text:
# Dempo Makmur
Dempo Makmur is een bestuurslaag in het regentschap Pagar Alam van de provincie Zuid-Sumatra, Indonesië. Dempo Makmur telt 2869 inwoners (volkstelling 2010).

title: Dempo Makmur

wikitext:
{{Infobox plaats in Indonesië
| soort          = Dorp
| naam           = Dempo Makmur
| inwoners       = 2869
| datum inwoners = 2010
| provincie      = [[Zuid-Sumatra]]
| regentschap    = [[Pagar Alam]]
| onderdistrict  = [[Pagar Alam Utara]]
| eiland         =
| tijdzone       =
| code desa      = 1673040001
| mapname        =
| lat_deg        =
| lat_min        =
| lat_sec        =
| lon_deg        =
| lon_min        =
| lon_sec        =
| image          =
| caption        =
}}
'''Dempo Makmur''' is een bestuurslaag in het [[Regentschap (Indonesië)|regentschap]] [[Pagar Alam]] van de [[Provincies van Indonesië|provincie]] [[Zuid-Sumatra]], [[Indonesië]]. Dempo Makmur telt 2869 inwoners (volkstelling 2010).

{{Appendix|2=
* Resultaten van de volkstelling (2010), Badan Pusat Statistik, [https://web.archive.org/web/20121202090212/http://bps.go.id/eng/download_file/Population_of_Indonesia_by_Village_2010.pdf Population_of_Indonesia_by_Village]
}}
{{Beginnetje|landen & Volken|land=Indonesië|2=2013|3=06|4=15}}

[[Categorie:Plaats in Zuid-Sumatra]]

title: Situering

Provincie: Zuid-Sumatra

Regentschap of · stadsgemeente: Pagar Alam

Onderdistrict: Pagar Alam Utara

title: Algemeen

title: Overig


text:
# Cormoranche-sur-Saône
Cormoranche-sur-Saône is een gemeente in het Franse departement Ain (regio Auvergne-Rhône-Alpes). De gemeente telde 1.165 inwoners op 1 januari 2022.

## Geografie
De oppervlakte van Cormoranche-sur-Saône bedroeg op 1 januari 2022 9,85 vierkante kilometer; de bevolkingsdichtheid was toen 118,3 inwoners per km².
De onderstaande kaart toont de ligging van Cormoranche-sur-Saône met de belangrijkste infrastructuur en aangrenzende gemeenten.

## Demografie
Onderstaande figuur toont het verloop van het inwoneraantal van Cormoranche-sur-Saône vanaf 1962. De cijfers zijn afkomstig van het Frans bureau voor statistiek en bevatten geen dubbel getelde personen (volgens de gehanteerde definitie population sans doubles comptes).
Vanwege een beveiligingsprobleem met de MediaWiki Graph-software is het momenteel niet mogelijk deze grafiek weer te geven. Zodra de software is bijgewerkt zal de grafiek vanzelf weer zichtbaar worden.

wikiname: nlwiki

title: Cormoranche-sur-Saône

in_language: nl

wikitext:
{{Infobox gemeente Frankrijk
| plaatsnaam = Cormoranche-sur-Saône
| wapen =
| kaart =
| regio = [[Auvergne-Rhône-Alpes]]
| departement = [[Ain (departement)|Ain]] (01)
| depnr = 01
| arrondissement = [[Arrondissement Bourg-en-Bresse|Bourg-en-Bresse]]
| kanton = [[Kanton Vonnas|Vonnas]]
| jaar = 1999
| inwoners = 904
| dichtheid = 91,3
| oppervlakte = 9,9
| water =
| latitudeGraden = 46
| latitudeMinuten = 14
| latitudeSeconden = 0
| longitudeGraden = 4
| longitudeMinuten = 50
| longitudeSeconden = 0
| E of W = E
| ol of wl = O.L.
| code = 01123
| postcode = 01290
| netnummer =
| hoogteligging = 168 - 211
| aangrenzende gemeenten =
| burgemeester =
| website =
| image2 = 01123 in dept 01.svg
| caption2 = Locatie van Cormoranche-sur-Saône in het departement Ain
| image1= Mairie - Cormoranche-sur-Saône (FR01) - 2022-04-25 - 4.jpg
| caption1 = Gemeentehuis
}}

'''Cormoranche-sur-Saône''' is een gemeente in het [[Frankrijk|Franse]] departement [[Ain (departement)|Ain]] (regio [[Auvergne-Rhône-Alpes]]). {{Inwonertal|soort=zin|locatie=gemeente}}

== Geografie ==
De oppervlakte van Cormoranche-sur-Saône bedroeg op {{Inwonertal|soort=datum}} {{inwonertal|soort=oppervlakte}}; de [[bevolkingsdichtheid]] was toen {{inwonertal|soort=dichtheid}} inwoners per km².

De onderstaande kaart toont de ligging van Cormoranche-sur-Saône met de belangrijkste infrastructuur en aangrenzende gemeenten.

