text:
# MESSENGER
MESSENGER was een Amerikaanse onbemande ruimtevlucht naar de planeet Mercurius uit 2004. De afkorting MESSENGER staat voor MErcury Surface, Space ENvironment, GEochemistry and Ranging. Doel van deze tweede missie naar Mercurius (de eerste was Mariner 10) was onderzoek vanuit een omloopbaan te verrichten naar de planeet en de directe omgeving.
Het is erg lastig om Mercurius vanaf de Aarde te onderzoeken. Door de geringe afstand van Mercurius tot de zon kan dit slechts direct voor zonsopgang of onmiddellijk na zonsondergang. De heiige dampkring verstoort deze waarnemingen. Observatie door de Hubble is uiterst riskant: te felle zonnestraling kan de telescoop zware schade toebrengen.

## Technische uitdaging
In tegenstelling tot zijn voorganger moest MESSENGER afremmen en gedurende lange tijd een baan rond Mercurius beschrijven. Dit bleek zowel financieel als technisch een grote uitdaging. De sonde moest robuust zijn om de felle zonnestraling te weerstaan, maar ook compact om de kosten voor lancering in de hand te houden. Daarnaast moest hij zo licht mogelijk uitvallen. Een groot deel van zijn massa bestond uit brandstof om de sonde af te remmen. Tot slot moest hij met een betaalbare draagraket gelanceerd kunnen worden.
MESSENGER zou aanzienlijk langer over het traject doen dan zijn voorganger, die met grote snelheid zijn doel passeerde. MESSENGER moest zijn snelheid veel verder terugbrengen. Voor hij zijn baan rond Mercurius innam, voerde MESSENGER in totaal zes passages uit: één langs de Aarde, twee langs Venus en drie langs Mercurius. Deze passages vervingen gangbare baanmanoeuvres, waardoor minder (zware) brandstof nodig was. Baantechnisch is een vluchttijd van enkele maanden mogelijk; echter de lanceerkosten stijgen dan excessief. Een Delta II kostte 35 à 55 miljoen dollar: de meerkosten van een directere route zouden minstens 25 à 27 miljoen dollar bedragen. Zo kon NASA deze relatief goedkope raket uit het Discoveryprogramma gebruiken. Een rechtstreekse vlucht vereiste na lancering bijna tweeënhalfmaal zo veel brandstof. Dit kwam neer op een veel zwaarder ruimtevaartuig met meer dan 85% van zijn eigen massa aan brandstof. Nu was dit slechts 54%. De passage van de Aarde geschiedde vrijwel precies een jaar na de lancering. Als de lancering in augustus 2004 niet uitgevoerd zou zijn, was augustus 2005 de eerstvolgende mogelijkheid geweest. Er was echter ook een grote kans dat het MESSENGER-programma in dat geval helemaal geannuleerd zou zijn. De lancering in 2004 bracht verder met zich mee dat de draagraket iets minder brandstof nodig had – waardoor MESSENGER zelf wat meer kon meevoeren. Tijdens de passage van de Aarde konden bovendien nog wat laatste kalibraties uitgevoerd worden.

## Keuze van wetenschappelijke instrumenten en kosten
Een groot deel van het nuttig draagvermogen van de Delta II ging op aan brandstof. Dit beperkte het maximumgewicht van de wetenschappelijke uitrusting tot 50 kg. Onderzoekers toonden belangstelling voor het maken van opnames, de structuur en samenstelling van de korst, geologie, magnetosfeer en atmosfeer. Verder trokken de opbouw van de planeetkern en polen de aandacht. Het geminiaturiseerde instrumentarium moest ook tegen de zware omstandigheden ter plaatse bestand zijn.
De totale kosten voor ontwikkeling, lancering, volgen en gegevensverwerking begrootte NASA op 446 miljoen dollar.

## Opbouw

### Afmetingen, massa en energievoorziening
MESSENGER had een lengte van 1,42 m bij een breedte van 1,85 m en een hoogte van 1,27 m. De plompe, doosvormige sonde beschikte over een extern keramisch thermisch schild.  Aan weerszijden staken twee zonnepanelen van 1,50 m × 1,65 m uit, die uitgeklapt het toestel een spanwijdte van 6,00 m gaven. De zonnepanelen wekten in de nabijheid van Mercurius maximaal 640 W elektriciteit op. Tijdens de vlucht naar Mercurius was dat minder, tussen 385 en 485 W. De daadwerkelijke capaciteit bij Mercurius bedroeg meer dan twee kilowatt, maar om de belasting van de instrumenten te verlichten nam het vaartuig alleen het noodzakelijke vermogen op. De zonnepanelen bestonden voor twee derde uit spiegels en een derde uit zonnecellen met een rendement van 28%. Voor elke rij zonnecellen waren er twee rijen spiegelende cellen, om de panelen te beschermen tegen de intense zonnestraling. Daarnaast kon de boordcomputer de panelen weg laten draaien van de zon om ze op een temperatuur van maximaal 150 °C te houden. MESSENGER beschikte over een nikkel-waterstof-accu met een capaciteit van 23 Ah.
De totale massa van MESSENGER kwam uit op 1.093 kg, waarvan ruim de helft (607,8 kg) brandstof en helium.

### Voortstuwing en standregeling
De hoofdmotor (LVA, Large Velocity Adjust) van MESSENGER had een stuwkracht van 660 N en gebruikte een mengsel van hydrazine en distikstoftetraoxide. Van de bijna 600 kg brandstof aan boord verbruikte de sonde bijna 30% om de omloopbaan rond Mercurius in te nemen. Via vier stuurraketten met 22 N stuwkracht voerde het toestel kleine baanwijzigingen uit. Daarnaast waren twaalf kleinere stuurraketten (à 4,4 N) aanwezig voor kleine correcties en als reservesysteem, als de reactiewielen onverhoopt zouden uitvallen. Deze houden normaliter het vaartuig in de juiste stand. Zowel de grote als kleine stuurraketten functioneerden op hydrazine. Helium diende als drijfgas. De standregeling werd aangestuurd door een traagheidsnavigatiesysteem, zes zonnezoekers en sterrenvolgende camera's.

### Isolatie
In de omgeving van Mercurius schijnt de zon elfmaal zo fel als op Aarde. Een gebogen thermisch schild handhaafde de werktemperatuur van het boordinstrumentarium op 20 °C, terwijl de temperatuur aan de buitenkant van het schild kon oplopen tot 370 °C. Middels een titanium frame zat het aan de sonde bevestigd en de afmetingen bedroegen 2,50 x 2 m. De binnenkant was opgetrokken uit meerdere kapton-plastic lagen; de buitenkant uit keramisch nextel. Isolatiedekens en radiatoren maakten de bescherming compleet. Deze constructie vereiste geen kostbare hittebestendige elektronica en beperkte de ontwerpkosten.

### Instrumenten
De waarnemingsapparatuur moest zo worden geplaatst, dat deze Mercurius kon observeren, zonder dat de Zon in beeld kwam. MESSENGER was uitgerust met de volgende instrumenten:
- MDIS (Mercury Dual Imaging System): multispectrale camera's  met een massa van 8 kg en een vermogen van 7,6 W. Deze hadden zowel een groothoek- als een zoomlens en werkte volgens het principe van CCD's. Het systeem was draaibaar, zodat het niet noodzakelijk was om het gehele vaartuig te draaien terwijl het landschap van Mercurius in kaart werd gebracht. Het maakte opnamen in kleur, monochroom en stereo. De groothoeklens had een blikveld van 10,5 × 10,5° en maakte opnamen door elf filters of monochroom, op een golflengte van 395 tot 1040 nm (zichtbaar licht en nabij-infrarood). De zoomlens had een blikveld van 1,5 × 1,5° en maakte zwart-witopnamen waarop details tot achttien meter grootte zichtbaar zijn.[15]
- GRNS (Gamma-Ray and Neutron Spectrometer): twee spectrometers die aanvullende gegevens verzamelden over de elementen waaruit de korst van Mercurius is opgebouwd. De gammastralingsspectrometer (GRS) woog 9,2 kg en verbruikte 16,5 W. Dit instrument zocht naar waterstof, magnesium, silicium, ijzer, titanium, natrium, calcium, kalium, thorium en uranium. De neutronenspectrometer (NS) woog 3,9 kg en verbruikte 6 W. Door inwerking van de kosmische straling ontsnappen neutronen vanaf het planeetoppervlak. Sommige schieten (relatief snel) rechtstreeks de ruimte in, andere botsen met andere atomen in de korst voor ze wegschieten en zijn relatief langzaam. Door de verhouding tussen deze twee te meten, kunnen wetenschappers vaststellen in welke mate een element voorkomt.[15]
- XRS (X-Ray Spectrometer): röntgenstralingspectrometer met een massa van 3,4 kg en een vermogen van 6,9 W. Dit instrument mat de samenstelling van de bovenste millimeter van de oppervlaktelaag en had een blikveld van 12°. Dit is klein genoeg om van sterren afkomstige röntgenstraling buiten te sluiten. Het meetbereik liep van 1 tot 10 keV, waarmee het magnesium, aluminium, silicium, zwavel, calcium, titanium en ijzer opspoorde.[15]
- MAG (Magnetometer): met een massa van 4,4 kg en een verbruik van 4,2 W. Deze was gemonteerd op een 3,60 m lange mast, om beïnvloeding van de metingen door het eigen magnetisch veld van het ruimtevaartuig te voorkomen. Bovendien was MAG beschut tegen de felle zonnestraling. MAG onderzocht in welke mate de veldsterkte varieerde met positie en vlieghoogte.[15]
- MLA (Mercury Laser Altimeter): laserhoogtemeter met een massa van 7,4 kg en een verbruik van 16,4 W. Deze bracht de geologische kenmerken van het oppervlak van Mercurius in kaart. Daarnaast mat het de libratie, hetgeen meer inzicht verschaft over de staat van de planeetkern. De laser zond acht pulsen per seconde uit op een golflengte van 1064 nm. De vier lenzen waren vervaardigd van saffier. De MLA kon tot op 1500 km metingen uitvoeren met een nauwkeurigheid van 30 cm.[15]
- MASCS (Mercury Atmospheric and Surface Composition Spectrometer): spectrometer ter bepaling van samenstelling van atmosfeer en oppervlakte. Deze had een massa van 3,1 kg, verbruikte 6,7 W en bestond uit een spectrometer en spectrograaf. Het mat de aanwezige gassen in de atmosfeer en bodemmineralen. De ultraviolet- en zichtbaar licht spectrometer (UVVS) mat onder andere de samenstelling en opbouw van Mercurius' exosfeer. De spectrograaf (VIRS) stelde via zichtbaar en nabij-infrarood licht de aanwezigheid van titanium- of ijzerhoudende silicaten vast, zoals pyroxeen, olivijn en ilmeniet.[15]
- EPPS (Energetic Particle and Plasma Spectrometer): spectrometer voor plasma en geladen deeltjes, met een massa van 3,1 kg en een verbruik van 7,8 W, opgebouwd uit twee instrumenten. Deze onderzocht de samenstelling van geladen deeltjes in en rond de magnetosfeer van Mercurius. De spectrometer voor geladen deeltjes (EPS) mat ionen en elektronen in de magnetosfeer en had een blikveld van 160 × 12°. De plasmaspectrometer (FIPS) mat ionen met lage energie, afkomstig van het oppervlak of atmosfeer, door de zonnewind opgevangen geïoniseerde atomen en andere bestanddelen van de zonnewind.[15]
- RS (Radio Science): door de door MESSENGER uitgezonden signalen zeer nauwkeurig te meten, kon de vluchtleiding met grote precisie diens snelheid en afstand tot de Aarde bepalen. Hierdoor kon men veranderingen in het zwaartekrachtveld opmerken, wat weer van belang was voor onderzoek naar de omvang en staat van de planeetkern. Wanneer MESSENGER zich door het zwaartekrachtveld van Mercurius bewoog, traden minieme afwijkingen in frequentie op. Deze werden door de gevoelige antennes van het DSN opgevangen.[15]

## Missieverloop

### Lancering en vlucht naar Venus en Mercurius
MESSENGER werd op 3 augustus 2004 met een Delta II 7925 draagraket gelanceerd vanaf Lanceercomplex 17B van het Cape Canaveral Air Force Station. Na 57 minuten ontvouwden de zonnepanelen zich en ging het vaartuig op weg. Op 2 augustus 2005 passeerde de sonde de Aarde op een afstand van 2348 km, waarna op 12 december 2005 een koerscorrectie uitgevoerd werd om richting Venus te vliegen. Op 24 oktober 2006 vond de eerste passage van Venus plaats op een afstand van 2987 km. De tweede passage geschiedde op 5 juni 2007 op een afstand van slechts 338 km (hoe kleiner de afstand, des te groter de toename/afname in snelheid tijdens passage). Vervolgens richtte MESSENGER zich op Mercurius. Op 14 januari 2008, 6 oktober 2008 en 29 september 2009 vloog het vaartuig Mercurius voorbij. Tijdens deze fase voerde het vijf koerscorrecties uit. De vluchtleiding gebruikte de tijdens de passage ontvangen gegevens om het wetenschappelijke deel van de missie nauwkeuriger te plannen.

### Baan rond Mercurius, begin missie
Ruim anderhalf jaar later, op 18 maart 2011, bereikte MESSENGER zijn uiteindelijke bestemming. In totaal gebruikte de sonde 31% van zijn brandstof om in een baan te geraken. Het kwam in een baan met een apoapsis van 15.193 km en een periapsis van 200 km, bij een inclinatie van 82,5° ten opzichte van de Mercuriusevenaar en een omlooptijd van twaalf uur. Periapsis was op 60° noorderbreedte. Door periapsis boven het noordelijk halfrond kon MESSENGER de geologische opbouw en samenstelling van het Calorisbekken (met een diameter van 1550 km en géén 1300 km) nauwkeurig onderzoeken. Iedere 24 uur draaide MESSENGER tweemaal om Mercurius. Iedere dag stond het toestel acht uur naar de Aarde gedraaid om gegevens door te seinen. Tijdens de twaalf uur durende omloop vloog het slechts 25 minuten op geringe hoogte boven het Mercuriusoppervlak. Dit was om oververhitting door de weerkaatste warmte ervan te voorkomen. Door zonnestraling en inwerking van zwaartekracht week de baan langzaam af. Daarom voerde MESSENGER iedere 88 dagen (een Mercuriusjaar) een stel baancorrecties uit.

