text:
# Nazi-Duitsland
Nazi-Duitsland, nationaalsocialistisch Duitsland en het Derde Rijk zijn informele benamingen voor het Duitsland van de periode 1933-1945, toen het werd geregeerd als een totalitaire dictatuur, onder het regime van dictator Adolf Hitler en diens Nationaalsocialistische Duitse Arbeiderspartij (NSDAP). De propaganda van de nationaalsocialisten of nazi's noemde de Duitse staat ook wel het Duizendjarig Rijk. Officieel heette nazi-Duitsland het Duitse Rijk (Deutsches Reich), de naam die de staat al sinds 1871 had. Na 1943 werd het onofficieel het Großdeutsches Reich.
De naziheerschappij duurde van het einde van de Weimarrepubliek op 30 januari 1933, tot de val van de Flensburgregering op 23 mei 1945. Kenmerkend voor deze periode in de Duitse geschiedenis waren politieke onderdrukking, racistische vervolging en de uiteindelijke uitmoording of Holocaust van het Joodse volksdeel in het door Duitsland bezette Europa. De buitenlandse politiek richtte zich op herbewapening, en vanaf 1938 op de annexatie van aangrenzende gebieden, wat leidde tot de Anschluss van Oostenrijk en de inlijving van Sudetenland. De Duitse aanval op Polen (1939) was de directe aanleiding voor het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog.
Het begrip "Derde Rijk", Duits: Drittes Reich, was destijds populair in de Duitse media. Als eerste rijk gold in deze redenering het oude Heilige Roomse Rijk der Duitse Natie (ca. 800-962 - 1806) en als tweede het Duitse Keizerrijk (1871 - 1918). De verwachting van de aanhangers van het Derde Rijk-concept was dat het 'Derde Rijk', evenals het 'Eerste Rijk', (minstens) duizend jaar zou bestaan. De nationaal-socialisten gebruikten de term zelf niet. Adolf Hitler vaardigde zelfs tweemaal, tevergeefs een edict uit dat de  media opriep het begrip Derde Rijk niet meer te gebruiken.

## Het ontstaan van nazi-Duitsland
Voorafgaand aan de Eerste Wereldoorlog, waren al diverse elementen van de ideologie van het latere nationaalsocialisme aanwezig in de Duitse, en de Oostenrijkse maatschappij, en in andere Europese landen. Deze elementen betroffen met name nationalisme, anti-marxisme, anti-liberalisme, biologisch antisemitisme, sociaal darwinisme, en eugenetica. In Duitsland en Oostenrijk ontwikkelden zich hiervan populaire, 'Teutoonse' varianten. Dit ging gepaard met een extreem, zogenaamd völkisch nationalisme, met zijn mystieke eigenschappen van een 'harmonische Duitse sociale en hiërarchische orde'. Alleen al in München bestonden in 1920 minstens 15, meest na de Eerste Wereldoorlog opgerichte, völkische verenigingen, waaronder het Thule-Gesellschaft of 'Nordische Vereinigung', en de Duitse Arbeiderspartij (DAP), die zou uitgroeien tot Hitlers Nationaalsocialistische Duitse Arbeiderspartij (NSDAP). Deze aanvankelijk meestal kleine groepjes, verspreidden bij elkaar opgeteld een grote hoeveelheid propagandamateriaal. Op nationaal niveau werd geprobeerd deze groepen te bundelen.
Na de Eerste Wereldoorlog, waarin het Duitse Keizerrijk een van de verliezers was, werd in Duitsland, na de Novemberrevolutie, de Weimarrepubliek gevormd. De oude macht van de Pruisische aristocratie en de militairen werd vervangen door een democratisch gekozen kabinet. Door de combinatie van een hoge inflatie, de harde vredesbepalingen van het Verdrag van Versailles, en politiek gestook vanuit de extreemlinkse Spartacusbond en de communisten, en vanuit de extreemrechtse DAP / NSDAP, had deze republiek met grote problemen te kampen. De regering kon weinig werkelijke macht uitoefenen, en moest voortdurend laveren tussen de links- en rechts-extremisten.
Al vanaf de stichting van de Weimarrepubliek werden pogingen ondernomen tot een rechtse staatsgreep, met als hoogtepunten de Kapp-putsch van Walther von Lüttwitz in 1920 en de Bierkellerputsch van Adolf Hitler in 1923. De aanstichters van dergelijke coups werden door het gerecht opvallend mild behandeld, zeker in vergelijking met extreemlinkse revolutionairen zoals de leiders van de Münchense Radenrepubliek.
Diverse rechtse groeperingen, waarvan de NSDAP weldra de sterkste werd, terroriseerden het land. Langzaam verkregen zij meer macht onder het volk, dat maar al te graag een zondebok, in de vorm van de Joden, het kapitalisme en het communisme, aanwees voor hun eigen problemen; zie ook het lemma dolkstootlegende. In de loop van 1932 bereikten de economische en politieke problemen een dieptepunt, en de ene regering na de andere volgde elkaar op. Met de telkens daarop uitgeschreven verkiezingen groeide het zetelaantal van de NSDAP in het parlement. De nazi's zetten voor die tijd ongekend veel en moderne middelen tot propaganda in; zo reisde Adolf Hitler per vliegtuig van stad naar stad, en bereikte met opzwepende toespraken soms honderdduizenden mensen per dag. Eind 1932 ging het evenwel mis voor de nazi's, bij de vierde landelijke verkiezingen van dat jaar. Gebrek aan financiële middelen, in combinatie met een verkiezingsmoe electoraat, pakten voor de NSDAP slecht uit: het stemresultaat zakte van 37% naar 31% van het aantal uitgebrachte stemmen. Hitler, hoewel in zak en as, bleef echter onverzettelijk tegen pogingen tot samenwerking met de andere partijen en bleef opteren voor slechts één post: die van rijkskanselier − zitting in een coalitiekabinet zonder deze post was voor hem onbespreekbaar. Hierdoor ontstond eind 1932 tweespalt in de NSDAP, en meer "gematigde" partijbonzen zochten, buiten Hitler om, contact met de conservatieven. Hitler zou het hen nooit vergeven en elimineerde in de "Nacht van de Lange Messen" de meesten van hen.
Evenwel kon de zittende regering van kanselier Kurt von Schleicher geen vuist maken. Op de achtergrond dreigde verder nog altijd het 'communistische gevaar': de linkse partijen, met name de socialisten (SPD) en de radicalere communisten (KPD), kregen samen zoveel stemmen dat ze in theorie een 'linkse' coalitie-regering konden vormen. Conservatieve kringen, met inbegrip van kapitalistische ondernemers, begonnen een lobby bij de Rijkspresident om Hitler toch een rechts kabinet te laten samenstellen. Het alternatief, een socialistische regering, wilden zij vermijden, om hun economische belangen veilig te stellen. Ten slotte werd in januari 1933 de NSDAP door Rijkspresident Paul von Hindenburg verzocht tot een nieuw kabinet toe te treden, met Hitler als rijkskanselier. Hindenburg had dit een half jaar tevoren nog afgehouden, maar gaf nu gevolg aan het advies van Franz von Papen, voormalig kanselier en DNVP-lid. De laatste dacht hiermee de macht te kunnen overnemen van Kurt von Schleicher; Von Papen zag verder niet veel heil in de nazi-ideologie, maar dacht hen door Hitler's benoeming tot rijkskanselier, en met slechts twee NSDAP-ministers in een coalitiekabinet, in de tang te kunnen houden. Het overige kabinet zou namelijk bestaan uit een meerderheid van NDVP-ers, plus enkele partijloze ministers. President Hindenburg, bang voor een communistische coup, gaf uiteindelijk toe, hoewel hij Hitler niet vertrouwde.
Hitler kreeg aldus de positie van rijkskanselier en − in weerwil van de verwachting van Von Papen − wist hij in relatief korte tijd alle macht in Duitsland naar zich toe te trekken. Vanaf het moment van aantreden als kanselier zocht Hitler een manier om de algehele macht te veroveren. Aanvankelijk kon hij dat niet met bruut geweld voor elkaar krijgen, want in het parlement zaten nog te veel tegenstanders die zijn kabinet naar huis konden sturen, als hij buiten zijn wettelijke bevoegdheden ging werken. Dus deze tegenstanders: communisten, socialisten en andere parlementariërs die zich niet door de NSDAP lieten controleren, moesten eerst verwijderd of monddood gemaakt worden. Een belangrijke gebeurtenis was in dat verband de Rijksdagbrand, die Hitler de gedroomde aanleiding gaf; alle propaganda werd ingezet om de communisten hiervan de schuld te geven. Hitler kreeg ten slotte speciale bevoegdheden van de Rijkspresident om "de orde te herstellen". Door de politie, maar ook met hulp van Hitler's eigen militie, de SA en de SS, werden eerst zogenaamde "verdachten" opgepakt: 'toevalligerwijze' waren dit ook de politieke en/of andere tegenstanders die Hitler in de weg stonden of konden staan. Deze werden opgesloten of eenvoudigweg vermoord. Hitler schreef hierop nieuwe verkiezingen uit, die de NSDAP op dubieuze wijze een absolute meerderheid opleverden. Het door de nazi's gedomineerde parlement nam vlak daarna een machtigingswet aan waarmee dit parlement werd gleichgeschaltet oftewel uitgeschakeld. Snel na elkaar volgden nu wetten die een eind maakten aan de mensenrechten en de scheiding der machten in het staatsbestel. Tegelijkertijd werd een rigide controlesysteem, waaronder de beruchte Gestapo, opgezet om alle mogelijke binnenlandse tegenstand op te sporen en in de kiem te smoren.
Zo vestigde Hitler in minder dan een jaar een totalitaire dictatuur waarin de NSDAP de alleenheerschappij had. Deze dictatuur begon meteen na aantreden met het discrimineren van Joden en andere 'niet-Ariërs' en het opvoeren van de bewapening, in weerwil van de in het Verdrag van Versailles aan Duitsland opgelegde beperkingen.

## Politieke macht
Officieel berustte alle macht in het Derde Rijk bij Hitler die zich Führer (gids, leider, aanvoerder) liet noemen. In de praktijk liet hij veel aan zijn ondergeschikten over. Hun bevoegdheden waren echter niet duidelijk vastgelegd en overlapten elkaar vaak. Er wordt weleens gesteld dat Hitler dit doelbewust deed, om met deze verdeel-en-heerspolitiek eventuele concurrenten in de partij elkaar dwars te laten zitten, in plaats van dat ze hun pijlen op hem zouden richten. Zo hield Hitler iedereen van hemzelf afhankelijk. Als gevolg daarvan was het Derde Rijk geen voorbeeld van een goed georganiseerde staat. Vaak ontstonden er conflicten, zoals tussen de minister van Economische Zaken Hjalmar Schacht en Hermann Göring
Schacht had veel vindingrijkheid aan de dag gelegd om de herbewapening van de landmacht, de zeemacht en de luchtmacht te bekostigen, waaronder het gebruik van de gelddrukpers; tegen 1936 geloofde hij echter dat Duitsland daarvan de grens had bereikt, als het geen bankroet wilde riskeren. Hij waarschuwde Hitler, Göring en minister van Oorlog Blomberg, zonder gevolg, hoewel Blomberg een tijdje aan zijn kant stond. Göring werd in september 1936 gevolmachtigd beheerder van een onrealistisch vierjarenplan om de Duitse economie zelfbedruipend te maken, wat van hem in feite een economische dictator maakte. Na een toenemend conflict bood Schacht in augustus 1937 zijn ontslag aan als minister van Economie. Hitler aanvaardde dit ontslag pas in december en hield hem aan als minister zonder portefeuille en voorzitter van de Rijksbank. Hierdoor straalde nog een deel van het morele gezag van Schacht af op het regime, hoewel hij niet langer in staat was de oorlogsdrift van Hitler te beteugelen.
De SS, onder leiding van Heinrich Himmler, breidde haar macht uit ten koste van andere instellingen en kreeg op den duur zoveel macht, dat je zou kunnen zeggen dat de SS 'een staat in een staat' werd: bijna allen die een functie hadden in het bestuur van het Derde Rijk, merkten dat op hun terrein de SS ook veel en soms meer te zeggen had.
Gedurende het regime had Hitler verschillende plaatsvervangers voor het geval hijzelf zou wegvallen. Rudolf Hess zou de nieuwe partijleider van de NSDAP worden. Hij bleef deze plaatsvervangende functie behouden totdat hij in 1941 een solovlucht naar Engeland maakte en daar gevangengenomen werd. Hermann Göring werd in december 1934 benoemd tot 'plaatsvervanger voor alle aangelegenheden van het landsbestuur'. In feite zou hij Hitler dus in de rol van Führer opvolgen. Hij bleef dit tot 23 april 1945, toen Hitler hem uit al zijn functies onthief. Uiteindelijk werd Karl Dönitz, in overeenstemming met Hitlers testament dat hij vlak voor zijn zelfmoord dicteerde, tot Hitlers opvolger benoemd. Maar toen was nazi-Duitsland al bijna verslagen en restte Karl Dönitz als nieuwe leider alleen nog maar het tekenen van de totale overgave aan de geallieerden.