[[Bestand:01123-Cormoranche-sur-Saône-Sols.png|miniatuur|left|350px]]{{Clearleft}}

== Demografie ==
Onderstaande figuur toont het verloop van het inwoneraantal van Cormoranche-sur-Saône vanaf 1962. De cijfers zijn afkomstig van het [[INSEE|Frans bureau voor statistiek]] en bevatten geen dubbel getelde personen (volgens de gehanteerde definitie ''population sans doubles comptes'').
{{Grafiek inwonertal gemeente Frankrijk|id=01123}}

{{Appendix}}
{{Commonscat}}

{{DEFAULTSORT:Cormoranche-sur-Saone}}
[[Categorie:Gemeente in Ain]]

title: Situering

Regio: Auvergne-Rhône-Alpes

Arrondissement: Bourg-en-Bresse

Kanton: Vonnas

Coördinaten: 46° 14′ NB, 4° 50′ OL

title: Algemeen

title: Overig

Website: Officiële website

title: Detailkaart

Detailkaart: · Locatie in Frankrijk Ain

title: Foto's

Portaal: Frankrijk


text:
# Station Balnica
Station Balnica is een voormalig spoorwegstation in de Poolse plaats Balnica.

title: Station Balnica

wikitext:
{{Infobox spoorwegstation Polen
| naam             = Balnica
| afbeelding       = Balnica (stacja kolejowa).JPG
| onderschrift     =
| plaats           = [[Balnica]]
| stationscode     =
| opening          =
| sluiting         =
| heropening       =
| perronsporen     = geen
| perrons          = geen
| lijnen           = Lijn [[Rzepedź Wąskotorowa]] – [[Moczarne]]
| exploitant       =
| aantalreizigers  =
| volgend station  =
| vorig station    =
| positiekaartnaam = Polen
| lat_deg          = 49
| lat_min          = 11
| lat_sec          = 07.31
| lon_deg          = 22
| lon_min          = 12
| lon_sec          = 56.62
}}
'''Station Balnica''' is een voormalig [[spoorwegstation]] in de [[Polen|Poolse]] plaats [[Balnica]].

{{Beginnetje|openbaar vervoer|2=2011|3=07|4=02}}

[[Categorie:Spoorwegstation in Subkarpaten|Balnica]]

title: Balnica

Plaats: Balnica

Perronsporen: geen

Perrons: geen

Lijn(en): Lijn Rzepedź Wąskotorowa – Moczarne

title: Locatie

Locatie: Station Balnica (Polen) · Station Balnica

Portaal: Openbaar vervoer · Polen


text:
# Norup (parochie)
Norup is een parochie van de Deense Volkskerk in de Deense gemeente Nordfyns. De parochie maakt deel uit van het bisdom Funen en telt 825 kerkleden op een bevolking van 880 (2004).
De parochie was tot 1970 deel van Lunde Herred. In dat jaar werd de parochie opgenomen in de nieuwe gemeente Otterup. Deze ging in 2007 op in de fusiegemeente Nordfyn.
Ærøskøbing · Agedrup · Allerup · Allesø · Allested · Ansgar · Årslev · Årup · Asperup · Assens · Åstrup · Åsum · Aunslev · Avernakø · Bagenkop Kirkedistrikt · Bågø · Balslev · Barløse · Bederslev · Bellinge · Birkende · Bjerreby · Bogense · Bolbro · Bøstrup · Bovense · Brændekilde · Brahetrolleborg · Bregninge · Bregninge · Brenderup · Broholm · Brudager · Brylle · Dalby · Dalum · Davinde · Diernæs · Drejø · Dreslette · Drigstrup · Dyrup · Egense · Ejby · Ejlby · Ellested · Ellinge · Espe · Faaborg · Fangel · Fjelsted · Flemløse · Flødstrup · Fodslette · Føns · Fraugde · Fredens · Fredens · Frørup · Fuglsbølle · Gamborg · Gamtofte · Gelsted · Gestelev · Gislev · Glamsbjerg Kirkedistrikt · Grindløse · Gudbjerg · Gudme · Guldbjerg · Hans Tausens · Hårby · Harndrup · Hårslev · Håstrup · Heden · Hellerup · Helnæs · Herrested · Herringe · Hesselager · Hillerslev · Hjadstrup · Hjallese · Hjulby Kirkedistrikt · Højby · Holevad · Horne · Hou · Humble · Hundstrup · Husby · Indslev · Jordløse · Kærum · Kauslunde · Kerte · Kerteminde · Kirkeby · Klinte · Kølstrup · Køng · Korsløkke · Korup · Krarup · Krogsbølle · Kullerup · Kværndrup · Landet · Langå · Lindelse · Longelse · Lumby · Lunde · Lunde · Lundeborg Kirkedistrikt · Lyø · Magleby · Marslev · Marstal · Melby · Mesinge · Middelfart · Munkebjerg · Munkebo · Næsby · Næsbyhoved-Broby · Nørre Aaby · Nørre Broby · Nørre Højrup · Nørre Lyndelse · Nørre Næraa · Nørre Sandager · Nørre Søby · Norup · Nyborg · Øksendrup · Ollerup · Ørbæk · Ore · Ørslev · Ørsted · Orte · Øster Hæsinge · Øster Skerninge · Østrup · Otterup · Oure · Paarup · Padesø Kirkedistrikt · Ravnebjerg Kirkedistrikt · Refsvindinge · Revninge · Ringe · Rise · Roerslev · Røjleskov Kirkedistrikt · Rolfsted · Rønninge · Rørup · Rudkøbing · Rynkeby · Ryslinge · Særslev · Sandager · Sanderum · Sandholts Lyndelse · Sankt Hans · Sankt Jørgens · Sankt Knuds · Sankt Nikolaj · Seden · Simmerbølle · Skamby · Skårup · Skeby · Skellerup · Skovby · Skrøbelev · Skydebjerg · Snøde · Søby · Søby · Søllested · Søllinge · Sønder Broby · Sønder Højrup · Sønder Nærå · Sønderby · Søndersø · Sørup · Stenløse · Stenstrup · Stige Kirkedistrikt · Stoense · Strib-Røjleskov · Strynø · Stubberup · Svanninge · Svindinge · Taarup Kirkedistrikt · Tanderup · Thomas Kingos · Thurø · Tommerup · Tornbjerg · Tranderup · Tranekær · Tryggelev · Tullebølle · Turup · Tved · Ubberud · Udby · Uggerslev · Ulbølle · Ullerslev · Vantinge · Vedtofte · Veflinge · Vejlby · Vejle · Vejstrup · Verninge · Vester Åby · Vester Hæsinge · Vester Skerninge · Viby · Vigerslev · Vindinge · Vissenbjerg · Vollsmose · Vor Frue · Vor Frue

