text:
# Phrynarachne jobiensis
Phrynarachne jobiensis is een spinnensoort in de taxonomische indeling van de krabspinnen (Thomisidae).
Het dier behoort tot het geslacht Phrynarachne. De wetenschappelijke naam van de soort werd voor het eerst geldig gepubliceerd in 1877 door Tord Tamerlan Teodor Thorell.

title: Phrynarachne jobiensis

wikitext:
{{Taxobox spin
| naam              = ''Phrynarachne jobiensis''
| titelweergave     = cursief
| afbeelding        =
| afbeeldingtekst   =
| familie           = [[Krabspinnen|Thomisidae]] (Krabspinnen)
| geslacht          = ''[[Phrynarachne]]''
| auteur            = [[Tord Tamerlan Teodor Thorell]]
| datum             = 1877
| haakjes           = ja
}}
'''''Phrynarachne jobiensis''''' is een [[spinnen (dieren)|spinnen]][[soort]] in de taxonomische indeling van de [[Krabspinnen|krabspinnen (Thomisidae)]].<ref>{{aut|Platnick, Norman I.}} (2010): [http://research.amnh.org/entomology/spiders/catalog/ The world spider catalog], version 10.5. ''American Museum of Natural History''. [https://web.archive.org/web/20090312050907/http://research.amnh.org:80/entomology/spiders/catalog/ Gearchiveerd] op 12 maart 2009.</ref>

Het dier behoort tot het geslacht ''[[Phrynarachne]]''. De wetenschappelijke naam van de soort werd voor het eerst geldig gepubliceerd in 1877 door [[Tord Tamerlan Teodor Thorell]].

{{Appendix}}
{{beginnetje|biologie|2011|10|21}}

[[Categorie:Phrynarachne|jobiensis]]

title: Phrynarachne jobiensis

Familie: Thomisidae (Krabspinnen)

Geslacht: Phrynarachne

title: Soort


text:
# Tomellana hupferi
Tomellana hupferi is een slakkensoort uit de familie van de Clavatulidae. De wetenschappelijke naam van de soort is voor het eerst geldig gepubliceerd in 1912 door Strebel.

wikiname: nlwiki

title: Tomellana hupferi

in_language: nl

wikitext:
{{Taxobox
| titelweergave = cursief
| naam = ''Tomellana hupferi''
| afbeelding = Tomellana hupferi 002.jpg
| rijk = [[Dieren (biologie)|Animalia]] (Dieren)
| stam = [[Weekdieren|Mollusca]] ([[Weekdieren]])
| klasse = [[Slakken|Gastropoda]] (Slakken)
| clade1 = [[Neogastropoda]]
| familie = [[Clavatulidae]]
| geslacht = ''[[Tomellana]]''
| w-naam = ''Tomellana hupferi''
| auteur = Strebel
| datum = 1912
| haakjes = ja
| commons =
| species =
| worms = 591974
}}

'''''Tomellana hupferi''''' is een [[slakken|slakkensoort]] uit de familie van de [[Clavatulidae]].<ref>Gofas, S. (2012). <i>Tomellana hupferi</i> (Strebel, 1912). Geraadpleegd via:  World Register of Marine Species op http://www.marinespecies.org/aphia.php?p=taxdetails&id=591974</ref> De wetenschappelijke naam van de soort is voor het eerst geldig gepubliceerd in 1912 door Strebel.

{{Appendix}}
{{beginnetje|biologie|2013|03|09}}

[[Categorie:Clavatulidae]]

title: Tomellana hupferi

Rijk: Animalia (Dieren)

Stam: Mollusca (Weekdieren)

Klasse: Gastropoda (Slakken)

Clade: Neogastropoda

Familie: Clavatulidae

Geslacht: Tomellana

title: Soort

Portaal: Biologie


text:
# Gewone drentelmier
De gewone drentelmier (Stenamma debile) is een mierensoort uit de onderfamilie van de Myrmicinae. De wetenschappelijke naam van de soort is voor het eerst geldig gepubliceerd in 1850 door Foerster.

title: Gewone drentelmier

wikitext:
{{Taxobox insect
| naam = Gewone drentelmier
| afbeelding = Stenamma debile (8733427288).jpg
| orde = [[Vliesvleugeligen|Hymenoptera]] (Vliesvleugeligen)
| familie = [[Mieren|Formicidae]] (Mieren)
| onderfamilie = [[Myrmicinae]]
| tribus = [[Stenammini]]
| geslacht = ''[[Stenamma]]''
| w-naam = ''Stenamma debile''
| auteur = Foerster
| datum = 1850
| haakjes = ja
| afbeelding2 = Stenamma debile casent0010691 dorsal 1.jpg
| commons = Category:Stenamma debile
| species =
}}
De '''gewone drentelmier''' (''Stenamma debile'') is een [[Mieren|mierensoort]] uit de onderfamilie van de [[Myrmicinae]].<ref>[https://www.antwiki.org/wiki/Stenamma_debile Vermelding van de soort op Antwiki (Geraadpleegd april 2013)]. [https://web.archive.org/web/20221004202336/https://www.antwiki.org/wiki/Stenamma_debile Gearchiveerd] op 4 oktober 2022.</ref><ref>[http://www.antweb.org/description.do?genus=Stenamma&name=debile&rank=species Vermelding van de soort op Antweb (Geraadpleegd april 2013)]</ref> De wetenschappelijke naam van de soort is voor het eerst geldig gepubliceerd in 1850 door Foerster.

{{Appendix}}
{{beginnetje|biologie|2013|04|13}}

[[Categorie:Stenamma]]

title: Gewone drentelmier

Stam: Arthropoda (Geleedpotigen)

Klasse: Insecta (Insecten)

Orde: Hymenoptera (Vliesvleugeligen)

Familie: Formicidae (Mieren)

Onderfamilie: Myrmicinae

Geslachtengroep: Stenammini

Geslacht: Stenamma

title: Soort

Portaal: Biologie · Insecten


text:
# Liptena undina
Liptena undina is een vlinder uit de familie van de Lycaenidae. De wetenschappelijke naam van de soort is voor het eerst geldig gepubliceerd in 1894 door Smith & Kirby.

title: Liptena undina

wikitext:
{{Taxobox vlinder
| titelweergave = cursief
| naam = ''Liptena undina''
| afbeelding = UndinaGSK1894OD.jpg
| familie = [[Lycaenidae]]
| onderfamilie = [[Poritiinae]]
| tribus = [[Liptenini]]
| geslacht = ''[[Liptena]]''
| w-naam = ''Liptena undina''
| auteur = Smith & Kirby
| datum = 1894
| haakjes = ja
| commons =
| species =
}}
'''''Liptena undina''''' is een [[vlinders|vlinder]] uit de familie van de [[Lycaenidae]].<ref>{{Brontabel|9999-Lepindex}}</ref> De wetenschappelijke naam van de soort is voor het eerst geldig gepubliceerd in 1894 door Smith & Kirby.

{{Appendix}}
{{beginnetje|biologie|2013|04|01}}

[[Categorie:Liptena|undina]]

title: Liptena undina

Orde: Lepidoptera (Vlinders)

Familie: Lycaenidae

Onderfamilie: Poritiinae

Geslachtengroep: Liptenini

Geslacht: Liptena

title: Soort


text:
# Wehmingen
Wehmingen is een plaats in de Duitse gemeente Sehnde, deelstaat Nedersaksen, en telt 654 inwoners.

## Cultuur
In Wehmingen bevindt zich het Hannoversches Straßenbahn-Museum (trammuseum Hannover), dat een uitgebreide collectie trams tentoonstelt en restaureert.

title: Wehmingen

wikitext:
{{Infobox plaats in Duitsland
| land=Duitsland
| naam = Wehmingen
| area = [[Nedersaksen]]
| subarea=<!--kreis-->
| gemeente= [[Sehnde]]
| km2 =
| inwoners = 654
| census =
| dichtheid =
| hoogte = 75.00
| flag=
| coa= Wappen Wehmingen.png
| postcode = 31319
| netnummer = 05138
| overignaam2=Behoort tot gemeente sinds
| overig2=1974-03-01
| web =
| detailkaart= Wehmingen_in_Sehnde.png
| detailkaartbijschrift=
| mapname = Nedersaksen
| lat_deg = 52
| lat_min = 17
| lat_sec = 45
| lat_dir = N
| lon_deg = 09
| lon_min = 56
| lon_sec = 02
| lon_dir = E
}}

'''Wehmingen''' is een plaats in de [[Duitsland|Duitse]] gemeente [[Sehnde]], [[deelstaten van Duitsland|deelstaat]] [[Nedersaksen]], en telt 654 inwoners.

==Cultuur==
In Wehmingen bevindt zich het [[Hannoversches Straßenbahn-Museum]] (trammuseum Hannover), dat een uitgebreide collectie trams tentoonstelt en restaureert.

[[Bestand:Wehmingen Kirche.jpg|thumb|120px|left|Kerkje]]

{{Coor title dms|52|17|45|N|9|56|2|E|type:adm2nd_scale:50000_region:DE}}

[[Categorie:Plaats in Nedersaksen]]
[[Categorie:Voormalige gemeente in Nedersaksen]]

title: Situering

Deelstaat: Nedersaksen

Gemeente: Sehnde

title: Algemeen

title: Overig

title: Detailkaart

Detailkaart: Kaart van Wehmingen

Portaal: Duitsland


text:
# Exponentiële som
In de wiskunde is een exponentiële som een eindige fourierreeks, dat wil zeggen een trigonometrische veelterm, of elke andere eindige som gevormd met behulp van de exponentiële functie, gewoonlijk uitgedrukt door middel van de functie
{\displaystyle e(x)=\exp(2\pi ix)}
Een typische exponentiële som kan de vorm aannemen
{\displaystyle \sum e(x_{n})}
gesommeerd over een eindige rij van reële getallen {\displaystyle x_{n}}.

## Geschiedenis
Als de som van de volgende vorm is
{\displaystyle S(x)=e^{iaf(x)}}
waarbij ƒ een gladde functie is, kan men de formule van Euler-Maclaurin gebruiken om de reeks om te zetten in een integraal, plus enkele correcties waarbij afgeleiden van S(x) betrokken zijn. Voor grote waarden van a kan men dan de "stationaire fase"-methode gebruiken om de integraal te berekenen en een benaderende evaluatie van de som te geven. Belangrijke ontwikkelingen op dit gebied waren methode Van der Corput (ca. 1920), gerelateerd aan het principe van stationaire fase, en de latere methode van Vinogradov (ca. 1930).
De grote zeefmethode (c.1960), het werk van veel onderzoekers, is een relatief transparant algemeen principe; maar geen enkele methode is algemeen toepasbaar.

title: Exponentiële som

wikitext:
In de [[wiskunde]] is een '''exponentiële som''' een eindige [[fourierreeks]], dat wil zeggen een trigonometrische veelterm, of elke andere eindige som gevormd met behulp van de [[exponentiële functie]], gewoonlijk uitgedrukt door middel van de [[Functie (wiskunde)|functie]]

: <math>e(x) = \exp(2\pi ix)</math>

Een typische exponentiële som kan de vorm aannemen

: <math>\sum e(x_n)</math>

gesommeerd over een eindige [[Rij (wiskunde)|rij]] van [[Reëel getal|reële getallen]] <math>x_n</math>.

== Geschiedenis ==
Als de som van de volgende vorm is

:<math> S(x)= e^{ia f(x) } </math>

waarbij ''ƒ'' een gladde functie is, kan men de [[formule van Euler-Maclaurin]] gebruiken om de reeks om te zetten in een integraal, plus enkele correcties waarbij afgeleiden van ''S''(''x'') betrokken zijn. Voor grote waarden van ''a'' kan men dan de "stationaire fase"-methode gebruiken om de integraal te berekenen en een benaderende evaluatie van de som te geven. Belangrijke ontwikkelingen op dit gebied waren ''[[methode Van der Corput]]'' (ca. 1920), gerelateerd aan het [[principe van stationaire fase]], en de latere ''[[methode van Vinogradov]]'' (ca. 1930).

De [[grote zeefmethode]] (c.1960), het werk van veel onderzoekers, is een relatief transparant algemeen principe; maar geen enkele methode is algemeen toepasbaar.

[[Categorie:Analytische getaltheorie]]


text:
# Paul Gauguin
Eugène Henri Paul Gauguin (Parijs, 7 juni 1848 – Atuona op de Marquesaseilanden, 8 mei 1903) was een Franse kunstschilder. Zijn werk wordt meestal gekenschetst als postimpressionistisch, dat van na 1891 als symbolistisch.

## Levensloop
In 1850 verliet het gezin Parijs en ging naar Peru, gemotiveerd door het politieke klimaat van die periode (na de staatsgreep van Napoleon III ). Zijn vader Clovis stierf tijdens de reis, waardoor de 18 maanden oude Paul, zijn moeder en zijn zus aan hun lot werden overgelaten. Ze woonden vijf jaar in Lima bij de oom van Paul en zijn gezin. De beelden uit Peru zouden uiteindelijk een grote invloed hebben op de kunst van Gauguin. Het was in Lima waar Gauguin zijn vroege jeugd ontwikkelde en de prikkels van zijn Lima-omgeving ontving. Zijn moeder bewonderde precolumbiaanse kunst, vooral keramiek, sinds ze stukken van Inca-oorsprong verzamelde. Als gevolg van zijn fascinatie voor oude Peruaanse culturen gebruikte Gauguin het beeld van een Peruaanse mummie in meer dan twintig van zijn werken.
Na zijn opleiding in Orléans bracht Gauguin zes jaar door in de koopvaardij. Later diende hij in de Franse marine. Bij terugkomst in Frankrijk in 1870 werd hij assistent bij een beursmakelaar. Gustave Arosa, die Gauguins voogd werd toen hij op 19-jarige leeftijd zijn moeder verloor, bracht hem in contact met de schilderkunst. Dezelfde Arosa had hem ook aan zijn baan geholpen bij de marine en later bij de bank. Arosa is dus een sleutelfiguur in het leven van Gauguin, omdat hij indirect ook een grote invloed zou gaan hebben op de kunst van Gauguin. Dit had ook te maken met het feit dat Arosa een grote liefde had voor amateurfotografie en goed bevriend was met Nadar, die foto's maakte als reproductie van belangrijke monumenten in de wereld, zoals de zuil van Trajanus en het Parthenon.
Gauguin huwde in november 1873 met de Deense Mette Sophie Gad, bij wie hij vijf kinderen kreeg. Hij werd een succesvolle beursmakelaar. Tevens werd hij kunstverzamelaar en een zeer verdienstelijk amateurschilder, die in impressionistische stijl werkte.
In 1882 stortte de beurs in en raakte Gauguin zijn baan kwijt. Tegen 1884 verhuisde Gauguin met zijn familie naar Kopenhagen, waar hij minder succes had in een loopbaan als vertegenwoordiger van een Franse textielfabrikant. Hij wilde echter liever fulltime gaan schilderen en keerde daarom in 1885 terug naar Parijs, na het mislukken van een tentoonstelling van zijn werk in Denemarken. Hij kon zijn vrouw en kinderen niet behoorlijk onderhouden, met als gevolg dat zijn vrouw terugging naar haar familie.
Gauguin woonde, op initiatief van de kunsthandelaar Theo van Gogh, twee maanden samen met diens broer Vincent van Gogh in Arles om te schilderen en van elkaar te leren. Het was geen gelukkige periode. Gauguin kreeg depressieve buien en deed een zelfmoordpoging. Uit de brieven van Van Gogh – die Gauguin financieel steunde – blijkt dat ze voortdurend ruzie hadden. Op een moment was Gauguin zo geschrokken van het gedrag van zijn huisgenoot, die hem tijdens een avondwandeling achtervolgde, dat hij een nacht in een hotel doorbracht. De volgende ochtend had Van Gogh een deel van zijn oor afgesneden. Daarop werd Van Gogh in een gesticht opgenomen en vertrok Gauguin uit Arles. Duitse wetenschappers beweren echter, na een langdurig onderzoek, dat Gauguin het oor van Van Gogh met een zwaard afhakte, na een ruzie. Ze zouden er zelf voor gekozen hebben om de toedracht geheim te houden. Gauguin deed dit om vervolging te voorkomen.
Er zijn schilderijen van Gauguin en Van Gogh die eruitzien alsof ze met dezelfde verf geschilderd zijn. Ze maakten ook portretten van elkaar. In 1886 kwamen Gauguin, Émile Bernard en Paul Sérusier naar Pont-Aven. Zij richtten er de School van Pont-Aven op. Tot die groep behoorde ook de Nederlandse schilder Meijer de Haan, met wie hij bevriend raakte en die hij diverse malen geportretteerd heeft. In 1891 vertrok Gauguin naar Frans-Polynesië om te ontsnappen uit de Europese beschaving, en aan "alles wat kunstmatig en conventioneel was". Hij had hierbij het beeld van de "nobele wilden" voor ogen (zoals beschreven door Jean-Jacques Rousseau) en wilde zich afzetten tegen de burgerlijke maatschappij. Wellicht heeft echter ook een rol gespeeld dat hij in Frankrijk als kunstenaar weinig erkenning kreeg. Hij verbleef eerst op Tahiti, dat hem echter zo tegenviel dat hij al snel verder doorreisde naar de Marquesaseilanden. Daarvandaan heeft hij nog slechts eenmaal Frankrijk bezocht. Hij leefde hier samen met Paou'óura, bij wie hij een zoon genaamd Émile kreeg, geboren in 1899.
Paul Gauguin stierf op 54-jarige leeftijd in 1903, ziek van syfilis en hartaanvallen. Hij ligt begraven op het kerkhof in Atuona, Hiva Oa, Marquesaseilanden.