### Verder verloop
In maart 2012 zat het eerste deel van de missie erop. De missie werd met 12 maanden verlengd en Mercurius werd nogmaals onder de loep genomen tijdens de derde en vierde Mercuriusdag. Onder meer nog niet gefotografeerde gebieden rond de noordpool werden in kaart gebracht. Daarna verlengde NASA de missie met nog eens 26 maanden. Ditmaal bekeek de sonde kraters rond de noordpool die voortdurend in de schaduw liggen en verrichtte nauwkeuriger metingen aan het zwaartekrachtveld.
In april 2015 raakte de voorraad brandstof uitgeput. Periapsis nam af tot minder dan 50 km. Het toestel gebruikte vervolgens het nog aanwezige helium om koerscorrecties uit te voeren. De laatste daarvan was op 24 april 2015, waarna de vluchtleiding verwachtte dat het toestel uiterlijk 30 april op Mercurius neer zou storten. MESSENGER passeerde Mercurius tijdens de allerlaatste fase van zijn vlucht op hoogten tussen 5 en 35 km. Ontwerpers hadden belangstelling voor de temperatuur van de instrumenten aan boord. Daarnaast leverde deze lage baan scherpe foto's op. De sonde overschreed de geschatte levensduur ruimschoots. De verwachting was, dat MESSENGER slechts een jaar zou functioneren. Het ruimtevaartuig heeft in iets meer dan vier jaar ruim 4000 banen om Mercurius beschreven en bijna 8 miljard kilometer afgelegd.

### Inslag op Mercurius
Op 30 april 2015 bevestigde het DSN dat het radiocontact met MESSENGER definitief was verbroken. Om 15.26 uur EDT (19.26 UTC) sloeg de sonde met een snelheid van ruim 14.000 km/u in het Shakespearebekken op Mercurius te pletter. De laatst ontvangen opname toont de Jokai krater. Door de inslag van MESSENGER ontstond een nieuwe krater met een doorsnede tot 15,85 meter.

## Enige ontdekkingen doorMESSENGER
- In 2012 bevestigde MESSENGER de twintig jaar oude veronderstelling dat water in de poolkraters aanwezig is. De betreffende kraters liggen continu in de schaduw. Waterijs bevindt zich aan de oppervlakte of enige decimeters onder het oppervlak.[27][32] Het grootste deel van het ijs is bedekt door een donkere laag. Dit vormt een sterke aanwijzing, dat het water van kometen en planetoïden afkomstig is.[33] De exacte samenstelling ervan is nog onbekend. Betreft het zuiver waterijs, of is het met andere materialen vermengd? De in 2018 gelanceerde sonde BepiColombo[34], die volgens planning in november 2026[35] bij Mercurius aankomt, moet hier aanvullend onderzoek naar verrichten.[36]
- Vulkanisme vervulde een sleutelrol bij de vorming van het planeetoppervlak. In september 2011, een half jaar na aankomst, publiceerde het wetenschappelijk team gegevens over grote vulkanische vlakten op Mercurius. Deze bevinden zich rond de noordpool van de planeet en maken 6% van het planeetoppervlak uit. De afzettingen zijn vrij dik; sommige oude lavalagen hebben een dikte van 2 km. De lava is afkomstig uit openingen in de korst, die een lengte tot 25 km hebben.[27][37]
- De zogenaamde Birkelandstromingen (elektrische lading, vernoemd naar Kristian Birkeland) tussen de magnetosfeer en mindere hoogten. Tijdens de dageraad op Mercurius bewegen deze zich omlaag, tijdens de schemering in omgekeerde richting. Op Mercurius is hun sterkte honderdmaal zwakker dan op Aarde.
- MESSENGERs voorganger, Mariner 10, nam uitbarstingen van geladen deeltjes waar. Door technische beperkingen in apparatuur kon men zowel de aard als de lading niet nader bepalen. MESSENGER gaf met zijn modernere instrumenten uitsluitsel: de deeltjes bleken elektronen.
- Door de geringe afstand tot de zon en het zwakke magnetische veld van Mercurius treden veranderingen in de magnetosfeer (door wisselwerking met de zonnewind) honderdmaal sneller op dan op Aarde.
- De ijle atmosfeer van Mercurius verstrooit zonlicht; de helderheid is afhankelijk van de bestanddelen. Door de spectrometer opgemerkt natrium krijgt door het zonlicht een oranje gloed, die varieert met de afstand van de planeet tot de zon. Gedurende een bepaalde periode in een Mercuriusjaar is de stralingsdruk tijdens de verstrooiing zo sterk, dat het een gedeelte van de atmosfeer afstroopt en een staart vormt. Tijdens deze fase ziet een waarnemer die zich aan de nachtelijke zijde van Mercurius bevindt een zwakke oranje gloed, vergelijkbaar met die van natriumlampen.
- Door afkoeling van de planeet is de diameter van Mercurius met zeven kilometer afgenomen, aanmerkelijk meer dan in eerste instantie werd aangenomen. Verder bleek de interne opbouw ingewikkelder dan verwacht. De kern van Mercurius is opmerkelijk groot en beslaat 85% van diens straal. Ten minste een gedeelte van de kern is vloeibaar, volgens metingen aan zwaartekracht- en magnetisch veld in samenhang met radarwaarnemingen vanaf de Aarde. Eerder vermoedden veel wetenschappers dat door de geringe afmetingen van Mercurius de planeetkern in de loop der tijd geheel zou zijn afgekoeld.
- MESSENGER ontdekte verscheidene depressies met een helder oppervlak, die relatief jong zijn ten opzichte van de rest van het Mercuriusoppervlak. Vermoedelijk verdween bodemmateriaal van de oppervlakte tijdens de vorming van deze depressies, maar aanvullend onderzoek is vereist.
- Mercurius is opmerkelijk rijk aan vluchtige elementen. De temperaturen waarbij deze verdampen, haalde veel modellen van de vorming en vroegste geschiedenis van Mercurius overhoop. Men vond een hoog gehalte aan zwavel, kalium en chloor gecombineerd met weinig ijzer en thorium aan de oppervlakte. Dit vormt een aanwijzing dat Mercurius werd gevormd door bestanddelen met minder zuurstof dan die, welke de andere aardse planeten vormden. Dat werpt echter een probleem op voor diverse theorieën over hoe het zonnestelsel ontstond.[10][27][38]
- MESSENGER legde tijdens de laatste omlopen het magnetisme van rotsen aan de oppervlakte vast vanaf geringe hoogte. Het magnetisch veld van Mercurius ontstond tussen 3,7 en 3,9 miljard jaar geleden.[39] Het zwakke magnetisch veld van deze rotsen is nog steeds waarneembaar, doordat metaalhoudende mineralen in nog vloeibaar gesteente aan het oppervlak werden gemagnetiseerd tijdens het afkoelings- en stollingsproces. De veldsterkte van het magnetisch veld van Mercurius was in het verleden minstens even groot als tegenwoordig. Het kan echter ook tot honderdmaal zo sterk zijn geweest.[40]
- De planeetkorst, die met zo'n 15% van de straal van de planeet sowieso relatief dun is, is dunner aan de polen en op lagere breedten dikker, een aanwijzing voor de aanwezigheid van een laag vloeibaar ijzersulfide dicht onder het oppervlak. Dit zou Mercurius een buitenbeentje onder de aardse planeten maken.[41][42]
- Mercurius kent kleinere hoogteverschillen dan Mars of de Maan. De bodem van een grote vulkanische vlakte op het noordelijk halfrond is na zijn ontstaan omhooggekomen. Verder ligt de bodem van het Calorisbekken hoger dan de kraterrand. Dit bewijst dat het Mercuriusoppervlak na zijn ontstaan aan grote veranderingen onderhevig was. Een mogelijke oorzaak is tektoniek, maar dit is niet zeker.[42]
- Mercurius draait iets sneller om zijn as dan verwacht: de afwijking bedraagt negen seconden. Een mogelijke oorzaak is de invloed die Jupiter op Mercurius uitoefent. Wetenschappers vergeleken terreinmodellen met hoogtemetingen door de MLA. Met de exacte rotatietijd van de planeet bekend, is tevens de interne opbouw van de planeet duidelijker. Mercurius heeft een omvangrijke, gedeeltelijk gesmolten kern die meer dan de helft van zijn totale volume en ongeveer 70% van zijn massa beslaat.[43]
- Scherpe foto's tijdens de laatste missiefase tonen diverse kleine breuklijnen. Deze zijn (geologisch) vrij recent ontstaan, want anders hadden ze het constante meteorieten- en kometenbombardement niet overleefd. Ze zijn identiek aan vergelijkbare breuklijnen op de Maan. Dit wijst er op dat Mercurius tektonisch actief is. Mogelijk treden hierbij Mercuriusbevingen op.[44]
- Opnamen van het zuidelijk halfrond laten een tot nu toe onbekende vallei zien. Deze is ruwweg 1000 km lang, 400 km breed en ligt tot 3 km lager dan zijn directe omgeving. De vallei loopt over in het Rembrandtbekken en wordt begrensd door twee steile rotswanden, die zijn veroorzaakt door verticale bodembeweging. In tegenstelling tot op Aarde ontstond de vallei vermoedelijk niet door tektoniek. Mercurius is, anders dan de Aarde, slechts opgebouwd uit één grote tektonische plaat. Door afkoeling kromp Mercurius' lithosfeer; in dit geval dermate sterk dat het klippen veroorzaakte.[45] Dit roept andere vragen op. De opbouw van de vallei is consistent met een geleidelijk afkoelende planeet. Het lijkt er echter op, dat Mercurius geologisch vrij recent een warmere periode meemaakte. Als dit klopt, moeten andere wetenschappelijke aannames over de planeet worden herzien.[46]

title: MESSENGER

wikitext:
{{Infobox ruimtesonde
| naam                = ''MESSENGER''
| afbeelding          = Messenger-diagram.jpg
| onderschrift        = Diagram
| organisatie         = [[National Aeronautics and Space Administration|NASA]]
| hoofd_aannemers     = [[Johns Hopkins-universiteit]], [[Applied Physics Laboratory]]
| andere_namen        = Mercury Surface, Space Environment, Geochemistry and Ranging
| locatie             = Shakespearebekken
| type_omloopbaan     = elliptisch
| hoogte              = [[apside|apoapsis]] 15.193 km
periapsis 200 km
| periode             = 12 uur, {{nowrap|[[glooiingshoek|inclinatie]] 80°}}
| snelheid            =
| acceleratie         =
| lancering           = 3 augustus 2004 06:15:56 [[UTC]]
| lanceerplaats       = [[Cape Canaveral Air Force Station]]
[[SLC-17|SLC-17B]]
| lanceervoertuig     = [[Delta II]]
| missieduur          = 10 jaar en bijna 9 maanden
| terugkeer           = neergestort op Mercurius
30 april 2015, 19:26 UTC
| massa               = 1.093 kg, waarvan 42,5 kg instrumenten en 607,8 kg brandstof en helium
| planeet             = [[Mercurius (planeet)|Mercurius]]
| instrument_naam     =
| website             = http://messenger.jhuapl.edu/
}}

'''''MESSENGER''''' was een [[Verenigde Staten|Amerikaanse]] onbemande ruimtevlucht naar de planeet [[Mercurius (planeet)|Mercurius]] uit 2004. De afkorting ''MESSENGER'' staat voor '''ME'''rcury '''S'''urface, '''S'''pace '''EN'''vironment, '''GE'''ochemistry and '''R'''anging. Doel van deze tweede missie naar Mercurius (de eerste was ''[[Mariner 10]]'') was onderzoek vanuit een omloopbaan te verrichten naar de planeet en de directe omgeving.

Het is erg lastig om Mercurius vanaf de Aarde te onderzoeken. Door de geringe afstand van Mercurius tot de zon kan dit slechts direct voor zonsopgang of onmiddellijk na zonsondergang. De heiige [[Aardatmosfeer|dampkring]] verstoort deze waarnemingen.<ref>{{en}}[https://www.physics.ucla.edu/~huffman/merc.html Observing Mercury] op physics.ucla.edu (geraadpleegd 28 april 2017). [https://web.archive.org/web/20220522101755/https://www.physics.ucla.edu/~huffman/merc.html Gearchiveerd] op 22 mei 2022.</ref> Observatie door de [[Ruimtetelescoop Hubble|''Hubble'']] is uiterst riskant: te felle zonnestraling kan de telescoop zware schade toebrengen.<ref>{{en}}[https://science.howstuffworks.com/hubble7.htm How Hubble Space Telescope Works] op Science.HowStuffWorks.com, 1 december 2000 (geraadpleegd 1 mei 2017). [https://web.archive.org/web/20211019131550/https://science.howstuffworks.com/hubble7.htm Gearchiveerd] op 19 oktober 2021.</ref>

== Technische uitdaging ==
In tegenstelling tot zijn voorganger moest ''MESSENGER'' afremmen en gedurende lange tijd een baan rond Mercurius beschrijven. Dit bleek zowel financieel als technisch een grote uitdaging. De [[Ruimtesonde|sonde]] moest robuust zijn om de felle zonnestraling te weerstaan, maar ook compact om de kosten voor lancering in de hand te houden. Daarnaast moest hij zo licht mogelijk uitvallen. Een groot deel van zijn [[massa (natuurkunde)|massa]] bestond uit brandstof om de sonde af te remmen. Tot slot moest hij met een betaalbare [[draagraket]] gelanceerd kunnen worden.<ref>{{en}}[http://messenger.jhuapl.edu/About/Spacecraft-and-Instruments.html#spacecraft Spacecraft], JHUAPL (geraadpleegd op 28 april 2017)</ref>

