text:
# Hitlers bom
Hitlers bom (Duits: Hitlers Bombe) is een omstreden boek van Rainer Karlsch, over de pogingen van nazi-Duitsland om kernwapens te fabriceren.

## Achtergrond
De schrijver, de Duitse economisch historicus Rainer Karlsch, liet zich naar eigen zeggen op natuurwetenschappelijk gebied bijstaan door Duitse wetenschappelijke instituten. Hij kon na de val van de muur beschikken over documenten in (Oost-)Duitse en Sovjetische archieven die niet eerder konden worden ingezien. Hij kon ook de plaatsen waar de atoomgeleerden van het Duitse Rijk werkten en experimenteerden bezoeken en onderzoeken. Op een oefenterrein in Thüringen trof hij bodemvervuiling aan die volgens hem wees op het aldaar ontploffen van wat waarschijnlijk een ontsteking van een waterstofbom is geweest. Een later onderzoek van de Physikalisch-Technische Bundesanstalt laat echter geen verhoogd stralingsniveau zien, noch afwijkende isotopen.
De ontsteking was volgens Karlsch waarschijnlijk een holle lading zoals de Duitsers die ook in de Panzerfaust gebruikten. Duitsland bezat een productieproces voor zuiver polonium dat een neutronenbron en een ontsteker voor lithium is. Een aluminium bol met lagen koolstof, laag verrijkt uranium en een reflecterende laag beryllium lijken ook te zijn gebruikt.

## Duitse atoomprojecten
In zijn memoires (Erinnerungen) had Albert Speer geschreven dat "Hitlers atoomprogramma militair van geen belang" was geweest. Dat was een halve waarheid: doordat Duitsland niet over voldoende splijtstof in de vorm van plutonium of hoogverrijkt uranium beschikte kon er geen inzetbaar arsenaal van wapens worden vervaardigd.
Toen de Duitse overheid in 1939 vroeg welke inzet nodig was om onderzoek naar kernenergie, en impliciet naar een bom, te doen vroegen de Duitse wetenschappers om een budget van enige honderdduizenden Reichsmark. In Amerika werkte men in het Manhattan-project met een budget van twee miljard Amerikaanse dollar en de inzet van 130 000 mensen. De Duitsers hadden geen besef van de schaal waarop gewerkt zou moeten worden.
De theoretische problemen waren volgens Karlsch voor een groot deel opgelost al zou de waterstofbom, cryogeen en met een massa van meer dan 2 000 kilogram, vrij lastig te vervoeren zijn geweest.
Duitsland kwam volgens Karlsch niet verder dan tekeningen en een of meer tests. Misschien is in 1944 een test aan de Oostzeekust uitgevoerd maar dit is maar door een enkele getuige beweerd: een Duitse piloot die een felle lichtflits met daaropvolgend een paddenstoelvormige wolk zag opstijgen. Zweedse waarnemers meldden op dezelfde datum dat een tijdlang geen telefoonverkeer met Berlijn mogelijk was, wat op een elektromagnetische puls veroorzaakt door een kernwapenexplosie zou kunnen wijzen. Farrell beweert verder dat de nazi's wel degelijk een soort Manhattanproject hadden onder het mom van een enorme fabriek voor kunstrubber van IG Farben bij Auschwitz met duizenden slavenarbeiders. De Duitsers haalden volgens hem ook aanzienlijke voorraden uranium uit Tsjechische mijnen en hadden aan het eind van de oorlog een flinke hoeveelheid verrijkt uranium voorhanden. Ze slaagden er niet meer in dit voor de productie van bommen te gebruiken maar de Amerikanen verscheepten dit uranium na de oorlog in het diepste geheim naar hun Manhattan-project en gebruikten het o.a. in de uraniumbom Little Boy, die op Hiroshima werd gegooid.
De sabotage van de Noorse zwaar waterproductie door Britse commando's en Noorse verzetsstrijders, de aanhoudende bombardementen op de Duitse industrie, een misverstand over de voorradigheid van zuiver grafiet, nodig voor een grafietreactor, jaloezie tussen de wetenschappers en de chaotische planning in het door Hitler onvoldoende centraal gestuurde Duitse Rijk zorgden ervoor dat er geen bruikbare, voldoende grote en stabiele, kernreactoren werden gebouwd.
De Duitse geleerden waren volgens Karlsch wel de eersten die een werkende, kritische, kernreactor bezaten. Later onderzoek weersprak deze conclusie, de reactor is niet kritisch geworden.
De Duitsers verdeelden hun atoomonderzoek, de Uranverein genoemd, over meerdere ministeries en instellingen. Daaronder waren:
- Het Reichspostministerium onder Wilhelm Ohnesorge. Het produceren van "wonderwapens" was een hobby van de Rijksminister van Posterijen. Hitler liet de man, en zijn ministerie, zijn gang gaan.
- De wetenschappelijke afdeling van de SS onder Heinrich Himmler
- Het Heereswaffenamt, de belangrijkste opdrachtgever voor wapenresearch en productie, samenwerkend met het Ministerie voor Bewapening van Albert Speer.
- Diverse universitaire instellingen
- De Kriegsmarine

Hitler besprak zijn atoomprogramma met zijn intimi en uit naoorlogse verhoren van hen blijkt dat hij tot in maart 1945 de hoop had dat een arsenaal Duitse kernwapens de Tweede Wereldoorlog alsnog in zijn voordeel kon beslissen. Hij zag wel in dat het inzetten van een of meer bommen zonder duidelijke vervolgstappen alleen maar tot zware represailles met gifgas en biologische wapens, zoals het door de Britten ontwikkelde miltvuur zou leiden. Het was dus belangrijk voor de nazi's om eerst een aantal bommen in voorraad te hebben waarmee ze de geallieerden verder konden bedreigen voordat ze er een daadwerkelijk in zouden kunnen zetten. Het idee was: een aantal bommen, vervoerd in speciaal verbouwde langeafstandsvliegtuigen of in de neus van de V2 en/of in de nog te bouwen intercontinentale Amerikaraket zou door de vernietiging van de geallieerde hoofdsteden, en het dreigement van nog meer bombardementen met kernwapens, tot een geallieerd vredesaanbod moeten leiden.