## Schilderstijl
De werken van Gauguin behoren tot het postimpressionisme. Zijn werk loopt vooruit op het ongebruikelijke kleurgebruik van de fauvisten en de expressionisten.
Na 1888 beschouwde Gauguin zichzelf als symbolist. De kunst van de impressionisten bevredigde Gauguin niet, omdat hij vooral het onzichtbare wilde weergeven, de stemming en gevoelens achter het beeld. Naast olieverfschilderijen maakte Gauguin ook veel grafisch werk, zoals houtsneden, waarvan de wildheid, de directheid hem aansprak.
Na zich eerst aangesloten te hebben bij de impressionisten, begon Gauguin tijdens zijn periode in Bretagne een eigen stijl te ontwikkelen. Hij schilderde daar de vrouwen in klederdracht in een zeer verstilde en geconcentreerde stijl, die vooral de rust en de eenvoud van het boerenleven weer schijnt te geven.
Zijn eigen stijl in die periode duidde Gauguin aan met de term cloisonnisme, een woord dat is afgeleid van de middeleeuwse techniek van het emailleren, het cloisonné, waarbij de vlakjes emaille van elkaar gescheiden worden door metalen randjes. Rond vrijwel alle figuren uit deze tijd, en ook meestal in de latere schilderijen, tot het eind van zijn leven, staan donkere randen geschilderd.
In de periode in Bretagne schilderde Gauguin ook religieuze taferelen, onder andere het doek Het visioen na de preek (ook wel genoemd: Jacob met de engel) uit 1888. Dit schilderij laat een combinatie zien van biddende Bretonse vrouwen met hun witte mutsen en Jacob die stevig door de engel wordt vastgegrepen, dit alles op een uitermate gedurfde knalrode achtergrond, met tussen de vrouwen en de engel een stevige boom, schuin over het doek.
Na zijn vertrek naar de tropen bereikt Gauguin de toppen van zijn kunstenaarschap, al blijkt hij ook een vechtersbaas en een amokmaker. Het prachtige kleurgebruik, de indringende blikken van de Polynesische vrouwen, die gewillig voor hem poseerden, en de geheimzinnige titels van de schilderijen zijn voor de liefhebber van het werk van Gauguin een waar genoegen.
Een voorbeeld is het grote schilderij (375 × 139 cm) met daarop de tekst: D'où venons-nous, Qui sommes-nous? Où allons-nous? (Waar komen we vandaan? Wie zijn wij? Waar gaan we heen?). Op dit schilderij zijn een tiental bijna levensgrote personen afgebeeld, omringd door sprookjesachtige planten, dieren en symbolen uit de Polynesische godsdienst.

## Schilderijen
- Onder de mangobomen op Martinique, 1887, olieverf op doek, 89 × 116 cm[3]
- Portret van Van Gogh, zonnebloemen schilderend, 1888, Olieverf op doek, 73 × 91 cm[4]
- Les toits bleus, Rouen, 1884
- Parau Parau (Het gesprek), 1891
- Het zaad van de Areoi, 1892. Olieverf op jute, 92,1 × 72,1 cm[5]
- De maan en de aarde, 1893. Olieverf op jute, 114,3 × 62,2 cm[6]
- Het visioen na de preek of Jacob (in gevecht) met de engel
- De zonnebloemenschilder, 1888
- De gele Christus, 1889
- Fatata te Mouà (Aan de voet van een berg), 1892
- De groene Christus, 1889
- Arii Matamoe (Het koninklijke einde), 1892
- Parau Parau (Het gesprek), 1891
- Tahitiaanse vrouwen op het strand, 1891
- Eu haere ia oe (Waar ga je heen?)
- Te Poipoi (in 2007 is een bedrag van 39,2 miljoen dollar betaald voor dit schilderij.[7])
- Nafea faa ipoipo? (Wanneer zal je trouwen?), 101 × 77 cm, werd door de familie van Rudolf Staechelin verkocht aan een onbekende koper, waarschijnlijk Qatar Museums, in februari 2015 voor een bedrag van ongeveer 300 miljoen dollar.[8]

## Musea (selectie)
De werken van Paul Gauguin zijn te zien in onder meer:
- Musée d'Orsay, Parijs[9]
- Metropolitan Museum of Art, New York[10][11] en Museum of Modern Art, New York
- National Gallery of Art, Washington[12]
- Guggenheim museum, New York
- Nationale Galerie (Praag), Praag
- Van Gogh Museum, Amsterdam

## Tentoonstellingen (selectie)
- Paul Gauguin: Paris, 1889 in het Cleveland Museum of Art in Cleveland[13] van 4 oktober 2009 t/m 18 januari 2010[14]
- Gaugain De doorbraak naar moderniteit.[15] in het Van Goghmuseum in Amsterdam van 19 februari - 6 juni 2010
- Paul Gauguin in het National Museum of Modern Art in Tokio[16] van in het 3 juli t/m 23 september 2009
- Gaugain in Tate Modern[17] in van 30 september 2010 t/m 16 januari 2011
- Gauguin & Laval op Martinique.[18] in het Van Gogh Museum in Amsterdam van 5 oktober 2018 - 13 januari 2019

## Galerij
- Portret van Madame Gauguin (± 1880-1881)
- Tuin in Vaugirard (1881)
- De blauwe daken, Rouen
- Madame Gauguin in avondjurk (1884)
- Stilleven-fruit (± 1880's)
- Le gardien de porcs, Bretagne (1888)
- Les Alyscamps (1888)
- Zelfportret met portret van Bernard (1888)
- Nachtcafé in Arles, (Mme Ginoux) (1888)
- Nature morte à l'estampe japonaise (1889)
- Meijer de Haan in het lamplicht (1889-1890)
- Vahine no te tiare (Vrouw met een bloem) (1891)
- Parau Parau (Het gesprek) (1891)
- Arii Matamoe (Het koninklijke einde) (1892)
- Eu haere ia oe (Waar ga je heen?) (1893)
- De maan en de aarde (Hina tefatou) (1893)
- Annah, de Javanerin (1893)
- Watermolen in Pont-Aven (1894)
- Maternité (1899)
- Deux Tahitiennes (1899), olieverf op linnen,
- Contes barbares (Exotisch Gezegde) (1902)
- De tovenaar van Hiva Oa (1902)
- Cavaliers sur la plage (1902)
- Landschap van La Dominique (Hiva OAU) (1903)
- La vision après le Sermon (La Lutte de Jacob avec l’Ange) (1888)

## Zelfportretten
- Zelfportret (1889), National Gallery of Art, Washington, DC
- Zelfportret (1889-1890)
- Zelfportret (1893)
- Zelfportret (1896)

title: Paul Gauguin

wikitext:
{{Infobox kunstenaar
| naam              = Paul Gauguin
| afbeelding        = Paul Gauguin 1891.png
| onderschrift      = Portret van Paul Gauguin in [[1891]] door Louis-Maurice Boutet de Monvel
| volledige naam    = Eugène Henri Paul Gauguin
| bijnaam           =
| geboren           = [[7 juni]] [[1848]]
| geboorteplaats    = [[Parijs]]
| overleden         = [[8 mei]] [[1903]]
| overlijdensplaats = [[Atuona]]
| land              = [[Frankrijk]]
| beroep            = [[Kunstschilder]]
| jaren-actief      =
| stijl             = [[Postimpressionisme]]
| website           =
}}
[[Bestand:Paul_Gauguin_(1848-1903)_Zelfportret_-_Musée_d'Orsay_Parijs_22-8-2017_16-33-52_22-8-2017_16-33-52.JPG|thumb|Zelfportret, 1896, [[Musée d'Orsay]], Parijs]]
'''Eugène Henri Paul Gauguin''' ([[Parijs]], [[7 juni]] [[1848]] – [[Atuona]] op de [[Marquesaseilanden]], [[8 mei]] [[1903]]) was een [[Frankrijk|Franse]] [[kunstschilder]]. Zijn werk wordt meestal gekenschetst als [[Postimpressionisme|postimpressionistisch]], dat van na 1891 als [[Symbolisme|symbolistisch]].

== Levensloop ==
In 1850 verliet het gezin Parijs en ging naar [[Peru]], gemotiveerd door het politieke klimaat van die periode (na de staatsgreep van [[Napoleon III]] ). Zijn vader Clovis stierf tijdens de reis, waardoor de 18 maanden oude Paul, zijn moeder en zijn zus aan hun lot werden overgelaten. Ze woonden vijf jaar in Lima bij de oom van Paul en zijn gezin. De beelden uit Peru zouden uiteindelijk een grote invloed hebben op de kunst van Gauguin. Het was in Lima waar Gauguin zijn vroege jeugd ontwikkelde en de prikkels van zijn Lima-omgeving ontving. Zijn moeder bewonderde precolumbiaanse kunst, vooral [[keramiek]], sinds ze stukken van [[Inca's|Inca]]-oorsprong verzamelde. Als gevolg van zijn fascinatie voor oude Peruaanse culturen gebruikte Gauguin het beeld van een Peruaanse mummie in meer dan twintig van zijn werken.
Na zijn opleiding in [[Orléans]] bracht Gauguin zes jaar door in de koopvaardij. Later diende hij in de Franse marine. Bij terugkomst in Frankrijk in 1870 werd hij assistent bij een beursmakelaar. Gustave Arosa, die Gauguins voogd werd toen hij op 19-jarige leeftijd zijn moeder verloor, bracht hem in contact met de schilderkunst. Dezelfde Arosa had hem ook aan zijn baan geholpen bij de marine en later bij de bank. Arosa is dus een sleutelfiguur in het leven van Gauguin, omdat hij indirect ook een grote invloed zou gaan hebben op de kunst van Gauguin. Dit had ook te maken met het feit dat Arosa een grote liefde had voor amateurfotografie en goed bevriend was met [[Gaspard-Félix Tournachon|Nadar]], die foto's maakte als reproductie van belangrijke monumenten in de wereld, zoals de [[zuil van Trajanus]] en het [[Parthenon]].

Gauguin huwde in november 1873 met de [[Denemarken|Deense]] Mette Sophie Gad, bij wie hij vijf kinderen kreeg. Hij werd een succesvolle beursmakelaar. Tevens werd hij kunstverzamelaar en een zeer verdienstelijk amateurschilder, die in [[Impressionisme|impressionistische]] stijl werkte.

In 1882 stortte de beurs in en raakte Gauguin zijn baan kwijt. Tegen 1884 verhuisde Gauguin met zijn familie naar [[Kopenhagen]], waar hij minder succes had in een loopbaan als vertegenwoordiger van een Franse textielfabrikant. Hij wilde echter liever fulltime gaan schilderen en keerde daarom in 1885 terug naar Parijs, na het mislukken van een tentoonstelling van zijn werk in Denemarken. Hij kon zijn vrouw en kinderen niet behoorlijk onderhouden, met als gevolg dat zijn vrouw terugging naar haar familie.

Gauguin woonde, op initiatief van de kunsthandelaar [[Theo van Gogh (kunsthandelaar)|Theo van Gogh]], twee maanden samen met diens broer [[Vincent van Gogh]] in [[Arles]] om te schilderen en van elkaar te leren. Het was geen gelukkige periode. Gauguin kreeg [[Depressie (klinisch)|depressieve]] buien en deed een zelfmoordpoging. Uit de brieven van Van Gogh – die Gauguin financieel steunde{{Bron?|Wie ondersteunde wie?|2018|4|2}} – blijkt dat ze voortdurend ruzie hadden. Op een moment was Gauguin zo geschrokken van het gedrag van zijn huisgenoot, die hem tijdens een avondwandeling achtervolgde, dat hij een nacht in een hotel doorbracht. De volgende ochtend had Van Gogh een deel van zijn oor afgesneden. Daarop werd Van Gogh in een gesticht opgenomen en vertrok Gauguin uit Arles. Duitse wetenschappers beweren echter, na een langdurig onderzoek, dat Gauguin het oor van Van Gogh met een zwaard afhakte, na een ruzie. Ze zouden er zelf voor gekozen hebben om de toedracht geheim te houden. Gauguin deed dit om vervolging te voorkomen.<ref>[http://www.trouw.nl/cultuur/beeldendekunst/article2750295.ece/_Gauguin_hakte_oor_van_Vincent_van_Gogh_af_.html ''Gauguin hakte oor van Vincent van Gogh af'', Trouw.nl]</ref><ref>{{aut|Hans Kaufmann & Rita Wildegans}} ''Van Goghs Ohr - Paul Gauguin und der Pakt des Schweigens'', uitg. Osburg Verlag, Berlijn (2008)</ref>

Er zijn schilderijen van Gauguin en Van Gogh die eruitzien alsof ze met dezelfde verf geschilderd zijn. Ze maakten ook portretten van elkaar. In 1886 kwamen Gauguin, [[Émile Bernard]] en [[Paul Sérusier]] naar [[Pont-Aven]]. Zij richtten er de [[School van Pont-Aven]] op. Tot die groep behoorde ook de Nederlandse schilder [[Meijer de Haan]], met wie hij bevriend raakte en die hij diverse malen geportretteerd heeft. In 1891 vertrok Gauguin naar [[Frans-Polynesië]] om te ontsnappen uit de Europese beschaving, en aan "alles wat kunstmatig en conventioneel was". Hij had hierbij het beeld van de "nobele wilden" voor ogen (zoals beschreven door [[Jean-Jacques Rousseau]]) en wilde zich afzetten tegen de burgerlijke maatschappij. Wellicht heeft echter ook een rol gespeeld dat hij in Frankrijk als kunstenaar weinig erkenning kreeg. Hij verbleef eerst op [[Tahiti]], dat hem echter zo tegenviel dat hij al snel verder doorreisde naar de [[Marquesaseilanden]]. Daarvandaan heeft hij nog slechts eenmaal Frankrijk bezocht. Hij leefde hier samen met Paou'óura, bij wie hij een zoon genaamd Émile kreeg, geboren in 1899.