title: Norup (parochie)

wikitext:
{{Infobox parochie van Denemarken
| naam = Norup
| inwoners =880
| census = 2004
| leden = 825
| ledenjaartal =2004
| gemeente =[[Nordfyns]]
| kaart=[[File:Nordfyns_municipality_Norup_sogn.svg|260px]]
| bisdom=[[Bisdom Funen]]
| pastoraat=Krogsbølle-Norup
| provsti=Bogense Provsti
| kerken=Hasmark Kirke<br /> Norup Kirke
| image=Hasmark Kirke fra vest.jpg
| caption=Hasmark Kirke
| image1=Norup kirke.jpg
| caption1=Norup kirke
}}
'''Norup''' is een [[parochie (Denemarken)|parochie]] van de [[Deense Volkskerk]] in de [[Denemarken|Deense]] gemeente [[Nordfyns]]. De parochie maakt deel uit van het [[bisdom Funen]] en telt 825 [[Lid (persoon)|kerkleden]] op een bevolking van 880 (2004).

De parochie was tot 1970 deel van [[Lunde Herred]]. In dat jaar werd de parochie opgenomen in de nieuwe gemeente [[Otterup]]. Deze ging in 2007 op in de fusiegemeente Nordfyn.

{{Navigatie bisdom Funen}}
{{Coor title dms|55|32|38|N|10|23|32|E|type:city_scale:50000_region:DK}}
[[Categorie:Parochie in Denemarken]]
[[Categorie:Nordfyn]]

title: Situering

Bisdom: Bisdom Funen

Gemeente: Nordfyns

title: Algemeen

title: Overig

Kerken: Hasmark Kirke · Norup Kirke

Proosdij: Bogense Provsti

Pastoraat: Krogsbølle-Norup

Overig:
Hasmark Kirke
Norup kirke

Portaal: Denemarken


text:
# Werner Stertzenbach
Werner Stertzenbach (Mülheim an der Ruhr, 4 april 1909 – Düsseldorf, 10 juli 2003) was een Duitse communist, journalist en verzetsstrijder. In 1933 vluchtte Stertzenbach vanuit nazi-Duitsland naar Nederland. Tijdens de Tweede Wereldoorlog sloot hij zich aan bij het verzet en hielp hij bij de ontsnapping van ongeveer twintig mensen uit Kamp Westerbork.
Na het einde van de Tweede Wereldoorlog in 1945 keerde hij terug naar zijn geboorteland. In West-Duitsland werkte hij voor verschillende linkse kranten en weekbladen. Hij was hoofdredacteur van de Hannoversche Volksstimme en Die Tat. In zijn journalistieke werk richtte hij zich voornamelijk op onderwerpen als verzet en vervolging. Daarnaast zette hij zich bij de VVN-BdA actief in voor de rechten en belangen van de vervolgden van het naziregime.
Voor zijn verzet tegen het nationaalsocialisme kreeg hij in 1994 de Johanna-Kirchner-Medaille.

## Jeugd en opleiding
Stertzenbach werd geboren op 4 april 1909 in Mülheim an der Ruhr als zoon van de zelfstandige huisschilder Max Stertzenbach en Helene Sara Cahn. Hij had een drie jaar oudere broer genaamd Herbert. Het liberaal-joodse gezin woonde aanvankelijk in Oberhausen en verhuisde later naar Essen. In zijn jeugd bezocht Stertzenbach de jüdische Volksschule en de Knaben-Mittelschule. Daarnaast was hij lid van de joodse jeugdbeweging Kameraden, deutsch-jüdischer Wanderbund.
In 1923 behaalde Stertzenbach zijn diploma van de middelbare school (Mittelschule). Zijn vader wilde hem een vervolgopleiding aan het gymnasium laten volgen, maar zijn ouders hadden niet de financiële middelen om hem dat te laten doen. Zijn broer werd net als hun vader schilder, maar Stertzenbach wilde zich meer richten op het bedrijfsleven. Om die reden begon hij aan een handelsopleiding en werkte daarna als boekhouder.
Naar eigen zeggen begon hij zich in deze periode te ontwikkelen als antiklerikaal en antireligieus. In 1928 liet hij zich uitschrijven als lid van de Joodse gemeente. Hij werd actief in verschillende links georiënteerde organisaties, zoals de Vereinigung der Arbeiterfotografen Deutschlands (VdAFD), de Arbeiter-Esperantisten en de Arbeiter-Stenografenbund. In 1929 trad hij toe tot de Kommunistische Partei Deutschlands (KPD) en kwam daarmee voor het eerst in het vizier van de Duitse autoriteiten.