## Duits model voor een bom
In een lang na de oorlog in Duitse archieven ontdekte tekening is een door een anoniem gebleven geleerde getekende blauwdruk van een kernwapen van het in Hiroshima gebruikte model, de "kanonsloop" van de bom met de codenaam Little Boy, te vinden. De ontworpen bom is geen bruikbaar model doordat plutonium zich niet leent voor een dergelijke kanonsbuis. Het materiaal zou al te snel een kettingreactie zijn aangegaan. Een dergelijk model leent zich wel goed voor verrijkt uranium. De bom wordt in de blauwdruk als Model II aangeduid en het wapen is voorzien van een parachute.

## Onenigheid
Er is enige twijfel over de kennis van de Duitse natuurkundigen over de grootte van de kritische massa. Zij schijnen in het begin van de oorlog uitgegaan te zijn van vijftig kilogram uranium. Toen aan het einde van de oorlog een massa van vijf kilogram plutonium in combinatie met een reflector werd genoemd brak ruzie uit onder de geleerden. Zij hadden vijftig kilogram splijtbaar materiaal als een onbereikbare hoeveelheid gezien. Vijf kilogram lag ook buiten het bereik van de Duitse kerngeleerden en hun primitieve kernreactoren maar het was een gemakkelijker na te streven doel geweest.
In zijn boek geeft Rainer Karlsch een sleutelrol aan de natuurkundige Kurt Diebner, die meer bereikte dan zijn bekendere collegae Manfred von Ardenne, Otto Hahn en Werner Heisenberg. De na de ondergang van het Derde Rijk gedane bewering van de Duitse natuurkundigen dat zij "Hitler zouden hebben tegengewerkt en het onderzoek zouden hebben vertraagd om te voorkomen dat Duitsland een kernwapen kreeg" wordt door Rainer Karlsch betwijfeld maar hij kan de bewering niet geheel weerleggen.

## Test van Duitse bom?
Het is de verdienste van Rainer Karlsch dat meer bekendheid is gegeven aan een mogelijke atoomtest in de omgeving van het concentratiekamp Ohrdruf. Daar werden op 3 en 12 maart 1945 zeer zware ontploffingen gezien. Er is in getuigenverklaringen sprake van brandstapels waarop de zwaar verminkte, misschien als proefkonijnen gebruikte, gevangenen werden verbrand en van SS'ers in beschermende kleding. Het aantal doden is volgens de hoogste schattingen zevenhonderd.

## Na de Duitse capitulatie
De Westerse geallieerden en de Sovjet-Unie probeerden beide de Duitse atoomgeheimen en de verdere gegevens over de geheime projecten zoals gifgas, biologische wapens, straaljagers, radar en raketten in handen te krijgen. Ook de betrokken geleerden en technici zoals Wernher von Braun werden opgespoord en geïnterneerd.
in 1992 gaf de Britse regering de transcripties van de afluisterprotocollen van 10 in de villa Farm Hall bij Cambridge geïnterneerde Duitse natuurkundigen vrij. De villa was uitgebreid van verborgen microfoons voorzien en om een discussie uit te lokken had men de geleerden verteld over de atoomaanval op Hiroshima. Met uitzondering van Max von Laue waren Erich Bagge, Kurt Diebner, Walther Gerlach, Otto Hahn, Paul Harteck, Werner Heisenberg, Horst Korsching, Carl Friedrich von Weizsäcker en Karl Wirtz betrokken bij het Uranverein. Ze bleken oprecht verbaasd dat de geallieerden een zo grote technische voorsprong op de Duitsers hadden gehad.
In 1992 gaf het Niels Bohr-instituut in Kopenhagen brieven van Niels Bohr vrij. Daaruit bleek dat de intenties waarmee Carl Friedrich von Weizsäcker Kopenhagen had bezocht op samenwerking bij het bouwen van een nucleair wapen waren gericht.
Rainer Karlsch kon gebruikmaken van deze en andere, na 1992 openbaar geworden bronnen zoals de in Sovjetische archieven bewaarde transcriptie van een college van Heisenberg in juni 1942 voor het Kaiser Wilhelm Institut. In aanwezigheid van Albert Speer stelde Heisenberg dat een atoombom "zo groot als een ananas" zou kunnen zijn. In zijn kritiek op het boek van Rainer Karlsch schreef Mark Walker in Physics World, dat er steeds weer onverwachte onthullingen over het Nazi-atoomonderzoek opdoken en zullen opduiken.

title: Hitlers bom

wikitext:
'''Hitlers bom''' ([[Duits]]: ''Hitlers Bombe'') is een omstreden boek van [[Rainer Karlsch]], over de pogingen van [[nazi-Duitsland]] om [[kernwapen]]s te fabriceren.<ref>Hitlers Bombe. Die geheime Geschichte der deutschen Kernwaffenversuche (Deutsche Verlags-Anstalt, München 2005), ISBN 3-421-05809-1 (auch erschienen als DTV-Taschenbuch, Bd. 34403)</ref><ref>Für und Wider Hitlers Bombe, hrgs. zus. mit Heiko Petermann (Waxmann Verlag Münster/New York, 2008) ISBN 9783830918936</ref>