''MESSENGER'' zou aanzienlijk langer over het traject doen dan zijn voorganger, die met grote snelheid zijn doel passeerde. ''MESSENGER'' moest zijn snelheid veel verder terugbrengen. Voor hij zijn baan rond Mercurius innam, voerde ''MESSENGER'' in totaal zes passages uit: één langs de [[Aarde (planeet)|Aarde]], twee langs [[Venus (planeet)|Venus]] en drie langs Mercurius.<ref>{{en}}[http://messenger.jhuapl.edu/About/Mission-Design.html#gravity-assists Gravity assists], JHUAPL (geraadpleegd op 28 april 2017)</ref> Deze passages vervingen gangbare baanmanoeuvres, waardoor minder (zware) brandstof nodig was. Baantechnisch is een vluchttijd van enkele maanden mogelijk; echter de lanceerkosten stijgen dan excessief. Een [[Delta II]] kostte 35 à 55 miljoen dollar: de meerkosten van een directere route zouden minstens 25 à 27 miljoen dollar bedragen.<ref>{{en}}[https://web.archive.org/web/20101123044249/http://ccar.colorado.edu/asen5050/projects/projects_2004/park/ Messenger Mission to Mercury] op ccar.colorado.edu (geraadpleegd 28 april 2017)</ref> Zo kon NASA deze relatief goedkope raket uit het [[Discoveryprogramma]] gebruiken. Een rechtstreekse vlucht vereiste na lancering bijna tweeënhalfmaal zo veel brandstof. Dit kwam neer op een veel zwaarder ruimtevaartuig met meer dan 85% van zijn eigen massa aan brandstof. Nu was dit slechts 54%.<ref>{{en}}[https://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2011/15mar_messenger Finally! NASA Prepares to Orbit Mercury], NASA, 15 maart 2011 (geraadpleegd 10 september 2021). [https://web.archive.org/web/20230325052032/https://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2011/15mar_messenger/ Gearchiveerd] op 25 maart 2023.</ref> De passage van de Aarde geschiedde vrijwel precies een jaar na de lancering. Als de lancering in augustus 2004 niet uitgevoerd zou zijn, was augustus 2005 de eerstvolgende mogelijkheid geweest. Er was echter ook een grote kans dat het MESSENGER-programma in dat geval helemaal geannuleerd zou zijn. De lancering in 2004 bracht verder met zich mee dat de draagraket iets minder brandstof nodig had – waardoor ''MESSENGER'' zelf wat meer kon meevoeren. Tijdens de passage van de Aarde konden bovendien nog wat laatste kalibraties uitgevoerd worden.<ref>{{en}}[http://messenger.jhuapl.edu/qa/?faq=1&ca=37#qn448 MESSENGER: Questions and Answers]{{dode link|datum=september 2017 |bot=InternetArchiveBot }}, JHUAPL (geraadpleegd op 29 april 2015)</ref>

== Keuze van wetenschappelijke instrumenten en kosten ==
Een groot deel van het [[nuttige lading|nuttig draagvermogen]] van de [[Delta II]] ging op aan brandstof. Dit beperkte het maximumgewicht van de wetenschappelijke uitrusting tot 50 kg.<ref>{{en}}[http://messenger.jhuapl.edu/About/Spacecraft-and-Instruments.html#spacecraft Overview of the Instruments], JHUAPL (geraadpleegd op 28 april 2017)</ref> Onderzoekers toonden belangstelling voor het maken van opnames, de structuur en samenstelling van de korst, geologie, [[magnetosfeer]] en atmosfeer. Verder trokken de opbouw van de planeetkern en polen de aandacht. Het geminiaturiseerde instrumentarium moest ook tegen de zware omstandigheden ter plaatse bestand zijn.<ref>{{en}}[http://messenger.jhuapl.edu/About/Spacecraft-and-Instruments.html#spacecraft The Payload Instruments], JHUAPL (geraadpleegd op 1 mei 2017)</ref>

De totale kosten voor ontwikkeling, lancering, volgen en gegevensverwerking begrootte [[National Aeronautics and Space Administration|NASA]] op 446 miljoen dollar.<ref name="ReferenceA">{{en}}[https://web.archive.org/web/20170218212254/http://solarsystem.nasa.gov/missions/messenger/indepth Missions to Mercury], NASA (geraadpleegd op 28 april 2017)</ref>

== Opbouw ==
[[Bestand:MESSENGER - exploded launch vehicle diagram.png|thumb|Een opengewerkte tekening van de Delta II met ''MESSENGER'']]
=== Afmetingen, massa en energievoorziening ===
''MESSENGER'' had een lengte van {{nowrap|1,42 m}} bij een breedte van {{nowrap|1,85 m}} en een hoogte van {{nowrap|1,27 m}}. De plompe, doosvormige sonde beschikte over een extern [[Keramische vezel|keramisch]] thermisch schild.  Aan weerszijden staken twee [[Zonnepaneel|zonnepanelen]] van {{nowrap|1,50 m × 1,65 m}} uit, die uitgeklapt het toestel een [[Spanwijdte (vlucht)|spanwijdte]] van {{nowrap|6,00 m}} gaven. De zonnepanelen wekten in de nabijheid van Mercurius maximaal {{nowrap|640 [[Watt (eenheid)|W]]}} elektriciteit op. Tijdens de vlucht naar Mercurius was dat minder, tussen {{nowrap|385 en 485 W}}. De daadwerkelijke capaciteit bij Mercurius bedroeg meer dan twee kilowatt, maar om de belasting van de instrumenten te verlichten nam het vaartuig alleen het noodzakelijke vermogen op. De zonnepanelen bestonden voor twee derde uit spiegels en een derde uit zonnecellen met een [[rendement (energie)|rendement]] van 28%. Voor elke rij zonnecellen waren er twee rijen spiegelende cellen, om de panelen te beschermen tegen de intense zonnestraling. Daarnaast kon de boordcomputer de panelen weg laten draaien van de zon om ze op een temperatuur van maximaal {{nowrap|150 °C}} te houden. ''MESSENGER'' beschikte over een [[nikkel-waterstof-accu]] met een capaciteit van {{nowrap|23 [[Ampère-uur|Ah]]}}.<ref name="ReferenceA"/><ref>{{en}}[http://messenger.jhuapl.edu/About/Spacecraft-and-Instruments.html#spacecraft Power], JHUAPL (geraadpleegd op 28 april 2017)</ref><ref name="ReferenceB">{{en}}[https://web.archive.org/web/20100418004603/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraftDisplay.do?id=2004-030A NASA Data Center], NSSDC (geraadpleegd op 28 april 2017)</ref>

De totale massa van ''MESSENGER'' kwam uit op 1.093 kg, waarvan ruim de helft (607,8 kg) brandstof en [[helium]].<ref name="ReferenceB"/>

=== Voortstuwing en standregeling ===
De hoofdmotor (LVA, Large Velocity Adjust) van ''MESSENGER'' had een [[stuwkracht]] van 660 [[Newton (eenheid)|N]] en gebruikte een mengsel van [[hydrazine]] en [[distikstoftetraoxide]]. Van de bijna 600 kg brandstof aan boord verbruikte de sonde bijna 30% om de omloopbaan rond Mercurius in te nemen. Via vier stuurraketten met 22 N stuwkracht voerde het toestel kleine baanwijzigingen uit. Daarnaast waren twaalf kleinere stuurraketten {{nowrap|(à 4,4 N)}} aanwezig voor kleine correcties en als reservesysteem, als de [[vliegwiel|reactiewielen]] onverhoopt zouden uitvallen. Deze houden normaliter het vaartuig in de juiste stand. Zowel de grote als kleine stuurraketten functioneerden op hydrazine. Helium diende als [[drijfgas]]. De standregeling werd aangestuurd door een [[traagheidsnavigatie]]systeem, zes zonnezoekers en sterrenvolgende camera's.<ref name="ReferenceB"/><ref>{{en}}[http://messenger.jhuapl.edu/About/Spacecraft-and-Instruments.html#spacecraft Propulsion], JHUAPL (geraadpleegd op 28 april 2017)</ref>

=== Isolatie ===
In de omgeving van Mercurius schijnt de zon elfmaal zo fel als op Aarde. Een gebogen thermisch schild handhaafde de werktemperatuur van het boordinstrumentarium op {{nowrap|20 °C}}, terwijl de temperatuur aan de buitenkant van het schild kon oplopen tot {{nowrap|370 °C}}. Middels een [[titanium]] frame zat het aan de sonde bevestigd en de afmetingen bedroegen 2,50 x 2 m. De binnenkant was opgetrokken uit meerdere [[kapton]]-plastic lagen; de buitenkant uit keramisch [[nextel]]. Isolatiedekens en radiatoren maakten de bescherming compleet. Deze constructie vereiste geen kostbare hittebestendige elektronica en beperkte de ontwerpkosten.<ref>{{en}}[http://messenger.jhuapl.edu/About/Spacecraft-and-Instruments.html#spacecraft Thermal design], JHUAPL (geraadpleegd op 28 april 2017)</ref>

=== Instrumenten ===
[[Bestand:PIA19422-Mercury-CarnegieRupes-MDIS-MLA-20150416.jpg|thumb|Deze compositiefoto van 48 opnamen toont het centrale gedeelte van [[Carnegie Rupes]], in rood de hooggelegen gebieden, in blauw de lagergelegen gebieden. Carnegie Rupes reikt tot bijna 2 km hoogte. Deze opname toont het effect van afkoeling van de planeetkern, waardoor Mercurius ineenkrimpt. De grootste krater, Duccio, heeft een diameter van ongeveer 105 km.]]
De waarnemingsapparatuur moest zo worden geplaatst, dat deze Mercurius kon observeren, zonder dat de Zon in beeld kwam.<ref name="ReferenceG">{{en}}[http://messenger.jhuapl.edu/About/Spacecraft-and-Instruments.html#instruments Instrumenten], JHUAPL (geraadpleegd 1 mei 2017)</ref>  ''MESSENGER'' was uitgerust met de volgende instrumenten:
* MDIS (Mercury Dual Imaging System): multispectrale camera's  met een massa van 8 kg en een [[Vermogen (natuurkunde)|vermogen]] van 7,6 W. Deze hadden zowel een groothoek- als een zoomlens en werkte volgens het principe van [[Charge-coupled device|CCD's]]. Het systeem was draaibaar, zodat het niet noodzakelijk was om het gehele vaartuig te draaien terwijl het landschap van Mercurius in kaart werd gebracht. Het maakte opnamen in kleur, monochroom en stereo. De groothoeklens had een blikveld van {{nowrap|10,5 × 10,5°}} en maakte opnamen door elf filters of monochroom, op een [[golflengte]] van {{nowrap|395 tot 1040 [[Nanometer|nm]]}} (zichtbaar licht en nabij-[[infrarood]]). De zoomlens had een blikveld van {{nowrap|1,5 × 1,5°}} en maakte zwart-witopnamen waarop details tot achttien meter grootte zichtbaar zijn.<ref name="ReferenceG"/>
* GRNS (Gamma-Ray and Neutron Spectrometer): twee [[spectrometer]]s die aanvullende gegevens verzamelden over de [[Chemisch element|elementen]] waaruit de korst van Mercurius is opgebouwd. De [[gammastraling]]sspectrometer (GRS) woog 9,2 kg en verbruikte 16,5 W. Dit instrument zocht naar [[Waterstof (element)|waterstof]], [[magnesium]], [[silicium]], [[IJzer (element)|ijzer]], [[titanium]], [[natrium]], [[calcium]], [[kalium]], [[thorium]] en [[uranium]]. De [[neutron]]enspectrometer (NS) woog 3,9 kg en verbruikte 6 W. Door inwerking van de [[kosmische straling]] ontsnappen neutronen vanaf het planeetoppervlak. Sommige schieten (relatief snel) rechtstreeks de ruimte in, andere botsen met andere atomen in de korst voor ze wegschieten en zijn relatief langzaam. Door de verhouding tussen deze twee te meten, kunnen wetenschappers vaststellen in welke mate een element voorkomt.<ref name="ReferenceG"/>
* XRS (X-Ray Spectrometer): [[röntgenstraling]]spectrometer met een massa van 3,4 kg en een vermogen van 6,9 W. Dit instrument mat de samenstelling van de bovenste millimeter van de oppervlaktelaag en had een blikveld van 12°. Dit is klein genoeg om van sterren afkomstige röntgenstraling buiten te sluiten. Het meetbereik liep van {{nowrap|1 tot 10 [[Elektronvolt|keV]]}}, waarmee het magnesium, [[aluminium]], silicium, [[zwavel]], calcium, titanium en ijzer opspoorde.<ref name="ReferenceG"/>
* MAG ([[Magnetometer]]): met een massa van 4,4 kg en een verbruik van 4,2 W. Deze was gemonteerd op een 3,60 m lange mast, om beïnvloeding van de metingen door het eigen magnetisch veld van het ruimtevaartuig te voorkomen. Bovendien was MAG beschut tegen de felle zonnestraling. MAG onderzocht in welke mate de veldsterkte varieerde met positie en vlieghoogte.<ref name="ReferenceG"/>
* MLA (Mercury Laser Altimeter): [[hoogtemeter (meetinstrument)|laserhoogtemeter]] met een massa van 7,4 kg en een verbruik van 16,4 W. Deze bracht de geologische kenmerken van het oppervlak van Mercurius in kaart. Daarnaast mat het de [[libratie]], hetgeen meer inzicht verschaft over de staat van de planeetkern. De laser zond acht pulsen per seconde uit op een golflengte van 1064 nm. De vier lenzen waren vervaardigd van [[saffier]]. De MLA kon tot op 1500 km metingen uitvoeren met een nauwkeurigheid van 30 cm.<ref name="ReferenceG"/>
* MASCS (Mercury Atmospheric and Surface Composition Spectrometer): spectrometer ter bepaling van samenstelling van atmosfeer en oppervlakte. Deze had een massa van 3,1 kg, verbruikte 6,7 W en bestond uit een spectrometer en spectrograaf. Het mat de aanwezige gassen in de atmosfeer en [[Mineraal (geologie)|bodemmineralen]]. De [[ultraviolet]]- en zichtbaar licht spectrometer (UVVS) mat onder andere de samenstelling en opbouw van Mercurius' [[exosfeer]]. De spectrograaf (VIRS) stelde via zichtbaar en nabij-infrarood licht de aanwezigheid van titanium- of ijzerhoudende [[Silicaat|silicaten]] vast, zoals [[pyroxeen]], [[olivijn]] en [[ilmeniet]].<ref name="ReferenceG"/>
* EPPS (Energetic Particle and Plasma Spectrometer): spectrometer voor [[Plasma (aggregatietoestand)|plasma]] en geladen deeltjes, met een massa van 3,1 kg en een verbruik van 7,8 W, opgebouwd uit twee instrumenten. Deze onderzocht de samenstelling van geladen deeltjes in en rond de magnetosfeer van Mercurius. De spectrometer voor geladen deeltjes (EPS) mat [[Ion (deeltje)|ionen]] en elektronen in de magnetosfeer en had een blikveld van {{nowrap|160 × 12°}}. De plasmaspectrometer (FIPS) mat ionen met lage energie, afkomstig van het oppervlak of atmosfeer, door de zonnewind opgevangen [[Ionisatie|geïoniseerde]] atomen en andere bestanddelen van de zonnewind.<ref name="ReferenceG"/>
* RS (Radio Science): door de door ''MESSENGER'' uitgezonden signalen zeer nauwkeurig te meten, kon de vluchtleiding met grote precisie diens snelheid en afstand tot de Aarde bepalen. Hierdoor kon men veranderingen in het zwaartekrachtveld opmerken, wat weer van belang was voor onderzoek naar de omvang en staat van de planeetkern. Wanneer ''MESSENGER'' zich door het zwaartekrachtveld van Mercurius bewoog, traden minieme afwijkingen in frequentie op. Deze werden door de gevoelige antennes van het [[Deep Space Network|DSN]] opgevangen.<ref name="ReferenceG"/>