Paul Gauguin stierf op 54-jarige leeftijd in 1903, ziek van [[syfilis]] en [[hartaanval]]len. Hij ligt begraven op het kerkhof in [[Atuona]], [[Hiva Oa]], Marquesaseilanden.

== Schilderstijl ==
[[Bestand:Paul Gauguin 056.jpg|thumb|262px|''[[Tahitiaanse vrouwen op het strand]]'' (1891)]]
[[Bestand:Tombe Paul Gauguin Atuona.jpg|thumb|left|Gauguins graf in [[Atuona]] op [[Hiva Oa]]]]
[[Bestand:Paul Gauguin- Manao tupapau (The Spirit of the Dead Keep Watch).JPG|thumb|262px|''Manao tupapau'' (''De geest van de doden kijkt toe''), 1892, [[Albright-Knox Art Gallery]], Buffalo, NY]]
De werken van Gauguin behoren tot het [[postimpressionisme]]. Zijn werk loopt vooruit op het ongebruikelijke kleurgebruik van de [[fauvisme|fauvisten]] en de [[expressionisme|expressionisten]].

Na 1888 beschouwde Gauguin zichzelf als [[symbolisme|symbolist]]. De kunst van de impressionisten bevredigde Gauguin niet, omdat hij vooral het onzichtbare wilde weergeven, de stemming en gevoelens achter het beeld. Naast [[olieverf]]schilderijen maakte Gauguin ook veel grafisch werk, zoals [[houtsnede]]n, waarvan de wildheid, de directheid hem aansprak.

Na zich eerst aangesloten te hebben bij de impressionisten, begon Gauguin tijdens zijn periode in Bretagne een eigen stijl te ontwikkelen. Hij schilderde daar de vrouwen in klederdracht in een zeer verstilde en geconcentreerde stijl, die vooral de rust en de eenvoud van het boerenleven weer schijnt te geven.

Zijn eigen stijl in die periode duidde Gauguin aan met de term [[cloisonnisme]], een woord dat is afgeleid van de middeleeuwse techniek van het emailleren, het [[Email cloisonné|cloisonné]], waarbij de vlakjes [[emaille]] van elkaar gescheiden worden door metalen randjes. Rond vrijwel alle figuren uit deze tijd, en ook meestal in de latere schilderijen, tot het eind van zijn leven, staan donkere randen geschilderd.

In de periode in Bretagne schilderde Gauguin ook religieuze taferelen, onder andere het doek ''[[Het visioen na de preek]]'' (ook wel genoemd: ''Jacob met de engel'') uit 1888. Dit schilderij laat een combinatie zien van biddende Bretonse vrouwen met hun witte mutsen en Jacob die stevig door de engel wordt vastgegrepen, dit alles op een uitermate gedurfde knalrode achtergrond, met tussen de vrouwen en de engel een stevige boom, schuin over het doek.

Na zijn vertrek naar de tropen bereikt Gauguin de toppen van zijn kunstenaarschap, al blijkt hij ook een vechtersbaas en een amokmaker. Het prachtige kleurgebruik, de indringende blikken van de Polynesische vrouwen, die gewillig voor hem poseerden, en de geheimzinnige titels van de schilderijen zijn voor de liefhebber van het werk van Gauguin een waar genoegen.
Een voorbeeld is het grote schilderij (375 × 139 cm) met daarop de tekst: ''D'où venons-nous, Qui sommes-nous? Où allons-nous?'' (Waar komen we vandaan? Wie zijn wij? Waar gaan we heen?). Op dit schilderij zijn een tiental bijna levensgrote personen afgebeeld, omringd door sprookjesachtige planten, dieren en symbolen uit de Polynesische godsdienst.

== Schilderijen ==
[[Bestand:Paul Gauguin, Nafea Faa Ipoipo? 1892, oil on canvas, 101 x 77 cm.jpg|thumb|262px|[[Nafea faa ipoipo]]]]
{{Zie ook|Zie ook [[Lijst van duurst verkochte schilderijen]].}}

* ''Onder de mangobomen op Martinique'', 1887, olieverf op doek, 89 × 116 cm<ref>[http://www3.vangoghmuseum.nl/vgm/index.jsp?page=5177&collection=454&lang=nl]</ref>
* ''Portret van Van Gogh, zonnebloemen schilderend'', 1888, Olieverf op doek, 73 × 91 cm<ref>[http://www3.vangoghmuseum.nl/vgm/index.jsp?page=3973&collection=454&lang=nl]</ref>
* ''[[Les toits bleus, Rouen]]'', 1884
* ''[[Parau Parau (Het gesprek)]]'', 1891
* ''Het zaad van de Areoi'', 1892. Olieverf op jute, 92,1 × 72,1 cm<ref>[http://www.moma.org/collection/browse_results.php?criteria=O%3ADE%3AI%3A5&page_number=27&template_id=1&sort_order=1]</ref>
* ''De maan en de aarde'', 1893. Olieverf op jute, 114,3 × 62,2 cm<ref>[http://www.moma.org/collection/browse_results.php?criteria=O%3ADE%3AI%3A5&page_number=28&template_id=1&sort_order=1]</ref>
* ''[[Het visioen na de preek]]'' of ''Jacob (in gevecht) met de engel''
* ''[[De zonnebloemenschilder]]'', 1888
* ''[[De gele Christus]]'', 1889
* ''[[Fatata te Mouà (Aan de voet van een berg)]]'', 1892
* ''[[De groene Christus]]'', 1889
* ''[[Arii Matamoe (Het koninklijke einde)]]'', 1892
* ''[[Parau Parau (Het gesprek)]]'', 1891
* ''[[Tahitiaanse vrouwen op het strand]]'', 1891
* ''[[Eu haere ia oe (Waar ga je heen?)]]''
* ''Te Poipoi'' (in 2007 is een bedrag van 39,2 miljoen dollar betaald voor dit schilderij.<ref>[http://www.nrc.nl/kunst/article813292.ece/Schilderij_Gauguin_levert_40_miljoen_dollar_op Schilderij Gauguin levert 40 miljoen dollar op, NRC.nl, 8 november 2007 ]{{Dode link|datum=oktober 2018 |bot=InternetArchiveBot}}</ref>)
* ''[[Nafea faa ipoipo]]?'' ''(Wanneer zal je trouwen?)'', 101 × 77 cm, werd door de familie van Rudolf Staechelin verkocht aan een onbekende koper, waarschijnlijk Qatar Museums, in februari 2015 voor een bedrag van ongeveer 300 miljoen dollar.<ref name="BBC">{{Citeer web |url=http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-31183733 |title=Gauguin painting breaks sale record at nearly $300m |accessdate=7 februari 2015 |publisher=BBC News}}</ref>

== Musea (selectie) ==
De werken van Paul Gauguin zijn te zien in onder meer:
* Musée d'Orsay, Parijs<ref>[http://www.musee-orsay.fr/fr/collections/catalogue-des-oeuvres/resultat-collection.html?no_cache=1&zsz=1&zs_aff=q&zs_rf=mos_a&zs_r_30_z=5&zs_r_30_w=french&zs_sf=0&zs_mf=12&zs_ah=oeuvre&zs_send_x=&zs_r_1_w=Paul%20Gauguin Paul Gauguin in Musée d'Orsay]</ref>
* [[Metropolitan Museum of Art]], New York<ref>[https://web.archive.org/web/20210122170537/http://www.metmuseum.org/search/iquery.asp?command=text&datascope=all&attr1=paul+gaugain&x=9&y=12 Paul Gauguin in Metropolitan Museum of Art]</ref><ref>[http://www.moma.org/collection/artist.php?artist_id=2098 schilderijen in het NOMA]</ref> en [[Museum of Modern Art]], New York
* [[National Gallery of Art]], [[Washington D.C.|Washington]]<ref>[http://www.nga.gov/collection/gallery/gg82/gg82-main1.html Paul Gauguin in National Gallery of Art]</ref>
* [[Guggenheim Museum (New York)|Guggenheim museum]], New York
* [[Nationale Galerie (Praag)]], [[Praag]]
* [[Van Gogh Museum]], [[Amsterdam]]

== Tentoonstellingen (selectie) ==
* ''Paul Gauguin: Paris, 1889'' in het [[Cleveland Museum of Art]] in [[Cleveland (Ohio)|Cleveland]]<ref>https://web.archive.org/web/20100130063919/http://www.clemusart.com/exhibitions/gauguin.aspx</ref> van 4 oktober 2009 t/m 18 januari 2010<ref>[http://www.youtube.com/watch?v=snvOzCLUq5A Opbouw tentoonstelling]</ref>
* ''Gaugain De doorbraak naar moderniteit''.<ref>[https://web.archive.org/web/20100127222454/http://www.vangoghmuseum.nl/vgm/index.jsp?page=238&lang=nl Paul Gaugain in het van Goghmuseum]</ref> in het [[Van Goghmuseum]] in [[Amsterdam]] van 19 februari - 6 juni [[2010]]
* ''Paul Gauguin'' in het [[National Museum of Modern Art]] in [[Tokio]]<ref>{{Citeer web |url=http://www.momat.go.jp/english/artmuseum/paul_gauguin_2009/index.html |titel=Gauguin in National Museum of Modern Art |bezochtdatum=17 januari 2010 |archiefdatum=21 september 2009 |archiefurl=https://web.archive.org/web/20090921043044/http://www.momat.go.jp/english/artmuseum/paul_gauguin_2009/index.html |dodeurl=ja }}</ref> van in het 3 juli t/m 23 september 2009
* ''Gaugain'' in [[Tate Modern]]<ref>[https://web.archive.org/web/20120203110316/http://www.tate.org.uk/modern/exhibitions/gauguin/default.shtm Gauguin in Tate Modern]</ref> in van 30 september 2010 t/m 16 januari 2011
* ''Gauguin & Laval op Martinique''.<ref>[https://web.archive.org/web/20181001142427/https://www.vangoghmuseum.nl/nl/zien-en-doen/tentoonstellingen/gauguin-en-laval-op-martinique]</ref> in het [[Van Gogh Museum]] in [[Amsterdam]] van 5 oktober 2018 - 13 januari 2019

== Galerij ==
<gallery>
Bestand:Paul Gauguin 097.jpg|''Portret van Madame Gauguin'' (± 1880-1881)
Bestand:Paul Gauguin 060.jpg|''Tuin in Vaugirard'' (1881)
Bestand:Paul Gauguin 012.jpg|''[[Les toits bleus, Rouen|De blauwe daken, Rouen]]''
Bestand:Paul Gauguin 101.jpg|''Madame Gauguin in avondjurk'' (1884)
Bestand:Gauguin Stillleben mit Fruchtschale und Zitronen.jpg|''Stilleven-fruit'' (± 1880's)
Bestand:Gauguin.swineherd.750pix.jpg|''Le gardien de porcs, Bretagne'' (1888)
Bestand:Paul Gauguin 085.jpg|''Les Alyscamps'' (1888)
Bestand:Paul Gauguin 112.jpg|''Zelfportret met portret van Bernard'' (1888)
Bestand:Paul Gauguin 072.jpg|''Nachtcafé in Arles, (Mme Ginoux)'' (1888)
Bestand:Paul Gauguin 121.jpg|''Nature morte à l'estampe japonaise'' (1889)
Bestand:Gauguin Meyer de Haan.jpg|''[[Meijer de Haan]] in het lamplicht'' (1889-1890)
Bestand:Paul Gauguin 040.jpg|''[[Vahine no te tiare (Vrouw met een bloem)]]'' (1891)
Bestand:Paul Gauguin 095.jpg|''[[Parau Parau (Het gesprek)]]'' (1891)
Bestand:Paul Gauguin (French - Arii Matamoe (The Royal End) - Google Art Project.jpg|''[[Arii Matamoe (Het koninklijke einde)]]'' (1892)
Bestand:Paul Gauguin 128.jpg|''[[Eu haere ia oe (Waar ga je heen?)]]'' (1893)
Bestand:Paul Gauguin 031.jpg|''De maan en de aarde (Hina tefatou)'' (1893)
Bestand:Paul Gauguin 004.jpg|''Annah, de Javanerin'' (1893)
Bestand:Paul Gauguin 039.jpg|''Watermolen in Pont-Aven'' (1894)
Bestand:Paul Gauguin 090.jpg|''Maternité'' (1899)
Bestand:Paul Gauguin - Deux Tahitiennes.jpg|''Deux Tahitiennes'' (1899), olieverf op linnen,
[[Metropolitan Museum of Art]]
Bestand:Paul Gauguin - Contes barbares (1902).jpg|''Contes barbares (Exotisch Gezegde)'' (1902)
Bestand:Paul Gauguin - Le Sorcier d'Hiva Oa.jpg|''De tovenaar van Hiva Oa'' (1902)
Bestand:Paul Gauguin 106.jpg|''Cavaliers sur la plage'' (1902)
Bestand:Paul Gauguin 079.jpg|''Landschap van La Dominique (Hiva OAU)'' (1903)
Bestand:Paul Gauguin 137.jpg|''[[Het visioen na de preek|La vision après le Sermon]] (La Lutte de Jacob avec l’Ange)'' (1888)
</gallery>

== Zelfportretten ==
<gallery>
Bestand:Paul Gauguin 125.jpg|''Zelfportret'' (1889), [[National Gallery of Art]], [[Washington, DC]]
Bestand:Gauguin portrait 1889.JPG|''Zelfportret'' (1889-1890)
Bestand:Paul Gauguin 111.jpg|''Zelfportret'' (1893)
Bestand:Paul Gauguin 110.jpg|''Zelfportret'' (1896)
</gallery>

== Externe links ==
* [http://www.impressionniste.net/gauguin_paul.htm Paul Gauguin]
* [https://web.archive.org/web/20180906125028/https://owlstand.com/#/exhibitions/e20b5af9-f5e5-41b6-b0a9-db9acc8c3d8e de werken van Paul Gauguin]

{{Navigatie oeuvre Paul Gauguin}}
{{Commons}}
{{Appendix|2=
* {{Bronvermelding anderstalige Wikipedia|taal=en|titel=Paul Gauguin}}
* Ingo F. Walther, ''Paul Gauguin, schilderijen van een verschoppeling''
{{References}}
}}
{{Bibliografische informatie}}

{{DEFAULTSORT:Gauguin, Paul}}
[[Categorie:Frans kunstschilder]]
[[Categorie:Kunstschilder van het impressionisme]]
[[Categorie:Kunstschilder van het postimpressionisme]]
[[Categorie:Académie Colarossi]]

title: Persoonsgegevens

Volledige naam: Eugène Henri Paul Gauguin

Geboren: Parijs, 7 juni 1848

Overleden: Atuona, 8 mei 1903

Geboorteland: Frankrijk

Beroep(en): Kunstschilder

title: Oriënterende gegevens

Stijl(en): Postimpressionisme


text:
# Carabbia
Carabbia is een plaats en voormalige gemeente in het Zwitserse kanton Ticino en maakt deel uit van het district Lugano.
Carabbia telt 532 inwoners.
Op 20 april 2008 ging de gemeente op in Lugano.

title: Carabbia

wikitext:
{{Infobox plaats in Zwitserland
| naam = Carabbia
| land = Zwitserland
| kaart = [[Bestand:Carabbia in Lugano.png|240px|Kaart van de voormalige gemeente]]
| wapenafbeelding = Carabbia-coat of arms.svg
| kanton2 = Ticino
| district = [[Lugano (district)|Lugano]]
| cirkel = Carona
| code = 5168
| postcode = 6913
| latitudeGraden= 45
| latitudeMinuten= 58
| latitudeSeconden=
| longitudeGraden= 8
| longitudeMinuten= 56
| longitudeSeconden=
| hoogteligging = 523
| oppervlakte = 1,1
| inwonersaantal = 532
| jaar = 2005
}}
'''Carabbia''' is een plaats en voormalige gemeente in het [[Zwitserland|Zwitserse]] kanton [[Ticino (kanton)|Ticino]] en maakt deel uit van het district [[Lugano (district)|Lugano]].
Carabbia telt 532 inwoners.