== Achtergrond ==
De schrijver, de Duitse [[Economische geschiedenis|economisch historicus]] Rainer Karlsch, liet zich naar eigen zeggen op natuurwetenschappelijk gebied bijstaan door Duitse wetenschappelijke instituten.<ref name="Karlsch">Karlsch</ref> Hij kon na de [[Die Wende|val van de muur]] beschikken over documenten in (Oost-)Duitse en Sovjetische archieven die niet eerder konden worden ingezien. Hij kon ook de plaatsen waar de atoomgeleerden van het Duitse Rijk werkten en experimenteerden bezoeken en onderzoeken. Op een oefenterrein in [[Thüringen (deelstaat)|Thüringen]] trof hij bodemvervuiling aan die volgens hem wees op het aldaar ontploffen van wat waarschijnlijk een [[Detonator|ontsteking]] van een [[waterstofbom]] is geweest.<ref name="Karlsch"/> Een later onderzoek van de ''Physikalisch-Technische Bundesanstalt'' laat echter geen verhoogd stralingsniveau zien, noch afwijkende [[Isotoop|isotopen]].<ref>''Insgesamt zeigen die PTB-Messergebnisse für eine Kernexplosion "keinen Befund"'', [http://www.ptb.de/de/aktuelles/archiv/presseinfos/pi2006/pitext/pi060215.htm In Bodenproben keine Spur von "Hitlers Bombe"], Physikalisch-Technische Bundesanstalt (PTB), februari 2006. [https://web.archive.org/web/20150924105457/http://www.ptb.de/de/aktuelles/archiv/presseinfos/pi2006/pitext/pi060215.htm Gearchiveerd] op 24 september 2015.</ref>
[[Bestand:Kumulativer Strahl Hohlladung.png|miniatuur|Holle lading]]
De ontsteking was volgens Karlsch waarschijnlijk een [[holle lading]] zoals de Duitsers die ook in de ''[[Panzerfaust]]'' gebruikten. Duitsland bezat een productieproces voor zuiver [[polonium]] dat een [[neutronenbron]] en een ontsteker voor [[Lithium (element)|lithium]] is. Een aluminium bol met lagen koolstof, laag [[verrijkt uranium]] en een reflecterende laag [[beryllium]] lijken ook te zijn gebruikt.

== Duitse atoomprojecten ==
In zijn memoires (''Erinnerungen'') had [[Albert Speer]] geschreven dat "Hitlers atoomprogramma militair van geen belang" was geweest. Dat was een halve waarheid: doordat Duitsland niet over voldoende [[splijtstof]] in de vorm van [[plutonium]] of hoogverrijkt [[uranium]] beschikte kon er geen inzetbaar arsenaal van wapens worden vervaardigd.

Toen de Duitse overheid in 1939 vroeg welke inzet nodig was om onderzoek naar kernenergie, en impliciet naar een bom, te doen vroegen de Duitse wetenschappers om een budget van enige honderdduizenden [[Reichsmark]]. In Amerika werkte men in het [[Manhattanproject (operatie)|Manhattan-project]] met een budget van twee miljard [[Amerikaanse dollar]] en de inzet van 130 000 mensen. De Duitsers hadden geen besef van de schaal waarop gewerkt zou moeten worden.

De theoretische problemen waren volgens Karlsch voor een groot deel opgelost al zou de waterstofbom, [[cryogeen]] en met een massa van meer dan 2 000 kilogram, vrij lastig te vervoeren zijn geweest.<ref>De eerste Amerikaanse waterstofbom, codenaam [[ivy Mike]] woog 54 ton.</ref>

Duitsland kwam volgens Karlsch niet verder dan tekeningen en een of meer tests. Misschien is in 1944 een test aan de [[Oostzee]]kust uitgevoerd maar dit is maar door een enkele getuige beweerd: een Duitse piloot die een felle lichtflits met daaropvolgend een paddenstoelvormige wolk zag opstijgen. Zweedse waarnemers meldden op dezelfde datum dat een tijdlang geen telefoonverkeer met Berlijn mogelijk was, wat op een [[elektromagnetische puls]] veroorzaakt door een kernwapenexplosie zou kunnen wijzen.<ref>Farrell, Joseph P. ''Reich Of The Black Sun: Nazi Secret Weapons & The Cold War Allied Legend''; Adventures Unlimited Press (March 2005); ISBN 978-1931882392</ref> Farrell beweert verder dat de nazi's wel degelijk een soort Manhattanproject hadden onder het mom van een enorme fabriek voor kunstrubber van [[IG Farben]] bij [[Auschwitz (concentratiekamp)|Auschwitz]] met duizenden slavenarbeiders. De Duitsers haalden volgens hem ook aanzienlijke voorraden uranium uit Tsjechische mijnen en hadden aan het eind van de oorlog een flinke hoeveelheid verrijkt uranium voorhanden. Ze slaagden er niet meer in dit voor de productie van bommen te gebruiken maar de Amerikanen verscheepten dit uranium na de oorlog in het diepste geheim naar hun Manhattan-project en gebruikten het o.a. in de uraniumbom ''[[Little Boy]]'', die op [[Hiroshima (stad)|Hiroshima]] werd gegooid.