== Missieverloop ==
[[Bestand:PIA19247-Mercury-NPolarRegion-Messenger20150316.jpg|thumb|Het noordelijk poolgebied van Mercurius met de maximaal gemeten oppervlaktetemperatuur. De rode gebieden zijn warmer dan 400 [[Kelvin (eenheid)|K]], in de purperen gebieden komt de temperatuur niet boven 50 K.]]
=== Lancering en vlucht naar Venus en Mercurius ===
''MESSENGER'' werd op 3 augustus 2004 met een Delta II 7925 [[draagraket]] gelanceerd vanaf [[SLC-17|Lanceercomplex 17B]] van het [[Cape Canaveral Air Force Station]]. Na 57 minuten ontvouwden de zonnepanelen zich en ging het vaartuig op weg. Op 2 augustus 2005 passeerde de sonde de Aarde op een afstand van 2348 km<ref>{{en}}[http://messenger.jhuapl.edu/About/trajectory-plots/earthfly_3view.jpg Passage Aarde], JHUAPL (geraadpleegd 1 mei 2017). [https://web.archive.org/web/20190216153108/http://messenger.jhuapl.edu/About/trajectory-plots/earthfly_3view.jpg Gearchiveerd] op 16 februari 2019.</ref>, waarna op 12 december 2005 een koerscorrectie uitgevoerd werd om richting Venus te vliegen. Op 24 oktober 2006 vond de eerste passage van Venus plaats op een afstand van 2987 km.<ref>{{en}}[http://messenger.jhuapl.edu/About/trajectory-plots/vfly1_3view.jpg Eerste Venuspassage], JHUAPL (geraadpleegd 1 mei 2017). [https://web.archive.org/web/20190216094205/http://messenger.jhuapl.edu/About/trajectory-plots/vfly1_3view.jpg Gearchiveerd] op 16 februari 2019.</ref> De tweede passage geschiedde op 5 juni 2007 op een afstand van slechts 338 km<ref>{{en}}[http://messenger.jhuapl.edu/About/trajectory-plots/vfly2_3view.jpg Tweede Venuspassage], JHUAPL (geraadpleegd 1 mei 2017). [https://web.archive.org/web/20190216153110/http://messenger.jhuapl.edu/About/trajectory-plots/vfly2_3view.jpg Gearchiveerd] op 16 februari 2019.</ref> (hoe kleiner de afstand, des te groter de toename/afname in snelheid tijdens passage). Vervolgens richtte ''MESSENGER'' zich op Mercurius. Op 14 januari 2008<ref>{{en}}[http://messenger.jhuapl.edu/About/trajectory-plots/mfly1_3view_final_lores.jpg Eerste Mercuriuspassage], JHUAPL (geraadpleegd 1 mei 2017). [https://web.archive.org/web/20190216153126/http://messenger.jhuapl.edu/About/trajectory-plots/mfly1_3view_final_lores.jpg Gearchiveerd] op 16 februari 2019.</ref>, 6 oktober 2008<ref>{{en}}[http://messenger.jhuapl.edu/About/trajectory-plots/mfly2_3view_od139b.jpg Tweede Mercuriuspassage], JHUAPL (geraadpleegd 1 mei 2017). [https://web.archive.org/web/20190216153114/http://messenger.jhuapl.edu/About/trajectory-plots/mfly2_3view_od139b.jpg Gearchiveerd] op 16 februari 2019.</ref> en 29 september 2009<ref>{{en}}[http://messenger.jhuapl.edu/About/trajectory-plots/mfly3_3view_od161.jpg Derde Mercuriuspassage], JHUAPL (geraadpleegd 1 mei 2017)</ref> vloog het vaartuig Mercurius voorbij. Tijdens deze fase voerde het vijf koerscorrecties uit.<ref>{{en}}[http://messenger.jhuapl.edu/About/Mission-Design.html#launch-and-cruise Launch & Cruise: Primary Maneuvers], JHUAPL (geraadpleegd 1 mei 2017)</ref> De vluchtleiding gebruikte de tijdens de passage ontvangen gegevens om het wetenschappelijke deel van de missie nauwkeuriger te plannen.

=== Baan rond Mercurius, begin missie ===
[[Bestand:Caloris Basin comparison.jpg|thumb|Een samengestelde opname van het Calorisbekken. Het rechtergedeelte fotografeerde ''Mariner 10'' in 1974, de linkerhelft legde ''MESSENGER'' vast in 2008. Het Calorisbekken heeft een grotere diameter (blauw, 1550 km) dan verondersteld (geel, 1300 km).]]
Ruim anderhalf jaar later, op 18 maart 2011, bereikte ''MESSENGER'' zijn uiteindelijke bestemming. In totaal gebruikte de sonde 31% van zijn brandstof om in een baan te geraken. Het kwam in een baan met een [[Apside|apoapsis]] van 15.193 km en een periapsis van 200 km, bij een [[Glooiingshoek|inclinatie]] van 82,5° ten opzichte van de Mercuriusevenaar en een [[Omlooptijd (astronomie)|omlooptijd]] van twaalf uur. Periapsis was op 60° [[Breedtegraad|noorderbreedte]]. Door periapsis boven het noordelijk halfrond kon ''MESSENGER'' de geologische opbouw en samenstelling van het Calorisbekken (met een diameter van 1550 km<ref>{{en}}[https://photojournal.jpl.nasa.gov/catalog/PIA13675 PIA13675: Mercury's Caloris Basin, One of the Largest Impact Basins in the Solar System] op photojournal.jpl.nasa.gov, 9 november 2010 (geraadpleegd 1 mei 2017). [https://web.archive.org/web/20220121111720/https://photojournal.jpl.nasa.gov/catalog/PIA13675 Gearchiveerd] op 21 januari 2022.</ref> en géén 1300 km) nauwkeurig onderzoeken. Iedere 24 uur draaide ''MESSENGER'' tweemaal om Mercurius. Iedere dag stond het toestel acht uur naar de Aarde gedraaid om gegevens door te seinen. Tijdens de twaalf uur durende omloop vloog het slechts 25 minuten op geringe hoogte boven het Mercuriusoppervlak. Dit was om oververhitting door de weerkaatste warmte ervan te voorkomen. Door zonnestraling en inwerking van zwaartekracht week de baan langzaam af. Daarom voerde ''MESSENGER'' iedere 88 dagen (een Mercuriusjaar) een stel baancorrecties uit.<ref name="ReferenceA"/><ref name="ReferenceB"/><ref>{{en}}[http://messenger.jhuapl.edu/About/Mission-Design.html#working-from-orbit In omloopbaan], JHUAPL (geraadpleegd 1 mei 2017)</ref>

=== Verder verloop ===
In maart 2012 zat het eerste deel van de missie erop. De missie werd met 12 maanden verlengd en Mercurius werd nogmaals onder de loep genomen tijdens de derde en vierde Mercuriusdag. Onder meer nog niet gefotografeerde gebieden rond de noordpool werden in kaart gebracht.<ref>{{en}}[http://messenger.jhuapl.edu/About/Mission-Design.html#extended-mission First extended mission & Second extended mission], JHUAPL (geraadpleegd 1 mei 2017)</ref> Daarna verlengde NASA de missie met nog eens 26 maanden. Ditmaal bekeek de sonde kraters rond de noordpool die voortdurend in de schaduw liggen en verrichtte nauwkeuriger metingen aan het zwaartekrachtveld.

In april 2015 raakte de voorraad brandstof uitgeput. Periapsis nam af tot minder dan 50 km. Het toestel gebruikte vervolgens het nog aanwezige helium om koerscorrecties uit te voeren. De laatste daarvan was op 24 april 2015, waarna de vluchtleiding verwachtte dat het toestel uiterlijk 30 april op Mercurius neer zou storten. ''MESSENGER'' passeerde Mercurius tijdens de allerlaatste fase van zijn vlucht op hoogten tussen {{nowrap|5 en 35 km}}.<ref>{{en}}[http://messenger.jhuapl.edu/About/Mission-Design.html#final-extended-mission Final extended mission], JHUAPL (geraadpleegd 1 mei 2017)</ref> Ontwerpers hadden belangstelling voor de temperatuur van de instrumenten aan boord. Daarnaast leverde deze lage baan scherpe foto's op.<ref name="ReferenceD">{{en}}[https://web.archive.org/web/20150501012331/http://messenger.jhuapl.edu/news_room/presscon14_multi.html#results MESSENGER Planetary Conference Multimedia Page]</ref> De sonde overschreed de geschatte levensduur ruimschoots. De verwachting was, dat ''MESSENGER'' slechts een jaar zou functioneren. Het ruimtevaartuig heeft in iets meer dan vier jaar ruim 4000 banen om Mercurius beschreven en bijna 8 miljard kilometer afgelegd.<ref>[https://web.archive.org/web/20161013151552/http://www.rtlnieuws.nl/nieuws/opmerkelijk/messenger-slaat-te-pletter-op-mercurius Messenger slaat te pletter op Mercurius], RTL Nieuws, 30 april 2015 (geraadpleegd 30 april 2015)</ref>

=== Inslag op Mercurius ===
Op 30 april 2015 bevestigde het DSN dat het radiocontact met ''MESSENGER'' definitief was verbroken. Om 15.26 uur [[Eastern Standard Time|EDT]] (19.26 [[UTC]]) sloeg de sonde met een snelheid van ruim 14.000 km/u in het [[Inslagkrater|Shakespearebekken]] op Mercurius te pletter.<ref name="ReferenceE">{{en}}[https://web.archive.org/web/20150503002503/http://messenger.jhuapl.edu/news_room/details.php?id=284 NASA Completes MESSENGER Mission with Expected Impact on Mercury's Surface], JHUAPL, 30 april 2015 (geraadpleegd 1 mei 2015)</ref> De laatst ontvangen opname toont de Jokai krater.<ref>{{en}}[https://www.nasa.gov/press-release/nasa-completes-messenger-mission-with-expected-impact-on-mercurys-surface NASA completes Messenger-mission with expected impact on mercurys surface], NASA, 30 april 2015, update 1 mei 2015 (geraadpleegd 1 mei 2015). [https://web.archive.org/web/20230806145832/https://www.nasa.gov/press-release/nasa-completes-messenger-mission-with-expected-impact-on-mercurys-surface/ Gearchiveerd] op 6 augustus 2023.</ref><ref>{{en}}[https://www.nasa.gov/image-feature/overview-of-messenger-spacecrafts-impact-region-on-mercury Overview of Messenger spacecrafts impact region on Mercury], NASA, 30 april 2015, update 1 mei 2015 (geraadpleegd 1 mei 2015). [https://web.archive.org/web/20230205031717/https://www.nasa.gov/image-feature/overview-of-messenger-spacecrafts-impact-region-on-mercury/ Gearchiveerd] op 5 februari 2023.</ref> Door de inslag van ''MESSENGER'' ontstond een nieuwe krater met een doorsnede tot 15,85 meter.<ref name="ReferenceE"/>