Op 20 april 2008 ging de gemeente op in [[Lugano (stad)|Lugano]].

== Externe link ==
* {{Link Bundesamt für Statistik gemeente Zwitserland|5168}}

{{Coor title dms|45|58|0|N|8|56|0|E|type:city_scale:25000_region:CH}}

[[Categorie:Lugano]]
[[Categorie:Plaats in Ticino]]
[[Categorie:Voormalige gemeente in Ticino]]

title: Situering

Kanton: Ticino

District: Lugano

Coördinaten: 45° 58′ NB, 8° 56′ OL

title: Algemeen

Oppervlakte: 1,1 km²

title: Overig

Website: Officiële website

title: Detailkaart

Detailkaart: Kaart van de voormalige gemeente

Portaal: Zwitserland


text:
# Moriat
Moriat is een gemeente in het Franse departement Puy-de-Dôme (regio Auvergne-Rhône-Alpes) en telt 358 inwoners (2005). De plaats maakt deel uit van het arrondissement Issoire.

## Geografie
De oppervlakte van Moriat bedraagt 10,8 km², de bevolkingsdichtheid is 33,1 inwoners per km².
De onderstaande kaart toont de ligging van Moriat met de belangrijkste infrastructuur en aangrenzende gemeenten.

## Demografie
Onderstaande figuur toont het verloop van het inwonertal (bron: INSEE-tellingen).

1. ↑  Populations de référence 2022.

title: Moriat

wikitext:
{{Infobox gemeente Frankrijk
| plaatsnaam = Moriat
| wapen =
| kaart =
| regio = [[Auvergne-Rhône-Alpes]]
| departement = [[Puy-de-Dôme]] (63)
| depnr = 63
| arrondissement = [[Arrondissement Issoire|Issoire]]
| kanton = [[Kanton Brassac-les-Mines|Brassac-les-Mines]]
| long = 3.26194444444
| lat = 45.4058333333
| jaar = 2005
| inwoners = 358
| dichtheid = 33,1
| oppervlakte = 10,8
| water =
| code = 63242
| postcode =
| netnummer =
| hoogteligging = 419 - 660
| aangrenzende gemeenten =
| burgemeester =
| website =
| image = Moriat.jpg
| caption = Gezicht op Moriat
}}
'''Moriat''' is een gemeente in het [[Frankrijk|Franse]] departement [[Puy-de-Dôme]] (regio [[Auvergne-Rhône-Alpes]]) en telt 358 inwoners (2005). De plaats maakt deel uit van het arrondissement [[Arrondissement Issoire|Issoire]].

==Geografie==
De oppervlakte van Moriat bedraagt 10,8 km², de bevolkingsdichtheid is 33,1 inwoners per km².

{{Detailkaart Franse gemeente|id=63242}}
==Demografie==
Onderstaande figuur toont het verloop van het inwonertal (bron: [[Institut national de la statistique et des études économiques/Definities|INSEE-tellingen]]).<br />
{{Grafiek inwonertal gemeente Frankrijk|id=63242}}
<!-- Bron: Frans bureau voor statistiek. Cijfers inwoneraantal volgens de definitie "population sans doubles comptes" -->
{{Commonscat}}

[[Categorie:Gemeente in Puy-de-Dôme]]

title: Situering

Regio: Auvergne-Rhône-Alpes

Departement: Puy-de-Dôme (63)

Arrondissement: Issoire

Kanton: Brassac-les-Mines

title: Algemeen

title: Overig

title: Foto's

Foto's: Gezicht op Moriat

Portaal: Frankrijk


text:
# Stichting voor Banistiek en Heraldiek
De Stichting voor Banistiek en Heraldiek werd op 30 juni 1964 opgericht en ondersteunde Nederlandse overheidsinstanties bij het ontwerp van hun wapens en vlaggen. Een van de oprichters van deze stichting was Kl. Sierksma, die ook een van de voorzitters van de stichting was. In 1965 organiseerde de stichting voor Banistiek en Heraldiek het eerste internationale vexillologie-congres, dat in Muiderberg werd gehouden. Naar aanleiding van dit congres ontstond de Fédération Internationale des Associations Vexillologiques, kortweg FIAV.
De organisatie onderhield contacten met andere vexillologische instituten en verenigingen in binnen- en buitenland, waaronder de Nederlandse Vereniging voor Vlaggenkunde. Na 1981 zijn geen activiteiten van de stichting meer bekend.

## Publicaties van de stichting
De stichting bracht onder andere onderstaande publicaties uit:
- Facetten van vlaggenkunde (1971), door O. Neubecker, H. Ringoir, J.C. Terluin
- Vlagprotocol (1981), geschreven door Kl. Sierksma

title: Stichting voor Banistiek en Heraldiek

wikitext:
De '''Stichting voor Banistiek en Heraldiek''' werd op 30 juni 1964 opgericht en ondersteunde Nederlandse overheidsinstanties bij het ontwerp van hun [[Wapen (heraldiek)|wapens]] en [[vlag]]gen. Een van de oprichters van deze stichting was [[Klaes Sierksma|Kl. Sierksma]], die ook een van de voorzitters van de stichting was. In 1965 organiseerde de stichting voor Banistiek en Heraldiek het eerste internationale vexillologie-congres, dat in [[Muiderberg]] werd gehouden.<ref>[http://fiav.org/icv-list/ FIAV: International Congress of Vexillology]</ref> Naar aanleiding van dit congres ontstond de [[Fédération Internationale des Associations Vexillologiques]], kortweg FIAV.

De organisatie onderhield contacten met andere vexillologische instituten en verenigingen in binnen- en buitenland, waaronder de [[Nederlandse Vereniging voor Vlaggenkunde]]. Na 1981 zijn geen activiteiten van de stichting meer bekend.

== Publicaties van de stichting ==
De stichting bracht onder andere onderstaande publicaties uit:
* ''Facetten van vlaggenkunde'' (1971), door O. Neubecker, H. Ringoir, J.C. Terluin
* ''Vlagprotocol'' (1981), geschreven door Kl. Sierksma

{{Appendix}}

[[Categorie:Nederlandse stichting]]
[[Categorie:Heraldiek]]
[[Categorie:Vexillologie]]


text:
# Paralympische Winterspelen 2022
De XIIIe Paralympische Winterspelen van 2022 werden gehouden in Peking, de hoofdstad van de Volksrepubliek China. Ze vonden  plaats van 4 tot 13 maart 2022, kort na de Olympische Winterspelen 2022.
Peking was de eerste stad  die zowel de Paralympische Zomerspelen (in 2008) als de Paralympische Winterspelen (in 2022) organiseerde. Tevens waren  het de eerste Paralympische Winterspelen in China.

## Toewijzing
De Paralympische Winterspelen van 2022 werden toegewezen aan Peking op 31 juli 2015, tijdens de 128ste bijeenkomst van het Internationaal Olympisch Comité in Kuala Lumpur, de hoofdstad van Maleisië. De tegenkandidaat van Peking was Almaty in Kazachstan. Reeds voor de stemming stond daarom vast dat de Paralympische Winterspelen van 2022 in Azië zouden plaatsvinden.
| Stad   | Land       | 1e ronde |
| ------ | ---------- | -------- |
| Peking | China      | 44       |
| Almaty | Kazachstan | 40       |

## Sporten
De volgende zes sporten werden beoefend op de Paralympische Winterspelen van 2022:
- Alpineskiën
- Biatlon
- Langlaufen
- Rolstoelcurling
- Sledgehockey
- Snowboarden

## Accommodaties

### Peking
- Beijing National Aquatics Center: rolstoelcurling
- Nationaal Indoor Stadion van Peking: sledgehockey
- Nationaal Stadion van Peking (Vogelnest): openings- en sluitingsceremonie
- Paralympisch dorp: verblijfplaats voor de atleten

### Yanqing
- Xiaohaituo Alpine Skiing Field: alpineskiën
- Xiaohaituo Bobsleigh and Luge Track: bobsleeën
- Paralympisch dorp: verblijfplaats voor de atleten

### Zhangjiakou
- Kuyangshu Biathlon Field: langlaufen
- Hualindong Ski Resort: biatlon
- Taiwu Ski Resort: snowboarden
- Paralympisch dorp: verblijfplaats voor de atleten

title: Paralympische Winterspelen 2022

wikitext:
{{Infobox Olympische Spelen
| spelen          = 13
| soort           = Winter
| paralympics     = ja
| afbeelding      = Paralympic flag (2010-2019).svg
| jaar            = 2022
| plaats          = {{CN-VLAG}} [[Peking]], [[China]]
| motto           =
| landen          =
| atleten         =
| evenementen     =
| opening         = [[4 maart]] [[2022]]
| sluiting        = [[13 maart]] [[2022]]
| opener          =
| eed             =
| jury            =
| vlam            =
| vorige          = 2018
| vorige_plaats   = Pyeongchang (Zuid-Korea)
| volgende        = 2026
| volgende_plaats = Milaan-Cortina d'Ampezzo (Italië)
}}
De '''XIIIe Paralympische Winterspelen''' van 2022 werden gehouden in [[Peking]], de hoofdstad van de [[Volksrepubliek China]]. Ze vonden  plaats van 4 tot 13 maart 2022, kort na de [[Olympische Winterspelen 2022]].

Peking was de eerste stad  die zowel de [[Paralympische Zomerspelen 2008|Paralympische Zomerspelen (in 2008)]] als de Paralympische Winterspelen (in 2022) organiseerde. Tevens waren  het de eerste Paralympische Winterspelen in China.

== Toewijzing ==
De Paralympische Winterspelen van 2022 werden toegewezen aan Peking op 31 juli 2015, tijdens de 128ste bijeenkomst van het [[Internationaal Olympisch Comité]] in [[Kuala Lumpur]], de hoofdstad van [[Maleisië]].<ref>''[https://www.paralympic.org/news/beijing-stage-2022-paralympic-winter-games Beijing to stage 2022 Paralympic Winter Games]'', 31 juli 2015.</ref> De tegenkandidaat van Peking was [[Almaty]] in [[Kazachstan]]. Reeds voor de stemming stond daarom vast dat de Paralympische Winterspelen van 2022 in [[Azië]] zouden plaatsvinden.

{| class="wikitable"
|-
|+ Uitslag stemming
|-
! Stad
! Land
! 1e ronde
|-
|'''[[Peking]]'''||{{CN}}||'''44'''
|-
|[[Almaty]]||{{KZ}}||40
|}

== Sporten ==
De volgende zes sporten werden beoefend op de Paralympische Winterspelen van 2022:<ref>''[https://web.archive.org/web/20160808141226/http://www.beijing2022.cn/en/paralympics.htm Beijing 2022 Paralympic Games: Sports.]''</ref>

* [[Bestand:Alpine skiing - Paralympic pictogram.svg|20px]] [[Alpineskiën op de Paralympische Winterspelen|Alpineskiën]]
* [[Bestand:Biathlon - Paralympic pictogram.svg|20px]] [[Biatlon op de Paralympische Winterspelen|Biatlon]]
* [[Bestand:Cross-country skiing - Paralympic pictogram.svg|20px]] [[Langlaufen op de Paralympische Winterspelen|Langlaufen]]
* [[Bestand:Wheelchair curling pictogram (Paralympics).svg|20px]] [[Rolstoelcurling op de Paralympische Winterspelen|Rolstoelcurling]]
* [[Bestand:Ice sledge hockey - Paralympic pictogram.svg|20px]] [[Sledgehockey op de Paralympische Winterspelen|Sledgehockey]]
* [[Bestand:Snowboarding - Paralympic pictogram.svg|20px]] [[Snowboarden op de Paralympische Winterspelen|Snowboarden]]

== Accommodaties ==
[[Afbeelding:2022 Winter Olympics clusters location map-en.svg|rechts|300px|miniatuur|Locaties van de Paralympische Winterspelen van Peking 2022.]]