De [[sabotage]] van de [[Noorwegen|Noorse]] [[zwaar water]]productie door Britse [[Commando (militair)|commando's]] en Noorse [[Verzetsbeweging|verzetsstrijder]]s, de aanhoudende bombardementen op de Duitse industrie, een misverstand over de voorradigheid van zuiver [[grafiet]], nodig voor een [[grafietreactor]], jaloezie tussen de wetenschappers en de chaotische planning in het door Hitler onvoldoende centraal gestuurde [[Duitse Rijk]] zorgden ervoor dat er geen bruikbare, voldoende grote en stabiele, [[kernreactor]]en werden gebouwd.

De Duitse geleerden waren volgens Karlsch wel de eersten die een werkende, kritische, [[kernreactor]] bezaten. Later onderzoek weersprak deze conclusie, de reactor is niet kritisch geworden.<ref>[https://www.historischnieuwsblad.nl/nl/nieuws/12447/Hitlers_kerncentrale_werkte_niet.html Zie]</ref>

De Duitsers verdeelden hun atoomonderzoek, de ''Uranverein'' genoemd, over meerdere ministeries en instellingen. Daaronder waren:

* Het [[Reichspostministerium]] onder [[Wilhelm Ohnesorge]]. Het produceren van "wonderwapens" was een hobby van de Rijksminister van Posterijen. Hitler liet de man, en zijn ministerie, zijn gang gaan.
* De wetenschappelijke afdeling van de [[Schutzstaffel|SS]] onder [[Heinrich Himmler]]
* Het ''[[Heereswaffenamt]]'', de belangrijkste opdrachtgever voor wapenresearch en productie, samenwerkend met het Ministerie voor Bewapening van Albert Speer.
* Diverse universitaire instellingen
* De ''[[Kriegsmarine]]''
[[Bestand:Duitse kernbom type II 1943.jpg|miniatuur|[[blauwdruk]] voor Duitse kernbom Type II 1943]]

Hitler besprak zijn atoomprogramma met zijn intimi en uit naoorlogse verhoren van hen blijkt dat hij tot in maart 1945 de hoop had dat een arsenaal Duitse kernwapens de [[Tweede Wereldoorlog]] alsnog in zijn voordeel kon beslissen. Hij zag wel in dat het inzetten van een of meer bommen zonder duidelijke vervolgstappen alleen maar tot zware represailles met [[Chemische wapens|gifgas]] en [[Biologische oorlogvoering|biologische wapens]], zoals het door de Britten ontwikkelde [[miltvuur]] zou leiden. Het was dus belangrijk voor de nazi's om eerst een aantal bommen in voorraad te hebben waarmee ze de geallieerden verder konden bedreigen voordat ze er een daadwerkelijk in zouden kunnen zetten. Het idee was: een aantal bommen, vervoerd in speciaal verbouwde langeafstandsvliegtuigen of in de neus van de [[V2 (raket)|V2]] en/of in de nog te bouwen [[intercontinentale raket|intercontinentale]] ''[[Amerikaraket]]'' zou door de vernietiging van de geallieerde hoofdsteden, en het dreigement van nog meer bombardementen met kernwapens, tot een geallieerd vredesaanbod moeten leiden.

== Duits model voor een bom ==
In een lang na de oorlog in Duitse archieven ontdekte tekening is een door een anoniem gebleven geleerde getekende [[blauwdruk]] van een kernwapen van het in [[Hiroshima (stad)|Hiroshima]] gebruikte model, de "kanonsloop" van de bom met de codenaam ''[[Little Boy]]'', te vinden.<ref>[http://physicsworld.com/cws/article/print/22270 Physicsworld op]</ref> De ontworpen bom is geen bruikbaar model doordat [[plutonium]] zich niet leent voor een dergelijke kanonsbuis. Het materiaal zou al te snel een [[kettingreactie]] zijn aangegaan. Een dergelijk model leent zich wel goed voor [[verrijkt uranium]]. De bom wordt in de blauwdruk als ''Model II'' aangeduid en het wapen is voorzien van een [[parachute]].

== Onenigheid ==
Er is enige twijfel over de kennis van de Duitse natuurkundigen over de grootte van de [[kritische massa]]. Zij schijnen in het begin van de oorlog uitgegaan te zijn van vijftig kilogram uranium.<ref>Schatting van [[Carl Friedrich von Weizsäcker|v. Weiszäcker]]</ref> Toen aan het einde van de oorlog een massa van vijf kilogram plutonium in combinatie met een reflector<ref name="physicsworld.com">[http://physicsworld.com/cws/article/print/2005/jun/01/new-light-on-hitlers-bomb Zie]. [https://web.archive.org/web/20150717144805/http://physicsworld.com/cws/article/print/2005/jun/01/new-light-on-hitlers-bomb Gearchiveerd] op 17 juli 2015.</ref> werd genoemd brak ruzie uit onder de geleerden. Zij hadden vijftig kilogram splijtbaar materiaal als een onbereikbare hoeveelheid gezien. Vijf kilogram lag ook buiten het bereik van de Duitse kerngeleerden en hun primitieve [[kernreactor]]en maar het was een gemakkelijker na te streven doel geweest.

In zijn boek geeft Rainer Karlsch een sleutelrol aan de natuurkundige [[Kurt Diebner]], die meer bereikte dan zijn bekendere collegae [[Manfred von Ardenne]], [[Otto Hahn]] en [[Werner Heisenberg]]. De na de ondergang van het [[Nazi-Duitsland|Derde Rijk]] gedane bewering van de Duitse natuurkundigen dat zij "Hitler zouden hebben tegengewerkt en het onderzoek zouden hebben vertraagd om te voorkomen dat Duitsland een kernwapen kreeg" wordt door Rainer Karlsch betwijfeld maar hij kan de bewering niet geheel weerleggen.