## Rassenbeleid
De filosofische basis van het nationaalsocialisme was het wetenschappelijk racisme of de rassenleer. De nazi-ideologie stelde het bestaan voorop van een Duits 'ras' (eigenlijk "Duits bloed") dat superieur was aan andere 'rassen', en daardoor voorbestemd om de wereld te leiden. Aan andere volkeren of 'rassen' werden andere kenmerken, en daarbij passende maatschappelijke functies toegewezen. Joden, aldus de nazi's, brachten de maatschappij meer schade dan goed en werden er best uit verwijderd.
Zodra de nationaalsocialisten de politieke macht hadden veroverd, begon van staatswege een systematische discriminatie ten opzichte van, en later een vervolging van, burgers met Joodse voorouders. Op 15 september 1935 werd dat beleid geregulariseerd in de rassenwetten van Neurenberg. De vervolging van zigeuners dateerde al van 1929 maar werd in nazi-Duitsland stelselmatig opgedreven. Joden, zigeuners en andere als minderwaardig beschouwde bevolkingsgroepen moesten in het openbaar op hun kledij een merkteken dragen. Daarnaast ondervonden ze steeds ernstiger beperkingen in het uitoefenen van een beroep, in het bezit van roerend of onroerend goed en ten slotte in hun persoonlijke bewegingsvrijheid.
Tijdens de Tweede Wereldoorlog nam de vervolging nooit geziene vormen aan, zowel in Duitsland als in de door Duitsland bezette gebieden. Aanvankelijk werden Joden gedeporteerd en samengebracht in stedelijke getto's; daarna begon de internering in kampen, officieel in afwachting van deportatie naar nieuw veroverde gebieden in Oost-Europa. Op de Wannseeconferentie van 20 januari 1942 werd het plan opgevat van de Joodse genocide (Endlösung der Judenfrage). In de Holocaust zouden tussen 5,1 en 6 miljoen Europese Joden vermoord worden. De meeste slachtoffers vielen in vernietigingskampen en bij massa-executies door Einsatzgruppen.

## Buitenlandse politiek
Aanvankelijk gedroeg het Derde Rijk zich in de buitenlandse politiek bescheiden. Het had geen keus, ingeklemd als het was tussen machtige vijanden als Frankrijk en Polen. Ook Italië was Duitsland aanvankelijk nog vijandig gezind. Hoewel heimelijk de herbewapening werd ingezet, durfde Hitler openlijke agressie nog niet aan. Bovendien had Hitler aanvankelijk nog de handen vol aan het oplossen van binnenlandse problemen zoals de te machtig wordende SA en de nog aanwezige restanten van de oppositie. Wel verliet Duitsland op 19 oktober 1933 de Volkenbond, mede vanwege het feit dat de geallieerden niet in navolging van Duitsland hun eigen legers wilden inkrimpen. Toen Oostenrijkse nazi's in 1934 echter een mislukte poging waagden de Oostenrijkse regering omver te werpen, viel heel Europa onder leiding van Italië (dat deels mobiliseerde) over Hitler heen, die geschrokken zijn handen van de zaak aftrok. Duitsland was duidelijk niet klaar voor oorlog en leed een diplomatieke nederlaag.
Toch sloot het Derde Rijk in de eerste zes jaren (tot 1939) van zijn bestaan veel overeenkomsten met sterke grote landen, als de Sovjet-Unie, Groot-Brittannië en Italië. Op deze wijze wist het Derde Rijk het diplomatieke isolement waarin het verkeerde, te doorbreken. Een met de Britten gesloten vlootverdrag gaf Duitsland recht een vloot op te bouwen van 1/3 van de Britse. De herbewapening werd vanaf 1935 met de herinvoering van de dienstplicht openlijk en de meeste Europese landen bogen het hoofd voor dit nieuwe Duitsland. Bovendien was er in Europa ook een zekere bewondering voor Duitsland. Velen vonden de Vrede van Versailles inderdaad te 'hard', waren bang voor de Sovjet-Unie en het communisme, of waren van mening dat Europa zich moest verenigen om te overleven, desnoods onder leiding van een sterk land als Duitsland. Ook het nationaalsocialisme als ideologie vond buiten Duitsland navolging, en overal werden nazi-, fascistische, of fascistoïde partijen opgericht. Ook veel rechtse staatslieden en prominente figuren hadden een zeker begrip voor Hitler en hoopten dat de scherpe kantjes, zoals het militarisme en antisemitisme, er op den duur van af zouden slijten. Ook Italië, zelf inmiddels meer en meer diplomatiek geïsoleerd door de eigen oorlogszuchtige opstelling, groeide naar Duitsland toe en sloot het Staalpact met dit land.
Een andere grote diplomatieke overwinning was de terugkeer van Saarland bij Duitsland na een volksstemming. Hoewel het houden van de volksstemming onderdeel was van de bezettingsvoorwaarden uit het Verdrag van Versailles en vaststond dat de meeste Saarlanders hoe dan ook een Duits bestuur zouden verkiezen boven een Frans bestuur, vierden de nazi's het als een triomf. Bovendien was Saarland al van tevoren grondig genazificeerd en waren andere Duitse partijen al voor de overname nog maar marginaal aanwezig.
Vanaf 1936 begon Duitsland de geallieerden en de Volkenbond te tarten. Duitsland steunde de Spaanse nationalisten in de Spaanse Burgeroorlog, en remilitariseerde het Rijnland. De geallieerden reageerden niet, per slot van rekening 'betrad Hitler slechts zijn eigen achtertuin'.
Vanaf 1938 richtte de Duitse agressie zich niet langer slechts op de geallieerde sancties tegen Duitsland, maar ook tegen buurlanden. In 1938 annexeerde het Derde Rijk reeds Oostenrijk in de operatie die bekend werd als de Anschluß, waarna Duitsland aanspraak maakte op Sudetenland dat voor de Eerste Wereldoorlog bij het rijk Oostenrijk-Hongarije hoorde. Hoewel Hitler ook hier zijn zin kreeg, volgde kort daarop een inneming van geheel Tsjechië en het Memelgebied. Zo werd het Groot-Duitse Rijk gevormd. Hoewel de aanspraken op Sudetenland bijna tot een oorlog leidden, kreeg Hitler toch in de daarop volgende Conferentie van München zijn zin. Toen Hitler dit verdrag na een half jaar al brak door heel Tsjechië in te nemen, realiseerden de geallieerden zich dat hun politiek van Hitler zijn zin geven om de vrede te bewaren (appeasement) hem niet tegenhield. Toen Hitler zich hierop tegen Polen keerde omdat dit niet aan de Duitse verzoeken wilde voldoen, gaven de geallieerden Polen een garantie voor militair ingrijpen in geval van Duitse agressie.
Vlak voor de inval in Polen wist Duitsland nog een niet-aanvalsverdrag met de Sovjet-Unie te sluiten, tot grote verbazing van vriend en vijand. Hierdoor had Hitler de handen vrij tegen de geallieerden. Dit verdrag faciliteerde de Duitsers ook in een minder bekend aspect van hun buitenlandse politiek, namelijk de economische penetratie in Centraal- en Zuidoost-Europa. Economische afhankelijkheid van Duitsland had Oostenrijk al grotendeels rijp gemaakt voor de Anschluss. Nu volgden ook de kleinere Europese staten ten zuidoosten van Duitsland. Slowakije, Hongarije, Roemenië, Joegoslavië, Bulgarije en Griekenland zagen Duitsland de belangrijkste import- en exportpartner worden, ten koste van de geallieerden, die blijkbaar minder belangstelling voor het gebied hadden. Bovendien werden Hongarije, Slowakije en Polen door Duitsland bedeeld met delen van de ontmantelde Tsjecho-Slowaakse staat. Toenaderingen tot Londen en Parijs door deze landen haalden weinig uit, en tegen 1940 zat Zuidoost-Europa stevig onder de Duitse plak.
Toen in september 1939 Polen toch door Duitsland werd aangevallen, reageerden Groot-Brittannië en Frankrijk met een oorlogsverklaring. Eerder hadden deze staten nog niet ingegrepen tegen de overval op Tsjecho-Slowakije, uit vrees voor een herhaling van de Eerste Wereldoorlog. Met de aanval op Polen werd echter duidelijk dat de oorlog onvermijdelijk was.
Uit de Duits-Italiaanse verdragen was de zogenaamde as Rome-Berlijn ontstaan, die tijdens de oorlog werd uitgebreid met Japan en een aantal kleinere staten. Naarmate de oorlog vorderde kon er steeds minder sprake zijn van een buitenlandse politiek. Omdat steeds meer landen zich tegen Duitsland keerden, waren er steeds minder diplomatieke relaties met andere landen. Wanneer een land in oorlog raakte met Duitsland leidde dit tot sluiting van de Duitse ambassade en overdracht van het beheer aan een neutrale derde staat. Voor zover er tegen 1943-1945 nog een buitenlandse politiek was in Duitsland, richtte deze zich meer en meer op het bewaken van de trouw van de in aantal slinkende bondgenoten waarvan er steeds meer overliepen. Uiteindelijk onderzochten kopstukken als Himmler en Dönitz de mogelijkheden van een gedeeltelijke capitulatie (slechts aan de westelijke geallieerden), maar de geallieerden bleven bij hun eis tot volledige capitulatie. Die vond uiteindelijk plaats op 8 mei 1945.
Met de capitulatie van 8 mei 1945 hield Duitsland op een rechtssubject naar internationaal recht te zijn en traden de vier bezettingsmachten in diens rechten. De meeste Duitse ambassades waren al gesloten en het toezicht toevertrouwd aan neutrale staten (vaak Zwitserland, Zweden of Ierland). Deze staten droegen op 8 mei 1945 het toezicht over aan de bezettende machten, die in juli de geallieerde bezettingszones in Duitsland zouden vormen. De weinige ambassades die nog wel open waren, sloten direct en stuurden hun personeel naar huis op last van de bezettingsmachten. Voor zover er nog contacten waren met neutrale staten braken deze die direct af (o.a. met Zweden bestond nog contact). Dönitz trachtte nadien nog de illusie van een functionerende regering op te houden maar werd niet meer serieus genomen. Op 23 mei 1945 werden de kopstukken van de laatste Duitse regering (Flensburgregering) gearresteerd.

## Staatshoofden van het Derde Rijk
Het Derde Rijk ontstond toen Adolf Hitler op 30 januari 1933 tot rijkskanselier werd benoemd. Aanvankelijk was hij echter nog geen formeel staatshoofd: dat was president Paul von Hindenburg. Deze was echter hoogbejaard en kampte met een tanende gezondheid, waardoor Hitler zijn macht kon uitbreiden. Op 2 augustus 1934 overleed Hindenburg en hierop verenigde Hitler het ambt van rijkskanselier met dat van rijkspresident (waarbij hij ook het bijbehorende salaris van de rijkspresident opeiste). Van 1934 tot 1945 was Hitler staatshoofd.
Toen Hitler op 30 april 1945 zelfmoord pleegde, scheidde hij opnieuw de functies van rijkspresident en rijkskanselier. Hij benoemde admiraal Karl Dönitz tot rijkspresident en daarmee staatshoofd van Duitsland, en Goebbels tot rijkskanselier. Goebbels en een aantal andere kopstukken pleegden echter kort na Hitler zelfmoord en Dönitz zag zich genoodzaakt een nieuwe regering te vormen; zo ontstond de Flensburgregering. Hij bleef aan tot 23 mei, de dag waarop hij (en zijn regering) werd gearresteerd. Op 8 mei had zijn regering de overgave van Duitsland in de Tweede Wereldoorlog al getekend en had het Derde Rijk formeel opgehouden te bestaan.

## Gebiedsindeling Derde Rijk
Opgemerkt dient te worden dat het Derde Rijk sinds 1933 een centralisatie doormaakte. De deelstaten werden gleichgeschaltet (onderworpen aan de NSDAP) en hun bevoegdheden werden steeds verder ingeperkt. Daartegenover stond de groeiende macht van de NSDAP. Die partij hanteerde bovendien een eigen gebiedsindeling in zogenaamde "Gaue" (gouwen).
Duitse landen in het Derde Rijk
- Anhalt
- Baden
- Beieren
- Brunswijk
- Bremen
- Hamburg
- Hessen
- Lippe
- Mecklenburg
- Oldenburg
- Pruisen
- Saarland
- Saksen
- Schaumburg-Lippe
- Thüringen
- Württemberg
- Rijksgouwen in het Derde Rijk
- Alpen- und Donaureichsgaue
- Danzig-West-Pruisen
- Sudetenland
- Wartheland

Gebieden onder Chefs der Zivilverwaltung
- Bezirk Bialystok
- Elzas
- Karinthië en Krain
- Lotharingen
- Luxemburg
- Generalgouvernement Polen
- Protectoraat Bohemen en Moravië
- Untersteiermark

Rijkscommissariaten
- Nederland
- Noorwegen
- Rijkscommissariaat Ostland
- Rijkscommissariaat Oekraïne

Gebieden onder Duits militair bevel
- België en Noord-Frankrijk
- Frankrijk (zonder het zuiden)
- Kreta
- Thessaloniki en Noord-Griekenland
- Servië
- Zuid-Griekenland

## De toekomst volgens de nazi's
Boeken als Opmars naar de Galg en De SS-staat (zie onder bronnen) geven weer welke toekomstvisie Hitler en zijn handlangers hadden in het geval van een Duitse of Duits-Japanse overwinning in de Tweede Wereldoorlog. Een onthullende blik in Hitlers denkbeelden geeft het boek Hitlers Tafelgesprekken waarin uitlatingen van hem bij vele verschillende informele gesprekken zijn verzameld. Het komt erop neer dat er een totalitaire maatschappij naar nazisnit in Europa en grote gebieden eromheen opgezet zou worden waarin vrijheid en individualisme verdwenen waren.

## Trivia

### Sport
Tijdens de Olympische Winterspelen 1936 in Garmisch-Partenkirchen behaalde nazi-Duitsland drie gouden en drie zilveren medailles. Het alpineskiën stond voor het eerst op het programma en werd gewonnen door twee Duitsers: bij de mannen Franz Pfnür en bij de vrouwen Christl Cranz.