=== Peking ===
* [[Beijing National Aquatics Center]]: [[rolstoelcurling]]
* Nationaal Indoor Stadion van Peking: [[sledgehockey]]
* [[Nationaal Stadion van Peking]] (Vogelnest): openings- en sluitingsceremonie
* [[Olympisch dorp|Paralympisch dorp]]: verblijfplaats voor de atleten

=== Yanqing ===
* Xiaohaituo Alpine Skiing Field: [[alpineskiën]]
* Xiaohaituo Bobsleigh and Luge Track: [[bobsleeën]]
* Paralympisch dorp: verblijfplaats voor de atleten

=== Zhangjiakou ===
* Kuyangshu Biathlon Field: [[langlaufen]]
* Hualindong Ski Resort: [[biatlon]]
* Taiwu Ski Resort: [[snowboarden]]
* Paralympisch dorp: verblijfplaats voor de atleten

== Zie ook ==
* [[Paralympische Spelen]]
* [[Olympische Winterspelen 2022]]

== Externe link ==
* [http://www.paralympic.org/ Officiële website van de Paralympische Spelen]
* [https://web.archive.org/web/20160808141226/http://www.beijing2022.cn/en/paralympics.htm Officiële website van de Paralympische Winterspelen van Peking 2022]

{{Appendix|2=
'''Referenties'''
{{References}}
}}
{{Navigatie Paralympische Spelen}}

[[Categorie:Paralympische Winterspelen 2022| ]]

title: XIIIe Paralympische Winterspelen

Locatie: Peking, China

Openingsceremonie: 4 maart 2022

Vorige Spelen: 2018: Pyeongchang (Zuid-Korea)

Volgende Spelen: 2026: Milaan-Cortina d'Ampezzo (Italië)

Portaal: Olympische Spelen · Sport


text:
# Lijst van uitgestorven dieren in Nederland
Dit is een lijst van in Nederland uitgestorven dieren.
Veel diersoorten en ondersoorten die ooit in Nederland leefden, zijn nu uit dit land verdwenen. Op deze pagina staat informatie over zoogdieren, vogels, vissen, weekdieren, dagvlinders, libellen, bijen, kokkerjuffers, steenvliegen, haften, sprinkhanen en krekels die zijn verdwenen uit Nederland, of verdwenen zijn voor 26 juli 1581, toen dit gebied bekend stond onder de naam van de Zeventien Provinciën. Tot nu toe zijn daar geen amfibieën en reptielen bij. Van veel van deze organismen is niet duidelijk of hun ooit geconstateerde aanwezigheid deel uitmaakte van een langdurig verblijf in Nederland, dat wil zeggen langer dan de menselijke historie van het gebied dat hiermee aangeduid wordt. Dit vindt zijn oorzaak in het feit dat de gegevens waar deze lijst op gebaseerd is vaak alleen afkomstig zijn uit op schrift gestelde informatie. Organismen met een hard skelet, zoals zoogdieren en de meeste weekdieren, kunnen als (jong) fossiel teruggevonden worden. Hiermee zou deze lijst onderbouwd kunnen worden. Dit is bij veel andere diersoorten, zoals insecten, spinachtigen en dieren zonder skelet niet het geval. De lijst geeft een overzicht dat gebaseerd is op kennis die eigenlijk onvergelijkbaar is.
De meeste dieren op deze lijst leven nog op andere plaatsen in de wereld en zijn dus niet uitgestorven. Bij een aantal is dat wel het geval, bijvoorbeeld bij de reuzenalk (Pinguinus impennis), het Europees wild paard (Equus ferus) en de oeros (Bos primigenius primigenius).

## Voorbeelden
Lynx
De Euraziatische lynx (Lynx lynx lynx) kwam tot diep in de middeleeuwen ook in Nederland voor. In andere landen is er sprake geweest van opzettelijke uitroeiing, maar er zijn geen aanwijzingen dat dit ook in Nederland het geval was. Men vermoedt dat deze soort rond ongeveer 1890 in Nederland is uitgestorven, vlak voordat de wolf verdween. In België komt de lynx sinds 2002, na afwezigheid van circa een eeuw, weer voor in de Ardennen, in aansluiting op het verspreidingsgebied van de soort in de Eifel. Verwacht mag worden dat de Lynx op eigen kracht ook Nederland weer zal bereiken.
Bruine beer
Uit documenten over de jachtrechten van de Utrechtse bisschoppen is bekend dat de bruine beer (Ursus arctos arctos) in Nederland in ieder geval tot in de 11de eeuw in het wild voorkwam. In Vlaanderen verdween de bruine beer in de dertiende eeuw.
Hoefdieren
In Nederland zijn geen vondsten van de oeros meer bekend na de periode van de Romeinen (na 400 na Christus). Volgens een Drentse jachtvergunning zou de eland (Alces alces alces) nog tot in 1025 in Nederland aanwezig zijn geweest.
Reuzenalk
Een skelet van de reuzenalk is gevonden bij opgravingen van een Romeinse nederzetting bij Velsen. Ook zijn botten van de reuzenalk gevonden bij Rotterdam.
Grijze walvis
Van de grijze walvis (Eschrichtius robustus), die ooit voorkwam in de Noordzee, is fossiel materiaal teruggevonden dat is gedateerd op 340 jaar voor Christus.
Duingentiaanblauwtje
Het duingentiaanblauwtje (Maculinea alcon arenaria), een inheemse vlinder die alleen in Nederland voorkwam, is eind jaren 70 van de twintigste eeuw uitgestorven.

## Lijst uitgestorven dieren

### Zoogdieren
- Alces alces alces - Eland (1025)
- Barbastellus barbastellus - Mopsvleermuis
- Bos primigenius primigenius - Oeros (400 n.Chr.)
- Equus ferus - Tarpan (is hier ooit uitgezet, leefgebied Oost-Europa)
- Eschrichtuis robustus - Grijze walvis (340 v.Chr.)
- Lynx lynx lynx - Lynx (rond 1890) (in twijfel of het is uitgestorven in Nederland)
- Mustela lutreola - Europese nerts (1887)
- Rhinolophus ferrumequinum - Grote hoefijzerneus (1974)
- Rhinolophus hipposideros - Kleine hoefijzerneus (1983)
- Ursus arctos arctos - Bruine beer (11e eeuw)

### Vogels
- Anthus campestris campestris - Duinpieper (2003)
- Burhinus oedicnemus oedicnemus - Griel (1957)
- Calidris alpina schinzii - Zuidelijke bonte strandloper
- Emberiza hortulana - Ortolaan (1998)
- Lanius excubitor excubitor - Klapekster (1999)
- Lanius senator senator Roodkopklauwier (1963)
- Pelecanus crispus - Kroeskoppelikaan (laatste botvondsten komen uit de 15e eeuw)
- Pinguïnus impennis - Reuzenalk (Romeinse periode)
- Pluvialis apricaria - Goudplevier (1974)
- Sterna nilotica nilotica - Lachstern (1958)
- Tringa glareola - Bosruiter (1939)
- Upupa epops epops - Hop (rond 1970)

### Vissen
- Acipenser sturio - Steur (allang weer in het wild te vangen)
- Alosa alosa - Elft (1993) (ook nog in het wild te vangen)
- Coregonus oxyrinchus - Noordzeehouting (1940)[5]
- Hippocampus ramulosus - Langsnuitzeepaardje (als dwaalgast gespot in de Oosterschelde en de Waddenzee) Bron Wikipedia: Langsnuitzeepaardje
- Salmo salar - Atlantische zalm https://web.archive.org/web/20220120010335/https://www.wur.nl/nl/show/huidige-status-en-toekomstmogelijkheden-voor-anadrome-vispopulaties.htm
- Thymallus thymallus - Vlagzalm
- Syngnathus typhle - Trompetterzeenaald

### Weekdieren
Met uitzondering van Spermodea lamellata is niet echt bekend of de genoemde soorten werkelijk uit Nederland verdwenen zijn. Spermodea lamellata was slechts van één locatie bekend (Mantinger Bos). Hoewel het bos bij ruilverkaveling van de omgeving 'gespaard' werd, is deze soort er toch verdwenen omdat men in het wel verkavelde gebied rond het bos de grondwaterspiegel verlaagde. Dit had grote consequenties voor de ecologie van het bos met als gevolg dat de flora en fauna die dit bos uniek voor Nederland maakte toch verdween.
- Catinella arenaria - Rode barnsteenslak
- Pisidium tenuilineatum - Fijngestreepte erwtenmossel
- Pseudunio auricularia
- Rissoa membranacea - Vliezige drijfhoren
- Spermodea lamellata - Bijenkorfje
- Unio crassus - Bataafse stroommossel

Een beter overzicht van land- en zoetwatermollusken die in Nederland en België 'thuishoren' kunt U hier vinden.

### Insecten

#### Dagvlinders
- Aporia crataegi - Groot geaderd witje
- Argynnis paphia - Keizersmantel
- Boloria euphrosyne - Zilvervlek
- Brenthis ino - Purperstreepparelmoervlinder
- Coenonympha hero - Zilverstreephooibeestje
- Cupido minimus minimus - Dwergblauwtje
- Euphydryas aurinia aurinia - Moerasparelmoervlinder
- Leptidea reali - Verborgen boswitje
- Lycaena hippothoe hippothoe - Rode vuurvlinder
- Maculinea alcon arenaria - Duingentiaanblauwtje (1979)
- Maculinea arion - Tijmblauwtje
- Maculinea nausithous - Donker pimpernelblauwtje
- Melitaea diamina - Woudparelmoervlinder
- Nymphalis antiopa - Rouwmantel
- Plebeius idas idas - Vals heideblauwtje
- Polyommatus semiargus semiargus - Klaverblauwtje
- Thymelicus acteon acteon - Dwergdikkopje
- Spialia sertorius sertorius - Kalkgraslanddikkopje

#### Libellen
- Coenagrion mercuriale mercuriale - Mercuurwaterjuffer
- Nehalennia speciosa - Dwergjuffer

#### Bijen
- Ammobates punctatus - Zandloperbij
- Andrena curvungula - Gewone klokjeszandbij
- Andrena marginata - Oranje zandbij
- Andrena nitidiuscula - Schermbloemzandbij
- Andrena pandellei - Donkere klokjeszandbij
- Andrena schencki - Rode zandbij
- Andrena thoracica - Zwartflankzandbij
- Anthidium byssinum - Grote harsbij
- Anthophora aestivalis - Mooie sachembij
- Anthophora bimaculata - Kleine sachembij
- Anthophora borealis - Noordelijke sachembij
- Anthophora plagiata - Schoorsteensachem
- Biastes truncatus - Gewone pantserbij
- Bombus confusus - Boloog
- Bombus cullumanus - Waddenhommel
- Bombus pomorum - Limburgse hommel
- Bombus subterraneus - Donkere tuinhommel
- Coelioxys alata - Kielstaartkegelbij
- Dufourea minuta - Composietglansbij
- Halictus eurygnathus - Holkopgroefbij
- Halictus quadricinctus - Vierbandgroefbij
- Lasioglossum laeve - Gladde groefbij
- Lasioglossum laevigatum - Gedoornde groefbij
- Nomada argentata - Zwarte wespbij
- Nomada furva - Glanzende dwergwespbij
- Nomada mutabilis - Rode wespbij
- Nomada obtusifrons - Platkielwespbij
- Nomada piccioliana - Kalkgraslandwespbij
- Nomada rhenana - Kale wespbij
- Nomada roberjeotiana - Kleine bonte wespbij
- Osmia anthocopoides - Zwaluwbij
- Osmia papaveris - Papaverbij
- Osmia xanthomela - Grote metselbij
- Rophites quinquespinosus - Slurfbij
- Thyreus orbatus - Vlekkenbij

#### Kokerjuffers
- Holocentropus insignis
- Hydroptila cornuta
- Hydroptila dampfi
- Ithytrichia lamellaris
- Micrasemodes minimus
- Oligoplectrum maculatum
- Sericostoma flavicorne
- Setodes viridis
- Silo piceus

#### Sprinkhanen & Krekels
- Locusta migratoria - Europese treksprinkhaan
- Psophus stridulus - Klappersprinkhaan

#### Steenvliegen
- Euleuctra geniculata
- Isogenus nubecula
- Isoperla grammatica
- Isoptena serricornis
- Leuctra fusca
- Marthamea selysii
- Protonemura nitida
- Taeniopteryx nebulosa
- Xanthoperla apicalis

#### Haften
- Ametropus fragilis
- Choroterpes picteti
- Ecdyonurus affinis
- Ecdyonurus dispar
- Habroleptoides modesta
- Habrophlebia lauta
- Heptagenia coerulans
- Isonychia ignota
- Oligoneuriella rhenana
- Palingenia longicauda
- Potamanthus luteus
- Siphlonurus aestivalis
- Siphlonurus alternatus
- Siphlonurus lacustris

## Geherintroduceerd of teruggekeerd
- Bever (Castor fiber albicus)

De laatste wilde bever in Nederland werd gedood in 1826 bij Zalk langs de IJssel. In 1988 werden de eerste bevers met succes uitgezet in de Biesbosch. In 1994 volgde er een herintroductie van bevers in de Gelderse Poort (tussen Arnhem en Nijmegen). De nieuwe bevers doen het erg goed. Het aantal bevers is aan het stijgen en ze verspreiden zich naar andere plaatsen in Nederland.
- Wolf (Canis lupus)

De Wolf, meer specifiek de grijze wolf, is in Nederland in de negentiende eeuw uitgestorven. Nadat de wolf in Duitsland jarenlang geleidelijk naar het Westen oprukte, werden er na 2000, en in toenemende mate na 2015, meldingen gedaan van wolven in Oost-Nederland. Na vestiging van een solitaire wolvin op de Veluwe en later van een wolvenpaar, werden daar in 2019 voor het eerst weer jonge wolven geboren.
- 'Wilde kat (‘’Felis silvestris’’)

De wilde kat was in Nederland uitgestorven. Sinds 1999 zijn er weer meldingen van waarnemingen in Zuid-Limburg en Noord-Brabant, waaronder sinds 2015 ook vastlegging op film.
- Oehoe (‘’Bubo bubo””)

De oehoe was in Nederland reeds lang uitgestorven. In 1973 vestigde zich een exemplaar in de Donkere Duinen, een naaldbos bij Den Helder. Het was onduidelijk of dit een oorspronkelijk wild exemplaar betrof. Sinds 1997 heeft de oehoe, zonder hulp van mensen, definitief voet aan de grond gekregen in Limburg. Vermoedelijk was er sprake van spontane migratie uit Duitsland. Daarop volgde vestiging in Gelderland in 2002, in Overijssel in 2010 en in Noord-Brabant in 2011. In 2014 werd het totaal aantal broedparen in Nederland geschat op 21 à 23.
- Ooievaar (Ciconia ciconia)

Voor Vogelbescherming Nederland was de enorme afname van het aantal ooievaars de reden in 1969 een reddingsprogramma te starten, met later succes. In 1991 werd voor het eerst geen enkel 'wild' broedpaar in Nederland vastgesteld, de ooievaar was dus verdwenen. In 2000 broedden weer 396 paren in Nederland en inmiddels heeft het herintroductieprogramma vruchten afgeworpen en broeden er in Nederland weer ruim 400 paren.
- Donkere waterjuffer (Coenagrion armatum)

De donkere waterjuffer werd in 1956 als uitgestorven in Nederland beschouwd, maar werd in 1999 herontdekt in de Weerribben bij een georganiseerde zoektocht door de Nederlandse Vereniging voor Libellenstudie.
- Dwergjuffer (Nehalennia speciosa)

De dwergjuffer werd als uitgestorven in Nederland beschouwd sinds de laatste waarneming 1912 bij het Koningsven bij Mook. In 2015 werd de Dwergjuffer herontdekt in het oosten van Nederland. Er is sprake van een zeer kleine populatie.
- Rivierrombout (Gomphus flavipes flavipes)

De rivierrombout, een echte libel, was in 1902 verdwenen uit Nederland, werd in 1996 weer waargenomen en is in de eenentwintigste eeuw weer algemeen langs de grote rivieren.
- Europese hamster (Cricetus cricetus canescens)

In 1999 zijn in opdracht van de overheid veertien Nederlandse hamsters (ook wel Korenwolf genoemd) door Das & Boom gevangen, om ingezet te worden in een fokprogramma dat Das & Boom samen met Diergaarde Blijdorp uitvoerde. In het wild waren ze verdwenen. In 2003 zijn de eerste hamsters uitgezet in het hamsterreservaat in het Zuid-Limburgse Sibbe. In 2004 zijn er hamsters uitgezet in een tweede hamsterreservaat, Amby bij Maastricht.
- Kleine zilverreiger (Egretta garzetta garzetta)