## Vlucht naar Nederland
Na de Rijksdagbrand in februari 1933 ging de Sturmabteilung (SA), de beschermingsdienst van Hitler, over tot massale en willekeurige arrestaties van communisten en andere tegenstanders van de nazi's. Stertzenbach stond op een zwarte lijst van de SA en werd op 3 maart 1933 gearresteerd op verdenking van communistische activiteiten. Hij werd zonder gerechtelijke uitspraak gevangen gezet – de zogeheten Schutzhaft – in Kleef. Zijn vader zette zich in om hem vrij te krijgen. Dankzij zijn werk als huisschilder kende hij veel mensen, onder meer bij de politie. Tijdens gesprekken met de autoriteiten droeg zijn vader zijn IJzeren Kruis uit de Eerste Wereldoorlog als bewijs van goed Duits vaderlandschap. Dankzij zijn invloed lieten de autoriteiten Stertzenbach na zes maanden vrij, waardoor hij werd behoed voor transport naar Kamp Börgermoor.
Volgens Stertzenbach gaf een kennis die lid was van de SA hem na zijn vrijlating het advies om het land zo snel mogelijk te verlaten, met de waarschuwing dat een volgende arrestatie permanent zou zijn. In oktober 1933 stak hij te voet de grens over en vluchtte hij naar Amsterdam waar hij Stella Pach trof. Hij werd in het gezin Pach vriendelijk ontvangen en haar ouders boden hem tijdelijk onderdak. De twee ontmoetten elkaar in 1928 tijdens een Internationaal Esperanto-congres en onderhielden sindsdien contact.
Stertzenbach meldde zich bij de Internationale Rode Hulp, een hulporganisatie die ondersteuning bood aan naar Nederland uitgeweken communistische vluchtelingen. Friedl Baruch adviseerde hem daar om contact op te nemen met het Comité voor Joodse vluchtelingen (CJV), omdat hij als joods vluchteling een grotere kans had om toegelaten te worden in Nederland dan als politiek vluchteling. Daarbij beschikte het CJV over meer financiële middelen. Kort daarna vond hij werk bij het CJV in het opvangcentrum aan het 's-Gravenhekje in Amsterdam. Volgens een rapport van de Centrale Inlichtingendienst woonde hij tot maart 1934 aan de Sarphatistraat.

### Werkdorp Wieringermeer
Stertzenbach maakte in maart 1934 deel uit van de eerste groep die werd opgeleid in het Joodse Werkdorp Nieuwesluis. De Stichting Joodse Arbeid beheerde het werkdorp, dat als doel had gevluchte jonge Duitse joden in veiligheid te brengen. Het werkdorp bood een tweejarige opleiding aan voor praktische beroepen als boer, bouwvakker en meubelmaker. De bedoeling was dat de leerlingen na het afronden van de opleiding emigreerden, bijvoorbeeld naar Palestina.
In het werkdorp volgde Stertzenbach opleidingen tot metselaar en betonwerker. Volgens hem paste dit het beste bij hem, aangezien hij gezond en krachtig was, en zijn vader in zijn beroep ook veel te maken had gehad met de bouw. Samen met andere bewoners bouwde Stertzenbach de funderingen voor achttien woonbarakken en hielp hij mee aan de aanleg van de straten en het hoofdgebouw. De halfronde, gemetselde boog boven de deur van de ingang van het hoofdgebouw was zijn meesterproef aan het einde van de opleiding.
Stertzenbach droeg naast het volgen van een opleiding bij aan de werkdorpkrant Das Werkdorf. Hij uitte samen met een groep communisten en socialisten kritiek op de organisatie en de religieuze regels van het werkdorp. Stertzenbach kon zich niet vinden in het zionistisch gedachtegoed en had onder meer kritiek op de strikte naleving van de spijswetten. Nadat de kritiek werd gepubliceerd in de werkdorpkrant werd deze verboden. De organisatie van het werkdorp hanteerde een politiek neutrale aanpak, waarbij politieke actie niet was toegestaan. De leidinggevenden verboden het gebruik van een muurkrant als alternatief. Nadat hij tijdens een bonte avond opnieuw kritiek had geuit, besloten de leidinggevenden dat hij het werkdorp moest verlaten.