### Naziwerelden in sciencefiction
In sciencefictionverhalen wordt soms een 'alternatieve wereld' ten tonele gevoerd waarin de nazi's de wereld veroverd hebben. Een huiveringwekkend beeld wordt bijvoorbeeld afgeschilderd in The man in the High Castle (1962) van Philip K. Dick. Een recentere speelfilm naar het gelijknamige boek over zo'n wereld is Fatherland (1994) met in de hoofdrol Rutger Hauer als een SS-inspecteur naar een boek van de Engelse schrijver Robert Harris. De film Iron Sky (2012) laat zien dat de laatste overlevende nazi's in 1945 naar de maan gevlucht zijn en in 2018 terugkeren om de wereld alsnog te veroveren.

title: Nazi-Duitsland

wikitext:
{{Infobox historisch land
| Naam in Landstaal=Deutsches Reich
Großdeutsches Reich
| Voor1=Weimarrepubliek
| Vlag_Voor1=Flag of Germany (3-2 aspect ratio).svg
| Voor2=Saargebied (mandaatgebied)
| Vlag_Voor2=Flag of Saar 1920-1935.svg
| Voor3=Standenstaat
| Vlag_Voor3=Flag of Austria (state) 1934-1938.svg
| Vlag_Voor4 =Flag of the Free City of Danzig.svg
| Voor4= Vrije stad Danzig (1920-1939)
| Na1=Geallieerde bezettingszones in Duitsland
| Vlag_Na1=Flag of Germany (1946-1949).svg
| Na2=Geallieerde bezettingszones in Oostenrijk
| Vlag_Na2=Flag of Austria.svg
| Jaar van ontstaan=1933
| Jaar van afloop=1945
| Vlag=[[Bestand:Flag of Germany (1935–1945).svg|125px|Vlag van nazi-Duitsland]]
| Vlagartikel=Vlag van nazi-Duitsland
| Wapen=[[Bestand:Reichsadler.svg|120px|De ''Reichsadler'']]
| Wapenartikel=Wapen van Duitsland
| Kaart=German Reich 1942.svg
| Kaartjaar=Nazi-Duitsland in 1942

{{Legenda|#008000|Duitsland}}
{{Legenda|#00a400|Protectoraat Bohemen, Moravië, Polen}}
{{Legenda|#55c255|Bezette gebieden onder civiel bestuur}}
{{Legenda|#a5dfa5|Bezette gebieden onder militair bestuur}}
{{Legenda|#d1efd1|Finse bezettingszone}}

| Regeringsvorm=[[Dictatuur (regeringsvorm)|Dictatuur]]
| Hoofdstad=[[Berlijn]]
| Staatshoofd=[[Rijkspresident]]:
* [[Adolf Hitler]] {{nowrap|(1933-1945)}}
* [[Karl Dönitz]] (1945)
| Regeringsleider=[[Rijkskanselier (Duitsland)|Rijkskanselier]]:
* Adolf Hitler {{nowrap|(1933–1945)}}
* [[Joseph Goebbels]] (1945)
| Ontstaan=[[Adolf Hitler|Hitler]] benoemd tot [[Rijkskanselier (Duitsland)|rijkskanselier]]
| Datum Ontstaan=[[30 januari]] [[1933]]
| Gebeurtenis1=[[Anschluss]]
| Datum Gebeurtenis1=[[1938]]
| Gebeurtenis2=[[Poolse Veldtocht|Inval in Polen]]
| Datum Gebeurtenis2=[[1 september]] [[1939]]
| Gebeurtenis3=[[Landing in Normandië|D-Day]]
| Datum Gebeurtenis3=[[6 juni]] [[1944]]
| Gebeurtenis4=Duitse capitulatie
| Datum Gebeurtenis4=[[8 mei]] [[1945]]
| Opheffing=Arrestatie van de [[Flensburgregering]]
| Datum Opheffing=[[23 mei]] [[1945]]
| Oppervlakte=633.786 km² (1939)
| Bevolking=69.314.000 (1939)
| Munteenheid=[[Reichsmark]]
| Leus='''"Ein Volk, ein Reich, ein Führer"'''<ref>Dit motto duikt in 1938 voor het eerst op.</ref>
"Eén volk, één rijk, één leider"
| Nationale feestdag=
| Volkslied=[[Das Lied der Deutschen|Deutschlandlied]] (1e strofe)
[[Horst Wessellied]] (de facto)
| Talen=[[Duits]]
| Religie=Geen officiële staatsreligie.
Bestaande religies:
[[Protestantisme]]
[[Rooms-katholicisme]]
[[Heidendom]]
[[Occultisme]]
| Noten=
}}
[[Bestand:Second world war europe 1941-1942 map en.png|thumb|Europa in 1941-1942
{{Legenda|#527ac3|Duitse rijk, met bondgenoten en bezette gebieden}}
{{Legenda|#7493d0|Oostzeestaten, [[Wit-Rusland]], [[Oekraïne]] en [[Karelië]]}}
{{Legenda|#92aad9|Donetsbekken en Kaukasus}}
{{Legenda|#ce6262|Geallieerden}}
{{Legenda|#D78181|Heroverd in tegenaanvallen}}]]
[[Bestand:War Ensign of Germany 1938-1945.svg|thumb|De nazioorlogsvlag]]

'''Nazi-Duitsland''', '''nationaalsocialistisch Duitsland''' en het '''Derde Rijk''' zijn informele benamingen voor het Duitsland van de periode 1933-1945, toen het werd geregeerd als een [[totalitaire dictatuur]], onder het regime van [[dictator (modern)|dictator]] [[Adolf Hitler]] en diens [[Nationaalsocialistische Duitse Arbeiderspartij]] (NSDAP). De [[propaganda (communicatie)|propaganda]] van de [[nationaal socialisme|nationaalsocialisten]] of ''[[nazi]]'s'' noemde de Duitse staat ook wel het '''Duizendjarig Rijk'''. Officieel heette nazi-Duitsland het [[Duitse Rijk]] (''Deutsches Reich''), de naam die de staat al sinds 1871 had. Na 1943 werd het onofficieel het ''[[Groot-Duitse Rijk|Großdeutsches Reich]]''.<ref>Decreet RK 7669 E van [[26 juni]] [[1943]] door [[Hans Heinrich Lammers]], Reichsminister en Chef der Reichskanzlei, zie: [[:Bestand:Reichsarbeitsblatt 1943 Teil I Nr. 23 S. 413.png|Facsimile: ''Reichsarbeitsblatt'' 1943, Teil I, nr. 23 van 15 augustus 1943, p. 413.]]</ref>

De naziheerschappij duurde van het einde van de [[Weimarrepubliek]] op 30 januari [[1933]], tot de val van de [[Flensburgregering]] op 23 mei [[1945]]. Kenmerkend voor deze periode in de [[Geschiedenis van Duitsland|Duitse geschiedenis]] waren politieke onderdrukking, [[racisme|racistische vervolging]] en de uiteindelijke [[genocide|uitmoording]] of ''[[Holocaust]]'' van het [[Joden|Joodse]] volksdeel in het door Duitsland [[Europa in de Tweede Wereldoorlog|bezette Europa]]. De buitenlandse politiek richtte zich op herbewapening, en vanaf 1938 op de [[annexatie]] van aangrenzende gebieden, wat leidde tot de ''[[Anschluss]]'' van Oostenrijk en de inlijving van [[Sudetenland]]. De Duitse [[Aanvalsoorlog|aanval]] op Polen (1939) was de directe aanleiding voor het uitbreken van de [[Tweede Wereldoorlog]].

Het begrip "''Derde Rijk''", Duits: ''Drittes Reich'', was destijds populair in de Duitse [[pers (media)|media]]. Als [[Eerste Rijk|eerste rijk]] gold in deze redenering het oude [[Heilige Roomse Rijk|Heilige Roomse Rijk der Duitse Natie]] (ca. 800-962 - 1806) en als [[Tweede Rijk|tweede]] het [[Duitse Keizerrijk]] (1871 - 1918). De verwachting van de aanhangers van het Derde Rijk-concept was dat het 'Derde Rijk', evenals het 'Eerste Rijk', (minstens) duizend jaar zou bestaan. De nationaal-socialisten gebruikten de term zelf niet. [[Adolf Hitler]] vaardigde zelfs tweemaal, tevergeefs een [[edict]] uit dat de  media opriep het begrip ''Derde Rijk'' niet meer te gebruiken.

== Het ontstaan van nazi-Duitsland ==
Voorafgaand aan de [[Eerste Wereldoorlog]], waren al diverse elementen van de [[ideologie]] van het latere [[nationaalsocialisme]] aanwezig in de [[Duitsland|Duitse]], en de [[Oostenrijk]]se [[maatschappij (sociale wetenschappen)|maatschappij]], en in andere Europese landen. Deze elementen betroffen met name [[nationalisme]], anti-[[marxisme]], anti-[[liberalisme]], biologisch [[antisemitisme]], [[sociaal darwinisme]], en [[eugenetica]]. In Duitsland en Oostenrijk ontwikkelden zich hiervan populaire, '[[Teutonen|Teutoonse]]' varianten. Dit ging gepaard met een extreem, zogenaamd ''[[völkische Bewegung|völkisch]]'' nationalisme, met zijn mystieke eigenschappen van een 'harmonische Duitse sociale en hiërarchische orde'. Alleen al in München bestonden in 1920 minstens 15, meest na de Eerste Wereldoorlog opgerichte, ''völkische'' verenigingen, waaronder het [[Thule-Gesellschaft]] of 'Nordische Vereinigung', en de [[Duitse Arbeiderspartij]] (DAP), die zou uitgroeien tot Hitlers [[Nationaalsocialistische Duitse Arbeiderspartij]] (NSDAP). Deze aanvankelijk meestal kleine groepjes, verspreidden bij elkaar opgeteld een grote hoeveelheid propagandamateriaal. Op nationaal niveau werd geprobeerd deze groepen te bundelen.

Na de Eerste Wereldoorlog, waarin het [[Duitse Keizerrijk]] een van de verliezers was, werd in Duitsland, na de [[Novemberrevolutie]], de [[Weimarrepubliek]] gevormd. De oude macht van de [[Pruisen|Pruisische]] aristocratie en de militairen werd vervangen door een democratisch gekozen kabinet. Door de combinatie van een hoge [[inflatie]], de harde vredesbepalingen van het [[Verdrag van Versailles (1919)|Verdrag van Versailles]], en [[agitatie (politiek)|politiek gestook]] vanuit de extreemlinkse [[Spartacusbond]] en de [[communisme|communisten]], en vanuit de extreemrechtse DAP / NSDAP, had deze republiek met grote problemen te kampen. De regering kon weinig werkelijke macht uitoefenen, en moest voortdurend laveren tussen de links- en rechts-extremisten.

Al vanaf de stichting van de Weimarrepubliek werden pogingen ondernomen tot een rechtse staatsgreep, met als hoogtepunten de [[Kapp-putsch]] van Walther von Lüttwitz in 1920 en de [[Bierkellerputsch]] van Adolf Hitler in 1923. De aanstichters van dergelijke coups werden door het gerecht opvallend mild behandeld, zeker in vergelijking met extreemlinkse revolutionairen zoals de leiders van de [[Münchense Radenrepubliek]].<ref name="neumann">''Introduction: the Collapse of the Weimar Republic,'' par. 5: ''The Counter-Revolution'' in Franz Neumann, [https://archive.org/details/behemontstructur0000unse/mode/2up Behemoth: The Structure and Practice of National Socialism] [[Victor Gollancz Ltd]] 1942.</ref>

Diverse rechtse groeperingen, waarvan de NSDAP weldra de sterkste werd, terroriseerden het land. Langzaam verkregen zij meer macht onder het volk, dat maar al te graag een zondebok, in de vorm van de [[Joden]], het [[kapitalisme]] en het [[communisme]], aanwees voor hun eigen problemen; zie ook het lemma [[dolkstootlegende]]. In de loop van 1932 bereikten de economische en politieke problemen een dieptepunt, en de ene regering na de andere volgde elkaar op. Met de telkens daarop uitgeschreven verkiezingen groeide het zetelaantal van de NSDAP in het parlement. De nazi's zetten voor die tijd ongekend veel en moderne middelen tot [[propaganda (communicatie)|propaganda]] in; zo reisde [[Adolf Hitler]] per vliegtuig van stad naar stad, en bereikte met opzwepende toespraken soms honderdduizenden mensen per dag. Eind 1932 ging het evenwel mis voor de nazi's, bij de vierde landelijke verkiezingen van dat jaar. Gebrek aan financiële middelen, in combinatie met een verkiezingsmoe electoraat, pakten voor de NSDAP slecht uit: het stemresultaat zakte van 37% naar 31% van het aantal uitgebrachte stemmen. Hitler, hoewel in zak en as, bleef echter onverzettelijk tegen pogingen tot samenwerking met de andere partijen en bleef opteren voor slechts één post: die van [[Rijkskanselier (Duitsland)|rijkskanselier]] − zitting in een coalitiekabinet zonder deze post was voor hem onbespreekbaar. Hierdoor ontstond eind 1932 tweespalt in de NSDAP, en meer "gematigde" partijbonzen zochten, buiten Hitler om, contact met de conservatieven. Hitler zou het hen nooit vergeven en elimineerde in de "[[Nacht van de Lange Messen]]" de meesten van hen.

Evenwel kon de zittende regering van kanselier [[Kurt von Schleicher]] geen vuist maken. Op de achtergrond dreigde verder nog altijd het 'communistische gevaar': de linkse partijen, met name de socialisten ([[Sozialdemokratische Partei Deutschlands|SPD]]) en de radicalere communisten ([[Kommunistische Partei Deutschlands|KPD]]), kregen samen zoveel stemmen dat ze in theorie een 'linkse' coalitie-regering konden vormen. Conservatieve kringen, met inbegrip van [[Kapitalisme|kapitalistische]] ondernemers, begonnen een lobby bij de [[Rijkspresident]] om Hitler toch een rechts kabinet te laten samenstellen. Het alternatief, een socialistische regering, wilden zij vermijden, om hun economische belangen veilig te stellen. Ten slotte werd in januari 1933 de NSDAP door Rijkspresident [[Paul von Hindenburg]] verzocht tot een nieuw kabinet toe te treden, met Hitler als rijkskanselier. Hindenburg had dit een half jaar tevoren nog afgehouden, maar gaf nu gevolg aan het advies van [[Franz von Papen]], voormalig kanselier en [[Duitse Nationale Volkspartij|DNVP-lid]]. De laatste dacht hiermee de macht te kunnen overnemen van Kurt von Schleicher; Von Papen zag verder niet veel heil in de nazi-ideologie, maar dacht hen door Hitler's benoeming tot rijkskanselier, en met slechts twee NSDAP-ministers in een [[Regeringscoalitie|coalitiekabinet]], in de tang te kunnen houden. Het overige kabinet zou namelijk bestaan uit een meerderheid van NDVP-ers, plus enkele partijloze ministers. President Hindenburg, bang voor een communistische coup, gaf uiteindelijk toe, hoewel hij Hitler niet vertrouwde.