== Enige ontdekkingen door ''MESSENGER'' ==
[[Bestand:PIA19411-Mercury-WaterIce-Radar-MDIS-Messenger-20150416.jpg|thumb|Een foto van het noordelijk poolgebied van Mercurius. In de gele gebieden is water aanwezig. Onbekend is, of het hier om zuiver waterijs gaat. De sonde ''[[BepiColombo]]'' moet vanaf november 2026 verder onderzoek verrichten.]]
* In 2012 bevestigde ''MESSENGER'' de twintig jaar oude veronderstelling dat water in de poolkraters aanwezig is. De betreffende kraters liggen continu in de schaduw. Waterijs bevindt zich aan de oppervlakte of enige decimeters onder het oppervlak.<ref name="ReferenceD"/><ref>{{en}}[https://web.archive.org/web/20150522071010/http://messenger.jhuapl.edu/news_room/presscon12.html MESSENGER Finds New Evidence that Water Ice Is Abundant at the Poles of Mercury], JHUAPL (geraadpleegd op 29 april 2015)</ref> Het grootste deel van het ijs is bedekt door een donkere laag. Dit vormt een sterke aanwijzing, dat het water van kometen en planetoïden afkomstig is.<ref>{{en}}[https://www.nasa.gov/press/2015/april/nasa-spacecraft-achieves-unprecedented-success-studying-mercury NASA Spacecraft Achieves Unprecedented Success Studying Mercury], NASA, 16 april 2015, update 30 april 2015 (geraadpleegd 30 april 2015)</ref> De exacte samenstelling ervan is nog onbekend. Betreft het zuiver waterijs, of is het met andere materialen vermengd? De in 2018 gelanceerde sonde ''[[BepiColombo]]''<ref>{{en}}[https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=BEPICLMBO BepiColombo], NSSDC (geraadpleegd 20 augustus 2021)</ref>, die volgens planning in november 2026<ref>[https://www.esa.int/Science_Exploration/Space_Science/BepiColombo/Fourth_Mercury_flyby_begins_BepiColombo_s_new_trajectory], ESA.int, 2 september 2024 (geraadpleegd 11 juni 2025)</ref> bij Mercurius aankomt, moet hier aanvullend onderzoek naar verrichten.<ref>{{en}}[https://sci.esa.int/web/bepicolombo/-/59928-science-with-bepicolombo BepiColombo], Sci.ESA.int, 30 maart 2020 (geraadpleegd 20 augustus 2021). [https://web.archive.org/web/20230624083123/https://sci.esa.int/web/bepicolombo/-/59928-science-with-bepicolombo Gearchiveerd] op 24 juni 2023.</ref>
* Vulkanisme vervulde een sleutelrol bij de vorming van het planeetoppervlak. In september 2011, een half jaar na aankomst, publiceerde het wetenschappelijk team gegevens over grote vulkanische vlakten op Mercurius. Deze bevinden zich rond de noordpool van de planeet en maken 6% van het planeetoppervlak uit. De afzettingen zijn vrij dik; sommige oude lavalagen hebben een dikte van 2 km. De lava is afkomstig uit openingen in de korst, die een lengte tot 25 km hebben.<ref name="ReferenceD"/><ref>{{en}}[https://web.archive.org/web/20150414104358/http://messenger.jhuapl.edu/news_room/details.php?id=184 Orbital Observations of Mercury Reveal Flood Lavas, Hollows, and Unprecedented Surface Details], JHUAPL (geraadpleegd op 29 april 2015)</ref>
* De zogenaamde Birkelandstromingen (elektrische lading, vernoemd naar [[Kristian Birkeland]]) tussen de magnetosfeer en mindere hoogten. Tijdens de dageraad op Mercurius bewegen deze zich omlaag, tijdens de schemering in omgekeerde richting. Op Mercurius is hun sterkte honderdmaal zwakker dan op Aarde.
* ''MESSENGER''s voorganger, ''Mariner 10'', nam uitbarstingen van geladen deeltjes waar. Door technische beperkingen in apparatuur kon men zowel de aard als de lading niet nader bepalen. ''MESSENGER'' gaf met zijn modernere instrumenten uitsluitsel: de deeltjes bleken [[elektron]]en.
* Door de geringe afstand tot de zon en het zwakke magnetische veld van Mercurius treden veranderingen in de magnetosfeer (door wisselwerking met de [[zonnewind]]) honderdmaal sneller op dan op Aarde.
* De ijle atmosfeer van Mercurius verstrooit zonlicht; de helderheid is afhankelijk van de bestanddelen. Door de spectrometer opgemerkt [[natrium]] krijgt door het zonlicht een oranje gloed, die varieert met de afstand van de planeet tot de zon. Gedurende een bepaalde periode in een Mercuriusjaar is de stralingsdruk tijdens de verstrooiing zo sterk, dat het een gedeelte van de atmosfeer afstroopt en een staart vormt. Tijdens deze fase ziet een waarnemer die zich aan de nachtelijke zijde van Mercurius bevindt een zwakke oranje gloed, vergelijkbaar met die van [[natriumlamp]]en.
* Door afkoeling van de planeet is de diameter van Mercurius met zeven kilometer afgenomen, aanmerkelijk meer dan in eerste instantie werd aangenomen. Verder bleek de interne opbouw ingewikkelder dan verwacht. De kern van Mercurius is opmerkelijk groot en beslaat 85% van diens [[Straal (wiskunde)|straal]]. Ten minste een gedeelte van de kern is vloeibaar, volgens metingen aan zwaartekracht- en magnetisch veld in samenhang met radarwaarnemingen vanaf de Aarde. Eerder vermoedden veel wetenschappers dat door de geringe afmetingen van Mercurius de planeetkern in de loop der tijd geheel zou zijn afgekoeld.
* ''MESSENGER'' ontdekte verscheidene [[Depressie (geografie)|depressies]] met een helder oppervlak, die relatief jong zijn ten opzichte van de rest van het Mercuriusoppervlak. Vermoedelijk verdween bodemmateriaal van de oppervlakte tijdens de vorming van deze depressies, maar aanvullend onderzoek is vereist.
* Mercurius is opmerkelijk rijk aan [[Vluchtigheid (stof)|vluchtige]] elementen. De temperaturen waarbij deze verdampen, haalde veel modellen van de vorming en vroegste geschiedenis van Mercurius overhoop. Men vond een hoog gehalte aan [[zwavel]], [[kalium]] en [[Chloor (element)|chloor]] gecombineerd met weinig [[IJzer (element)|ijzer]] en [[thorium]] aan de oppervlakte. Dit vormt een aanwijzing dat Mercurius werd gevormd door bestanddelen met minder zuurstof dan die, welke de andere [[Aardse planeet|aardse planeten]] vormden. Dat werpt echter een probleem op voor diverse theorieën over hoe het [[zonnestelsel]] ontstond.<ref name="ReferenceA"/><ref name="ReferenceD"/><ref>{{en}}[https://www.wsws.org/en/articles/2015/06/22/merc-j22.html What we learned about Mercury from the Messenger spacecraft], wsws.org, 22 juni 2015 (geraadpleegd 2 juli 2015). [https://web.archive.org/web/20230401043106/https://www.wsws.org/en/articles/2015/06/22/merc-j22.html Gearchiveerd] op 1 april 2023.</ref>
* ''MESSENGER'' legde tijdens de laatste omlopen het magnetisme van rotsen aan de oppervlakte vast vanaf geringe hoogte. Het magnetisch veld van Mercurius ontstond tussen 3,7 en 3,9 miljard jaar geleden.<ref>{{en}}[https://web.archive.org/web/20150510192820/http://www.ecnmag.com/news/2015/05/spacecraft-messenger-reveals-mercurys-magnetic-field-secrets Spacecraft MESSENGER reveals Mercury's magnetic field secrets], EcnMag.com, 8 mei 2015 (geraadpleegd 8 mei 2015)</ref> Het zwakke magnetisch veld van deze rotsen is nog steeds waarneembaar, doordat metaalhoudende mineralen in nog vloeibaar gesteente aan het oppervlak werden gemagnetiseerd tijdens het afkoelings- en stollingsproces. De veldsterkte van het magnetisch veld van Mercurius was in het verleden minstens even groot als tegenwoordig. Het kan echter ook tot honderdmaal zo sterk zijn geweest.<ref>{{en}}[https://www.theglobeandmail.com/news/national/doomed-space-probe-reveals-mercurys-magnetic-past/article24315928/ Doomed space probe reveals Mercury’s magnetic past], TheGlobeAndMail.com, 7 mei 2015 (geraadpleegd 8 mei 2015). [https://web.archive.org/web/20210806042819/https://www.theglobeandmail.com/news/national/doomed-space-probe-reveals-mercurys-magnetic-past/article24315928/ Gearchiveerd] op 6 augustus 2021.</ref>
* De planeetkorst, die met zo'n 15% van de straal van de planeet sowieso relatief dun is, is dunner aan de polen en op lagere breedten dikker, een aanwijzing voor de aanwezigheid van een laag vloeibaar ijzersulfide dicht onder het oppervlak. Dit zou Mercurius een buitenbeentje onder de [[Aardse planeet|aardse planeten]] maken.<ref>{{en}}[https://www.sciencetimes.com/articles/6253/20150512/getting-to-the-core-of-messengers-research-mercury-reveals-a-liquid-core.htm Getting to the Core of MESSENGER's Research—Mercury Reveals A Liquid Core], ScienceTimes.com, 12 mei 2015 (geraadpleegd 15 mei 2015). [https://web.archive.org/web/20211204043335/https://www.sciencetimes.com/articles/6253/20150512/getting-to-the-core-of-messengers-research-mercury-reveals-a-liquid-core.htm Gearchiveerd] op 4 december 2021.</ref><ref name="ReferenceF">{{en}}[https://web.archive.org/web/20150512211532/http://www.themarketbusiness.com/2015-05-10-mercury-study-says-planet-has-liquid-core-ancient-magnetic-field MESSENGER reports Mercury has Liquid Core & Ancient Magnetic Field], TheMarketBusiness.com, 10 mei 2015 (geraadpleegd 15 mei 2015)</ref>
* Mercurius kent kleinere hoogteverschillen dan Mars of de Maan. De bodem van een grote vulkanische vlakte op het noordelijk halfrond is na zijn ontstaan omhooggekomen. Verder ligt de bodem van het Calorisbekken hoger dan de kraterrand. Dit bewijst dat het Mercuriusoppervlak na zijn ontstaan aan grote veranderingen onderhevig was. Een mogelijke oorzaak is [[tektoniek]], maar dit is niet zeker.<ref name="ReferenceF"/>
* Mercurius draait iets sneller om zijn as dan verwacht: de afwijking bedraagt negen seconden. Een mogelijke oorzaak is de invloed die [[Jupiter (planeet)|Jupiter]] op Mercurius uitoefent. Wetenschappers vergeleken terreinmodellen met hoogtemetingen door de MLA. Met de exacte rotatietijd van de planeet bekend, is tevens de interne opbouw van de planeet duidelijker. Mercurius heeft een omvangrijke, gedeeltelijk gesmolten kern die meer dan de helft van zijn totale volume en ongeveer 70% van zijn massa beslaat.<ref>{{en}}[https://web.archive.org/web/20150914043341/http://www.dlr.de/dlr/en/desktopdefault.aspx/tabid-10081/151_read-14900/#/gallery/20574 Mercury rotates faster than expected], [[Deutsches Zentrum für Luft- und Raumfahrt|DLR]], 9 september 2015 (geraadpleegd 9 september 2015)</ref>
* Scherpe foto's tijdens de laatste missiefase tonen diverse kleine [[Breuk (geologie)|breuklijnen]]. Deze zijn (geologisch) vrij recent ontstaan, want anders hadden ze het constante meteorieten- en kometenbombardement niet overleefd. Ze zijn identiek aan vergelijkbare breuklijnen op de Maan. Dit wijst er op dat Mercurius [[Tektoniek|tektonisch]] actief is. Mogelijk treden hierbij [[Aardbeving|Mercuriusbevingen]] op.<ref>{{en}}[https://www.nasa.gov/feature/the-incredible-shrinking-mercury-is-active-after-all The Incredible Shrinking Mercury is Active After All], NASA, 26 september 2016 (geraadpleegd 29 september 2016). [https://web.archive.org/web/20230623140243/https://www.nasa.gov/feature/the-incredible-shrinking-mercury-is-active-after-all/ Gearchiveerd] op 23 juni 2023.</ref>
* Opnamen van het zuidelijk halfrond laten een tot nu toe onbekende vallei zien. Deze is ruwweg 1000 km lang, 400 km breed en ligt tot 3 km lager dan zijn directe omgeving. De vallei loopt over in het [[Rembrandt (inslagkrater)|Rembrandtbekken]] en wordt begrensd door twee steile rotswanden, die zijn veroorzaakt door verticale bodembeweging. In tegenstelling tot op Aarde ontstond de vallei vermoedelijk niet door [[tektoniek]]. Mercurius is, anders dan de Aarde, slechts opgebouwd uit één grote [[tektonische plaat]]. Door afkoeling kromp Mercurius' [[lithosfeer]]; in dit geval dermate sterk dat het [[klippe]]n veroorzaakte.<ref>{{en}}[https://astronomynow.com/2016/11/18/messenger-data-reveals-great-valley-on-mercury/ MESSENGER data reveals great valley on Mercury], AstronomyNow.com, 18 november 2016 (geraadpleegd 29 november 2016). [https://web.archive.org/web/20230330140912/https://astronomynow.com/2016/11/18/messenger-data-reveals-great-valley-on-mercury/ Gearchiveerd] op 30 maart 2023.</ref> Dit roept andere vragen op. De opbouw van de vallei is consistent met een geleidelijk afkoelende planeet. Het lijkt er echter op, dat Mercurius geologisch vrij recent een warmere periode meemaakte. Als dit klopt, moeten andere wetenschappelijke aannames over de planeet worden herzien.<ref>{{en}}[https://www.sciencedaily.com/releases/2016/11/161118104332.htm Giant 'great valley' found on Mercury], ScienceDaily.com, 18 november 2016 (geraadpleegd 29 november 2016). [https://web.archive.org/web/20230525235926/https://www.sciencedaily.com/releases/2016/11/161118104332.htm Gearchiveerd] op 25 mei 2023.</ref>

{{Appendix}}

{{Commonscat|MESSENGER}}
{{Cursief}}

[[Categorie:Ruimtesonde]]
[[Categorie:NASA]]
[[Categorie:Ruimtevaart naar Mercurius]]
[[Categorie:Ruimtevaart in 2004]]
[[Categorie:Ruimtevaart in 2015]]

title: Algemene informatie

Organisatie: NASA

Aannemers: Johns Hopkins-universiteit, Applied Physics Laboratory

Lanceerplaats: Cape Canaveral Air Force Station · SLC-17B

Gelanceerd met: Delta II

Missielengte: 10 jaar en bijna 9 maanden

Terugkeer: neergestort op Mercurius · 30 april 2015, 19:26 UTC

Type omloopbaan: elliptisch

Baanhoogte: apoapsis 15.193 km · periapsis 200 km

Omloopduur: 12 uur, inclinatie 80°

Locatie: Shakespearebekken

Portaal: Astronomie · Ruimtevaart


text:
# Samson Chan
"Samson" Chan Kai Yiu (Canada, 5 december 1956) is een autocoureur uit Hongkong.

## Carrière
Chan begon zijn autosportcarrière in 1996 in de BPR Global GT Series, de latere FIA GT. In 2004 stapte hij over naar de Aziatische Formule Renault Challenge. Tussen 2008 en 2011 nam hij deel aan de Aziatische Porsche Carrera Cup, de GT Asia Series en de Malaysian Super Series. In het laatste kampioenschap eindigde hij in 2012 als tweede. Dat jaar maakte hij ook de overstap naar de Asian GT Series en won direct het kampioenschap. In 2014 stapte hij over naar de Asian Le Mans Series. Hij nam deel aan twee van de vier races op de Fuji Speedway en het Shanghai International Circuit en won ze allebei, samen met Mathias Beche en Kevin Tse in de eerste race en samen met Naoki Yokomizo en Tse in de tweede race. Hierdoor werd hij derde in het kampioenschap, achter Tse en Denis Lian.
In 2015 maakte Chan zijn debuut in de TCR Asia Series, waarin hij voor het team Roadstar Racing uitkwam in een Seat León Cup Racer. Hij behaalde één podiumplaats op het Marina Bay Street Circuit en werd achter Michael Choi, Rodolfo Ávila en Philippe Descombes vierde in het kampioenschap met 61 punten. Tevens maakte hij dat jaar ook zijn debuut in de TCR International Series voor Roadstar in een Seat León. Met een zestiende plaats op het Chang International Circuit als beste resultaat werd hij 56e in de eindstand.

wikiname: nlwiki

title: Samson Chan

in_language: nl

wikitext:
'''"Samson" Chan Kai Yiu''' ([[Canada]], [[5 december]] [[1956]]) is een [[autocoureur]] uit [[Hongkong (hoofdbetekenis)|Hongkong]].