Broedkolonies van de kleine zilverreiger werden in de negentiende eeuw uitgeroeid doordat de grote sierveren werden gebruikt in de hoedenindustrie. In 1979 broedde de soort voor het eerst weer in Nederland, in de Oostvaardersplassen. Het tweede broedgeval deed zich in 1994 voor in het Quackjeswater op Voorne. Daarna heeft de kleine zilverreiger jaarlijks gebroed en breidt de soort zich uit.
- Kraanvogel (Grus grus)

Het was 250 jaar geleden dat kraanvogels in Nederland broedden. In het Fochteloërveen (een natuurgebied op de grens van Friesland en Drenthe) heeft in 2001 weer een paartje kraanvogels met succes gebroed. Sindsdien zijn er jaarlijks broedgevallen en is er een geleidelijke stijging in aantallen waarneembaar. Na 2012 is ook verscheidende malen succesvol gebroed in Drenthe in het Dwingelderveld en 2018 waren er twee broedgevallen in de Groote Peel en de Mariapeel.
- Otter (Lutra lutra)

De laatste eenzame otter werd op 17 september 1988 in de buurt van Joure (Friesland) door een auto doodgereden. In 2002 zijn in het Nationaal Park De Weerribben in Noordwest-Overijssel zeven otters uitgezet. Later zijn er nog meer losgelaten en ondanks een hoge sterfte door het wegverkeer zijn er in waterrijke gebieden op meerdere plaatsen weer otters aanwezig.
- Bruinvis (Phocoena phocoena)

Tot halverwege de twintigste eeuw kwam de bruinvis (evenals de tuimelaar) talrijk voor in de Nederlandse kustwateren. De achteruitgang van deze soort zette in na de afsluiting van de Zuiderzee in 1932. Uiteindelijk werd de bruinvis lange tijd niet meer waargenomen. Sinds het midden van de jaren tachtig van de twintigste eeuw is daar verandering in gekomen. Bruinvissen keerden terug als winter- en voorjaarsgasten in de Nederlandse kustwateren en tegenwoordig is het in maart en april vaak niet moeilijk meer om deze kleinste walvisachtige vanaf het Nederlandse strand of een havenhoofd waar te nemen.
- Kleinst waterhoen (Porzana pusilla intermedia)

Het laatste broedgeval van het kleinst waterhoen was in 1972. Deze vogel werd sindsdien als verdwenen beschouwd echter in het voorjaar van 2005 werden met zekerheid vijf territoria en twee broedgevallen vastgesteld in Utrecht.
- Atlantische zalm (Salmo salar)

In de zeventiende eeuw was de zalm algemeen in Nederland. Door verstuwing van de rivieren Rijn en Maas werden de paaigronden van de zalm in Nederland onbereikbaar. Voor die tijd had er ook al een enorme overbevissing van de zalmpopulatie plaatsgevonden, zodat de zalm al zeldzaam was geworden. Daarna zorgen ook watervervuiling, verdieping van de vaarwegen, landaanwinning en grindwinning ervoor dat de zalm verdween. Er zijn zalmen uitgezet in het IJsselmeer en de Rijn. Met behulp van voortdurende kweek en uitzetting tracht men de zalm definitief in het Rijngebied terug te krijgen, zoals dat ook in de Theems in Engeland gelukt is. Vooralsnog is de reïntroductie van de zalm, gezien de enorm lage terugkeerpercentages, te beschouwen als een volledige mislukking.
- Raaf (Corvus corax)

De raaf is tot en met 1928 een algemene inheemse broedvogel geweest in Nederland. Door hoofdzakelijk menselijke vervolging was de raaf omstreeks 1928 in het grootste deel van Nederland uitgestorven. In Limburg, nabij Vijlen, is er tot 1944 een broedpaar waargenomen totdat deze vogels ook uitstierven. De Vereniging van Natuurmonumenten in Nederland heeft onder leiding van de heer P.G. van Tienhoven in 1936 zes raven uit Litouwen geïmporteerd en in 1937 losgelaten; deze vogels zijn binnen het jaar gestorven. Tussen 1966-1984 is een tweede herintroductie ondernomen, waarbij er uiteindelijk 118 vogels geïmporteerd zijn vanuit het buitenland (respectievelijk Holstein-Sleeswijk - Duitsland, Mecklenburg-Vorpommern - Duitse Democratische Republiek en Zwitserland). De geïmporteerde raven zijn gebruikt om in gevangenschap jongen te fokken, waarna er uiteindelijk 160 jongen geleidelijk uitgewend zijn. Deze dieren hebben de basis gevormd voor de huidige Nederlandse broedpopulatie raven; een nog steeds groeiende broedpopulatie.

wikitext:
Dit is een '''lijst van in Nederland uitgestorven dieren'''.

Veel [[diersoort]]en en [[ondersoort]]en die ooit in [[Nederland]] leefden, zijn nu uit dit land verdwenen. Op deze pagina staat informatie over [[zoogdieren]], [[vogels]], [[Vissen (dieren)|vissen]], [[weekdieren]], [[Vlinders|dagvlinders]], [[libellen]], [[bijen]], [[Schietmotten|kokkerjuffers]], [[steenvliegen]], [[haften]], [[Caelifera|sprinkhanen]] en [[krekels]] die zijn verdwenen uit Nederland, of verdwenen zijn voor 26 juli 1581, toen dit gebied bekend stond onder de naam van de [[Zeventien Provinciën]]. Tot nu toe zijn daar geen [[amfibieën]] en [[reptielen]] bij. Van veel van deze organismen is niet duidelijk of hun ooit geconstateerde aanwezigheid deel uitmaakte van een langdurig verblijf in Nederland, dat wil zeggen langer dan de menselijke historie van het gebied dat hiermee aangeduid wordt. Dit vindt zijn oorzaak in het feit dat de gegevens waar deze lijst op gebaseerd is vaak alleen afkomstig zijn uit op schrift gestelde informatie. Organismen met een hard skelet, zoals zoogdieren en de meeste weekdieren, kunnen als (jong) [[fossiel]] teruggevonden worden. Hiermee zou deze lijst onderbouwd kunnen worden. Dit is bij veel andere diersoorten, zoals [[insecten]], [[spinachtigen]] en dieren zonder [[skelet]] niet het geval. De lijst geeft een overzicht dat gebaseerd is op kennis die eigenlijk onvergelijkbaar is.

De meeste dieren op deze lijst leven nog op andere plaatsen in de wereld en zijn dus niet uitgestorven. Bij een aantal is dat wel het geval, bijvoorbeeld bij de [[reuzenalk]] (''Pinguinus impennis''), het Europees [[Equus ferus|wild paard]] (''Equus ferus'') en de [[oeros]] (''Bos primigenius primigenius'').

== Voorbeelden ==
; Lynx
De [[Euraziatische lynx]] (''Lynx lynx lynx'') kwam tot diep in de [[middeleeuwen]] ook in Nederland voor. In andere landen is er sprake geweest van opzettelijke uitroeiing, maar er zijn geen aanwijzingen dat dit ook in Nederland het geval was.{{Bron?||2025|02|05}} Men vermoedt dat deze soort rond ongeveer [[1890]] in Nederland is uitgestorven, vlak voordat de [[wolf]] verdween.{{Bron?||2025|02|05}} In België komt de lynx sinds 2002, na afwezigheid van circa een eeuw{{Bron?||2025|02|05}}, weer voor in de Ardennen, in aansluiting op het verspreidingsgebied van de soort in de [[Eifel]]. Verwacht mag worden dat de Lynx op eigen kracht ook Nederland weer zal bereiken.

; Bruine beer
Uit documenten over de [[jachtrecht]]en van de [[Sticht Utrecht|Utrechtse bisschoppen]] is bekend dat de [[bruine beer]] (''Ursus arctos arctos'') in Nederland in ieder geval tot in de 11de eeuw in het wild voorkwam.<ref name="ongerept">[http://www.ongerepte-natuur.nl/landdieren DIEREN IN DE WILDERNIS op ongerept-natuur.nl]</ref> In [[Vlaanderen]] verdween de bruine beer in de dertiende eeuw.<ref>[http://www.inbo.be/docupload/1670.pdf] Instituut voor Natuur- en Bosonderzoek (INBO) wetenschappelijke instelling van de Vlaamse overheid, Natuurrapport 2005 / deel I Soorten / #04 Zoogdieren. [https://web.archive.org/web/20150104224354/http://www.inbo.be/docupload/1670.pdf Gearchiveerd] op 4 januari 2015.</ref>

; Hoefdieren
In Nederland zijn geen vondsten van de oeros meer bekend na de periode van de [[Romeinen in Nederland|Romeinen]] (na 400 na Christus). Volgens een [[Drenthe|Drentse]] jachtvergunning zou de [[eland]] (''Alces alces alces'') nog tot in 1025 in Nederland aanwezig zijn geweest.<ref name="ongerept" />

; Reuzenalk
Een skelet van de [[reuzenalk]] is gevonden bij opgravingen van een Romeinse [[Woonplaats|nederzetting]] bij [[Velsen]].<ref>{{Citeer web|url=http://nlbif.eti.uva.nl/naturalis/detail?lang=nl&id=60|title=
Naturalis - Uitgestorven vogel: Pinguinus impennis (Reuzenalk)|publisher=[[Naturalis]] Nationaal Natuurhistorisch Museum}}</ref> Ook zijn [[Bot (anatomie)|botten]] van de reuzenalk gevonden bij [[Rotterdam]].

; Grijze walvis
Van de [[grijze walvis]] (''Eschrichtius robustus''), die ooit voorkwam in de [[Noordzee]], is [[fossiel]] materiaal teruggevonden dat is gedateerd op 340 jaar voor Christus.<ref>[https://web.archive.org/web/20090104224507/https://www.petermaas.nl/extinct/speciesinfo/atlanticgreywhale.htm Peter Maas Website extinct species]</ref>

; Duingentiaanblauwtje
Het [[Gentiaanblauwtje#Uitgestorven Duingentiaanblauwtje|duingentiaanblauwtje]] (''Maculinea alcon arenaria''), een inheemse vlinder die alleen in Nederland voorkwam, is eind jaren 70 van de twintigste eeuw uitgestorven.

== Lijst uitgestorven dieren ==
=== Zoogdieren ===
* ''Alces alces alces'' - [[Eland]] (1025)
* ''Barbastellus barbastellus'' - [[Mopsvleermuis]]
* ''Bos primigenius primigenius'' - [[Oeros]] (400 n.Chr.)
* ''Equus ferus'' - [[Tarpan]] (is hier ooit uitgezet, leefgebied Oost-Europa)
* ''Eschrichtuis robustus'' - [[Grijze walvis]] (340 v.Chr.)
* ''Lynx lynx lynx'' - [[Euraziatische lynx|Lynx]] (rond [[1890]]) (in twijfel of het is [[uitgestorven]] in [[Nederland]])
* ''Mustela lutreola'' - [[Europese nerts]] (1887)
* ''Rhinolophus ferrumequinum'' - [[Grote hoefijzerneus]] (1974)
* ''Rhinolophus hipposideros'' - [[Kleine hoefijzerneus]] (1983)
* ''Ursus arctos arctos'' - [[Bruine beer]] (11e eeuw)

=== Vogels ===
* ''Anthus campestris campestris'' - [[Duinpieper]] (2003)
* ''Burhinus oedicnemus oedicnemus'' - [[Griel]] (1957)
* ''Calidris alpina schinzii'' - [[Bonte strandloper|Zuidelijke bonte strandloper]]
* ''Emberiza hortulana'' - [[Ortolaan]] (1998)
* ''Lanius excubitor excubitor'' - [[Klapekster]] (1999)
* ''Lanius senator senator'' [[Roodkopklauwier]] (1963)
* ''Pelecanus crispus'' - [[Kroeskoppelikaan]] (laatste botvondsten komen uit de 15e eeuw)
* ''Pinguïnus impennis'' - [[Reuzenalk]] (Romeinse periode)
* ''Pluvialis apricaria'' - [[Goudplevier]] (1974)
* ''Sterna nilotica nilotica'' - [[Lachstern]] (1958)
* ''Tringa glareola'' - [[Bosruiter]] (1939)
* ''Upupa epops epops'' - [[Hop (vogel)|Hop]] (rond 1970)

=== Vissen ===
* ''Acipenser sturio'' - [[Steur (vis)|Steur]] (allang weer in het wild te vangen)
* ''Alosa alosa'' - [[Elft]] (1993) (ook nog in het wild te vangen)
* ''Coregonus oxyrinchus'' - [[Noordzeehouting]] (1940)<ref>[https://www.ravon.nl/Soorten/Soortinformatie/noordzeehouting Ravon.nl]. [https://web.archive.org/web/20231201230650/https://www.ravon.nl/Soorten/Soortinformatie/noordzeehouting Gearchiveerd] op 1 december 2023.</ref>
* ''Hippocampus ramulosus'' - [[Langsnuitzeepaardje]] (als dwaalgast gespot in de Oosterschelde en de Waddenzee) Bron Wikipedia: [[Langsnuitzeepaardje]]
* ''Salmo salar'' - [[Atlantische zalm]] https://web.archive.org/web/20220120010335/https://www.wur.nl/nl/show/huidige-status-en-toekomstmogelijkheden-voor-anadrome-vispopulaties.htm
* ''Thymallus thymallus'' - [[Vlagzalm]]
* ''Syngnathus typhle'' - [[Trompetterzeenaald]]

=== Weekdieren ===
Met uitzondering van ''Spermodea lamellata'' is niet echt bekend of de genoemde soorten werkelijk uit Nederland verdwenen zijn. ''Spermodea lamellata'' was slechts van één locatie bekend ([[Mantinger Bos]]<ref>{{nl}} {{Aut|Gittenberger, E., Backhys, W., Ripken, Th.E.J.}}, 1984. ''De landslakken van Nederland.'' KNNV, Hoogwoud, 184 pp. [2e druk]</ref>). Hoewel het bos bij [[ruilverkaveling]] van de omgeving 'gespaard' werd, is deze soort er toch verdwenen omdat men in het wel verkavelde gebied rond het bos de [[grondwaterspiegel]] verlaagde. Dit had grote consequenties voor de [[ecologie]] van het bos met als gevolg dat de flora en fauna die dit bos uniek voor Nederland maakte toch verdween.
* ''Catinella arenaria'' - [[Rode barnsteenslak]]
* ''Pisidium tenuilineatum'' - [[Fijngestreepte erwtenmossel]]
* ''[[Rivierparelmossel|Pseudunio auricularia]]''
* ''Rissoa membranacea'' - [[Vliezige drijfhoren]]
* ''Spermodea lamellata'' - [[Bijenkorfje]]
* ''Unio crassus'' - [[Bataafse stroommossel]]
Een beter overzicht van land- en zoetwatermollusken die in Nederland en België 'thuishoren' kunt U [[Lijst van zoetwatermollusken in Nederland en België|hier]] vinden.