Hitler kreeg aldus de positie van rijkskanselier en − in weerwil van de verwachting van Von Papen − wist hij in relatief korte tijd alle [[macht (politiek)|macht]] in Duitsland naar zich toe te trekken. Vanaf het moment van aantreden als kanselier zocht Hitler een manier om de algehele macht te veroveren. Aanvankelijk kon hij dat niet met bruut geweld voor elkaar krijgen, want in het parlement zaten nog te veel tegenstanders die zijn kabinet naar huis konden sturen, als hij buiten zijn wettelijke bevoegdheden ging werken. Dus deze tegenstanders: communisten, socialisten en andere parlementariërs die zich niet door de NSDAP lieten controleren, moesten eerst verwijderd of monddood gemaakt worden. Een belangrijke gebeurtenis was in dat verband de [[Rijksdagbrand]], die Hitler de gedroomde aanleiding gaf; alle propaganda werd ingezet om de communisten hiervan de schuld te geven. Hitler kreeg ten slotte speciale bevoegdheden van de Rijkspresident om "de orde te herstellen". Door de politie, maar ook met hulp van Hitler's eigen [[militie]], de [[Sturmabteilung|SA]] en de [[Schutzstaffel|SS]], werden eerst zogenaamde "verdachten" opgepakt: 'toevalligerwijze' waren dit ook de politieke en/of andere tegenstanders die Hitler in de weg stonden of konden staan. Deze werden opgesloten of eenvoudigweg vermoord. Hitler schreef hierop nieuwe verkiezingen uit, die de NSDAP op dubieuze wijze een [[absolute meerderheid]] opleverden. Het door de nazi's gedomineerde parlement nam vlak daarna een [[machtigingswet (1933)|machtigingswet]] aan waarmee dit parlement werd [[Gleichschaltung|''gleichgeschaltet'']] oftewel uitgeschakeld. Snel na elkaar volgden nu wetten die een eind maakten aan de [[mensenrechten]] en de [[scheiding der machten]] in het staatsbestel. Tegelijkertijd werd een rigide controlesysteem, waaronder de beruchte [[Gestapo]], opgezet om alle mogelijke binnenlandse tegenstand op te sporen en in de kiem te smoren.

{{Zie hoofdartikel|Gleichschaltung}}

Zo vestigde Hitler in minder dan een jaar een [[totalitarisme|totalitaire]] dictatuur waarin de NSDAP de [[alleenheerschappij]] had. Deze dictatuur begon meteen na aantreden met het discrimineren van Joden en andere '[[Arisch ras|niet-Ariërs]]' en het opvoeren van de bewapening, in weerwil van de in het [[Verdrag van Versailles (1919)|Verdrag van Versailles]] aan Duitsland opgelegde beperkingen.

== Politieke macht ==
Officieel berustte alle macht in het Derde Rijk bij [[Adolf Hitler|Hitler]] die zich ''Führer'' (gids, leider, aanvoerder) liet noemen. In de praktijk liet hij veel aan zijn ondergeschikten over. Hun bevoegdheden waren echter niet duidelijk vastgelegd en overlapten elkaar vaak. Er wordt weleens gesteld dat Hitler dit doelbewust deed, om met deze verdeel-en-heerspolitiek eventuele concurrenten in de partij ''elkaar'' dwars te laten zitten, in plaats van dat ze hun pijlen op hem zouden richten. Zo hield Hitler iedereen van hemzelf afhankelijk. Als gevolg daarvan was het Derde Rijk geen voorbeeld van een goed georganiseerde staat.<ref>''De Zwarte kameraden, een geïllustreerde geschiedenis van de N.S.B.'', uitg. Van Holkeman & Warendorf, Weesp (1984) {{ISBN|90 269 6510 9}}/UGI 510, p. 98</ref> Vaak ontstonden er conflicten, zoals tussen de minister van Economische Zaken [[Hjalmar Schacht]] en [[Hermann Göring]]

Schacht had veel vindingrijkheid aan de dag gelegd om de herbewapening van de landmacht, de zeemacht en de luchtmacht te bekostigen, waaronder het gebruik van de gelddrukpers; tegen 1936 geloofde hij echter dat Duitsland daarvan de grens had bereikt, als het geen bankroet wilde riskeren. Hij waarschuwde Hitler, Göring en minister van Oorlog Blomberg, zonder gevolg, hoewel Blomberg een tijdje aan zijn kant stond. Göring werd in september 1936 gevolmachtigd beheerder van een onrealistisch vierjarenplan om de Duitse economie zelfbedruipend te maken, wat van hem in feite een economische dictator maakte. Na een toenemend conflict bood Schacht in augustus 1937 zijn ontslag aan als minister van Economie. Hitler aanvaardde dit ontslag pas in december en hield hem aan als minister zonder portefeuille en voorzitter van de Rijksbank. Hierdoor straalde nog een deel van het morele gezag van Schacht af op het regime, hoewel hij niet langer in staat was de oorlogsdrift van Hitler te beteugelen.<ref name="shirer">''Strange, Fateful Interlude: the Fall of Blomberg, Fritsch, Neurath and Schacht,'' hoofdstuk 10 in William L. Shirer, "The Rise & Fall of the Third Reich," Rosetta Books 1961, elektronische heruitgave 2011.</ref>

De [[Schutzstaffel|SS]], onder leiding van [[Heinrich Himmler]], breidde haar macht uit ten koste van andere instellingen en kreeg op den duur zoveel macht, dat je zou kunnen zeggen dat de SS '[[Staat binnen een staat|een staat in een staat]]' werd: bijna allen die een functie hadden in het bestuur van het Derde Rijk, merkten dat op hun terrein de SS ook veel en soms meer te zeggen had.

Gedurende het regime had Hitler verschillende plaatsvervangers voor het geval hijzelf zou wegvallen. [[Rudolf Hess]] zou de nieuwe partijleider van de NSDAP worden. Hij bleef deze plaatsvervangende functie behouden totdat hij in 1941 een solovlucht naar Engeland maakte en daar gevangengenomen werd. Hermann Göring werd in december 1934 benoemd tot 'plaatsvervanger voor alle aangelegenheden van het landsbestuur'.<ref name="EvansDictatuur60-61">Richard J. Evans, Het Derde Rijk − Dictatuur, Spectrum, 2006, pag. 60-61</ref><ref name="USHMMOpvolger">[http://www.ushmm.org/wlc/en/article.php?ModuleId=10007772 United States Holocaust Memorial Museum − Hermann Göring: Timeline]</ref> In feite zou hij Hitler dus in de rol van Führer opvolgen. Hij bleef dit tot 23 april 1945, toen Hitler hem uit al zijn functies onthief. Uiteindelijk werd [[Karl Dönitz]], in overeenstemming met Hitlers testament dat hij vlak voor zijn zelfmoord dicteerde, tot Hitlers opvolger benoemd. Maar toen was nazi-Duitsland al bijna verslagen en restte Karl Dönitz als nieuwe leider alleen nog maar het tekenen van de totale overgave aan de geallieerden.

== Rassenbeleid ==
De filosofische basis van het nationaalsocialisme was het [[wetenschappelijk racisme]] of de ''rassenleer''. De nazi-[[ideologie]] stelde het bestaan voorop van een Duits 'ras' (eigenlijk "Duits bloed") dat superieur was aan andere 'rassen', en daardoor voorbestemd om de wereld te leiden. Aan andere volkeren of 'rassen' werden andere kenmerken, en daarbij passende maatschappelijke functies toegewezen. Joden, aldus de nazi's, brachten de maatschappij meer schade dan goed en werden er best uit verwijderd.

Zodra de nationaalsocialisten de politieke [[macht (politiek)|macht]] hadden veroverd, begon van staatswege een systematische [[discriminatie]] ten opzichte van, en later een vervolging van, burgers met Joodse voorouders. Op 15 september 1935 werd dat beleid geregulariseerd in de [[rassenwetten van Neurenberg]]. De vervolging van zigeuners dateerde al van 1929 maar werd in nazi-Duitsland stelselmatig opgedreven. Joden, zigeuners en andere als minderwaardig beschouwde bevolkingsgroepen moesten in het openbaar op hun kledij een merkteken dragen. Daarnaast ondervonden ze steeds ernstiger beperkingen in het uitoefenen van een beroep, in het bezit van roerend of onroerend goed en ten slotte in hun persoonlijke bewegingsvrijheid.

Tijdens de Tweede Wereldoorlog nam de vervolging nooit geziene vormen aan, zowel in Duitsland als in de door Duitsland bezette gebieden. Aanvankelijk werden Joden gedeporteerd en samengebracht in stedelijke getto's; daarna begon de internering in kampen, officieel in afwachting van deportatie naar nieuw veroverde gebieden in Oost-Europa. Op de [[Wannseeconferentie]] van 20 januari 1942 werd het plan opgevat van de Joodse [[genocide]] (''[[Endlösung der Judenfrage]]''). In de [[Holocaust]] zouden tussen 5,1 en 6 miljoen Europese Joden vermoord worden. De meeste slachtoffers vielen in [[vernietigingskamp]]en en bij massa-executies door ''[[Einsatzgruppen]].''

== Buitenlandse politiek ==
{{Zijbalk geschiedenis Duitsland}}
Aanvankelijk gedroeg het Derde Rijk zich in de buitenlandse politiek bescheiden. Het had geen keus, ingeklemd als het was tussen machtige vijanden als Frankrijk en Polen. Ook Italië was Duitsland aanvankelijk nog vijandig gezind. Hoewel heimelijk de herbewapening werd ingezet, durfde Hitler openlijke agressie nog niet aan. Bovendien had Hitler aanvankelijk nog de handen vol aan het oplossen van binnenlandse problemen zoals de te machtig wordende SA en de nog aanwezige restanten van de oppositie. Wel verliet Duitsland op 19 oktober 1933 de [[Volkenbond]], mede vanwege het feit dat de geallieerden niet in navolging van Duitsland hun eigen legers wilden inkrimpen. Toen Oostenrijkse nazi's in 1934 echter een mislukte poging waagden de Oostenrijkse regering omver te werpen, viel heel Europa onder leiding van Italië (dat deels mobiliseerde) over Hitler heen, die geschrokken zijn handen van de zaak aftrok. Duitsland was duidelijk niet klaar voor oorlog en leed een diplomatieke nederlaag.

Toch sloot het Derde Rijk in de eerste zes jaren (tot [[1939]]) van zijn bestaan veel overeenkomsten met sterke grote landen, als de [[Sovjet-Unie]], [[Verenigd Koninkrijk|Groot-Brittannië]] en [[Italië]]. Op deze wijze wist het Derde Rijk het diplomatieke isolement waarin het verkeerde, te doorbreken. Een met de Britten gesloten vlootverdrag gaf Duitsland recht een vloot op te bouwen van 1/3 van de Britse. De herbewapening werd vanaf 1935 met de herinvoering van de dienstplicht openlijk en de meeste Europese landen bogen het hoofd voor dit nieuwe Duitsland. Bovendien was er in Europa ook een zekere bewondering voor Duitsland. Velen vonden de Vrede van Versailles inderdaad te 'hard', waren bang voor de Sovjet-Unie en het communisme, of waren van mening dat Europa zich moest verenigen om te overleven, desnoods onder leiding van een sterk land als Duitsland. Ook het nationaalsocialisme als ideologie vond buiten Duitsland navolging, en overal werden nazi-, fascistische, of fascistoïde partijen opgericht. Ook veel rechtse staatslieden en prominente figuren hadden een zeker begrip voor Hitler en hoopten dat de scherpe kantjes, zoals het militarisme en antisemitisme, er op den duur van af zouden slijten. Ook Italië, zelf inmiddels meer en meer diplomatiek geïsoleerd door de eigen oorlogszuchtige opstelling, groeide naar Duitsland toe en sloot het [[Staalpact]] met dit land.

Een andere grote diplomatieke overwinning was de terugkeer van [[Saargebied (mandaatgebied)|Saarland]] bij Duitsland na een volksstemming. Hoewel het houden van de volksstemming onderdeel was van de bezettingsvoorwaarden uit het Verdrag van Versailles en vaststond dat de meeste Saarlanders hoe dan ook een Duits bestuur zouden verkiezen boven een Frans bestuur, vierden de nazi's het als een triomf. Bovendien was Saarland al van tevoren grondig genazificeerd en waren andere Duitse partijen al voor de overname nog maar marginaal aanwezig.

Vanaf 1936 begon Duitsland de geallieerden en de [[Volkenbond]] te tarten. Duitsland steunde de [[Nationalistische factie (Spaanse Burgeroorlog)|Spaanse nationalisten]] in de [[Spaanse Burgeroorlog]], en remilitariseerde het [[Rijnland (Duitsland)|Rijnland]]. De geallieerden reageerden niet, per slot van rekening 'betrad Hitler slechts zijn eigen achtertuin'.