== Test van Duitse bom? ==
Het is de verdienste van [[Rainer Karlsch]] dat meer bekendheid is gegeven aan een mogelijke [[Kernproef|atoomtest]] in de omgeving van het [[concentratiekamp]] [[Ohrdruf]]. Daar werden op 3 en 12 maart 1945 zeer zware ontploffingen gezien. Er is in getuigenverklaringen sprake van brandstapels waarop de zwaar verminkte, misschien als proefkonijnen gebruikte, gevangenen werden verbrand en van [[Schutzstaffel|SS]]'ers in beschermende kleding. Het aantal doden is volgens de hoogste schattingen zevenhonderd.

==Na de Duitse capitulatie==
De Westerse geallieerden en de Sovjet-Unie probeerden beide de Duitse atoomgeheimen en de verdere gegevens over de geheime projecten zoals gifgas, biologische wapens, straaljagers, radar en raketten in handen te krijgen. Ook de betrokken geleerden en technici zoals [[Wernher von Braun]] werden opgespoord en geïnterneerd.

in 1992 gaf de Britse regering de transcripties van de afluisterprotocollen van 10 in de villa [[Farm Hall]] bij [[Cambridge (Verenigd Koninkrijk)|Cambridge]] geïnterneerde Duitse natuurkundigen vrij. De villa was uitgebreid van verborgen microfoons voorzien en om een discussie uit te lokken had men de geleerden verteld over de atoomaanval op [[Hiroshima (stad)|Hiroshima]]. Met uitzondering van [[Max von Laue]] waren [[Erich Bagge]], [[Kurt Diebner]], [[Walther Gerlach]], [[Otto Hahn]], [[Paul Harteck]], [[Werner Heisenberg]], [[Horst Korsching]], [[Carl Friedrich von Weizsäcker]] en [[Karl Wirtz]] betrokken bij het ''[[Uranverein]]''. Ze bleken oprecht verbaasd dat de geallieerden een zo grote technische voorsprong op de Duitsers hadden gehad.<ref name="physicsworld.com"/>

In 1992 gaf het [[Niels Bohr-instituut]] in [[Kopenhagen]] brieven van [[Niels Bohr]] vrij. Daaruit bleek dat de intenties waarmee [[Carl Friedrich von Weizsäcker]] Kopenhagen had bezocht op samenwerking bij het bouwen van een nucleair wapen waren gericht.

[[Rainer Karlsch]] kon gebruikmaken van deze en andere, na 1992 openbaar geworden bronnen zoals de in Sovjetische archieven bewaarde transcriptie van een college van Heisenberg in juni 1942 voor het ''[[Kaiser Wilhelm Institut]]''. In aanwezigheid van [[Albert Speer]] stelde Heisenberg dat een atoombom "zo groot als een ananas" zou kunnen zijn. In zijn kritiek op het boek van Rainer Karlsch schreef [[Mark Walker (historicus)|Mark Walker]] in ''[[Physics World]]'', dat er steeds weer onverwachte onthullingen over het Nazi-atoomonderzoek opdoken en zullen opduiken.<ref name="physicsworld.com"/>

== Zie ook ==
* [[Jacht op het Duits atoomwapen in de Tweede Wereldoorlog]]
* [[Wunderwaffe]]

== Externe links ==
* {{de}}[[:de:Rainer Karlsch|Rainer Karlsch op de Duitstalige Wikipedia]]
* {{en}}[https://web.archive.org/web/20081205081836/http://physicsweb.org/articles/world/18/6/3/1 New light on Hitler's bomb]
* {{en}}[https://www.spiegel.de/international/spiegel/0,1518,346293,00.html How Close Was Hitler to the A-Bomb?]
* {{en}}[http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/4348497.stm Hitler 'tested small atom bomb']
* {{de}}[http://www.dw-world.de/dw/article/0,1564,1518173,00.html Did Hitler Have the Bomb?]
* {{en}}[http://www.theregister.co.uk/2005/06/03/nazi_nuke_sketch/ 'Nazi nuke' sketch unearthed]
* {{en}}[http://www.abc.net.au/worldtoday/content/2005/s1323954.htm Historian's claims of a Nazi atomic bomb causes controversy]
* {{de}}[http://www.ptb.de/de/aktuelles/archiv/presseinfos/pi2006/pitext/pi060215.htm In Bodenproben keine Spur von "Hitlers Bombe"]

{{Appendix}}

[[Categorie:Nazi-Duitsland]]
[[Categorie:Duits wapen in de Tweede Wereldoorlog]]
[[Categorie:Nucleaire oorlogsvoering]]
[[Categorie:Bom]]


text:
# Atletiek op de Paralympische Zomerspelen 2024 - 100 m vrouwen T53
De 100 meter voor vrouwen klasse T53 op de Paralympische Zomerspelen 2024 vond plaats van op 4 september in het Stade de France. Deze klasse is voor atletes met onderbreking van de zenuwen in de lagere delen van de rug, met normaal gebruik van armen en handen, geen of beperkte rompfunctie en geen beenfunctie. De winnares van 2020 was Gao Fang uit de China. Zij werd opgevolgd door Samantha Kinghorn uit de Groot Brittanië, De Zwitserse Catherine Debrunner behaalde het zilver en Gao Fang won de bronzen medaille.