### Uitzetting en illegaliteit
Op 1 april 1936 werd hij ingeschreven als inwoner van Amsterdam en betrok een woning aan de Rijnstraat. Hij kreeg de mogelijkheid om naar Paraguay te emigreren en ontving hiervoor een doorreisvisum en een ticket voor de overtocht. Stertzenbach wilde dit echter niet, vanwege de militaire conflicten in het land. Omdat hij niet naar zijn geboorteland kon terugkeren, overwoog hij te emigreren naar de Joodse enclave Birobidzjan in de Sovjet-Unie. Hij volgde lessen Jiddisch, maar kreeg van de autoriteiten geen inreisvisum.
In augustus 1936 zetten de Nederlandse autoriteiten hem illegaal uit naar het Belgische Luik. Stertzenbach gaf in een naoorlogs interview aan dat hij in België niemand kende, en daarom met de trein terugkeerde naar Nederland. Na zijn terugkomst verbleef hij illegaal in Rotterdam, waar een aantal havenarbeiders hem hielpen door hem van eten te voorzien. Hij wendde zich opnieuw tot de Internationale Rode Hulp en de organisatie hielp hem bij het vinden van onderdak.
In mei 1937 arresteerde de Nederlandse politie hem bij een toevallige fietscontrole en brachten ze hem onder in het huis van bewaring te Rotterdam als ongewenste vreemdeling. Socialistische, communistische en pacifistische groepen protesteerden in deze periode tegen de uitwijzing van Duitse vluchtelingen, waarna de autoriteiten besloten Stertzenbach niet terug naar Duitsland te sturen. In plaats daarvan brachten ze hem in 1938 over naar de strafkazerne van het Korps Politietroepen in Nieuwersluis. Hier zaten tevens andere Duitse gevangenen, onder wie communisten, deserteurs en Duitse joden. In mei van datzelfde jaar verklaarde de Duitse overheid hem stateloos op grond van een wet uit 1933 die de intrekking van het Duitse staatsburgerschap regelde. De Duitse overheid kon dit doen bij personen die zich in het buitenland bevonden of van wie men vond dat hun gedrag in strijd was met 'de loyaliteitsplicht jegens het Reich en het volk'.
Na het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog in Nederland boden Stertzenbach en enkele medegevangenen aan mee te vechten tegen de Duitse bezetter, maar vanwege het Haagse Landoorlogreglement werd het burgers niet toegestaan deel te nemen aan de gewapende strijd. Samen met zijn medegevangenen zou hij vervolgens naar Amsterdam worden geëvacueerd, maar kort daarna werden zij uitgeleverd aan de bezetter. Hierna werd Stertzenbach naar de gevangenis in Kleef overgebracht en vervolgens naar de gevangenis in Essen.

## Tweede Wereldoorlog
Doordat Stertzenbach stateloos was, kon hij niet in nazi-Duitsland berecht worden, wat hem behoedde voor deportatie naar Buchenwald. Hij werd vervolgens terug naar Nederland gebracht en in februari 1941 geïnterneerd in het Scholtenhuis in Groningen. In maart 1941 werd hij overgebracht naar Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork. Zijn praktische vooropleiding kwam in het kamp goed van pas en Stertzenbach sloot zich in het kamp aan bij de technische dienst.
Stella Pach, die hij na zijn vlucht naar Nederland in 1933 opnieuw had ontmoet, begon in oktober 1941 brieven aan hem te schrijven. Ze stuurde hem ook eten en boeken. Pach werd tijdelijk vrijgesteld van deportatie dankzij haar beroep als leerkracht. Ze bezocht Stertzenbach meerdere keren in Westerbork en hij verbleef in februari en juli 1942 voor korte tijd in Amsterdam. Pach en Stertzenbach ontwikkelden een hechte band en beloofden met elkaar te trouwen. De contacten tussen Stertzenbach en Pach verliepen deels via Etty Hillesum. Zij werkte voor de Joodse Raad in Westerbork en was goed bevriend met Stertzenbach. Via Hillesum liet Pach in 1942 een trouwring voor hem in Kamp Westerbork afleveren en op 19 september van dat jaar werd een ondertrouwakte opgemaakt.