Vanaf 1938 richtte de Duitse agressie zich niet langer slechts op de geallieerde sancties tegen Duitsland, maar ook tegen buurlanden. In 1938 annexeerde het Derde Rijk reeds [[Oostenrijk]] in de operatie die bekend werd als de [[Anschluss|Anschluß]], waarna Duitsland aanspraak maakte op [[Sudetenland]] dat voor de Eerste Wereldoorlog bij het rijk [[Oostenrijk-Hongarije]] hoorde. Hoewel Hitler ook hier zijn zin kreeg, volgde kort daarop een inneming van geheel [[Tsjechië]] en het [[Memelland|Memelgebied]]. Zo werd het [[Groot-Duitse Rijk]] gevormd. Hoewel de aanspraken op Sudetenland bijna tot een oorlog leidden, kreeg Hitler toch in de daarop volgende [[Verdrag van München|Conferentie van München]] zijn zin. Toen Hitler dit verdrag na een half jaar al brak door heel Tsjechië in te nemen, realiseerden de geallieerden zich dat hun politiek van Hitler zijn zin geven om de vrede te bewaren ([[Appeasementpolitiek|appeasement]]) hem niet tegenhield. Toen Hitler zich hierop tegen Polen keerde omdat dit niet aan de Duitse verzoeken wilde voldoen, gaven de geallieerden Polen een garantie voor militair ingrijpen in geval van Duitse agressie.

Vlak voor de inval in Polen wist Duitsland nog een niet-aanvalsverdrag met de Sovjet-Unie te sluiten, tot grote verbazing van vriend en vijand. Hierdoor had Hitler de handen vrij tegen de geallieerden. Dit verdrag faciliteerde de Duitsers ook in een minder bekend aspect van hun buitenlandse politiek, namelijk de economische penetratie in Centraal- en Zuidoost-Europa. [[Economische afhankelijkheid (globalisering)|Economische afhankelijkheid]] van Duitsland had Oostenrijk al grotendeels rijp gemaakt voor de Anschluss. Nu volgden ook de kleinere Europese staten ten zuidoosten van Duitsland. Slowakije, Hongarije, Roemenië, Joegoslavië, Bulgarije en Griekenland zagen Duitsland de belangrijkste import- en exportpartner worden, ten koste van de geallieerden, die blijkbaar minder belangstelling voor het gebied hadden. Bovendien werden Hongarije, Slowakije en Polen door Duitsland bedeeld met delen van de ontmantelde Tsjecho-Slowaakse staat. Toenaderingen tot Londen en Parijs door deze landen haalden weinig uit, en tegen 1940 zat Zuidoost-Europa stevig onder de Duitse plak.

Toen in september 1939 Polen toch door Duitsland werd aangevallen, reageerden Groot-Brittannië en Frankrijk met een oorlogsverklaring. Eerder hadden deze staten nog niet ingegrepen tegen de overval op Tsjecho-Slowakije, uit vrees voor een herhaling van de Eerste Wereldoorlog. Met de aanval op Polen werd echter duidelijk dat de oorlog onvermijdelijk was.

Uit de Duits-Italiaanse verdragen was de zogenaamde [[as Rome-Berlijn]] ontstaan, die tijdens de oorlog werd uitgebreid met Japan en een aantal kleinere staten. Naarmate de oorlog vorderde kon er steeds minder sprake zijn van een buitenlandse politiek. Omdat steeds meer landen zich tegen Duitsland keerden, waren er steeds minder diplomatieke relaties met andere landen. Wanneer een land in oorlog raakte met Duitsland leidde dit tot sluiting van de Duitse ambassade en overdracht van het beheer aan een neutrale derde staat. Voor zover er tegen 1943-1945 nog een buitenlandse politiek was in Duitsland, richtte deze zich meer en meer op het bewaken van de trouw van de in aantal slinkende bondgenoten waarvan er steeds meer overliepen. Uiteindelijk onderzochten kopstukken als [[Heinrich Himmler|Himmler]] en [[Karl Dönitz|Dönitz]] de mogelijkheden van een gedeeltelijke capitulatie (slechts aan de westelijke geallieerden), maar de geallieerden bleven bij hun eis tot volledige capitulatie. Die vond uiteindelijk plaats op 8 mei 1945.

Met de capitulatie van 8 mei 1945 hield Duitsland op een rechtssubject naar internationaal recht te zijn en traden de vier bezettingsmachten in diens rechten. De meeste Duitse ambassades waren al gesloten en het toezicht toevertrouwd aan neutrale staten (vaak Zwitserland, Zweden of Ierland). Deze staten droegen op 8 mei 1945 het toezicht over aan de bezettende machten, die in juli de [[geallieerde bezettingszones in Duitsland]] zouden vormen. De weinige ambassades die nog wel open waren, sloten direct en stuurden hun personeel naar huis op last van de bezettingsmachten. Voor zover er nog contacten waren met neutrale staten braken deze die direct af (o.a. met Zweden bestond nog contact). Dönitz trachtte nadien nog de illusie van een functionerende regering op te houden maar werd niet meer serieus genomen. Op 23 mei 1945 werden de kopstukken van de laatste Duitse regering ([[Flensburgregering]]) gearresteerd.

== Staatshoofden van het Derde Rijk ==
Het Derde Rijk ontstond toen Adolf Hitler op 30 januari 1933 tot rijkskanselier werd benoemd. Aanvankelijk was hij echter nog geen formeel staatshoofd: dat was president [[Paul von Hindenburg]]. Deze was echter hoogbejaard en kampte met een tanende gezondheid, waardoor Hitler zijn macht kon uitbreiden. Op 2 augustus 1934 overleed Hindenburg en hierop verenigde Hitler het ambt van rijkskanselier met dat van rijkspresident (waarbij hij ook het bijbehorende salaris van de rijkspresident opeiste). Van 1934 tot 1945 was Hitler staatshoofd.

Toen Hitler op [[30 april]] [[1945]] [[zelfmoord]] pleegde, scheidde hij opnieuw de functies van rijkspresident en rijkskanselier. Hij benoemde admiraal [[Karl Dönitz]] tot rijkspresident en daarmee staatshoofd van Duitsland, en [[Joseph Goebbels|Goebbels]] tot rijkskanselier. Goebbels en een aantal andere kopstukken pleegden echter kort na Hitler zelfmoord en Dönitz zag zich genoodzaakt een nieuwe regering te vormen; zo ontstond de [[Flensburgregering]]. Hij bleef aan tot [[23 mei]], de dag waarop hij (en zijn regering) werd gearresteerd. Op 8 mei had zijn regering de overgave van Duitsland in de [[Tweede Wereldoorlog]] al getekend en had het Derde Rijk formeel opgehouden te bestaan.

== Gebiedsindeling Derde Rijk ==
{{Zie ook|Zie [[Gouw (NSDAP)|Gouw]] voor het hoofdartikel over dit onderwerp.}}
Opgemerkt dient te worden dat het Derde Rijk sinds 1933 een centralisatie doormaakte. De deelstaten werden ''gleichgeschaltet'' (onderworpen aan de NSDAP) en hun bevoegdheden werden steeds verder ingeperkt. Daartegenover stond de groeiende macht van de NSDAP. Die partij hanteerde bovendien een eigen gebiedsindeling in zogenaamde "Gaue" (gouwen).

'''Duitse landen in het Derde Rijk'''
{{Kolommen lijst| breedte=14| style=max-width:54em;| inhoud=
* [[Anhalt]]
* [[Baden (land)|Baden]]
* [[Beieren]]
* [[Vrijstaat Brunswijk|Brunswijk]]
* [[Vrije Hanzestad Bremen|Bremen]]
* [[Hamburg]]
* [[Hessen]]
* [[Vorstendom Lippe|Lippe]]
* [[Mecklenburg (land)|Mecklenburg]]
* [[Vrijstaat Oldenburg|Oldenburg]]
* [[Pruisen]]
* [[Saarland]]
* [[Saksen (provincie)|Saksen]]
* [[Vrijstaat Schaumburg-Lippe|Schaumburg-Lippe]]
* [[Thüringen (deelstaat)|Thüringen]]
* [[Württemberg]]
* [[Rijksgouw]]en in het Derde Rijk
* [[Alpen- und Donaureichsgaue]]
* [[Reichsgau Danzig-West-Pruisen|Danzig-West-Pruisen]]
* [[Sudetenland]]
* [[Reichsgau Wartheland|Wartheland]]
}}

'''Gebieden onder [[Chef der Zivilverwaltung|Chefs der Zivilverwaltung]]'''
{{Kolommen lijst| breedte=14| style=max-width:54em;| inhoud=
* [[Bezirk Bialystok]]
* [[Elzas]]
* [[Karinthië en Krain]]
* [[Lotharingen (Frankrijk)|Lotharingen]]
* [[Groothertogdom Luxemburg|Luxemburg]]
* [[Generalgouvernement Polen]]
* [[Protectoraat Bohemen en Moravië]]
* [[Untersteiermark]]
}}

'''[[Rijkscommissariaat|Rijkscommissariaten]]'''
{{Kolommen lijst| breedte=14| style=max-width:54em;| inhoud=
* [[Reichskommissariat Niederlande|Nederland]]
* [[Noorwegen]]
* [[Rijkscommissariaat Ostland]]
* [[Rijkscommissariaat Oekraïne]]
}}

'''Gebieden onder Duits militair bevel'''
{{Kolommen lijst| breedte=14| style=max-width:54em;| inhoud=
* [[België (hoofdbetekenis)|België]] en Noord-[[Frankrijk]]
* [[Frankrijk]] (zonder het zuiden)
* [[Kreta]]
* [[Thessaloniki (stad)|Thessaloniki]] en Noord-[[Griekenland]]
* [[Servië]]
* Zuid-[[Griekenland]]
}}

== De toekomst volgens de nazi's ==
{{Zie hoofdartikel|Nieuwe Orde}}
Boeken als ''Opmars naar de Galg'' en ''De SS-staat'' (zie onder bronnen) geven weer welke toekomstvisie Hitler en zijn handlangers hadden in het geval van een Duitse of Duits-Japanse overwinning in de Tweede Wereldoorlog. Een onthullende blik in Hitlers denkbeelden geeft het boek ''Hitlers Tafelgesprekken'' waarin uitlatingen van hem bij vele verschillende informele gesprekken zijn verzameld. Het komt erop neer dat er een totalitaire maatschappij naar nazisnit in Europa en grote gebieden eromheen opgezet zou worden waarin vrijheid en individualisme verdwenen waren.

== Trivia ==
=== Sport ===
Tijdens de [[Olympische Winterspelen 1936]] in [[Garmisch-Partenkirchen (plaats)|Garmisch-Partenkirchen]] behaalde nazi-Duitsland drie gouden en drie zilveren medailles. Het [[alpineskiën]] stond voor het eerst op het programma en werd gewonnen door twee Duitsers: bij de mannen [[Franz Pfnür]] en bij de vrouwen [[Christl Cranz]].

=== Naziwerelden in sciencefiction ===
In [[sciencefiction]]verhalen wordt soms een '[[alternatieve geschiedenis|alternatieve wereld]]' ten tonele gevoerd waarin de nazi's de wereld veroverd hebben. Een huiveringwekkend beeld wordt bijvoorbeeld afgeschilderd in ''[[Laarzen in de nacht|The man in the High Castle]]'' (1962) van [[Philip K. Dick]]. Een recentere speelfilm naar het gelijknamige boek over zo'n wereld is ''[[Fatherland (1994)|Fatherland]]'' (1994) met in de hoofdrol [[Rutger Hauer]] als een SS-inspecteur naar een boek van de Engelse schrijver [[Robert Harris (schrijver)|Robert Harris]]. De film ''[[Iron Sky (2012)|Iron Sky]]'' (2012) laat zien dat de laatste overlevende nazi's in 1945 naar de maan gevlucht zijn en in 2018 terugkeren om de wereld alsnog te veroveren.

== Zie ook ==
* [[Ordnungspolizei]]
* [[Sicherheitsdienst]]
* [[Welthauptstadt Germania]]
* [[Lijst van invloedrijke nazi's]]
* [[Ontwikkeling van de radar in Duitsland]]
* [[Paragraaf 175]]
* [[Economie van nazi-Duitsland]]

{{Appendix|2=
{{References}}
== Literatuur ==
* J.J. HEYDECKER  en  J. LEEB, ''Opmars naar de galg: Het proces van Neurenberg''. Amsterdam, Scheltema & Holkema, 1960. 6e druk. Ingeleid door Mr. A.M. baron van Tuyll van Serooskerken. Vertaling Mr. [[Floris Bakels (1915-2000)|F.B. Bakels]].
* FRIEDRICH KELLNER, ''Vernebelt, verdunkelt sind alle Hirne'', Tagebücher 1939-1945, Wallstein Verlag.
* EUGEN KOGON, ''De SS-staat. Het Systeem Der Duitse Concentratiekampen''. Amsterdam, H.J. Paris, 1968. 1ste druk.
* ERIK LARSON, ''In the Garden of Beasts. Love and terror in Hitler's Berlin'', Doubleday.
* [[Willem Melching|WILLEM MELCHING]] en MARCEL STUIVENGA, ''Ooggetuigen van het Derde Rijk'', uitg. Bert Bakker, 214 blz.
* [[Bert Natter|BERT NATTER]], ''Hitlers Tafelgesprekken 1941-1944'', De Prom, 2005. {{ISBN|90-6801-057-3}}
}}
{{Navigatie Tweede Wereldoorlog}}
{{Navigatie staten Duitse Rijk}}

[[Categorie:Nazi-Duitsland| ]]

title: Deutsches Reich · Großdeutsches Reich

title: Deutsches Reich · Großdeutsches Reich

Vlag van nazi-Duitsland: De Reichsadler

(Details): (Details)

title: Kaart

Kaart:
Nazi-Duitsland in 1942

■ Duitsland
■ Protectoraat Bohemen, Moravië, Polen
■ Bezette gebieden onder civiel bestuur
■ Bezette gebieden onder militair bestuur
■ Finse bezettingszone

title: Algemene gegevens

Hoofdstad: Berlijn

Talen: Duits

Religie(s): Geen officiële staatsreligie. · Bestaande religies: · Protestantisme · Rooms-katholicisme · Heidendom · Occultisme

Volkslied: Deutschlandlied (1e strofe) · Horst Wessellied (de facto)

Munteenheid: Reichsmark

title: Regering

Regeringsvorm: Dictatuur

Staatshoofd: Rijkspresident: - Adolf Hitler (1933-1945) - Karl Dönitz (1945)

Regeringsleider: Rijkskanselier: - Adolf Hitler (1933–1945) - Joseph Goebbels (1945)

title: Geschiedenis

- Hitler benoemd tot rijkskanselier: 30 januari 1933

- Inval in Polen: 1 september 1939


text:
# Lijst van voetbalinterlands Honduras - Spanje
Deze lijst van voetbalinterlands is een overzicht van alle officiële voetbalwedstrijden tussen de nationale teams van Honduras en Spanje. De landen speelden tot op heden twee keer tegen elkaar. De eerste ontmoeting, een groepswedstrijd tijdens het Wereldkampioenschap voetbal 1982, werd gespeeld in Valencia op 16 juni 1982. Het laatste duel, een groepswedstrijd tijdens het Wereldkampioenschap voetbal 2010, vond plaats op 21 juni 2010 in Johannesburg (Zuid-Afrika).