## Records
Voorafgaand aan het toernooi waren dit het wereldrecord en het Paralympisch record.
| Wereldrecord        | Zwitserland Catherine Debrunner | 15.25 | Nottwil        | 27 mei 2023      |
| Paralympisch record | China Huang Lisha               | 16.19 | Rio de Janeiro | 8 september 2016 |

### Finale
| Rang   | Baan | Naam                | Naam | Tijd  | Bijz. |
| ------ | ---- | ------------------- | ---- | ----- | ----- |
| Goud   | 7    | Samantha Kinghorn   | GBR  | 15.64 | PR    |
| Zilver | 5    | Catherine Debrunner | SUI  | 15.77 |       |
| Brons  | 2    | Gao Fang            | CHN  | 16.16 | SB    |
| 4      | 4    | Zhou Hongzhuan      | CHN  | 16.49 | SB    |
| 5      | 8    | Jessica Lewis       | BER  | 16.83 |       |
| 6      | 6    | Hamide Dogangun     | TUR  | 16.88 |       |
| 7      | 3    | Chelsea Stein       | USA  | 18.30 |       |

wikiname: nlwiki

in_language: nl

wikitext:
{{Infobox onderdeel op de Olympische Spelen
| naam             = Atletiek op de {{Nowrap|[[Paralympische Zomerspelen 2024]]}}
| onderdeel        = 100 meter vrouwen T53
| afbeelding       =
| onderschrift     =
| plaats           = {{FR-VLAG}} [[Parijs]]
| jaar             = 2024
| data             = 4 september
| sport            = [[Atletiek]]
| accommodatie     = [[Stade de France]]
| landen           = 6
| atleten          = 7
| goud_naam        = [[Samantha Kinghorn]]
| goud_land        = {{GBps|2024}}
| zilver_naam      = [[Catherine Debrunner]]
| zilver_land      = {{CHps|2024}}
| brons_naam       = [[Gao Fang]]
| brons_land       = {{CNps|2024}}
| vorige           = [[Atletiek_op_de_Paralympische_Zomerspelen_2020#100_m|2020]]
| volgende         = [[Atletiek op de Olympische Zomerspelen 2028 – 100 m vrouwen T53|2028]]
}}
{{Zijbalk 100 meter atletiek op de Paralympische Zomerspelen 2024}}
De '''100 meter voor vrouwen''' klasse T53 op de [[Paralympische Zomerspelen 2024]] vond plaats van op 4 september in het [[Stade de France]]. Deze klasse is voor atletes met onderbreking van de zenuwen in de lagere delen van de rug, met normaal gebruik van armen en handen, geen of beperkte rompfunctie en geen beenfunctie. De winnares van 2020 was [[Gao Fang]] uit de China. Zij werd opgevolgd door [[Samantha Kinghorn]] uit de Groot Brittanië, De Zwitserse [[Catherine Debrunner]] behaalde het zilver en Gao Fang won de bronzen medaille.

== Records ==
Voorafgaand aan het toernooi waren dit het wereldrecord en het Paralympisch record.
{| class="wikitable"
| '''Wereldrecord''' || {{CH}}
[[Catherine Debrunner]] || 15.25 || {{CH-VLAG}} [[Nottwil]] || 27 mei 2023
|-
| '''Paralympisch record''' || {{CNps|2016}}
[[Huang Lisha]] || 16.19 || {{BR-VLAG}} [[Rio de Janeiro (stad)|Rio de Janeiro]] || 8 september 2016
|}

===Finale===
{| class="wikitable" style="text-align:center;"
!Rang
!Baan
!colspan="2"|Naam
!Tijd
!Bijz.
|-
| {{Goud-PS}}
| 7
| align=left | [[Samantha Kinghorn]]
| align=left | {{GBRps|2024}}
| 15.64
| {{abbr|PR|Paralympisch record}}
|-
| {{Zilver-PS}}
| 5
| align=left | [[Catherine Debrunner]]
| align=left | {{SUIps|2024}}
| 15.77
|
|-
| {{Brons-PS}}
| 2
| align=left | [[Gao Fang]]
| align=left | {{CHNps|2024}}
| 16.16
| {{abbr|SB|Beste seizoenstijd}}
|-
| 4
| 4
| align=left | [[Zhou Hongzhuan]]
| align=left | {{CHNps|2024}}
| 16.49
| {{abbr|SB|Beste seizoenstijd}}
|-
| 5
| 8
| align=left | [[Jessica Cooper Lewis|Jessica Lewis]]
| align=left | {{BERps|2024}}
| 16.83
|
|-
| 6
| 6
| align=left | [[Hamide Dogangun]]
| align=left | {{TURps|2024}}
| 16.88
|
|-
| 7
| 3
| align=left | [[Chelsea Stein]]
| align=left | {{USAps|2024}}
| 18.30
|
|}

{{Appendix|2=
* {{en}} [https://www.paralympic.org/OG2024/pdf/PG2024/ATH/PG2024_ATH_C73B1_ATHW100M----53030-----FNL-000100--.pdf uitslag finale]
}}

[[Categorie:Atletiek op de Paralympische Zomerspelen 2024|100, T53 vrouwen]]