==Carrière==
Chan begon zijn [[autosport]]carrière in 1996 in de [[BPR Global GT Series]], de latere [[FIA GT]]. In 2004 stapte hij over naar de [[Aziatische Formule Renault Challenge]]. Tussen 2008 en 2011 nam hij deel aan de Aziatische [[Porsche Carrera Cup]], de [[GT Asia Series]] en de [[Malaysian Super Series]]. In het laatste kampioenschap eindigde hij in 2012 als tweede. Dat jaar maakte hij ook de overstap naar de [[Asian GT Series]] en won direct het kampioenschap. In 2014 stapte hij over naar de [[Asian Le Mans Series]]. Hij nam deel aan twee van de vier races op de [[Fuji Speedway]] en het [[Shanghai International Circuit]] en won ze allebei, samen met [[Mathias Beche]] en [[Kevin Tse]] in de eerste race en samen met [[Naoki Yokomizo]] en Tse in de tweede race. Hierdoor werd hij derde in het kampioenschap, achter Tse en [[Denis Lian]].

In 2015 maakte Chan zijn debuut in de [[TCR Asia Series]], waarin hij voor het team [[Formula Racing Development Limited|Roadstar Racing]] uitkwam in een [[Seat León|Seat León Cup Racer]]. Hij behaalde één podiumplaats op het [[Marina Bay Street Circuit]] en werd achter [[Michael Choi]], [[Rodolfo Ávila]] en [[Philippe Descombes]] vierde in het kampioenschap met 61 punten. Tevens maakte hij [[TCR International Series 2015|dat jaar]] ook zijn debuut in de [[TCR International Series]] voor Roadstar in een Seat León. Met een zestiende plaats op het [[Chang International Circuit]] als beste resultaat werd hij 56e in de eindstand.

==Externe link==
* [http://www.driverdb.com/drivers/samson-chan/ Statistieken op Driver Database]

{{DEFAULTSORT:Chan, Samson}}
[[Categorie:Hongkongs autocoureur]]


text:
# Ibateguara
Ibateguara is een gemeente in de Braziliaanse deelstaat Alagoas. De gemeente telt 15.863 inwoners (schatting 2009).

title: Ibateguara

wikitext:
{{Infobox plaats in Brazilië
| land                  = Brazilië
| soort                 = Gemeente
| naam                  = Ibateguara
| area                  = [[Regio Noordoost (Brazilië)|Noordoost]]
| subarea               = [[Alagoas]]
| situeringnaam6        = [[Mesoregio]]
| situering6            = [[Leste Alagoano]]
| situeringnaam7        = [[Microregio]]
| situering7            = [[Serrana dos Quilombos]]
| inwoners              = 15.863
| census                = 2009
| dichtheid             =
| coa                   =
| flag                  =
| vlagartikel           =
| km2                   = 261
| hoogte                =
| algemeen0             =
| algemeennaam0         = Gemeentenummer
| tijdzone              = [[UTC]]
| overig0               = 0,58
| overignaam0           = [[Index van de menselijke ontwikkeling|HDI]]
| lat_deg               = 08
| lat_min               = 58
| lat_sec               = 22
| lat_dir               = S
| lon_deg               = 35
| lon_min               = 56
| lon_sec               = 20
| lon_dir               = W
| gesticht              =
| burgemeester          = Eudocia Caldas
| www                   = ibateguara.al.gov.br
| detailkaart           = Ibateguara.png
| detailkaartbijschrift = Locatie van Ibateguara in de staat Alagoas
| image                 =
| caption               =
}}
'''Ibateguara''' is een [[gemeente (bestuur)|gemeente]] in de [[Brazilië|Braziliaanse]] deelstaat [[Alagoas]]. De gemeente telt 15.863 inwoners (schatting 2009).

{{Appendix|2=
* [[Instituto Brasileiro de Geografia e Estatística]], [http://www.ibge.gov.br/home/estatistica/populacao/estimativa2009/POP2009_DOU.pdf Inwonertallen 2009]
}}

[[Categorie:Gemeente in Alagoas]]

title: Situering

Regio: Noordoost

Staat: Alagoas

Mesoregio: Leste Alagoano

Microregio: Serrana dos Quilombos

title: Algemeen

Oppervlakte: 261 km²

Burgemeester: Eudocia Caldas

title: Overig

Tijdzone: UTC

title: Detailkaart

Portaal: Brazilië


text:
# Rockstar India
Rockstar India is een Indiaas computerspelontwikkelaar gevestigd in Bangalore. De studio werd in 2016 opgericht en maakt onderdeel uit van de Rockstar Studios van Take-Two Interactive.

## Ontwikkelde spellen
| Release | Titel                 | Platform                                 | Opmerking                                                                                |
| ------- | --------------------- | ---------------------------------------- | ----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- |
| 2018    | Red Dead Redemption 2 | PlayStation 4, Stadia, Windows, Xbox One | Ontwikkeld met Rockstar Leeds, Rockstar London, Rockstar New England, Rockstar North, Rockstar San Diego en Rockstar Toronto. |

title: Rockstar India

wikitext:
{{Infobox bedrijf
| bedrijfsnaam        = Rockstar India
| bedrijfslogo        =
| bedrijfslogobreedte =
| afbeelding          =
| onderschrift        =
| slogan              =
| rechtsvorm          =
| oprichting          = Augustus 2016
| opheffing           =
| oorzaak einde       =
| oprichter           =
| eigenaar            = [[Take-Two Interactive]] ([[Rockstar Games]])
| sleutelfiguren      =
| land                = {{IN}}
| locatie             = [[Bangalore]]
| werknemers          =
| leden               =
| actieve leden       =
| beheerd vermogen    =
| producten           =
| sector              =
| industrie           = [[Computerspelindustrie]]
| omzet               =
| winst               =
| marktkapitalisatie  =
| website             =
| overig              =
| portaal2            = Computerspellen
}}
'''Rockstar India''' is een [[India|Indiaas]] [[computerspelontwikkelaar]] gevestigd in [[Bangalore]]. De studio werd in 2016 opgericht en maakt onderdeel uit van de [[Rockstar Games|Rockstar Studios]] van [[Take-Two Interactive]].

== Ontwikkelde spellen ==
{| class="wikitable sortable"
! Release !! Titel !! class="unsortable" | Platform !! class="unsortable" | Opmerking
|-
| 2018 || ''[[Red Dead Redemption 2]]'' || [[PlayStation 4]], [[Google Stadia|Stadia]], [[Microsoft Windows|Windows]], [[Xbox One]] || Ontwikkeld met [[Rockstar Leeds]], [[Rockstar London]], [[Rockstar New England]], [[Rockstar North]], [[Rockstar San Diego]] en [[Rockstar Toronto]].
|}
{{Navigatie Take-Two Interactive}}
[[Categorie:Indiaas computerspelbedrijf]]

title: Rockstar India

Oprichting: Augustus 2016

Eigenaar: Take-Two Interactive (Rockstar Games)

Land: India

Hoofdkantoor: Bangalore

Producten: computerspel

Industrie: Computerspelindustrie

Portaal: Economie · Computerspellen


text:
# Mesochorus dilutus
Mesochorus dilutus is een insect dat behoort tot de orde vliesvleugeligen (Hymenoptera) en de familie van de gewone sluipwespen (Ichneumonidae). De wetenschappelijke naam van de soort werd voor het eerst geldig gepubliceerd door Ratzeburg in 1844.

title: Mesochorus dilutus

wikitext:
{{Taxobox insect
| naam = ''Mesochorus dilutus''
| titelweergave = cursief
| afbeelding =
| orde = [[Vliesvleugeligen|Hymenoptera]] (Vliesvleugeligen)
| familie= [[Gewone sluipwespen|Ichneumonidae]] (Gewone sluipwespen)
| geslacht = ''[[Mesochorus]]''
| w-naam = ''Mesochorus dilutus''
| auteur = Ratzeburg
| datum = 1844
| haakjes =
| commons =
| species =
}}
'''''Mesochorus dilutus''''' is een [[insecten|insect]] dat behoort tot de orde [[vliesvleugeligen]] (Hymenoptera) en de familie van de [[Gewone sluipwespen|gewone sluipwespen (Ichneumonidae)]]. De wetenschappelijke naam van de soort werd voor het eerst geldig gepubliceerd door Ratzeburg in 1844.

{{Beginnetje|biologie|2012|09|24}}

[[Categorie:Mesochorus|dilutus]]

title: Mesochorus dilutus

Rijk: Animalia (Dieren)

Stam: Arthropoda (Geleedpotigen)

Klasse: Insecta (Insecten)

Orde: Hymenoptera (Vliesvleugeligen)

Familie: Ichneumonidae (Gewone sluipwespen)

Geslacht: Mesochorus

title: Soort

Portaal: Biologie · Insecten


text:
# Magusa orbifera
Magusa orbifera is een vlinder uit de familie van de uilen (Noctuidae). De wetenschappelijke naam van de soort is voor het eerst geldig gepubliceerd in 1857 door Walker.

title: Magusa orbifera

wikitext:
{{Taxobox vlinder
| titelweergave = cursief
| naam = ''Magusa orbifera''
| afbeelding = Magusa orbifera.JPG
| familie = [[Uilen (vlinders)|Noctuidae]] (Uilen)
| onderfamilie = [[Hadeninae]]
| tribus =
| geslacht = ''[[Magusa]]''
| w-naam = ''Magusa orbifera''
| auteur = Walker
| datum = 1857
| haakjes =
| commons =
| species =
}}
'''''Magusa orbifera''''' is een [[vlinders|vlinder]] uit de familie van de [[Uilen (vlinders)|uilen (Noctuidae)]].<ref>{{Brontabel|9999-Lepindex}}</ref> De wetenschappelijke naam van de soort is voor het eerst geldig gepubliceerd in 1857 door Walker.

{{Appendix}}
{{beginnetje|biologie|2013|04|12}}

[[Categorie:Magusa|orbifera]]

title: Magusa orbifera

Orde: Lepidoptera (Vlinders)

Familie: Noctuidae (Uilen)

Onderfamilie: Hadeninae

Geslacht: Magusa

title: Soort


text:
# Dyscoletes canadensis
Dyscoletes canadensis is een insect dat behoort tot de orde vliesvleugeligen (Hymenoptera) en de familie van de schildwespen (Braconidae). De wetenschappelijke naam van de soort werd voor het eerst geldig gepubliceerd door Mason in 1976.

title: Dyscoletes canadensis

wikitext:
{{Taxobox insect
| naam = ''Dyscoletes canadensis''
| titelweergave = cursief
| afbeelding =
| orde = [[Vliesvleugeligen|Hymenoptera]] (Vliesvleugeligen)
| familie= [[Schildwespen|Braconidae]] (Schildwespen)
| geslacht = ''[[Dyscoletes]]''
| w-naam = ''Dyscoletes canadensis''
| auteur = Mason
| datum = 1976
| haakjes =
| commons =
| species =
}}
'''''Dyscoletes canadensis''''' is een [[insecten|insect]] dat behoort tot de orde [[vliesvleugeligen]] (Hymenoptera) en de familie van de [[Schildwespen|schildwespen (Braconidae)]]. De wetenschappelijke naam van de soort werd voor het eerst geldig gepubliceerd door Mason in 1976.

{{Beginnetje|biologie|2012|09|09}}

[[Categorie:Schildwespen]]

title: Dyscoletes canadensis

Familie: Braconidae (Schildwespen)

Geslacht: Dyscoletes

title: Soort


text:
# Aviadvigatel
UEC-Aviadvigatel (Russisch: ОДК-Авиадвигатель, letterlijk “Vliegtuigmotor”) is zoals de naam het zegt een Russische bouwer van vliegtuigmotoren. Het bouwt te Perm vliegtuigmotoren voor onder meer de Iljoesjin Il-76, Iljoesjin Il-96, Toepolev Tu-204 en Toepolev Tu-214 en ook gasturbines.
Het bedrijf komt voort uit het experimenteel constructiebureau OKB-19 op 1 juni 1934 gesticht door Arkadi Sjvetsov en na diens dood in 1953 overgenomen door Pavel Solovjev.
Van 1989 tot 1995 en van 1997 tot juni 2001 leidde Joeri Jevgenjevitsj Resjetnikov het bedrijf.
In juni 2001 nam Aleksandr A. Inozemtsev over.

## Vliegtuigmotoren
- Aviadvigatel PD-12 turboshaft voor de Mi-26
- Aviadvigatel PS-30, variant van de Solovjev D-30
- Aviadvigatel PS-90 turbofan voor Iljoesjin Il-76, Iljoesjin Il-96, Beriev A-50 en Toepolev Tu-204

- Aviadvigatel PD-14, turbofan voor de Irkoet MC-21 en Mi-26
- Aviadvigatel PD-30
- UMPO R-195 voor de Su-25

title: Aviadvigatel

wikitext:
[[Bestand:Paris Air Show 2017 Aviadvigatel model.jpg|miniatuur|Een [[turbofan]] van Aviadvigatel op de [[Paris Air Show]] van 2017]]

'''UEC-Aviadvigatel''' ([[Russisch]]: ОДК-Авиадвигатель, letterlijk “Vliegtuigmotor”) is zoals de naam het zegt een Russische bouwer van vliegtuigmotoren. Het bouwt te [[Perm (stad)|Perm]] vliegtuigmotoren voor onder meer de [[Iljoesjin Il-76]], [[Iljoesjin Il-96]], [[Toepolev Tu-204]] en [[Toepolev Tu-214]] en ook [[gasturbine]]s.

Het bedrijf komt voort uit het [[experimenteel constructiebureau]] OKB-19 op 1 juni 1934 gesticht door [[Arkadi Sjvetsov]] en na diens dood in 1953 overgenomen door [[Pavel Solovjev]].
Van 1989 tot 1995 en van 1997 tot juni 2001 leidde Joeri Jevgenjevitsj Resjetnikov het bedrijf.
In juni 2001 nam Aleksandr A. Inozemtsev over.