## Wedstrijden
| № | Plaats       | Datum        | Competitie | Wedstrijd         | Uitslag |
| - | ------------ | ------------ | ---------- | ----------------- | ------- |
| 1 | Valencia     | 16 juni 1982 | WK 1982    | Spanje – Honduras | 1 – 1   |
| 2 | Johannesburg | 21 juni 2010 | WK 2010    | Spanje – Honduras | 2 – 0   |

## Samenvatting
| Competitie   | Totaal gespeeld | Winst Honduras | Gelijk | Winst Spanje | Doelsaldo Honduras – Spanje |
| ------------ | --------------- | -------------- | ------ | ------------ | --------------------------- |
| WK-eindronde | 2               | 0              | 1      | 1            | 1 − 3                       |
| Totaal       | 2               | 0              | 1      | 1            | 1 − 3                       |

## Details

### Eerste ontmoeting
| WK 1982 (Valencia, Spanje, 16 juni 1982): |       |                  |
| Spanje                                    | 1 – 1 | Honduras         |
| López Ufarte 65' (pen.)                   | goals | 7' Héctor Zelaya |

### Tweede ontmoeting
| WK 2010 (Johannesburg, Zuid-Afrika, 21 juni 2010):                                                                                |              |                                                                                |
| Spanje                                                                                | 2 – 0        | Honduras                                                                                |
| David Villa 17' David Villa 51'                                                                                | goals        |                                                                                |
| Vicente Del Bosque                                                                                | bondscoach   | Reinaldo Rueda                                                                                |
| Íker Casillas Sergio Ramos 77' Gerard Piqué Carles Puyol Joan Capdevila Sergio Busquets Xabi Alonso Jesús Navas Xavi Hernández 66' David Villa Fernando Torres 70' | opstellingen | Noel Valladares Sergio Mendoza Osman Chávez Maynor Figueroa Emilio Izaguirre Wilson Palacios Walter Martínez 63' Danilo Turcios Amado Guevara 46' Roger Espinoza 84' David Suazo |
| Cesc Fábregas 66' Juan Mata 70' Álvaro Arbeloa 77'                                                                                | wissels      | 46' Georgie Welcome 63' Ramón Núñez 84' Jerry Palacios                                                                                |
|                                                                                | gele kaarten | 8' Danilo Turcios 38' Emilio Izaguirre                                                                                |
| - David Villa mist een strafschop namens Spanje in de 62ste minuut.                                                                                |              |                                                                                |

Hondurese voetbalbond · A-internationals · Selecties · Bondscoaches · Hondurees vrouwenelftal · Olympisch elftal · Honduras U21 · Honduras U19 · Honduras U17
1920 – 1959 ·
1960 – 1969 ·
1970 – 1979 ·
1980 – 1989 ·
1990 – 1999 ·
2000 – 2009 ·
2010 – 2019 ·
2020 − 2029
CGC 2021
CA 2001
WK 1982 ·
WK 2010 ·
WK 2014
OS 2000 ·
OS 2008 ·
OS 2012 ·
OS 2016 ·
OS 2020
1921 ·
1922–1929 ·
1930 ·
1931–1934 ·
1935 ·
1936–1945 ·
1946 ·
1947–1949 ·
1950 ·
1951–1952 ·
1953 ·
1954 ·
1955 ·
1956 ·
1957 ·
1958–1959 ·
1960 ·
1961 ·
1962 ·
1963 ·
1964 ·
1965 ·
1966 ·
1967 ·
1968 ·
1969 ·
1970 ·
1971 ·
1972 ·
1973 ·
1974 ·
1975 ·
1976 ·
1977 ·
1978 ·
1979 ·
1980 ·
1981 ·
1982 ·
1983 ·
1984 ·
1985 ·
1986 ·
1987 ·
1988 ·
1989–1990 ·
1991 ·
1992 ·
1993 ·
1994 ·
1995 ·
1996 ·
1997 ·
1998 ·
1999 ·
2000 ·
2001 ·
2002 ·
2003 ·
2004 ·
2005 ·
2006 ·
2007 ·
2008 ·
2009 ·
2010 ·
2011 ·
2012 ·
2013 ·
2014 ·
2015 ·
2016 ·
2017 ·
2018 ·
2019 ·
2020 ·
2021 ·
2022 ·
2023 ·
2024
Argentinië ·
Australië ·
Azerbeidzjan ·
Belize ·
Bermuda ·
Bolivia ·
Brazilië ·
Canada ·
Chili ·
China ·
Colombia ·
Costa Rica ·
Cuba ·
Curaçao ·
Denemarken ·
Ecuador ·
El Salvador ·
Engeland ·
Finland ·
Frankrijk ·
Grenada ·
Griekenland ·
Guatemala ·
Haïti ·
IJsland ·
Israël ·
Jamaica ·
Japan ·
Joegoslavië ·
Letland ·
Mexico ·
Nederlandse Antillen ·
Nicaragua ·
Nieuw-Zeeland ·
Noord-Ierland ·
Noorwegen ·
Panama ·
Paraguay ·
Peru ·
Puerto Rico ·
Qatar ·
Roemenië ·
Saint Vincent en de Grenadines ·
Saoedi-Arabië ·
Servië ·
Slovenië ·
Spanje ·
Suriname ·
Trinidad en Tobago ·
Turkije ·
Uruguay ·
Venezuela ·
Verenigde Arabische Emiraten ·
Verenigde Staten ·
Wit-Rusland ·
Zambia ·
Zuid-Afrika ·
Zuid-Korea ·
Zwitserland
Chili (2010) ·
Ecuador (2014) ·
Frankrijk (2014) ·
Spanje (2010) ·
Zwitserland (2010) ·
Zwitserland (2014)
RFEF · A-internationals · Selecties · Bondscoaches · Spaans vrouwenelftal · Olympisch elftal · Spanje U21 · Spanje U20 · Spanje U19 · Spanje U18 · Spanje U17 · Spanje U16 · Vrouwen U17
1920 – 1929 ·
1930 – 1939 ·
1940 – 1949 ·
1950 – 1959 ·
1960 – 1969 ·
1970 – 1979 ·
1980 – 1989 ·
1990 – 1999 ·
2000 – 2009 ·
2010 – 2019 ·
2020 − 2029
EK's: 1964 ·
1980 ·
1984 ·
1988 ·
1996 ·
2000 ·
2004 ·
2008 ·
2012 ·
2016 ·
2020 ·
2024
WK's: 1934 ·
1950 ·
1962 ·
1966 ·
1978 ·
1982 ·
1986 ·
1990 ·
1994 ·
1998 ·
2002 ·
2006 ·
2010 ·
2014 ·
2018 ·
2022
OS: 1920 ·
1924 ·
1928 ·
1968 ·
1976 ·
1980 ·
1992 ·
1996 ·
2000 ·
2012 ·
2020
1920 ·
1921 ·
1922 ·
1923 ·
1924 ·
1925 ·
1926 ·
1927 ·
1928 ·
1929 ·
1930 ·
1931 ·
1932 ·
1933 ·
1934 ·
1935 ·
1936 ·
1937 · 1939 · 1940 ·
1941 ·
1942 ·
1943 · 1944 ·
1945 ·
1946 ·
1947 ·
1948 ·
1949 ·
1950 ·
1952 ·
1952 ·
1953 ·
1954 ·
1955 ·
1956 ·
1957 ·
1958 ·
1959 ·
1960 ·
1961 ·
1962 ·
1963 ·
1964 ·
1965 ·
1966 ·
1967 ·
1968 ·
1969 ·
1970 ·
1971 ·
1972 ·
1973 ·
1974 ·
1975 ·
1976 ·
1977 ·
1978 ·
1979 ·
1980 ·
1981 ·
1982 ·
1983 ·
1984 ·
1985 ·
1986 ·
1987 ·
1988 ·
1989 ·
1990 ·
1991 ·
1992 ·
1993 ·
1994 ·
1995 ·
1996 ·
1997 ·
1998 ·
1999 ·
2000 ·
2001 ·
2002 ·
2003 ·
2004 ·
2005 ·
2006 ·
2007 ·
2008 ·
2009 ·
2010 ·
2011 ·
2012 ·
2013 ·
2014 ·
2015 ·
2016 ·
2017 ·
2018 ·
2019 ·
2020 ·
2021 ·
2022
Albanië ·
Algerije ·
Andorra ·
Argentinië ·
Armenië ·
Australië ·
Azerbeidzjan ·
België ·
Bolivia ·
Bosnië en Herzegovina ·
Brazilië ·
Bulgarije ·
Canada ·
Chili ·
China ·
Colombia ·
Costa Rica ·
Cyprus ·
DDR ·
Denemarken ·
Duitsland ·
Ecuador ·
Egypte ·
El Salvador ·
Engeland ·
Estland ·
Equatoriaal-Guinea ·
Faeröer ·
Finland ·
Frankrijk ·
GOS ·
Georgië ·
Griekenland ·
Haïti ·
Honduras ·
Hongarije ·
Ierland ·
IJsland ·
Irak ·
Iran ·
Israël ·
Italië ·
Ivoorkust ·
Japan ·
Joegoslavië ·
Jordanië ·
Kosovo ·
Kroatië ·
Letland ·
Liechtenstein ·
Litouwen ·
Luxemburg ·
Malta ·
Marokko ·
Mexico ·
Nederland ·
Nieuw-Zeeland ·
Nigeria ·
Noord-Ierland ·
Noord-Macedonië ·
Noorwegen ·
Oekraïne ·
Oostenrijk ·
Panama ·
Paraguay ·
Peru ·
Polen ·
Portugal ·
Puerto Rico ·
Roemenië ·
Rusland ·
San Marino ·
Saoedi-Arabië ·
Schotland ·
Servië ·
Servië en Montenegro ·
Slovenië ·
Slowakije ·
Sovjet-Unie ·
Tahiti ·
Tsjechië ·
Tsjecho-Slowakije ·
Tunesië ·
Turkije ·
Uruguay ·
Venezuela ·
Verenigde Staten ·
Wales ·
Wit-Rusland ·
Zuid-Afrika ·
Zuid-Korea ·
Zweden ·
Zwitserland
Australië (2014) ·
Brazilië (2013) ·
Chili (2010) ·
Chili (2014) ·
Costa Rica (2022) ·
Duitsland (2008) ·
Duitsland (2022) ·
Engeland (1982) ·
Engeland (2024) ·
Frankrijk (1984) ·
Frankrijk (2006) ·
Frankrijk (2012) ·
Frankrijk (2021) ·
Griekenland (2008) ·
Honduras (2010) ·
Ierland (2012) ·
Iran (2018) ·
Italië (2008) ·
Italië (2012, 1) ·
Italië (2012, 2) ·
Italië (2016) ·
Italië (2021) ·
Japan (2022) ·
Kroatië (2012) ·
Kroatië (2021) ·
Marokko (2018) ·
Marokko (2022) ·
Nederland (2010) ·
Nederland (2014) ·
Oekraïne (2006) ·
Paraguay (2002) ·
Polen (2021) ·
Portugal (2012) ·
Portugal (2018) ·
Rusland (2008, 1) ·
Rusland (2008, 2) ·
Rusland (2018) ·
Saoedi-Arabië (2006) ·
Slovenië (2002) ·
Slowakije (2021) ·
Sovjet-Unie (1964) ·
Tsjechië (2016) ·
Tunesië (2006) ·
Turkije (2016) ·
West-Duitsland (1982) ·
Zuid-Afrika (2002) ·
Zweden (2008) ·
Zweden (2021) ·
Zwitserland (2010) ·
Zwitserland (2021)

wikiname: nlwiki

in_language: nl

wikitext:
Deze '''lijst van voetbalinterlands''' is een overzicht van alle officiële [[voetbal]]wedstrijden tussen de nationale teams van '''[[Hondurees voetbalelftal (mannen)|Honduras]]''' en '''[[Spaans voetbalelftal (mannen)|Spanje]]'''. De landen speelden tot op heden<ref>Bijgewerkt op 25 september 2012.</ref> twee keer tegen elkaar. De eerste ontmoeting, een groepswedstrijd tijdens het [[Wereldkampioenschap voetbal 1982]], werd gespeeld in [[Valencia (stad)|Valencia]] op 16 juni 1982. Het laatste duel, een groepswedstrijd tijdens het [[Wereldkampioenschap voetbal 2010]], vond plaats op 21 juni 2010 in [[Johannesburg]] ([[Zuid-Afrika]]).

