Life of Britain and Ireland. (Geraadpleegd op 12 november 2021)
{{References}}
}}
{{DEFAULTSORT:Anthopleura thallia}}
[[Categorie:Anthopleura|thallia]]

title: Anthopleura thallia

Stam: Cnidaria (Neteldieren)

Klasse: Anthozoa (Bloemdieren)

Onderklasse: Hexacorallia

Orde: Actiniaria (Zeeanemonen)

Familie: Actiniidae

Geslacht: Anthopleura

title: Synoniemen