Gehouden in: Parijs

Data: 4 september

Sport: Atletiek

Accommodatie(s): Stade de France

Deelnemers: 7 atleten uit 6 landen

title: Medailles

Goud: Samantha Kinghorn · Groot-Brittannië

Zilver: Catherine Debrunner · Zwitserland

Brons: Gao Fang · China

title: 100 meter

T11: mannen · vrouwen

T12: mannen · vrouwen

T13: mannen · vrouwen

T34: mannen · vrouwen

T35: mannen · vrouwen

T36: mannen · vrouwen

T37: mannen · vrouwen

T38: mannen · vrouwen

T44: mannen

T47: mannen · vrouwen

T51: mannen

T52: mannen

T53: mannen · vrouwen

T54: mannen · vrouwen

T63: mannen · vrouwen

T64: mannen · vrouwen


text:
# De Piepert
De Piepert is een buurtschap die bij het Zuid-Limburgse kerkdorp Eys in de gemeente Gulpen-Wittem hoort.
Ongeveer vijf oude huizen liggen, vrij geïsoleerd, ten westen van Eys in het Eyserbeekdal, aan de voet van de Eyserberg. Langs De Piepert stroomt de Eyserbeek. Naast het oude gedeelte liggen er ongeveer tien nieuwere huizen. De Piepert heeft circa 35 inwoners. De buurtschap is vrijwel enkel toegankelijk via één weg, de Piepertweg, die vanuit Eys komt en in de buurtschap doodloopt. Aan de noordzijde stijgt de heuvel steil op met erop het Eyserbos.
Bij de Piepert bevindt zich het waterwingebied Roodborn, met holle wegen en graven tussen de velden en weilanden. In het natuurgebied Roodborn ontspringen talrijke bronnen, die door de Waterleiding Maatschappij Limburg worden geëxploiteerd.
- Zicht op de buurtschap vanaf de Wittemerweg
- In de buurtschap

Dorpen: Epen · Eys · Gulpen · Mechelen · Nijswiller · Partij-Wittem · Reijmerstok · Slenaken · Wahlwiller · Wijlre

Gehuchten en buurtschappen: Beertsenhoven · Berghem · Berghof · Beutenaken · Billinghuizen · Bissen · Bommerig · Broek · Cartils · Crapoel · Dal · Diependal · Elkenrade · Elzet · Eperheide · Etenaken · Euverem · Eyserhalte · Eyserheide · Gracht Burggraaf · Heijenrath · Helle · Hilleshagen · Höfke · Hoogcruts · Hurpesch · De Hut · Ingber · Kapolder · Kleeberg · Klein-Kullen · Klein-Kuttingen · Kosberg · Kuttingen · Landsrade · Overeys · Overgeul · Partij · Pesaken · De Piepert · Plaat · Schilberg · Schweiberg · Sinselbeek · Stokhem · Terpoorten · Terziet · Trintelen · Waterop · Wittem

Limburg: Steden en dorpen      Nederland: Provincies · Gemeenten

title: De Piepert

wikitext:
{{Infobox plaats in Nederland
| naam =De Piepert
| altnaam = D'r Piepert
| soort =Buurtschap
| provincie={{NL-vlag|Limburg}}
| gemeente={{NL-vlag|Gulpen-Wittem}}
| woonplaats=[[Eys]]
| inwoners = 35
| datum inwoners =
| hoogteligging =
| postcode = 6287
| netnummer = 043
| image =
| caption =
| lat_deg = 50
| lat_min = 49
| lat_sec = 20
| lon_deg = 5
| lon_min = 55
| lon_sec = 25
}}
'''De Piepert''' is een [[buurtschap]] die bij het [[Zuid-Limburg (Nederland)|Zuid-Limburgse]] kerkdorp [[Eys]] in de gemeente [[Gulpen-Wittem]] hoort.

Ongeveer vijf oude huizen liggen, vrij geïsoleerd, ten westen van Eys in het [[Eyserbeekdal]], aan de voet van de [[Eyserberg]]. Langs De Piepert stroomt de [[Eyserbeek]]. Naast het oude gedeelte liggen er ongeveer tien nieuwere huizen. De Piepert heeft circa 35 inwoners. De buurtschap is vrijwel enkel toegankelijk via één weg, de Piepertweg, die vanuit Eys komt en in de buurtschap doodloopt. Aan de noordzijde stijgt de heuvel steil op met erop het [[Eyserbos]].

Bij de Piepert bevindt zich het waterwingebied [[Roodborn]], met [[holle weg]]en en graven tussen de velden en weilanden. In het natuurgebied Roodborn ontspringen talrijke [[bron (water)|bron]]nen, die door de [[Waterleiding Maatschappij Limburg]] worden geëxploiteerd.

<gallery>
Eys-Piepert.JPG|Zicht op de buurtschap vanaf de Wittemerweg
Eys-Piepert (2).jpg|In de buurtschap
</gallery>

{{Navigatie gemeente Gulpen-Wittem}}
{{DEFAULTSORT:Piepert, De}}
[[Categorie:Eys]]
[[Categorie:Buurtschap in Limburg (Nederland)]]