== Wedstrijden ==
{| class="wikitable" style="text-align: center; font-size: 90%; width: 100%; max-width: 68em;"
!№
!Plaats
!Datum
!Competitie
!Wedstrijd
!Uitslag
|-
|'''[[#Eerste ontmoeting|1]]''' || [[Valencia (stad)|Valencia]] || 16 juni 1982|| [[Wereldkampioenschap voetbal 1982|WK 1982]] || {{ESPf}} – {{HON-1949f-r}} || 1 – 1
|-
|'''[[#Tweede ontmoeting|2]]''' || [[Johannesburg]] || 21 juni 2010 || [[Wereldkampioenschap voetbal 2010|WK 2010]] || {{ESPf}} – {{HON-1949f-r}} || 2 – 0
|}

== Samenvatting ==
{{Tabelkop samenvatting voetbalinterlands | team1=HONf | team2=ESPf}}
{{Tabelrij samenvatting voetbalinterlands | winst1=0 | gelijk=1 | winst2=1 | doelsaldo=1 − 3 | comp=WK-eindronde}}
{{Tabelsom samenvatting voetbalinterlands | winst1=0 | gelijk=1 | winst2=1 | doelsaldo=1 − 3}}

== Details ==
=== Eerste ontmoeting ===
{| cellspacing="1" style="width: 100%; max-width: 68em; font-size: 90%;"
!width=25%|
!width=10%|
!width=25%|
|-
| colspan="3" | ''[[Wereldkampioenschap voetbal 1982|WK 1982]] ([[Valencia (stad)|Valencia]], [[Spanje]], 16 juni 1982):''
|- style=font-size:90% valign="top" style="background:#B0D3FB;"
|align=right|'''{{ESPf-r}}'''
|align=center|'''1 – 1'''
|align=left|'''{{HON-1949f}}'''
|- style=font-size:90% valign="top" style=background:#F0F0FF
|align=right| [[López Ufarte]] {{goal|65|pen.}}
|align=center|goals
|align=left| {{goal|7}} [[Héctor Zelaya]]
|}

=== Tweede ontmoeting ===
{| cellspacing="1" style="width: 100%; max-width: 68em; font-size: 90%;"
!width=25%|
!width=10%|
!width=25%|
|-
| colspan="3" | ''[[Wereldkampioenschap voetbal 2010|WK 2010]] ([[Johannesburg]], [[Zuid-Afrika]], 21 juni 2010):''
|- style=font-size:90% valign="top" style="background:#B0D3FB;"
|align=right|'''{{ESPf-r}}'''
|align=center|'''2 – 0'''
|align=left|'''{{HON-1949f}}'''
|- style=font-size:90% valign="top" style=background:#F0F0FF
|align=right| [[David Villa]] {{goal|17}}
[[David Villa]] {{goal|51}}
|align=center|goals
|align=left|
|- style=font-size:90% valign="top" style=background:#F0E8FE
|align=right| [[Vicente Del Bosque]] {{ES-VLAG}}
|align=center|bondscoach
|align=left| {{CO-VLAG}} [[Reinaldo Rueda]]
|- style=font-size:90% valign="top" style=background:#F0F8FF
|align=right| [[Íker Casillas]] {{aanvoerder}}
 [[Sergio Ramos]] {{Wissel_uit|77}}
 [[Gerard Piqué]]
 [[Carles Puyol]]
 [[Joan Capdevila]]
 [[Sergio Busquets]]
 [[Xabi Alonso]]
 [[Jesús Navas]]
 [[Xavi Hernández]] {{Wissel_uit|66}}
 [[David Villa]]
 [[Fernando Torres]] {{Wissel_uit|70}}
|align=center|opstellingen
|align=left| [[Noel Valladares]]
 [[Sergio Mendoza]]
 [[Osman Chávez]]
 [[Maynor Figueroa]]
 [[Emilio Izaguirre]]
 [[Wilson Palacios]]
 [[Walter Martínez]]
 {{Wissel_uit|63}} [[Danilo Turcios]]
 {{aanvoerder}} [[Amado Guevara]]
 {{Wissel_uit|46}} [[Roger Espinoza]]
 {{Wissel_uit|84}} [[David Suazo]]
|- style=font-size:90% valign="top" style=background:#ccffcc
|align=right| [[Cesc Fábregas]] {{Wissel_in|66}}
 [[Juan Mata]] {{Wissel_in|70}}
 [[Álvaro Arbeloa]] {{Wissel_in|77}}
|align=center|wissels
|align=left| {{Wissel_in|46}} [[Georgie Welcome]]
 {{Wissel_in|63}} [[Ramón Núñez]]
 {{Wissel_in|84}} [[Jerry Palacios]]
|- style=font-size:90% valign="top" style=background:#F7F6A8
|align=right|
|align=center|gele kaarten
|align=left| {{gele kaart|8}} [[Danilo Turcios]]
 {{gele kaart|38}} [[Emilio Izaguirre]]
|-
| colspan="3" |
* [[David Villa]] mist een [[strafschop]] namens Spanje in de 62ste minuut.
|}

{{Navigatie voetbalelftal Honduras}}
{{Navigatie voetbalelftal Spanje}}

{{Appendix|2=
{{References}}
*[https://www.worldfootball.net/teams/honduras-team/spanien-team/11/ Worldfootball]
*[https://www.eu-football.info/_matches.php?id=185&oppo=186 European Football]
*[https://www.eloratings.net/Honduras World Football Elo Ratings]
}}

[[Categorie:Lijsten van voetbalinterlands Honduras|Spanje]]
[[Categorie:Lijsten van voetbalinterlands Spanje|Honduras]]


text:
# De aanbidding door de wijzen (1556)
De aanbidding door de wijzen is een schilderij toegeschreven aan Pieter Bruegel de Oude, waarschijnlijk gemaakt rond 1556. Het vroege werk, te zien in de Brusselse Oldmasters Museum, is niet in bijzonder goede staat overgeleverd. Het is een van de vier bewaarde werken die Bruegel maakte met de techniek van het Tüchlein.

## Voorstelling
Als de toeschrijving aan de oude Bruegel correct is, zien we hem hier voor het eerst het populaire thema van de aanbidding der wijzen behandelen. Hij toonde de wijzen met hun drie geschenken zoals vermeld in Matteüs (2:1-12) en plaatste zich duidelijk in de apocriefe traditie, die allerlei bijzonderheden toevoegde aan het bijbelse verhaal. Vanuit vogelperspectief zien we hoe een grote menigte de wijzen gevolgd is uit de stadspoort van Bethlehem naar de gammele stal waar Maria bevallen is. De meesten lijken perfect onbewogen, zich niet bewust dat het goddelijke in hun midden is verschenen. De wijzen zijn prachtig uitgedost en hebben allerlei exotische dieren in hun kielzog (een olifant, kamelen). Terwijl Maria het naakte Jezuskind presenteert, staat Jozef eerbiedig op de achtergrond. In de boom achter de stal hangt een aarden kruik. Het wapenvolk links in de voorgrond wijst vooruit naar de dreiging van Herodes die reeds in de lucht hangt. Bruegel toonde zich hier een echte regisseur. Hij zou later de Vlucht naar Egypte en de Kindermoord te Bethlehem op doek brengen.

## Invloeden en stijl
Een duidelijke invloed is het Driekoningen-drieluik van Jheronimus Bosch. Vooral de schots en scheve stal is onmiskenbaar geleend, maar ook bijvoorbeeld het voorkomen van de zwarte wijze. Het werk van Bosch moet zich toen nog in Antwerpen hebben bevonden bij de opdrachtgevers Peeter Scheyfve en Agneese de Gramme, zodat Bruegel er makkelijk kennis kon van nemen. Een andere invloed is het wandtapijt dat in de jaren 1520 te Brussel was geweven naar een karton uit het atelier van Rafaël. Bruegels uitgever Hiëronymus Cock maakte er een prent van. Vooral de houdingen van de voorwaarts stromende massa en de exotische dieren lijken schatplichtig aan de Italiaanse compositie. Max Friedländer viel een zeker gebrek aan picturale diepte op in Bruegels figuren, wat hij in verband bracht met de esthetiek van wandtapijten.

## Auteurschap en datering
Het werk is gesigneerd noch gedateerd. Mede door de slechte staat van het doek is de toeschrijving aan Bruegel nooit onomstreden geweest. Recent wordt toch weer bepleit dat het om een autograaf werk van de meester gaat, vooral omdat de goed gepreserveerde delen blijk geven van uitzonderlijke schilderkwaliteit (nuance in de gelaatsuitdrukkingen, inventiviteit in de kledij, de balkende ezel, enz.).
Over de datering bestaat eveneens discussie. De voorgestelde data variëren van 1555 tot 1563, wat in elk geval betekent dat het om een vroeg schilderwerk gaat. Later in zijn carrière zou Bruegel de centrale groep hernemen in de zogenaamde Aanbidding van Londen. Het jaar voordien had hij al De aanbidding door de wijzen in de sneeuw geschilderd, waarvan een kopie ook in de KMSKB hangt.
Uit het atelier van Pieter Brueghel de Jonge zijn meerdere kopieën van de oudste aanbidding bewaard, meestal uitgevoerd in olieverf op paneel.

## Techniek
Bruegel leerde de techniek van het Tüchlein waarschijnlijk van zijn schoonmoeder Mayken Verhulst, die een specialiste was van waterverf en miniatuur. Het schilderen gebeurde op een ragfijn linnen doek zonder enige grondverf, zodat de grondtoon van het doek zelf kwam en het verlijmde tempera direct werd geabsorbeerd. De korte droogtijd vereiste een uiterst trefzekere hand. Door de afwezigheid van olie en vernis konden geen transparantie-effecten worden bereikt, maar ontstond een aparte esthetiek met een bijzondere bleekte en matheid. Bruegel was een van de laatste meesters die de techniek toepaste, zoals drie andere schilderijen uit zijn latere periode getuigen (Het Sint-Maartensfeest, De misantroop en De parabel van de blinden).

## Toestand
De slechte staat van het doek is niet verwonderlijk als in aanmerking wordt genomen dat tüchlein zeker in vochtige klimaten uiterst fragiel zijn. Toch was er ook sprake van onoordeelkundige bewaring en behandeling: het doek vertoont scheuren en vochtkringen en de boorden zijn beschadigd door herhaald spijkeren op een eiken paneel. Die oude, vermoedelijk nog oorspronkelijke montage werd bij een restauratie in 1969 verwijderd.

## Bezit
Het schilderij was in het bezit van Édouard Fétis en werd na zijn overlijden in 1909 geveild in de Galerie J & A Leroy Frères. Het werd aangekocht door de vrienden van de KMSKB, die het werk aan het museum schonken.

title: De aanbidding door de wijzen (1556)

wikitext:
{{Infobox schilderij
| afbeelding        = Pieter bruegel il vecchio, adorazione dei magi, 1556 circa, 01.JPG
| uitlijning        =
| afbeeldinggrootte = 400
| titel             = De aanbidding door de wijzen
| kunstenaar        = [[Pieter Bruegel de Oude]]
| jaar              = ca. 1556
| type              = [[Tempera]] op doek
| hoogte            = 121,5
| breedte           = 168
| diameter          =
| locatie           = [[Brussel (stad)|Brussel]]
| museum            = [[Koninklijke Musea voor Schone Kunsten van België]]
}}
[[Bestand:Pieter bruegel il vecchio, adorazione dei magi, 1556 circa, 05.JPG|thumb|Centrale groep]]
[[Bestand:Pieter bruegel il vecchio, adorazione dei magi, 1556 circa, 10.JPG|thumb|Twee wijzen]]
[[Bestand:Pieter bruegel il vecchio, adorazione dei magi, 1556 circa, 06 elefante.JPG|thumb|Olifant in de achtergrond]]
[[Bestand:Epiphanie-Triptychon1.jpg|thumb|Detail uit het drieluik van Bosch (ca. 1495)]]

'''''De aanbidding door de wijzen''''' is een [[schilderij]] toegeschreven aan [[Pieter Bruegel de Oude]], waarschijnlijk gemaakt rond 1556. Het vroege werk, te zien in de [[Brussel (stad)|Brusselse]] [[Oldmasters Museum]], is niet in bijzonder goede staat overgeleverd. Het is een van de vier bewaarde werken die Bruegel maakte met de techniek van het [[Tüchlein]].

== Voorstelling ==
Als de toeschrijving aan de oude Bruegel correct is, zien we hem hier voor het eerst het populaire thema van de [[Aanbidding der Koningen (kunst)|aanbidding der wijzen]] behandelen. Hij toonde de wijzen met hun drie geschenken zoals vermeld in [[Evangelie van Matteüs|Matteüs]] (2:1-12) en plaatste zich duidelijk in de apocriefe traditie, die allerlei bijzonderheden toevoegde aan het bijbelse verhaal. Vanuit [[vogelperspectief]] zien we hoe een grote menigte de wijzen gevolgd is uit de stadspoort van [[Bethlehem]] naar de gammele stal waar Maria bevallen is. De meesten lijken perfect onbewogen, zich niet bewust dat het goddelijke in hun midden is verschenen. De wijzen zijn prachtig uitgedost en hebben allerlei exotische dieren in hun kielzog (een olifant, kamelen). Terwijl Maria het naakte Jezuskind presenteert, staat Jozef eerbiedig op de achtergrond. In de boom achter de stal hangt een aarden kruik. Het wapenvolk links in de voorgrond wijst vooruit naar de dreiging van [[Herodes de Grote|Herodes]] die reeds in de lucht hangt. Bruegel toonde zich hier een echte regisseur. Hij zou later de ''[[De vlucht naar Egypte (Bruegel)|Vlucht naar Egypte]]'' en de ''[[De kindermoord te Bethlehem|Kindermoord te Bethlehem]]'' op doek brengen.