== Vliegtuigmotoren ==
* [[Aviadvigatel PD-12]] [[turboshaft]] voor de [[Mi-26]]
* [[Aviadvigatel PS-30]], variant van de [[Solovjev D-30]]
* [[Aviadvigatel PS-90]] turbofan voor [[Iljoesjin Il-76]], [[Iljoesjin Il-96]], [[Beriev A-50]] en [[Toepolev Tu-204]]

* [[Aviadvigatel PD-14]], [[turbofan]] voor de [[Irkoet MC-21]] en [[Mi-26]]
* [[Aviadvigatel PD-30]]
* UMPO [[R-195]] voor de [[Su-25]]

{{Appendix|2=
* {{Bronvermelding anderstalige Wikipedia|taal=en|titel=Aviadvigatel|datum=20230507}}
}}

[[Categorie:Vliegtuigmotorbouwer]]


text:
# Tropidopola graeca
Tropidopola graeca is een rechtvleugelig insect uit de familie veldsprinkhanen (Acrididae). De wetenschappelijke naam van deze soort is voor het eerst geldig gepubliceerd in 1926 door Uvarov.

title: Tropidopola graeca

wikitext:
{{Taxobox insect
| naam = ''Tropidopola graeca''
| titelweergave = cursief
| afbeelding =
| afbeeldingtekst =
| orde = [[Rechtvleugeligen|Orthoptera]] (Rechtvleugeligen)
| familie = [[Veldsprinkhanen|Acrididae]] (Veldsprinkhanen)
| geslacht = ''[[Tropidopola]]''
| w-naam = ''Tropidopola graeca''
| auteur = Uvarov
| datum = 1926
| haakjes =
| species =
| commons =
}}
'''''Tropidopola graeca''''' is een [[rechtvleugeligen|rechtvleugelig insect]] uit de familie [[veldsprinkhanen]] (Acrididae). De wetenschappelijke naam van deze soort is voor het eerst geldig gepubliceerd in 1926 door Uvarov.

{{Appendix|2=
* {{Brontabel|9999-Orthoptera}} [bezocht 15 april 2013]
}}
{{Beginnetje|biologie|2013|04|19}}

[[Categorie:Veldsprinkhanen]]

title: Tropidopola graeca

Orde: Orthoptera (Rechtvleugeligen)

Familie: Acrididae (Veldsprinkhanen)

Geslacht: Tropidopola

title: Soort


text:
# Pogonembia neovenosa
Pogonembia neovenosa is een insectensoort uit de familie Anisembiidae, die tot de orde webspinners (Embioptera) behoort.
Pogonembia neovenosa is voor het eerst wetenschappelijk beschreven door Ross in 2003.

title: Pogonembia neovenosa

wikitext:
{{Taxobox insect
| titelweergave = cursief
| naam = ''Pogonembia neovenosa''
| afbeelding =
| afbeeldingtekst =
| orde = [[Webspinners|Embioptera]] (Webspinners)
| familie = [[Anisembiidae]]
| onderfamilie = [[Anisembiinae]]
| tribus =
| geslacht = ''[[Pogonembia]]''
| w-naam = ''Pogonembia neovenosa''
| auteur = Ross
| datum = 2003
| haakjes =
| commons =
| species =
}}
'''''Pogonembia neovenosa''''' is een [[insecten]][[soort]] uit de familie [[Anisembiidae]], die tot de orde [[webspinners]] (Embioptera) behoort.

''Pogonembia neovenosa'' is voor het eerst wetenschappelijk beschreven door Ross in 2003.

{{Appendix|bron|2=
*[http://embioptera.speciesfile.org/Common/basic/Taxa.aspx?TaxonNameID=1326 Embioptera Species File]
}}

{{Beginnetje|Biologie|2012|01|27}}

[[Categorie:Webspinners]]

title: Pogonembia neovenosa

Orde: Embioptera (Webspinners)

Familie: Anisembiidae

Onderfamilie: Anisembiinae

Geslacht: Pogonembia

title: Soort


text:
# De Madenlaan
De Madenlaan was een wegwaterschap in Friesland dat een bestuursorgaan was van 1943 tot 1973. Het grondgebied lag in de gemeenten Hemelumer Oldephaert en Noordwolde en Hindeloopen.
Doel van het waterschap was het bevorderen van de verkeersgelegenheid op de Madenlaan en de brug over vaart langs de Oude Zeedijk. Om juridisch-technische redenen werd het waterschap opgeheven en heropgericht in 1949. Per 1 januari 1973 werd het waterschap opgeheven en ging het bij de eerste grote waterschapsconcentratie in die provincie, op in het waterschap Tusken Mar en Klif. Na verdere fusies valt het gebied sinds 2004 onder Wetterskip Fryslân.

title: De Madenlaan

wikitext:
{{Infobox waterschap Nederland
| naam = De Madenlaan
| bestandsnaam vlag =
| bestandsnaam wapen =
| provincie = Friesland
| oppervlakte = 1085-1339
| opgericht = 1943
| opgeheven = 1973
| opgegaan in = [[Tusken Mar en Klif]]
}}
'''De Madenlaan''' was een [[Waterschap (Nederland)|wegwaterschap]] in [[Friesland]] dat een bestuursorgaan was van 1943 tot 1973. Het grondgebied lag in de gemeenten [[Hemelumer Oldeferd|Hemelumer Oldephaert en Noordwolde]] en [[Hindeloopen]].

Doel van het waterschap was het bevorderen van de verkeersgelegenheid op de Madenlaan en de brug over vaart langs de Oude Zeedijk. Om juridisch-technische redenen werd het waterschap opgeheven en heropgericht in 1949. Per 1 januari 1973 werd het waterschap opgeheven en ging het bij de eerste grote waterschapsconcentratie in die provincie, op in het waterschap [[Tusken Mar en Klif]]. Na verdere fusies valt het gebied sinds 2004 onder [[Wetterskip Fryslân]].

{{Appendix|bron|2=
*[http://www.friesarchiefnet.nl/index.php?option=com_archiefnet_archieven&task=indexes&id=237 Fries Archiefnet]
}}

[[Categorie:Voormalig waterschap in Friesland|Madenlaan]]

title: Locatie

Provincie: Friesland

title: De Madenlaan

title: Geschiedenis

Opgegaan in: Tusken Mar en Klif

Portaal: Nederland


text:
# Lobocla
Lobocla is een geslacht van vlinders van de familie dikkopjes (Hesperiidae), uit de onderfamilie Eudaminae.

## Soorten
- L. bifasciatus (Bremer & Grey, 1853)
- L. contractus (Leech, 1894)
- L. germanus (Oberthür, 1886)
- L. liliana (Atkinson, 1871)
- L. nepos (Oberthür, 1886)
- L. proximus (Leech, 1891)
- L. simplex (Leech, 1891)

title: Lobocla

wikitext:
{{Taxobox vlinder
| naam            = ''Lobocla''
| titelweergave   = cursief
| afbeelding      =
| afbeeldingtekst =
| onderorde       =
| familie         = [[Dikkopjes|Hesperiidae]] (Dikkopjes)
| onderfamilie    = [[Eudaminae]]
| taxon           = [[Geslacht (biologie)|Geslacht]]
| auteur          =
| datum           =
}}

'''''Lobocla''''' is een geslacht van [[vlinders]] van de familie [[dikkopjes]] (Hesperiidae), uit de onderfamilie Eudaminae.

== Soorten ==
*''[[Lobocla bifasciatus|L. bifasciatus]]'' (Bremer & Grey, 1853)
*''[[Lobocla contractus|L. contractus]]'' (Leech, 1894)
*''[[Lobocla germanus|L. germanus]]'' (Oberthür, 1886)
*''[[Lobocla liliana|L. liliana]]'' (Atkinson, 1871)
*''[[Lobocla nepos|L. nepos]]'' (Oberthür, 1886)
*''[[Lobocla proximus|L. proximus]]'' (Leech, 1891)
*''[[Lobocla simplex|L. simplex]]'' (Leech, 1891)

[[Categorie:Eudaminae]]

title: Lobocla

Familie: Hesperiidae (Dikkopjes)

Onderfamilie: Eudaminae

title: Geslacht


text:
# Grootegast (gemeente)
Grootegast (uitspraakⓘ) (Gronings: Grodegast, Fries: Gruttegast),  is een voormalige gemeente in het noorden van Nederland, in het Westerkwartier van de provincie Groningen, vernoemd naar het gelijknamige hoofddorp Grootegast. De gemeente had een oppervlakte van 88,29 km² (waarvan 2,60 km² water). Op 31 december 2018 telde Grootegast 12.191 inwoners. De gemeente ontstond in 1990 door samenvoeging van de voormalige gemeente Oldekerk bij Grootegast.

In 2013 werd op basis van het advies Grenzeloos Grunnen in de provincie Groningen een traject gestart richting een gemeentelijke herindeling.
Hierin werd voorgesteld om de gemeenten Grootegast, Leek, Marum en Zuidhorn samen te voegen tot de gemeente Westerkwartier. De gemeentes fuseerden op 1 januari 2019. Hierbij werd ook een deel van de gemeente Winsum gevoegd.

## Indeling
De gemeente Grootegast omvatte naast het hoofddorp Grootegast de volgende plaatsen en buurtschappen: Doezum, Faan, Kornhorn, Kuzemer, Kuzemerbalk, Lutjegast, Niekerk, Oldekerk, Opende, Peebos, Sebaldeburen en De Snipperij.

## Wapen
Het wapen van de gemeente Grootegast is het vroegere wapen van het Westerkwartierse onderkwartier en voormalige de Ommelanden Langewold, zoals dat voorkomt op de Ommelander daalders tussen 1585 en 1589. Dit wapen werd behouden na de fusie van de gemeente met de gemeente Oldekerk in 1990. Het wapen toont een burcht, dat Sebaldeburen vertegenwoordigt, de hoofdplaats van de 12 kerspelen van Langewold, waar tot 1795 de landdagen werden gehouden; eerst op het kerkhof, later in de kerk van Sebaldeburen. Over een burcht in Sebaldeburen is (afgezien van Boekstede bij Buikstede) echter niets bekend. Bovendien werd de burcht op het zegel van Langewold in de 17e en 18e eeuw veranderd in een kerk. Grootegast voert dus het oude wapen van Langewold. De kroon boven de burcht vertegenwoordigt de vijf dorpen waaruit de gemeente oorspronkelijk bestond; Grootegast, Lutjegast, Sebaldeburen, Doezum en Opende. Kornhorn werd namelijk pas later een dorp en Stroobos, dat nu volledig in Friesland ligt, behoorde tot 1993 slechts deels tot de gemeente. Oldekerk, Niekerk en Faan lagen tot 1990 in de gemeente Oldekerk.

## Politiek

### College van B en W
Het laatste college van burgemeester en wethouders in de voormalige gemeente Grootegast bestond uit:
Burgemeester: Ard van der Tuuk (waarnemend) (PvdA)
Wethouder S. Smedes (CDA), locoburgemeester
Wethouder M. de Haan (ChristenUnie);
Wethouder E. Pastoor (Partij van de Arbeid).
Het college van burgemeester en wethouders in Grootegast bestond in de periode 2012-2014 uit burgemeester K.B. Dijkstra, wethouder S. Smedes, Wethouder M. de Haan en wethouder K. de Wagt. In de bestuursperiode 2014-2019 overleed burgemeester K.B. Dijkstra en wethouder K. de Wagt.
Dit college was oorspronkelijk in 2010 begonnen met wethouder H. van der Sluis van de VVD. In 2012 ontstond er een vertrouwensbreuk binnen het college, waardoor wethouder H. van der Sluis is vervangen door wethouder K. de Wagt (PvdA).

### Gemeenteraad
De gemeenteraad van Grootegast bestond tot 1 januari 2019 uit 15 zetels. Hieronder staat de samenstelling van de gemeenteraad vanaf 2002:
| Gemeenteraadszetels | Gemeenteraadszetels | Gemeenteraadszetels | Gemeenteraadszetels | Gemeenteraadszetels |
| Partij              | 2002                | 2006                | 2010                | 2014                |
| ------------------- | ------------------- | ------------------- | ------------------- | ------------------- |
| CDA                 | 5                   | 5                   | 4                   | 4                   |
| VZ2000              | 3                   | 3                   | 3                   | 4                   |
| ChristenUnie        | 3                   | 3                   | 3                   | 3                   |
| VVD                 | 2                   | 1                   | 2                   | 2                   |
| PvdA                | 2                   | 3                   | 2                   | 1                   |
| GroenLinks          | -                   | -                   | 1                   | 1                   |
| Totaal              | 15                  | 15                  | 15                  | 15                  |

## Openbaar vervoer
De belangrijkste vervoersader wordt gevormd door lijn 39 die vanuit Groningen via Zuidhorn, Niekerk, Oldekerk, Sebaldeburen, Grootegast, Doezum, Kornhorn en Opende naar Surhuisterveen rijdt. Lijn 133 rijdt als sneldienst rechtstreeks van Groningen naar Sebaldeburen en vervolgens dezelfde route. Scholierenlijn 639 rijdt in de ochtendspits van Grootegast via Sebaldeburen, Oldekerk, Niekerk, Faan, Enumatil en Hoogkerk naar Groningen.
Buurtbus 98 verbindt Grootegast, Sebaldeburen en Oldekerk met Leek. Buurtbus 101 verbindt Lutjegast met Grootegast en Buitenpost.
Het enige spoorwegstation dat de gemeente ooit had, Station Visvliet, werd in 1991 opgeheven.
Het dorp Visvliet lag overigens niet in Grootegast, maar in de gemeente Zuidhorn.

## Cultuur
In de grensdorpen Opende (Fries: De Grinzer Pein / De Grinzer Peen / De Peen), Kornhorn, Lutjegast, Doezum en Grootegast wordt door een deel van de bevolking Fries gesproken.
Het culturele festival Robles Rock wordt in Grootegast gehouden.

### Monumenten
In de voormalige gemeente zijn er een aantal rijksmonumenten en oorlogsmonumenten, zie:
- Lijst van rijksmonumenten in Westerkwartier
- Lijst van oorlogsmonumenten in Westerkwartier

### Kunst in de openbare ruimte
In de voormalige gemeente zijn diverse beelden, sculpturen en objecten geplaatst in de openbare ruimte, zie:
- Lijst van beelden in Westerkwartier

## Media
De gemeente Grootegast had samen met de gemeente Marum een lokale omroep, genaamd Radio Westerkwartier. Hier werden de raadsuitzendingen van beide gemeentes live uitgezonden. In aanloop naar de fusiegemeente Westerkwartier breidde de omroep op 1 januari 2017 uit naar de gemeentes Leek en Zuidhorn.