=== Insecten ===
==== Dagvlinders ====
* ''Aporia crataegi'' - [[Groot geaderd witje]]
* ''Argynnis paphia'' - [[Keizersmantel]]
* ''Boloria euphrosyne'' - [[Zilvervlek]]
* ''Brenthis ino'' - [[Purperstreepparelmoervlinder]]
* ''Coenonympha hero'' - [[Zilverstreephooibeestje]]
* ''Cupido minimus minimus'' - [[Dwergblauwtje]]
* ''Euphydryas aurinia aurinia'' - [[Moerasparelmoervlinder]]
* ''Leptidea reali'' - [[Verborgen boswitje]]
* ''Lycaena hippothoe hippothoe'' - [[Rode vuurvlinder]]
* ''Maculinea alcon arenaria'' - [[Gentiaanblauwtje#Uitgestorven Duingentiaanblauwtje|Duingentiaanblauwtje]] (1979)
* ''Maculinea arion'' - [[Tijmblauwtje]]
* ''Maculinea nausithous'' - [[Donker pimpernelblauwtje]]
* ''Melitaea diamina'' - [[Woudparelmoervlinder]]
* ''Nymphalis antiopa'' - [[Rouwmantel]]
* ''Plebeius idas idas'' - [[Vals heideblauwtje]]
* ''Polyommatus semiargus semiargus'' - [[Klaverblauwtje]]
* ''Thymelicus acteon acteon'' - [[Dwergdikkopje]]
* ''Spialia sertorius sertorius'' - [[Kalkgraslanddikkopje]]

==== Libellen ====
* ''Coenagrion mercuriale mercuriale'' - [[Mercuurwaterjuffer]]
* ''Nehalennia speciosa'' - [[Dwergjuffer]]

==== Bijen ====
* ''Ammobates punctatus'' - [[Zandloperbij]]
* ''Andrena curvungula'' - [[Gewone klokjeszandbij]]
* ''Andrena marginata'' - [[Oranje zandbij]]
* ''Andrena nitidiuscula'' - [[Schermbloemzandbij]]
* ''Andrena pandellei'' - [[Donkere klokjeszandbij]]
* ''Andrena schencki'' - [[Rode zandbij]]
* ''Andrena thoracica'' - [[Zwartflankzandbij]]
* ''Anthidium byssinum'' - [[Grote harsbij]]
* ''Anthophora aestivalis'' - [[Mooie sachembij]]
* ''Anthophora bimaculata'' - [[Kleine sachembij]]
* ''Anthophora borealis'' - [[Noordelijke sachembij]]
* ''Anthophora plagiata'' - [[Schoorsteensachem]]
* ''Biastes truncatus'' - [[Gewone pantserbij]]
* ''Bombus confusus'' - [[Boloog]]
* ''Bombus cullumanus'' - [[Waddenhommel]]
* ''Bombus pomorum'' - [[Limburgse hommel]]
* ''Bombus subterraneus'' - [[Donkere tuinhommel]]
* ''Coelioxys alata'' - [[Kielstaartkegelbij]]
* ''Dufourea minuta'' - [[Composietglansbij]]
* ''Halictus eurygnathus'' - [[Holkopgroefbij]]
* ''Halictus quadricinctus'' - [[Vierbandgroefbij]]
* ''Lasioglossum laeve'' - [[Gladde groefbij]]
* ''Lasioglossum laevigatum'' - [[Gedoornde groefbij]]
* ''Nomada argentata'' - [[Zwarte wespbij]]
* ''Nomada furva'' - [[Glanzende dwergwespbij]]
* ''Nomada mutabilis'' - [[Rode wespbij]]
* ''Nomada obtusifrons'' - [[Platkielwespbij]]
* ''Nomada piccioliana'' - [[Kalkgraslandwespbij]]
* ''Nomada rhenana'' - [[Kale wespbij]]
* ''Nomada roberjeotiana'' - [[Kleine bonte wespbij]]
* ''Osmia anthocopoides'' - [[Zwaluwbij]]
* ''Osmia papaveris'' - [[Papaverbij]]
* ''Osmia xanthomela'' - [[Grote metselbij]]
* ''Rophites quinquespinosus'' - [[Slurfbij]]
* ''Thyreus orbatus'' - [[Vlekkenbij]]

==== Kokerjuffers ====
* ''Holocentropus insignis''
* ''Hydroptila cornuta''
* ''Hydroptila dampfi''
* ''Ithytrichia lamellaris''
* ''Micrasemodes minimus''
* ''Oligoplectrum maculatum''
* ''Sericostoma flavicorne''
* ''Setodes viridis''
* ''Silo piceus''

==== Sprinkhanen & Krekels ====
* ''Locusta migratoria'' - [[Europese treksprinkhaan]]
* ''Psophus stridulus'' - [[Klappersprinkhaan]]

==== Steenvliegen ====
* ''Euleuctra geniculata''
* ''Isogenus nubecula''
* ''Isoperla grammatica''
* ''Isoptena serricornis''
* ''Leuctra fusca''
* ''Marthamea selysii''
* ''Protonemura nitida''
* ''[[Taeniopteryx nebulosa]]''
* ''Xanthoperla apicalis''

==== Haften ====
* ''Ametropus fragilis''
* ''Choroterpes picteti''
* ''Ecdyonurus affinis''
* ''Ecdyonurus dispar''
* ''Habroleptoides modesta''
* ''Habrophlebia lauta''
* ''Heptagenia coerulans''
* ''Isonychia ignota''
* ''Oligoneuriella rhenana''
* ''Palingenia longicauda''
* ''Potamanthus luteus''
* ''Siphlonurus aestivalis''
* ''Siphlonurus alternatus''
* ''Siphlonurus lacustris''

== Geherintroduceerd of teruggekeerd ==
* '''Bever''' (''Castor fiber albicus'')
De laatste wilde [[Bever (soort)|bever]] in Nederland werd gedood in 1826 bij [[Zalk]] langs de IJssel. In 1988 werden de eerste bevers met succes uitgezet in de [[Nationaal Park De Biesbosch|Biesbosch]]. In 1994 volgde er een herintroductie van bevers in de [[Gelderse Poort (natuurgebied)|Gelderse Poort]] (tussen [[Arnhem]] en [[Nijmegen]]). De nieuwe bevers doen het erg goed. Het aantal bevers is aan het stijgen en ze verspreiden zich naar andere plaatsen in Nederland.

* '''Wolf''' (''Canis lupus'')
De Wolf, meer specifiek de grijze wolf, is in Nederland in de negentiende eeuw uitgestorven. Nadat de wolf in Duitsland jarenlang geleidelijk naar het Westen oprukte, werden er na 2000, en in toenemende mate na 2015, meldingen gedaan van wolven in Oost-Nederland. Na vestiging van een solitaire wolvin op de Veluwe en later van een wolvenpaar, werden daar in 2019 voor het eerst weer jonge wolven geboren.

* ''''Wilde kat''' (‘’Felis silvestris’’)
De wilde kat was in Nederland uitgestorven. Sinds 1999 zijn er weer meldingen van waarnemingen in Zuid-Limburg en Noord-Brabant, waaronder sinds 2015 ook vastlegging op film.

* '''Oehoe''' (‘’Bubo bubo””)
De oehoe was in Nederland reeds lang uitgestorven. In 1973 vestigde zich een exemplaar in de [[Donkere Duinen]], een naaldbos bij [[Den Helder]]. Het was onduidelijk of dit een oorspronkelijk wild exemplaar betrof. Sinds 1997 heeft de oehoe, zonder hulp van mensen, definitief voet aan de grond gekregen in Limburg. Vermoedelijk was er sprake van spontane migratie uit Duitsland. Daarop volgde vestiging in Gelderland in 2002, in Overijssel in 2010 en in Noord-Brabant in 2011. In 2014 werd het totaal aantal broedparen in Nederland geschat op 21 à 23.

* '''Ooievaar''' (''Ciconia ciconia'')
Voor [[Vogelbescherming]] Nederland was de enorme afname van het aantal [[ooievaar]]s de reden in 1969 een reddingsprogramma te starten, met later succes. In 1991 werd voor het eerst geen enkel 'wild' broedpaar in Nederland vastgesteld, de ooievaar was dus verdwenen. In 2000 broedden weer 396 paren in Nederland en inmiddels heeft het herintroductieprogramma vruchten afgeworpen en broeden er in Nederland weer ruim 400 paren.

* '''Donkere waterjuffer''' (''Coenagrion armatum'')
De [[donkere waterjuffer]] werd in 1956 als uitgestorven in Nederland beschouwd, maar werd in 1999 herontdekt in de [[Weerribben]] bij een georganiseerde zoektocht door de [[Nederlandse Vereniging voor Libellenstudie]].

* '''Dwergjuffer''' (''Nehalennia speciosa'')
De [[dwergjuffer]] werd als uitgestorven in Nederland beschouwd sinds de laatste waarneming 1912 bij het Koningsven bij Mook. In 2015 werd de Dwergjuffer herontdekt in het oosten van Nederland. Er is sprake van een zeer kleine populatie.

* '''Rivierrombout''' (''Gomphus flavipes flavipes'')
De [[rivierrombout]], een echte libel, was in 1902 verdwenen uit Nederland, werd in 1996 weer waargenomen en is in de eenentwintigste eeuw weer algemeen langs de grote rivieren.

* '''Europese hamster''' (''Cricetus cricetus canescens'')
In 1999 zijn in opdracht van de overheid veertien Nederlandse [[Europese hamster|hamster]]s (ook wel Korenwolf genoemd) door [[Das & Boom]] gevangen, om ingezet te worden in een fokprogramma dat Das & Boom samen met [[Diergaarde Blijdorp]] uitvoerde. In het wild waren ze verdwenen. In 2003 zijn de eerste hamsters uitgezet in het hamsterreservaat in het Zuid-Limburgse [[Sibbe]]. In 2004 zijn er hamsters uitgezet in een tweede hamsterreservaat, [[Amby]] bij [[Maastricht]].

* '''Kleine zilverreiger''' (''Egretta garzetta garzetta'')
Broedkolonies van de [[kleine zilverreiger]] werden in de negentiende eeuw uitgeroeid doordat de grote sierveren werden gebruikt in de hoedenindustrie. In 1979 broedde de soort voor het eerst weer in Nederland, in de [[Oostvaardersplassen]]. Het tweede broedgeval deed zich in 1994 voor in het [[Quackjeswater]] op [[Voorne (Zuid-Holland)|Voorne]]. Daarna heeft de kleine zilverreiger jaarlijks gebroed en breidt de soort zich uit.

* '''Kraanvogel''' (''Grus grus'')
Het was 250 jaar geleden dat [[Kraanvogel (vogel)|kraanvogel]]s in Nederland broedden. In het [[Fochteloërveen]] (een natuurgebied op de grens van [[Friesland]] en [[Drenthe]]) heeft in 2001 weer een paartje kraanvogels met succes gebroed. Sindsdien zijn er jaarlijks broedgevallen en is er een geleidelijke stijging in aantallen waarneembaar. Na 2012 is ook verscheidende malen succesvol gebroed in Drenthe in het [[Nationaal Park Dwingelderveld|Dwingelderveld]] en 2018 waren er twee broedgevallen in de [[Groote Peel]] en de [[Mariapeel]].

* '''Otter''' (''Lutra lutra'')
De laatste eenzame [[Otter (soort)|otter]] werd op 17 september 1988 in de buurt van [[Joure]] (Friesland) door een auto doodgereden. In 2002 zijn in het [[Nationaal Park]] [[De Weerribben]] in Noordwest-[[Overijssel]] zeven otters uitgezet. Later zijn er nog meer losgelaten en ondanks een hoge sterfte door het wegverkeer zijn er in waterrijke gebieden op meerdere plaatsen weer otters aanwezig.

* '''Bruinvis''' (''Phocoena phocoena'')
Tot halverwege de twintigste eeuw kwam de [[bruinvis]] (evenals de [[tuimelaar]]) talrijk voor in de Nederlandse kustwateren. De achteruitgang van deze soort zette in na de afsluiting van de [[Zuiderzee (water)|Zuiderzee]] in 1932. Uiteindelijk werd de bruinvis lange tijd niet meer waargenomen. Sinds het midden van de jaren tachtig van de twintigste eeuw is daar verandering in gekomen. Bruinvissen keerden terug als winter- en voorjaarsgasten in de Nederlandse kustwateren en tegenwoordig is het in maart en april vaak niet moeilijk meer om deze kleinste walvisachtige vanaf het Nederlandse strand of een [[Havenhoofd (pier)|havenhoofd]] waar te nemen.

* '''Kleinst waterhoen''' (''Porzana pusilla intermedia'')
Het laatste broedgeval van het [[kleinst waterhoen]] was in 1972. Deze vogel werd sindsdien als verdwenen beschouwd echter in het voorjaar van 2005 werden met zekerheid vijf territoria en twee broedgevallen vastgesteld in Utrecht.

* '''Atlantische zalm''' (''Salmo salar'')
In de zeventiende eeuw was de [[Atlantische zalm|zalm]] algemeen in Nederland. Door verstuwing van de rivieren [[Rijn]] en [[Maas]] werden de paaigronden van de zalm in Nederland onbereikbaar. Voor die tijd had er ook al een enorme [[overbevissing]] van de zalmpopulatie plaatsgevonden, zodat de zalm al zeldzaam was geworden. Daarna zorgen ook watervervuiling, verdieping van de vaarwegen, landaanwinning en grindwinning ervoor dat de zalm verdween. Er zijn zalmen uitgezet in het IJsselmeer en de Rijn. Met behulp van voortdurende kweek en uitzetting tracht men de zalm definitief in het Rijngebied terug te krijgen, zoals dat ook in de [[Theems]] in [[Engeland]] gelukt is. Vooralsnog is de reïntroductie van de zalm, gezien de enorm lage terugkeerpercentages, te beschouwen als een volledige mislukking.

* '''Raaf''' (''Corvus corax'')

De raaf is tot en met 1928 een algemene inheemse broedvogel geweest in Nederland. Door hoofdzakelijk menselijke vervolging was de raaf omstreeks 1928 in het grootste deel van Nederland uitgestorven. In Limburg, nabij Vijlen, is er tot 1944 een broedpaar waargenomen totdat deze vogels ook uitstierven. De Vereniging van Natuurmonumenten in Nederland heeft onder leiding van de heer P.G. van Tienhoven in 1936 zes raven uit Litouwen geïmporteerd en in 1937 losgelaten; deze vogels zijn binnen het jaar gestorven. Tussen 1966-1984 is een tweede herintroductie ondernomen, waarbij er uiteindelijk 118 vogels geïmporteerd zijn vanuit het buitenland (respectievelijk Holstein-Sleeswijk - Duitsland, Mecklenburg-Vorpommern - Duitse Democratische Republiek en Zwitserland). De geïmporteerde raven zijn gebruikt om in gevangenschap jongen te fokken, waarna er uiteindelijk 160 jongen geleidelijk uitgewend zijn. Deze dieren hebben de basis gevormd voor de huidige Nederlandse broedpopulatie raven; een nog steeds groeiende broedpopulatie.

== Zie ook ==
* [[Lijst van uitgestorven dieren in Europa]]
* [[Lijst van uitgestorven dieren in Vlaanderen]]

== Externe links ==
* [https://www.petermaas.nl/extinct/ The Extinction Website] (Engels & Nederlands)
* [http://www.minlnv.nl Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (LNV)]

{{Appendix}}
{{Navigatie uitsterven}}

[[Categorie:Lijsten van uitgestorven dieren|Nederland]]
[[Categorie:Natuur in Nederland]]
[[Categorie:Lijsten van Nederland|Uitgestorven]]


text:
# Dijkhuizen (borg)
Dijkhuizen was een borg in de Nederlandse provincie Groningen. Hij stond aan de zuidzijde van het Damsterdiep, ter hoogte van het dorp Tjamsweer, direct ten westen van Appingedam. De borg is vooral bekend geworden omdat deze een tijdlang bewoond is geweest door de machtige partijleider Focko Ukena uit Neermoor, die tevergeefs probeerde Groningen en Oostfriesland in één staatsverband te verenigen.