== Invloeden en stijl ==
Een duidelijke invloed is het [[Driekoningen-drieluik]] van [[Jheronimus Bosch]]. Vooral de schots en scheve stal is onmiskenbaar geleend, maar ook bijvoorbeeld het voorkomen van de zwarte wijze. Het werk van Bosch moet zich toen nog in [[Antwerpen (stad)|Antwerpen]] hebben bevonden bij de opdrachtgevers Peeter Scheyfve en Agneese de Gramme, zodat Bruegel er makkelijk kennis kon van nemen. Een andere invloed is het wandtapijt dat in de jaren 1520 te Brussel was geweven naar een [[karton (kunst)|karton]] uit het atelier van [[Rafaël (kunstenaar)|Rafaël]]. Bruegels uitgever [[Hiëronymus Cock]] maakte er een prent van. Vooral de houdingen van de voorwaarts stromende massa en de exotische dieren lijken schatplichtig aan de Italiaanse compositie. [[Max Friedländer]] viel een zeker gebrek aan picturale diepte op in Bruegels figuren, wat hij in verband bracht met de esthetiek van [[wandtapijt]]en.

== Auteurschap en datering ==
Het werk is gesigneerd noch gedateerd. Mede door de slechte staat van het doek is de toeschrijving aan Bruegel nooit onomstreden geweest. Recent wordt toch weer bepleit dat het om een [[autograaf]] werk van de meester gaat, vooral omdat de goed gepreserveerde delen blijk geven van uitzonderlijke schilderkwaliteit (nuance in de gelaatsuitdrukkingen, inventiviteit in de kledij, de balkende ezel, enz.).

Over de datering bestaat eveneens discussie. De voorgestelde data variëren van 1555 tot 1563, wat in elk geval betekent dat het om een vroeg schilderwerk gaat. Later in zijn carrière zou Bruegel de centrale groep hernemen in de zogenaamde ''Aanbidding van Londen''. Het jaar voordien had hij al ''[[De aanbidding door de wijzen in de sneeuw]]'' geschilderd, waarvan een kopie ook in de KMSKB hangt.

Uit het atelier van [[Pieter Brueghel de Jonge]] zijn meerdere kopieën van de oudste aanbidding bewaard, meestal uitgevoerd in [[olieverf]] op [[Paneel (kunst)|paneel]].

== Techniek ==
Bruegel leerde de techniek van het [[Tüchlein]] waarschijnlijk van zijn schoonmoeder [[Mayken Verhulst]], die een specialiste was van waterverf en miniatuur. Het schilderen gebeurde op een ragfijn linnen doek zonder enige [[grondverf]], zodat de grondtoon van het doek zelf kwam en het verlijmde [[tempera]] direct werd geabsorbeerd. De korte droogtijd vereiste een uiterst trefzekere hand. Door de afwezigheid van olie en vernis konden geen transparantie-effecten worden bereikt, maar ontstond een aparte esthetiek met een bijzondere bleekte en matheid. Bruegel was een van de laatste meesters die de techniek toepaste, zoals drie andere schilderijen uit zijn latere periode getuigen (''Het Sint-Maartensfeest'', ''De misantroop'' en ''De parabel van de blinden'').

== Toestand ==
De slechte staat van het doek is niet verwonderlijk als in aanmerking wordt genomen dat tüchlein zeker in vochtige klimaten uiterst fragiel zijn. Toch was er ook sprake van onoordeelkundige bewaring en behandeling: het doek vertoont scheuren en vochtkringen en de boorden zijn beschadigd door herhaald spijkeren op een [[Eiken (hout)|eiken]] paneel. Die oude, vermoedelijk nog oorspronkelijke montage werd bij een restauratie in 1969 verwijderd.

== Bezit ==
Het schilderij was in het bezit van [[Édouard Fétis]] en werd na zijn overlijden in 1909 geveild in de [[Galerie J & A Leroy Frères]]. Het werd aangekocht door de vrienden van de KMSKB, die het werk aan het museum schonken.

== Literatuur ==
*Georges Marlier, ''Pierre Brueghel le Jeune'', 1969, p. 315-325
*Albert Philippot, Nicole Goetghebeur en Régine Guislain-Wittermann, "L'Adoration des mages de Bruegel au Musées des Beaux-Arts de Bruxelles. Traitement d'un 'Tuechlein'", in: ''Bulletin de l'IRPA'', vol. XI, 1969, p. 5-33
* [[Roger Marijnissen]], ''Bruegel. Het volledige oeuvre'', 1988, p. 376
* [[Philippe Roberts-Jones]], ''Pieter Bruegel de oudere'', 1997, p. 62-65
*Manfred Sellink, ''Bruegel. The Complete Paintings, Drawings and Prints'', 2007, p. 270
*Sabine Pénot, "De aanbidding door de koningen", in: Elke Oberthaler e.a., ''Bruegel. De hand van de meester'', 2018, p. 60-63

== Externe links ==
* [https://www.fine-arts-museum.be/nl/de-collectie/pieter-i-bruegel-de-aanbidding-der-wijzen De aanbidding der wijzen] (KMSKB)
* [https://web.archive.org/web/20190608051656/https://rkd.nl/en/explore/images/262343 The Adoration of the Magi] (RKD)

{{Navigatie oeuvre Pieter Bruegel de Oude}}
{{Commonscat|The Adoration of the Kings by Pieter Bruegel the Elder (Royal Museums of Fine Arts of Belgium)}}

{{DEFAULTSORT:Aanbidding}}
[[Categorie:Werk van Pieter Bruegel de Oude]]
[[Categorie:1550-1559]]
[[Categorie:Schilderij in de Koninklijke Musea voor Schone Kunsten van België]]
[[Categorie:Driekoningen]]

title: De aanbidding door de wijzen

Kunstenaar: Pieter Bruegel de Oude

Techniek: Tempera op doek

Locatie: Brussel


text:
# Chrysomalla
Chrysomalla is een geslacht van vliesvleugeligen uit de familie Perilampidae. De wetenschappelijke naam van dit geslacht is voor het eerst geldig gepubliceerd in 1859 door Förster.

## Soorten
Het geslacht Chrysomalla omvat de volgende soorten:
- Chrysomalla hesperis Darling, 1986
- Chrysomalla huberi Dzhanokmen, 2007
- Chrysomalla pallidivena Zerova, 1973
- Chrysomalla parva Boucek, 1972
- Chrysomalla poeta (Girault, 1929)
- Chrysomalla rara Dzhanokmen, 2007
- Chrysomalla roseri Förster, 1859
- Chrysomalla stigmatica Boucek, 1972
- Chrysomalla striata Askew, 2001
- Chrysomalla tobiasi Dzhanokmen, 1981
- Chrysomalla turcica Boucek, 1972

title: Chrysomalla

wikitext:
{{Taxobox insect
| naam = ''Chrysomalla''
| titelweergave = cursief
| afbeelding =
| afbeeldingtekst =
| orde = [[Vliesvleugeligen|Hymenoptera]] (Vliesvleugeligen)
| familie = [[Perilampidae]]
| taxon = [[Geslacht (biologie)|Geslacht]]
| w-naam = ''Chrysomalla''
| auteur = Förster
| datum = 1859
| species =
| commons =
}}
'''''Chrysomalla''''' is een [[geslacht (biologie)|geslacht]] van [[vliesvleugeligen]] uit de familie [[Perilampidae]]. De wetenschappelijke naam van dit geslacht is voor het eerst geldig gepubliceerd in 1859 door Förster.

== Soorten ==
Het geslacht ''Chrysomalla'' omvat de volgende soorten:
* ''[[Chrysomalla hesperis]]'' Darling, 1986
* ''[[Chrysomalla huberi]]'' Dzhanokmen, 2007
* ''[[Chrysomalla pallidivena]]'' Zerova, 1973
* ''[[Chrysomalla parva]]'' Boucek, 1972
* ''[[Chrysomalla poeta]]'' (Girault, 1929)
* ''[[Chrysomalla rara]]'' Dzhanokmen, 2007
* ''[[Chrysomalla roseri]]'' Förster, 1859
* ''[[Chrysomalla stigmatica]]'' Boucek, 1972
* ''[[Chrysomalla striata]]'' Askew, 2001
* ''[[Chrysomalla tobiasi]]'' Dzhanokmen, 1981
* ''[[Chrysomalla turcica]]'' Boucek, 1972

{{Appendix|2=
* [https://www.nhm.ac.uk/research-curation/research/projects/chalcidoids/database/validName.dsml?index=ValidName&searchPageURL=indexValidName.dsml&Familyqtype=equals&Family=&Genusqtype=equals&Genus=Chrysomalla&Speciesqtype=equals&Species= {{Ts.|Noyes, J.S.}} (2012). Universal Chalcidoidea Database. World Wide Web electronic publication. http://www.nhm.ac.uk/chalcidoids. Version as of June 2012]
}}

[[Categorie:Perilampidae]]

title: Chrysomalla

Rijk: Animalia (Dieren)

Stam: Arthropoda (Geleedpotigen)

Klasse: Insecta (Insecten)

Orde: Hymenoptera (Vliesvleugeligen)

Familie: Perilampidae

title: Geslacht

Portaal: Biologie · Insecten


text:
# Euheterodonta
Euheterodonta zijn een subterklasse van de tweekleppigen (Bivalvia).

## Taxonomie
De volgende taxa zijn bij de subterklasse ingedeeld:
- Superorde Anomalodesmata
  - Superfamilie Clavagelloidea d'Orbigny, 1844
  - Superfamilie Cuspidarioidea Dall, 1886
  - Familie Laternulidae Hedley, 1918 (1840)
  - Superfamilie Myochamoidea Carpenter, 1861
  - Superfamilie Pandoroidea Rafinesque, 1815
  - Superfamilie Pholadomyoidea King, 1844
  - Superfamilie Poromyoidea Dall, 1886
  - Superfamilie Thracioidea Stoliczka, 1870 (1839)
  - Superfamilie Verticordioidea Stoliczka, 1870
- Superorde Imparidentia
  - Orde Adapedonta
  - Orde Cardiida
  - Superfamilie Cyamioidea Sars, 1878
  - Superfamilie Gaimardioidea Hedley, 1916
  - Orde Galeommatida Lemer, Bieler & Giribet, 2019
  - Orde Gastrochaenida Lange de Morretes, 1949
  - Superfamilie  † Grammysioidea S. A. Miller, 1877
  -  † Orde Hippuritida Newell, 1965
  - Superfamilie  † Kalenteroidea Marwick, 1953
  - Orde Lucinida
  - Orde  † Megalodontida
  - Orde  † Modiomorphida
  - Orde Myida
  - Orde Sphaeriida
  - Orde Venerida
  - Familie  † Lipanellidae Sánchez, 2005
- Orde unassigned Euhederodonta
  -  † Superfamilie Babinkoidea Horný, 1960
  -  † Superfamilie Orthonotoidea S. A. Miller, 1877

title: Euheterodonta

wikitext:
{{Taxobox
| afbeelding = Donax vittatus.jpg
| afbeeldingtekst = ''[[Donax vittatus]]''
| rijk = [[Dieren (biologie)|Animalia]] (Dieren)
| stam = [[Weekdieren|Mollusca]] (Weekdieren)
| klasse      = [[Tweekleppigen|Bivalvia]] (Tweekleppigen)
| onderklasse = [[Heterodonta]]
| taxon       = [[Subterklasse]]
| w-naam = Euheterodonta
| auteur = Giribet & Distel
| datum = 2003
| worms = 382296
}}
'''Euheterodonta''' zijn een [[subterklasse]] van de [[tweekleppigen]] (Bivalvia).

== Taxonomie ==
De volgende taxa zijn bij de subterklasse ingedeeld:
* Superorde [[Anomalodesmata]]
** Superfamilie [[Clavagelloidea]] {{aut|d'Orbigny}}, 1844
** Superfamilie [[Cuspidarioidea]] {{aut|Dall}}, 1886
** Familie [[Laternulidae]] {{aut|Hedley}}, 1918 (1840)
** Superfamilie [[Myochamoidea]] {{aut|Carpenter}}, 1861
** Superfamilie [[Pandoroidea]] {{aut|Rafinesque}}, 1815
** Superfamilie [[Pholadomyoidea]] {{aut|King}}, 1844
** Superfamilie [[Poromyoidea]] {{aut|Dall}}, 1886
** Superfamilie [[Thracioidea]] {{aut|Stoliczka}}, 1870 (1839)
** Superfamilie [[Verticordioidea]] {{aut|Stoliczka}}, 1870
* Superorde [[Imparidentia]]
** Orde [[Adapedonta]]
** Orde [[Cardiida]]
** Superfamilie [[Cyamioidea]] {{aut|Sars}}, 1878
** Superfamilie [[Gaimardioidea]] {{aut|Hedley}}, 1916
** Orde [[Galeommatida]] {{aut|Lemer, Bieler & Giribet}}, 2019
** Orde [[Gastrochaenida]] {{aut|Lange de Morretes}}, 1949
** Superfamilie {{†}} [[Grammysioidea]] {{aut|S. A. Miller}}, 1877
** {{†}} Orde [[Hippuritida]] {{aut|Newell}}, 1965
** Superfamilie {{†}} [[Kalenteroidea]] {{aut|Marwick}}, 1953
** Orde [[Lucinida]]
** Orde {{†}} [[Megalodontida]]
** Orde {{†}} [[Modiomorphida]]
** Orde [[Myida]]
** Orde [[Sphaeriida]]
** Orde [[Venerida]]
** Familie {{†}} [[Lipanellidae]] {{aut|Sánchez}}, 2005
* Orde [[unassigned Euhederodonta]]
** {{†}} Superfamilie [[Babinkoidea]] {{aut|Horný}}, 1960
** {{†}} Superfamilie [[Orthonotoidea]] {{aut|S. A. Miller}}, 1877

[[Categorie:Tweekleppigen]]

title: Euheterodonta

Stam: Mollusca (Weekdieren)

Klasse: Bivalvia (Tweekleppigen)

Onderklasse: Heterodonta

title: Subterklasse

Portaal: Biologie