### Verzet in Kamp Westerbork
Vanaf juli 1942 fungeerde Kamp Westerbork als doorgangskamp voor deportaties naar concentratiekampen in Oost-Europa. Stertzenbach zag de wekelijkse transporten, waarbij ongeveer duizend mensen per keer vertrokken. Net als de andere kampbewoners wist hij op dat moment niet beter dan dat zij naar 'arbeidskampen in het Oosten' gingen.
Stertzenbach bezat de status van Alter Lagerinsasse ('oude kampbewoner'). Deze status kregen personen die voor 14 juli 1942 al in Kamp Westerbork verbleven. In het kamp werkte Stertzenbach eerst bij de rioolwaterzuivering en vanaf maart 1943 ook bij het crematorium. Zijn status en functies boden enige bescherming, doordat ze hem tijdelijk behoedden voor deportatie. Met behulp van twee gestolen radio's, verstopt in gebouwtjes van de rioolwaterzuivering en het crematorium, bleef Stertzenbach op de hoogte van het nieuws uit Londen, dat hij met zijn kampgenoten deelde.
Door zijn werkzaamheden kwam hij regelmatig buiten de prikkeldraadomheining waardoor hij in contact kwam met personen van buiten het kamp, onder wie boswachter Ger van Reemst die in de bossen rond Westerbork werkte. Van Reemst was de zwager van Trudel van Reemst-de Vries die verbonden was aan verzetsgroep Van Dien. De verzetsgroep bestond uit personen die elkaar kenden via Tehuis Oosteinde, een ontmoetingscentrum voor Duits-joodse vluchtelingen. Stertzenbach stond via een illegale telefoonlijn in direct contact met verzetsstrijdster Alice David, een van de leiders van de verzetsgroep.
Een deel van het verzetswerk van de Amsterdamse groep werd gefinancierd met behulp van geld dat ze uit de rioolwaterzuiveringsinstallatie in Westerbork haalden. Personen die per trein aankwamen bij Westerbork kregen de waarschuwing dat hun geld in het kamp afgenomen zou worden. Wie hun geld niet aan de bezetter wilden overhandigen, verscheurden het en spoelden het door de wc. In de rioolwaterzuiveringsinstallatie vingen medewerkers de snippers op, plakten ze aan elkaar en stuurden ze naar een lid van de verzetsgroep Van Dien in Amsterdam. In totaal maakten ze ongeveer 15.000 gulden buit.
In Westerbork stond Stertzenbach aan het hoofd van een door hem geïnitieerde verzetsgroep die valse persoonsbewijzen het kamp in smokkelde en ontsnappingsroutes vanuit het kamp organiseerde. Met behulp van een kruiwagen of kiepkar smokkelden ze mensen het kamp uit of lieten personen onder de prikkeldraadomheining door kruipen. In een aantal gevallen werden personen op het laatste moment uit de trein gehaald waarmee zij naar concentratiekampen in Polen vervoerd zouden worden.
Per keer kon slechts een persoon ontsnappen. Voor een jong koppel maakte de groep een keer een uitzondering. Boswachter Van Reemst zorgde ervoor dat de ontsnapten met een nieuw persoonsbewijs en voldoende geld naar Amsterdam werden gebracht. Aldaar werden zij verder geholpen door leden van verzetsgroep Van Dien. Stertzenbach hielp bij de ontsnapping van ongeveer twintig mensen.
In Westerbork probeerde hij Etty Hillesum ervan te overtuigen uit het kamp te ontsnappen en onder te duiken. Haar schrijverstalent zou goed van pas komen in het verzet. Ze weigerde, aangezien ze haar familie niet wilde achterlaten en vond dat het haar taak was mensen in Westerbork te helpen. Ze werd op 7 september 1943 samen met haar ouders en broer naar Auschwitz gedeporteerd.

### Ontsnapping uit Westerbork
In de nacht van 20 op 21 september 1943 werden Stertzenbach en een medegevangene gewekt en meegenomen naar het crematorium, waar zij van twee SS'ers de opdracht kregen om tien lijken te cremeren. De SS'ers hadden geprobeerd de crematieoven zelf op te starten, maar het was hen niet gelukt. De lijken lagen in een vrachtauto, en door hun kleding leek het alsof de slachtoffers Drentse veenarbeiders waren. In werkelijkheid betrof het tien geëxecuteerde verzetsstrijders, die onder meer betrokken waren bij overvallen op distributiekantoren en aanslagen op het bevolkingsregister.
De SS'ers hadden ook vier gevangenen uit de strafbarak gewekt. Zij kregen de opdracht de lijken uit de vrachtauto te halen en naar het crematorium te brengen. De protesterende Stertzenbach en zijn collega werden onder bedreiging met de dood gedwongen om de oven op te starten en de lijken te cremeren. De crematieresten werden begraven in het massagraf dat de vier andere gevangenen inmiddels gedolven hadden. Het was de eerste keer dat het crematorium gebruikt werd voor personen van buiten het kamp.
De vier gevangenen werden de volgende ochtend afgevoerd naar een vernietigingskamp in Polen. Stertzenbach vreesde dat hij zelf ook gedeporteerd zou worden omdat hij 'te veel wist'. Bij de bedreigingen in de voorgaande nacht had hij immers ook te horen gekregen dat spreken met anderen over dit voorval de dood zou betekenen. Die nacht, van 21 op 22 september 1943, ontsnapte hij uit Kamp Westerbork met de hulp van boswachter Van Reemst. Per fiets reed hij naar station Beilen en nam daar de trein naar Amsterdam.
Na de oorlog getuigde Stertzenbach tijdens het proces tegen voormalig kampcommandant van Westerbork Albert Konrad Gemmeker. Hij vertelde onder meer over de crematie van de tien verzetsstrijders en wees de plaats van het massagraf aan.

### Onderduik
In Amsterdam sloot hij zich aan bij verzetsgroep Van Dien die hem hielp onder te duiken. Hij verbleef na zijn aankomst in Tehuis Oosteinde en daarna op diverse andere onderduikadressen, onder meer in een huis aan de Prinsengracht en in de woning van verzetsstrijdster Alice David. Hij bleef actief in het verzet en gebruikte de schuilnaam 'Wilhelmus (Wim) Sterk'. De verzetsgroep vervalste documenten, voorzag onderduikers van levensmiddelen en zocht onderduikadressen. Daarnaast had de groep een radio-ontvanger waarop zij naar nieuwsberichten uit Londen en Moskou luisterden. Deze berichten werden opgetekend en via de ondergrondse pers verspreid.
In 1943 werd het ook voor zijn verloofde Pach duidelijk dat haar tijdelijke vrijstelling haar niet veel langer zou behoeden voor deportatie, en ze besloot onder te duiken. Stertzenbach en Pach verbleven af en toe op hetzelfde onderduikadres. Samen met andere leden van verzetsgroep Van Dien, onder wie David, richtte Stertzenbach in mei 1944 de Interessen-Gemeinschaft Anti-Faschistischer Deutscher in den Niederlanden op. Stertzenbach was redacteur van het illegale blad dat zij verspreidden.