## Geschiedenis
Van de vroegere geschiedenis van Dijkhuizen is weinig bekend. De borg wordt voor het eerst genoemd als eigendom van Hiddeke van Wijtwerd, de dochter van hoofdeling Sjabbe van Garreweer en de erfdochter Ulske van Oosterwijtwerd. Zij trad in 1411 met Focko Ukena in het huwelijk.
De borg werd in de strijd tussen Focko en de stad Groningen door de Groningers veroverd en geheel verwoest. Aangenomen wordt dat de borg daarna weer is opgebouwd, want Ukena is er gestorven.
Na de dood van Ukena komt de borg in handen van zijn dochters. In een volgende generatie vererfde hij aan een lid van het adellijke geslacht Ripperda. Dijkhuizen blijkt echter ook voor die familie geen rustig bezit. Aan het eind van de vijftiende eeuw is de borg wederom strijdtoneel van de strijd tussen Groningen en een hoofdeling uit Oost-Friesland, de inmiddels tot graaf opgeklommen Edzard Cirksena. Edzard heeft Dijkhuizen ingenomen, de troepen van de stad weten uiteindelijk in 1503 de borg te heroveren en breken deze dan tot de grond toe af. In hoeverre de borg daarna weer is opgebouwd is onbekend. In de achttiende eeuw is nog wel geprocedeerd over de restanten, maar van latere bewoners is geen sprake.
Telgen van het geslacht Ripperda noemden zich nog enkele eeuwen lang "heren van Dijkhuizen". Baron Friedrich Nicolaus von Ripperda zu Ellerburg verkocht in 1737 het land waarop de ruine staat aan zijn achternicht Margaretha Elisabeth barones Ripperda, vrouwe van Oosterwijtwerd, waarna deze is afgebroken en de fundamenten zijn uitgegraven. In 1738 zijn dus de laatste resten van Dijkhuizen verdwenen.
Ter plaatse is nog een flauw restant van de voormalige gracht bewaard gebleven. De weg langs het Damsterdiep heet nog steeds de Dijkhuizenweg.

title: Dijkhuizen (borg)

wikitext:
[[Bestand:Netherlands, Appingedam (Jukwerd, Marsum, Opwierda, Solwerd, Tjamsweer), map, around 1865-1870.jpg|250px|thumb|Dijkhuizen wordt nog aangegeven op deze kaart van de gemeente Appingedam uit ca. 1865; de borg bestond toen al niet meer.]]
'''Dijkhuizen''' was een [[borg (opstal)|borg]] in de [[Nederland]]se provincie [[Groningen (provincie)|Groningen]]. Hij stond aan de zuidzijde van het [[Damsterdiep (kanaal)|Damsterdiep]], ter hoogte van het dorp [[Tjamsweer]], direct ten westen van [[Appingedam]]. De borg is vooral bekend geworden omdat deze een tijdlang bewoond is geweest door de machtige partijleider [[Focko Ukena]] uit [[Neermoor]], die tevergeefs probeerde Groningen en Oostfriesland in één staatsverband te verenigen.

== Geschiedenis ==
Van de vroegere geschiedenis van Dijkhuizen is weinig bekend. De borg wordt voor het eerst genoemd als eigendom van ''Hiddeke van Wijtwerd'', de dochter van hoofdeling Sjabbe van [[Garreweer]] en de erfdochter Ulske van [[Oosterwijtwerd]]. Zij trad in 1411 met Focko Ukena in het huwelijk.

De borg werd in de strijd tussen Focko en de [[Groningen (stad)|stad Groningen]] door de Groningers veroverd en geheel verwoest. Aangenomen wordt dat de borg daarna weer is opgebouwd, want Ukena is er gestorven.

Na de dood van Ukena komt de borg in handen van zijn dochters. In een volgende generatie vererfde hij aan een lid van het adellijke geslacht [[Ripperda]]. Dijkhuizen blijkt echter ook voor die familie geen rustig bezit. Aan het eind van de vijftiende eeuw is de borg wederom strijdtoneel van de strijd tussen Groningen en een [[hoofdeling]] uit [[Oost-Friesland]], de inmiddels tot [[graaf (titel)|graaf]] opgeklommen [[Edzard I van Oost-Friesland|Edzard Cirksena]]. Edzard heeft Dijkhuizen ingenomen, de troepen van de stad weten uiteindelijk in 1503 de borg te heroveren en breken deze dan tot de grond toe af. In hoeverre de borg daarna weer is opgebouwd is onbekend. In de [[achttiende eeuw]] is nog wel geprocedeerd over de restanten, maar van latere bewoners is geen sprake.

Telgen van het geslacht [[Ripperda]] noemden zich nog enkele eeuwen lang "heren van Dijkhuizen". Baron Friedrich Nicolaus von Ripperda zu Ellerburg verkocht in 1737 het land waarop de ruine staat aan zijn achternicht Margaretha Elisabeth barones Ripperda, vrouwe van [[Oosterwijtwerd]], waarna deze is afgebroken en de fundamenten zijn uitgegraven. In 1738 zijn dus de laatste resten van Dijkhuizen verdwenen.

Ter plaatse is nog een flauw restant van de voormalige gracht bewaard gebleven. De weg langs het Damsterdiep heet nog steeds de ''Dijkhuizenweg''.

==Literatuur==
* M. ten Broek, '[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=MMKB26:000502001:00025 Drie Borgen bij Appingedam: Garreweer, Dijkhuizen en Wijtwerd]', in: ''Groningse Volksalmanak'' (1935), [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=MMKB26:000502001:00025 pp. 1-90]; (1936), [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=MMKB26:000511001:00050 pp. 24-92]; (1937), [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=MMKB26:000510001:00031 pp. 1-33] (met [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=MMKB26:000510001:00029 kaart])

[[Categorie:Borg in Groningen]]
[[Categorie:Voormalig bouwwerk in Eemsdelta]]


text:
# Iwan Sake
Iwan Sake (13 juni 1975) is een Surinaams voetballer.

## Carrière
Iwan Sake speelde eind jaren 1990 en in de jaren 2010 als middenvelder voor SV Transvaal.
In 2000 kwam vier keer uit voor het Surinaamse voetbalelftal tijdens kwalificatiewedstrijden van het Wereldkampioenschap voetbal. Hij speelde in maart 2000 tegen Saint Lucia en twee weken later nog eens in de return en in april twee wedstrijden tegen Cuba.

title: Iwan Sake

wikitext:
{{Infobox voetballer
| spelernaam                  = Iwan Sake
| volledigenaam               =
| afbeelding                  =
| onderschrift                =
| geboortedatum               = [[13 juni]] [[1975]]
| geboortestad                =
| overlijddatum               =
| stadvanoverlijden           =
| landvanoverlijden           =
| nationaliteit               = [[Suriname (hoofdbetekenis)|Surinaams]]
| functie                     = [[middenvelder]]
| club                        =
| extra portaal              = Suriname
}}
'''Iwan Sake''' ([[13 juni]] [[1975]]) is een [[Suriname (hoofdbetekenis)|Surinaams]] [[Voetbal in Suriname|voetballer]].

== Carrière ==
Iwan Sake speelde eind jaren 1990 en in de jaren 2010 als [[middenvelder]] voor [[SV Transvaal]].<ref>Playmaker Stats, [https://www.playmakerstats.com/player_seasons.php?id=484211 Iwan Sake]. [https://web.archive.org/web/20230715095204/https://www.playmakerstats.com/player_seasons.php?id=484211 Gearchiveerd] op 15 juli 2023.</ref><ref>Transfermarkt, [https://www.transfermarkt.us/iwan-sake/profil/spieler/643629 Iwan Sake]. [https://web.archive.org/web/20230810062324/https://www.transfermarkt.us/iwan-sake/profil/spieler/643629 Gearchiveerd] op 10 augustus 2023.</ref>

In 2000 kwam vier keer uit voor het [[Surinaams voetbalelftal (mannen)|Surinaamse voetbalelftal]] tijdens kwalificatiewedstrijden van het [[Wereldkampioenschap voetbal]]. Hij speelde in maart 2000 tegen [[Saint Lucia]] en twee weken later nog eens in de return en in april twee wedstrijden tegen [[Cuba (land)|Cuba]].<ref>Grenadafa, [https://www.grenadafa.com/people/iwan-sake/228903/ Iwan Sake]. [https://web.archive.org/web/20230715095205/https://www.grenadafa.com/people/iwan-sake/228903/ Gearchiveerd] op 15 juli 2023.</ref>

{{Appendix}}
{{DEFAULTSORT:Sake, Iwan}}
[[Categorie:Surinaams voetballer]]

title: Persoonlijke informatie

Nationaliteit: Surinaams

title: Clubinformatie

Functie: middenvelder

Portaal: Voetbal · Suriname


text:
# José Vélez
José Vélez (Telde, 15 november 1951) is een Spaanse zanger.
Op zeer jonge leeftijd begon hij al met zingen en op zijn veertiende zong hij al in de grotere hotels van de Canarische Eilanden, waar het toerisme in die tijd sterk op begon te komen. Zijn carrière kwam zo redelijk op gang, de eerste echte hit kwam in 1975 met het lied “Vino griego” (Griekse wijn). Later vertegenwoordigde hij Spanje op het festival van Sopot in Polen waar hij de eerste prijs won met het lied “Romantica”.
Internationale bekendheid kwam er in 1978 toen hij zijn land mocht vertegenwoordigen op het Eurovisiesongfestival te Parijs met het lied "Bailemos un vals" (Laten we walsen) dat later nog in het Nederlands gecoverd werd door Imca Marina. Ondanks de volle 12 punten van Denemarken wist hij niet te winnen, en bereikte hij een eervolle negende plaats. Hiermee kwam zijn carrière in een stroomversnelling, hij deed optredens in diverse landen in Europa en Zuid-Amerika waar hij vooral populair was in Argentinië. In totaal heeft hij 19 platina en 32 gouden platen gekregen.
Na een hartinfarct waarmee hij tijdens een tournee werd getroffen is hij het rustiger aan gaan doen. José Vélez woont nu in Madrid en houdt zich nog altijd met muziek bezig.
1961: Conchita Bautista ·
1962: Víctor Balaguer ·
1963: José Guardiola ·
1964: Tim, Nelly & Tony ·
1965: Conchita Bautista ·
1966: Raphael ·
1967: Raphael ·
1968: Massiel ·
1969: Salomé ·
1970: Julio Iglesias ·
1971: Karina ·
1972: Jaime Morey ·
1973: Mocedades ·
1974: Peret ·
1975: Sergio & Estíbaliz ·
1976: Braulio ·
1977: Micky ·
1978: José Vélez ·
1979: Betty Missiego ·
1980: Trigo Limpio ·
1981: Bacchelli ·
1982: Lucía ·
1983: Remedios Amaya ·
1984: Bravo ·
1985: Paloma San Basilio ·
1986: Cadillac ·
1987: Patricia Kraus ·
1988: La Década ·
1989: Nina ·
1990: Azúcar Moreno ·
1991: Sergio Dalma ·
1992: Serafín Zubiri ·
1993: Eva Santamaría ·
1994: Alejandro Abad ·
1995: Anabel Conde ·
1996: Antonio Carbonell ·
1997: Marcos Llunas ·
1998: Mikel Herzog ·
1999: Lydia ·
2000: Serafín Zubiri ·
2001: David Civera ·
2002: Rosa ·
2003: Beth ·
2004: Ramón ·
2005: Son de Sol ·
2006: Las Ketchup ·
2007: D'Nash ·
2008: Rodolfo Chikilicuatre ·
2009: Soraya ·
2010: Daniel Diges ·
2011: Lucía Pérez ·
2012: Pastora Soler ·
2013: El Sueño de Morfeo ·
2014: Ruth Lorenzo ·
2015: Edurne ·
2016: Barei ·
2017: Manel Navarro ·
2018: Alfred & Amaia ·
2019: Miki ·
2021: Blas Cantó ·
2022: Chanel ·
2023: Blanca Paloma ·
2024: Nebulossa ·
2025: Melody
- Biblioteca Nacional de España: XX870744
- International Standard Name Identifier: 0000 0000 8150 5799
- Library of Congress Control Number: no98019432
- MusicBrainz: 1a6ef6ad-9de4-4954-958f-8b98fe8c4544
- Virtual International Authority File: 71003139
- WorldCat: E39PBJd8ff3XgJ7Qh9bWF9Tfv3

title: José Vélez

wikitext:
{{Infobox artiest
| naam                 = José Vélez
| afbeelding           = Jose velez Cantante Gran Canario.jpg
| onderschrift         =
| volledige naam       =
| alias                =
| bijnaam              =
| bijnamen             =
| geboren              = [[15 november]] [[1951]]
| overleden            =
| land                 = {{ES}}
| jaren-actief         =
| genre                =
| beroep               =
| instrument           =
}}
'''José Vélez''' ([[Telde]], [[15 november]] [[1951]]) is een [[Spanje|Spaanse]] zanger.

Op zeer jonge leeftijd begon hij al met zingen en op zijn veertiende zong hij al in de grotere hotels van de Canarische Eilanden, waar het [[toerisme]] in die tijd sterk op begon te komen. Zijn carrière kwam zo redelijk op gang, de eerste echte hit kwam in [[1975]] met het lied ''“Vino griego”'' (Griekse wijn). Later vertegenwoordigde hij Spanje op het festival van Sopot in [[Polen]] waar hij de eerste prijs won met het lied ''“Romantica”.''

Internationale bekendheid kwam er in [[1978]] toen hij zijn land mocht vertegenwoordigen op het [[Eurovisiesongfestival]] te [[Parijs]] met het lied ''"Bailemos un vals"'' (Laten we walsen) dat later nog in het [[Nederlands]] gecoverd werd door [[Imca Marina]]. Ondanks de volle 12 punten van [[Denemarken]] wist hij niet te winnen, en bereikte hij een eervolle negende plaats. Hiermee kwam zijn carrière in een stroomversnelling, hij deed optredens in diverse landen in [[Europa (werelddeel)|Europa]] en [[Zuid-Amerika]] waar hij vooral populair was in [[Argentinië]]. In totaal heeft hij 19 platina en 32 gouden platen gekregen.

Na een [[hartinfarct]] waarmee hij tijdens een tournee werd getroffen is hij het rustiger aan gaan doen. José Vélez woont nu in [[Madrid (stad)|Madrid]] en houdt zich nog altijd met muziek bezig.

{{Navigatie deelnemers Spanje aan het Eurovisiesongfestival}}
{{Bibliografische informatie}}

{{DEFAULTSORT:Velez, Jose}}
[[Categorie:Spaans zanger]]
[[Categorie:Deelnemer aan het Eurovisiesongfestival 1978]]
[[Categorie:Spaans deelnemer aan het Eurovisiesongfestival]]

title: Algemene informatie

Geboren: 15 november 1951

Geboorteplaats: Telde

Land: Spanje