## Geboren in Grootegast
- Siebe Torensma (1926-2016), politicus en burgemeester

title: Grootegast (gemeente)

wikitext:
{{Infobox voormalige gemeente Nederland
| naam = Grootegast
| bestandsnaam vlag = Flag of Grootegast.svg
| vlagartikel = Vlag van Grootegast
| bestandsnaam wapen = Grootegast wapen.svg
| wapenartikel = Wapen van Grootegast
| locatie = LocatieGrootegast
| provincie = Groningen
| burgemeester =
| hoofdplaats = [[Grootegast (plaats)|Grootegast]]
| lat_deg      = 53
| lat_min      = 12
| lon_deg      = 6
| lon_min      = 16
| verkeersader = {{Pictogram weg Nederland N-weg|388}} {{Pictogram weg Nederland N-weg|980}} {{Pictogram weg Nederland N-weg|981}}
| netnummer = 0594
| CBS=0015
| postcode = 9820-9823, 9860-9869
| website = [http://www.grootegast.nl www.grootegast.nl]
| partijen='''Gemeenteraad'''
[[Christen-Democratisch Appèl|CDA]]
[[VZ2000]]
[[ChristenUnie|CU]]
[[Volkspartij voor Vrijheid en Democratie|VVD]]
[[Partij van de Arbeid (Nederland)|PvdA]]
[[GroenLinks|GL]]
| zetels=
'''15'''
4
4
3
2
1
1
}}
[[Bestand:Gem-Grootegast-OpenTopo.jpg|thumb|Topografische gemeentekaart van Grootegast, september 2017]]

'''Grootegast''' ({{Audio|Nl-Grootegast.oga|uitspraak}}) ([[Gronings]]: ''Grodegast'', [[Westerlauwers Fries|Fries]]: ''Gruttegast''),  is een voormalige gemeente in het noorden van [[Nederland]], in het [[Westerkwartier (landstreek)|Westerkwartier]] van de provincie [[Groningen (provincie)|Groningen]], vernoemd naar het gelijknamige hoofddorp [[Grootegast (plaats)|Grootegast]]. De gemeente had een oppervlakte van 88,29 [[vierkante kilometer|km²]] (waarvan 2,60 km² water). Op 31 december 2018 telde Grootegast 12.191 inwoners. De gemeente ontstond in 1990 door samenvoeging van de voormalige gemeente [[Oldekerk]] bij Grootegast.

In 2013 werd op basis van het advies Grenzeloos Grunnen in de provincie Groningen een [[Gemeentelijke herindeling in de provincie Groningen 2013-2018|traject]] gestart richting een gemeentelijke herindeling.
Hierin werd voorgesteld om de gemeenten Grootegast, [[Leek (voormalige gemeente)|Leek]], [[Marum (gemeente)|Marum]] en [[Zuidhorn (gemeente)|Zuidhorn]] samen te voegen tot de gemeente [[Westerkwartier (gemeente)|Westerkwartier]]. De gemeentes fuseerden op 1 januari 2019. Hierbij werd ook een deel van de gemeente [[Winsum (gemeente)|Winsum]] gevoegd.

== Indeling ==
De gemeente Grootegast omvatte naast het hoofddorp [[Grootegast (plaats)|Grootegast]] de volgende plaatsen en buurtschappen: [[Doezum]], [[Faan (dorp)|Faan]], [[Kornhorn]], [[Kuzemer]], [[Kuzemerbalk]], [[Lutjegast]], [[Niekerk (Grootegast)|Niekerk]], [[Oldekerk]], [[Opende]], [[Peebos]], [[Sebaldeburen]] en [[De Snipperij]].

== Wapen ==
Het wapen van de gemeente Grootegast is het vroegere wapen van het [[Westerkwartier (landstreek)|Westerkwartier]]se onderkwartier en voormalige de [[Ommelanden (Groningen)|Ommelanden]] [[Langewold]], zoals dat voorkomt op de [[Ommelander daalder]]s tussen 1585 en 1589. Dit wapen werd behouden na de fusie van de gemeente met de gemeente [[Oldekerk]] in 1990. Het wapen toont een burcht, dat [[Sebaldeburen]] vertegenwoordigt, de hoofdplaats van de 12 [[kerspel]]en van Langewold, waar tot 1795 de [[landdag]]en werden gehouden; eerst op het kerkhof, later in de [[kerk van Sebaldeburen]]. Over een burcht in Sebaldeburen is (afgezien van [[Boekstede]] bij [[Buikstede]]) echter niets bekend. Bovendien werd de burcht op het zegel van Langewold in de 17e en 18e eeuw veranderd in een kerk. Grootegast voert dus het oude wapen van Langewold. De kroon boven de burcht vertegenwoordigt de vijf dorpen waaruit de gemeente oorspronkelijk bestond; [[Grootegast (plaats)|Grootegast]], [[Lutjegast]], [[Sebaldeburen]], [[Doezum]] en [[Opende]]. [[Kornhorn]] werd namelijk pas later een dorp en [[Stroobos (Friesland)|Stroobos]], dat nu volledig in Friesland ligt, behoorde tot 1993 slechts deels tot de gemeente. Oldekerk, [[Niekerk (Grootegast)|Niekerk]] en [[Faan (dorp)|Faan]] lagen tot 1990 in de gemeente Oldekerk.

== Politiek ==
=== College van B en W ===
Het laatste [[college van burgemeester en wethouders]] in de voormalige gemeente Grootegast bestond uit:
: Burgemeester: [[Ard van der Tuuk]] (waarnemend) ([[Partij van de Arbeid (Nederland)|PvdA]])
: Wethouder S. Smedes (CDA), locoburgemeester
: Wethouder M. de Haan (ChristenUnie);
: Wethouder E. Pastoor (Partij van de Arbeid).

Het [[college van burgemeester en wethouders]] in Grootegast bestond in de periode 2012-2014 uit burgemeester K.B. Dijkstra, wethouder S. Smedes, Wethouder M. de Haan en wethouder K. de Wagt. In de bestuursperiode 2014-2019 overleed burgemeester K.B. Dijkstra en wethouder K. de Wagt.
Dit college was oorspronkelijk in 2010 begonnen met wethouder H. van der Sluis van de VVD. In 2012 ontstond er een vertrouwensbreuk binnen het college, waardoor wethouder H. van der Sluis is vervangen door wethouder K. de Wagt (PvdA).<ref>[https://web.archive.org/web/20160701141426/http://www.destreekkrant.nu/index.php/rubrieken/nieuws/1022-kor-de-wagt-nieuwe-wethouder-grootegast Kor de Wagt nieuwe wethouder Grootegast] de Streekkrant</ref>

=== Gemeenteraad ===
De [[gemeenteraad]] van Grootegast bestond tot 1 januari 2019 uit 15 zetels. Hieronder staat de samenstelling van de gemeenteraad vanaf 2002:
{| class="wikitable"
!colspan=5|Gemeenteraadszetels
|-
!Partij!!2002!!2006!!2010!!2014
|-
|[[Christen-Democratisch Appèl|CDA]]||5||5||4||4
|-
|[[VZ2000]] ||3||3||3||4
|-
|[[ChristenUnie]]||3||3||3||3
|-
||[[Volkspartij voor Vrijheid en Democratie|VVD]]||2||1||2||2
|-
|[[Partij van de Arbeid (Nederland)|PvdA]]||2||3||2||1
|-
|[[GroenLinks]] ||-||-||1||1
|-
!Totaal!!15!!15!!15!!15
|}

== Openbaar vervoer ==
De belangrijkste vervoersader wordt gevormd door lijn 39 die vanuit [[Groningen (stad)|Groningen]] via [[Zuidhorn (plaats)|Zuidhorn]], Niekerk, Oldekerk, Sebaldeburen, Grootegast, Doezum, Kornhorn en Opende naar [[Surhuisterveen]] rijdt. Lijn 133 rijdt als sneldienst rechtstreeks van Groningen naar Sebaldeburen en vervolgens dezelfde route. Scholierenlijn 639 rijdt in de ochtendspits van Grootegast via [[Sebaldeburen]], [[Oldekerk]], [[Niekerk (Grootegast)|Niekerk]], [[Faan (dorp)|Faan]], [[Enumatil]] en [[Hoogkerk]] naar [[Groningen (stad)|Groningen]].

[[Buurtbus]] 98 verbindt Grootegast, Sebaldeburen en Oldekerk met [[Leek (Groningen)|Leek]]. [[Buurtbus]] 101 verbindt Lutjegast met Grootegast en [[Buitenpost]].

Het enige spoorwegstation dat de gemeente ooit had, [[Station Visvliet]], werd in 1991 opgeheven.
Het dorp [[Visvliet]] lag overigens niet in Grootegast, maar in de gemeente [[Zuidhorn (gemeente)|Zuidhorn]].

== Cultuur ==
In de grensdorpen [[Opende]] (Fries: ''De Grinzer Pein'' / ''De Grinzer Peen'' / ''De Peen''), [[Kornhorn]], [[Lutjegast]], [[Doezum]] en Grootegast wordt door een deel van de bevolking Fries gesproken.

Het culturele festival [[Robles Rock]] wordt in Grootegast gehouden.

=== Monumenten ===
In de voormalige gemeente zijn er een aantal rijksmonumenten en oorlogsmonumenten, zie:
* [[Lijst van rijksmonumenten in Westerkwartier]]
* [[Lijst van oorlogsmonumenten in Westerkwartier]]

=== Kunst in de openbare ruimte ===
In de voormalige gemeente zijn diverse beelden, sculpturen en objecten geplaatst in de openbare ruimte, zie:
* [[Lijst van beelden in Westerkwartier]]

== Media ==
De gemeente Grootegast had samen met de gemeente Marum een lokale omroep, genaamd Radio Westerkwartier. Hier werden de raadsuitzendingen van beide gemeentes live uitgezonden. In aanloop naar de fusiegemeente Westerkwartier breidde de omroep op 1 januari 2017 uit naar de gemeentes Leek en Zuidhorn.

== Geboren in Grootegast ==
* [[Siebe Torensma]] (1926-2016), politicus en burgemeester

== Zie ook ==
* [[Lijst van burgemeesters van Grootegast]]

{{Appendix}}
{{Commonscat|Grootegast}}
{{Gesproken Wikipedia klein|Nl-Grootegast (gemeente)-article.ogg|23573053}}
{{Coor title dms|53|12|32.82|N|6|16|2.48|E|scale:100000_type:city}}

[[Categorie:Geschiedenis van Westerkwartier]]

title: Situering

Land: Nederland

Provincie: Groningen

Coördinaten: 53° 12′ NB, 6° 16′ OL

title: Algemeen

Hoofdplaats: Grootegast

title: Overig

CBS-wijkindeling: zie wijken en buurten

title: Detailkaart

Detailkaart: Kaart van Grootegast


text:
# Desbruyeresia melanioides
Desbruyeresia melanioides is een slakkensoort uit de familie van de Provannidae. De wetenschappelijke naam van de soort is voor het eerst geldig gepubliceerd in 1993 door Warén & Bouchet.

title: Desbruyeresia melanioides

wikitext:
{{Taxobox
| titelweergave = cursief
| naam = ''Desbruyeresia melanioides''
| afbeelding =
| rijk = [[Dieren (biologie)|Animalia]] (Dieren)
| stam = [[Weekdieren|Mollusca]] ([[Weekdieren]])
| klasse = [[Slakken|Gastropoda]] (Slakken)
| clade1 = [[Caenogastropoda]]
| familie = [[Provannidae]]
| geslacht = ''[[Desbruyeresia]]''
| w-naam = ''Desbruyeresia melanioides''
| auteur = Warén & Bouchet
| datum = 1993
| haakjes =
| commons =
| species =
| worms = 449955
| rl-id = 157715686
| status = VU
| statusbron = 2019
}}
'''''Desbruyeresia melanioides''''' is een [[slakken|slakkensoort]] uit de familie van de [[Provannidae]].<ref>Bouchet, P. (2012). <i>Desbruyeresia melanioides</i> Warén & Bouchet, 1993. Geraadpleegd via:  World Register of Marine Species op http://www.marinespecies.org/aphia.php?p=taxdetails&id=449955</ref> De wetenschappelijke naam van de soort is voor het eerst geldig gepubliceerd in 1993 door Warén & Bouchet.

{{Appendix}}
{{beginnetje|biologie|2013|03|09}}

[[Categorie:Provannidae]]
[[Categorie:IUCN-status kwetsbaar]]

title: Desbruyeresia melanioides · IUCN-status: Kwetsbaar (2019)

Stam: Mollusca (Weekdieren)

Klasse: Gastropoda (Slakken)

Clade: Caenogastropoda

Familie: Provannidae

Geslacht: Desbruyeresia

title: Soort

Portaal: Biologie


text:
# Pulp (textiel)
De naam pulp staat in de textielindustrie voor zeer korte vezels van hooguit 1 millimeter lang.
Pulp wordt gebruikt als kunststofversterking dus als bijmenging in kunststoffen om de eigenschappen te verbeteren. Een bekend voorbeeld is de bijmenging van glas in polyamide en polyester voor spuitgiettoepassingen variërend van tandwielen in printers en andere onderdelen voor diverse apparaten en machines tot stoelen. Een andere de toevoeging van aramide aan remvoeringen en koppelingsplaten als asbestvervanging.

title: Pulp (textiel)

wikitext:
[[File:Glass microspheres.jpg|thumb|Glaspulp]]
De naam '''pulp''' staat in de textielindustrie voor zeer korte vezels van hooguit 1 millimeter lang.

Pulp wordt gebruikt als [[versterking (textiel)|kunststofversterking]] dus als bijmenging in kunststoffen om de eigenschappen te verbeteren. Een bekend voorbeeld is de bijmenging van glas in polyamide en polyester voor [[spuitgieten|spuitgiettoepassingen]] variërend van tandwielen in printers en andere onderdelen voor diverse apparaten en machines tot stoelen. Een andere de toevoeging van aramide aan remvoeringen en koppelingsplaten als asbestvervanging.

[[Categorie:Textielvezel]]