## Terugkeer
De grens tussen Nederland en Duitsland was kort na de bevrijding in 1945 volledig gesloten en de mogelijkheden om deze over te steken waren zeer beperkt. De Interessen-Gemeinschaft Anti-Faschistischer Deutscher in den Niederlanden stond in contact met het Militair Gezag en op aanraden van die instantie reisde Stertzenbach met enkele anderen naar Eindhoven. Daar bevond zich een verzamelplaats waar Duitsers, die in Nederland waren aangemerkt als ongewenste vreemdelingen, werden ondergebracht en vervolgens werden uitgewezen. Vanuit Eindhoven reisde Stertzenbach in het najaar van 1945 mee met een transport van oorlogsmisdadigers naar Duitsland. Hij stapte uit in Goch en vestigde zich in Düsseldorf. Enkele van zijn vrienden hadden hem voor gek verklaard dat hij na de oorlog vrijwillig terugging naar Duitsland. Stertzenbach had echter altijd de bedoeling gehad terug te keren. Daarnaast wilde hij helpen bij de opbouw van een beter Duitsland.
Stella Pach was zwanger van Stertzenbach, maar hij was al vertrokken voordat hun dochter Manja in december 1945 werd geboren. Door de gebeurtenissen van de Tweede Wereldoorlog koos Pach ervoor niet mee naar West-Duitsland te verhuizen en liep hun relatie ten einde.

### Journalistieke carrière
In West-Duitsland koos Stertzenbach voor een carrière als journalist. Hij werkte voor de krant Volksecho uit Bielefeld waarin hij verslag deed van de ravage in het Ruhrgebied dat in de Britse bezettingszone in West-Duitsland lag. Vanwege zijn opruiende artikelen werd hij door de Britten opgepakt en negen maanden geïnterneerd. Naast zijn werk als journalist was Stertzenbach ook politiek geëngageerd. Hij was betrokken bij de heroprichting van de politieke partij KPD in West-Duitsland.
In januari 1947 werd Stertzenbach hoofdredacteur van het communistische dagblad Hannoversche Volksstimme, later bekend als de Niedersächsische Volksstimme in Hannover. In november 1949 publiceerde het blad een artikel van de KPD-leider van regio Niedersachsen, August Holländer. Hierin werd opgeroepen tot verzet tegen de ontmanteling en de daaraan verbonden massale ontslagen, van de Hermann-Göring-staalfabrieken in Watenstedt-Salzgitter. De publicatie was in strijd met de geallieerde perswet en het blad werd verboden. Holländer en Stertzenbach werden in maart 1950 veroordeeld door het Hooggerechtshof van de Britse zone. Tegen Stertzenbach was twaalf maanden gevangenisstraf geëist, waarvan negen voorwaardelijk. Het vonnis luidde drie maanden gevangenisstraf, een voorwaardelijke straf van zes maanden en een proeftijd van negen maanden. Toen de politie het gebouw van de uitgeverij na de rechtszaak binnenging om de drukpers in beslag te nemen, raakte zij slaags met meer dan 1000 mensen die protesteerden tegen de inbeslagname en de veroordeling.
Begin jaren vijftig werkte Stertzenbach als correspondent voor Deutschlandsender; een radiozender die in West-Duitsland nieuws uit de Duitse Democratische Republiek uitzond. Daarnaast was hij hoofd van het kantoor van de radiozender in Düsseldorf. In 1954 trouwde Stertzenbach in Düsseldorf met Alice David. Net als Stertzenbach was zij tijdens de Tweede Wereldoorlog betrokken geweest bij verzetsgroep Van Dien. In West-Duitsland was ze politiek actief bij de KPD en diverse andere communistische verenigingen.

Stertzenbach ontving een oorlogsuitkering in het kader van de Wiedergutmachung, maar deze werd in 1957 stopgezet omdat hij communist was. Een jaar later werd ook de oorlogsuitkering van zijn vrouw ingetrokken. Tijdens de Koude Oorlog werd zijn journalistieke werk omschreven als 'een bedreiging voor de vrijdemocratische basisorde'.
Van 1960 tot 1972 was Stertzenbach hoofdredacteur van het antifascistische weekblad Die Tat. Het weekblad was verbonden aan de Vereinigung der Verfolgten des Naziregimes en werd gefinancierd en gecontroleerd door de DDR. Het weekblad beschuldigde meerdere personen van het plegen van oorlogsmisdaden. In het nummer van 17 juli 1965 werd een stuk van Stertzenbach gepubliceerd over voormalig SS-generaal Heinz Lammerding. Het ging over de betrokkenheid van Lammerding bij het bloedbad van Tulle, waarvoor hij in Frankrijk bij verstek ter dood was veroordeeld. Hierop klaagde Lammerding hem aan wegens smaad. Er werd getracht de zaak op te lossen middels een verzoeningsprocedure, maar de poging mislukte. Tijdens een civiele procedure in januari 1966 werd de aanklacht ongegrond verklaard.
Stertzenbach was als correspondent voor Die Tat aanwezig bij het Eichmannproces (1961), Auschwitzproces (1963), Globke-proces (1963) en het Majdanekproces (1975).