title: Situering

Provincie: Limburg

Gemeente: Gulpen-Wittem

Coördinaten: 50° 49′ NB, 5° 55′ OL

title: Algemeen

title: Overig

Woonplaats (BAG): Eys

Portaal: Nederland


text:
# Epiparasiet
Een epiparasiet is een parasitaire plant die haar koolhydraten niet zelf aanmaakt, maar via een schimmel verkrijgt van een andere plant.
Deze planten hebben geen of weinig bladgroen, waardoor ze zelf niet of onvoldoende kunnen assimileren. Ze zijn dus niet  autotroof, maar mycoheterotroof. De benodigde koolstofverbindingen worden met behulp van schimmelsoorten van het geslacht Tricholoma verkregen. De schimmel vormt met de plantenwortels van de epiparasiet een mycorrhiza, die op haar beurt weer een ectomycorrhiza op de boomwortels vormt. De schimmel zorgt ervoor dat de boom voldoende water en mineralen kan verkrijgen in ruil voor de door de boom aangemaakte koolhydraten. Een deel van deze koolhydraten geeft de schimmel op haar beurt weer door aan de epiparasitaire plant. Deze planten zijn dus niet zoals lang gedacht werd saprofyten.
Voorbeelden van epiparasitaire planten zijn:
- bleek bosvogeltje
- kleinbladige wespenorchis
- koraalwortel
- paarse aspergeorchis (Limodorum abortivum)
- vogelnestje

title: Epiparasiet

wikitext:
Een '''epiparasiet''' is een [[parasitair]]e plant die haar [[koolhydraat|koolhydraten]] niet zelf aanmaakt, maar via een schimmel verkrijgt van een andere plant.

Deze planten hebben geen of weinig bladgroen, waardoor ze zelf niet of onvoldoende kunnen [[Assimilatie (chemie)|assimileren]]. Ze zijn dus niet  [[autotroof]], maar myco[[heterotroof]]. De benodigde koolstofverbindingen worden met behulp van schimmelsoorten van het geslacht ''[[Tricholoma]]'' verkregen. De schimmel vormt met de plantenwortels van de epiparasiet een [[mycorrhiza]], die op haar beurt weer een ectomycorrhiza op de boomwortels vormt. De schimmel zorgt ervoor dat de boom voldoende water en mineralen kan verkrijgen in ruil voor de door de boom aangemaakte [[koolhydraat|koolhydraten]]. Een deel van deze koolhydraten geeft de schimmel op haar beurt weer door aan de epiparasitaire plant. Deze planten zijn dus niet zoals lang gedacht werd [[saprofyt]]en.

Voorbeelden van epiparasitaire planten zijn:
*[[bleek bosvogeltje]]
*[[kleinbladige wespenorchis]]
*[[koraalwortel]]
*[[paarse aspergeorchis]] (''[[Limodorum abortivum]]'')
*[[Vogelnestje (plant)|vogelnestje]]

[[Categorie:Plantenfysiologie]]
[[Categorie:Plantkunde]]


text:
# Forcepia (Forcepia) arenosa
Forcepia (Forcepia) arenosa is een sponssoort in de taxonomische indeling van de gewone sponzen (Demospongiae). Het lichaam van de spons bestaat uit kiezelnaalden en sponginevezels, en is in staat om veel water op te nemen.
De spons behoort tot het geslacht Forcepia en behoort tot de familie Coelosphaeridae. De wetenschappelijke naam van de soort werd voor het eerst geldig gepubliceerd in 1911 door Hentschel.

title: Forcepia (Forcepia) arenosa

wikitext:
{{Taxobox
| type            = dier
| naam            = ''Forcepia (Forcepia) arenosa''
| titelweergave   =''Forcepia (Forcepia) arenosa''
| afbeelding      =
| afbeeldingtekst =
| rijk            = [[Dieren (biologie)|Animalia]] (Dieren)
| onderrijk       = [[Parazoa]] (Sponsachtigen)
| stam            = [[Porifera]] (Sponsdieren)
| klasse          = [[Demospongiae]] (Gewone sponzen)
| orde            = [[Poecilosclerida]]
| familie         = [[Coelosphaeridae]]
| geslacht        = ''[[Forcepia]]''
| w-naam          = ''Forcepia (Forcepia) arenosa''
| taxon           = [[Soort]]
| auteur          = Hentschel
| datum           = 1911
| haakjes         =
| worms           = 181126
}}
'''''Forcepia (Forcepia) arenosa''''' is een [[Sponsdieren|spons]][[soort]] in de taxonomische indeling van de [[gewone sponzen]] (Demospongiae). Het lichaam van de spons bestaat uit [[kiezelnaald]]en en sponginevezels, en is in staat om veel water op te nemen.

De spons behoort tot het geslacht ''[[Forcepia]]'' en behoort tot de familie [[Coelosphaeridae]]. De wetenschappelijke naam van de soort werd voor het eerst geldig gepubliceerd in 1911 door Hentschel.

{{Appendix|2=
*van Soest, R. (2011). ''Forcepia (Forcepia) arenosa'' Hentschel, 1911. In: Van Soest, R.W.M, Boury-Esnault, N., Hooper, J.N.A., Rützler, K, de Voogd, N.J., Alvarez de Glasby, B., Hajdu, E., Pisera, A.B., Manconi, R., Schoenberg, C., Janussen, D., Tabachnick, K.R., Klautau, M., Picton, B., Kelly, M., Vacelet, J. (2011) World Porifera database. Gebaseerd op informatie uit het [[World Register of Marine Species]], te vinden op http://www.marinespecies.org/aphia.php?p=taxdetails&id=181126.}}
{{beginnetje|biologie|2011|12|07}}
{{DEFAULTSORT:Forcepia (Forcepia) arenosa}}
[[Categorie:Forcepia|arenosa]]

title: Forcepia (Forcepia) arenosa

Rijk: Animalia (Dieren)

Onderrijk: Parazoa (Sponsachtigen)

Stam: Porifera (Sponsdieren)

Klasse: Demospongiae (Gewone sponzen)

Orde: Poecilosclerida

Familie: Coelosphaeridae

Geslacht: Forcepia

title: Soort

Portaal: Biologie