### Strijd voor rechtvaardigheid
Midden jaren zeventig verhuisden Stertzenbach en zijn echtgenote naar Düsseldorf. Hij bekleedde aldaar functies in het dagelijks bestuur van de VVN-BdA. Ook was hij lange tijd secretaris van de VVN-BdA in Noordrijn-Westfalen en diende hij als voorzitter van de lokale districtsorganisatie. Binnen de VVN-BdA had Stertzenbach tevens de rol van schadevergoedingsexpert. In 1979 kreeg hij na een strijd van vierentwintig jaar via een schikking een pensioen voor vervolgden.
Mensenrechten waren een belangrijk thema in het leven van Stertzenbach. In juli 1982 schreef Stertzenbach samen met vijf Holocaustoverlevenden en vier voormalige leden van het Franse verzet een open brief aan de Israëlitische premier Menachem Begin over de oorlog tussen Israël en Libanon. In de brief stelden zij dat Begin en zijn aanhangers 'de nagedachtenis aan onze in de concentratiekampen omgekomen lotgenoten misbruiken om hun oorlog te rechtvaardigen. Zij bezoedelen daarmee de martelaars van Auschwitz, Treblinka, Sobibór, Dachau en Buchenwald nog in het graf.' Daarnaast gaven zij in de brief aan solidair te zijn met het 'om zijn bestaan vechtende Palestijnse volk.'
In 1994 kregen Stertzenbach en zijn echtgenote de Johanna-Kirchner-Medaille van de stad Frankfurt voor hun verzet tegen het nationaalsocialisme.
In een interview in 1997 zei Stertzenbach dat hij het overleven van de oorlog te danken had aan zijn sterke levenswil, de solidariteit van anderen en aan geluk. Hij overleed op 10 juli 2003 in Düsseldorf. Hij werd 94 jaar oud.

## Familie Stertzenbach
De ouders van Stertzenbach, Max Stertzenbach en Helena Sara Cahn, kwamen beiden om tijdens de Tweede Wereldoorlog. De laatste keer dat Stertzenbach hen zag was toen hij in 1940 in de gevangenis van Essen zat opgesloten. Zij werden in 1942 ondergebracht in Barackenlager Holbeckshof in Essen-Steele. Op 15 juni 1942 werden zij naar het Getto van Izbica gedeporteerd en vanuit daar naar vernietigingskamp Sobibór. Eind 1945 werden zij doodverklaard. Op 11 mei 2023 werden struikelstenen geplaatst vlak bij het laatste woonadres van het echtpaar in Essen.
Stertzenbachs broer Herbert was in 1937 met zijn protestantse vrouw en twee kinderen naar Amsterdam gevlucht. Hij werd tijdens de oorlog tijdelijk tewerkgesteld in Werkkamp ’t Zand voor gemengd-gehuwden. Eind 1945 verhuisde hij met zijn vrouw en twee zoons naar Kettwig.

## Eerbetoon en nalatenschap
Het verzetsverhaal van Stertzenbach kreeg onder meer aandacht tijdens de tentoonstelling Het Verdriet van de Bevrijding in Herinneringscentrum Kamp Westerbork. De 170 brieven die Stertzenbach vanuit Westerbork naar Stella Pach stuurde en de memoires die hij na zijn ontsnapping schreef, zijn opgenomen in de collectie van het herinneringscentrum.
In 1997 gaf Stertzenbach een ruim tweeënhalf uur durende getuigenis over zijn leven en zijn ervaringen tijdens de Tweede Wereldoorlog. Deze getuigenis is opgenomen in de collectie van het United States Holocaust Memorial Museum.

title: Werner Stertzenbach

wikitext:
{{Infobox verzetsstrijder
| afbeelding        = Bundesarchiv Bild 183-B0709-0004-006, Oberstes Gericht, Globke-Prozess, Werner Sterzenbach, Karl Wloch.jpg
| onderschrift      = Stertzenbach (links) met [[Karl Wloch]] tijdens het proces tegen [[Hans Globke]] (1963)
| geboren           = [[4 april]] [[1909]]
| geboorteplaats    = [[Mülheim an der Ruhr]]
| land              =
| overleden         = [[10 juli]] [[2003]]
| overlijdensplaats = [[Düsseldorf]]
| kinderen          = [[Manja Pach]]
| beroep            = Journalist
| portaal           = Tweede Wereldoorlog
| beter-bekend-als  = Wilhelmus (Wim) Sterk
| groep             = [[Verzetsgroep Van Dien]], [[Vrije Groepen Amsterdam]]
| periode           = [[Tweede Wereldoorlog]]
}}
'''Werner Stertzenbach''' ({{lang|de|[[Mülheim an der Ruhr]]}}, [[4 april]] [[1909]] – {{lang|de|[[Düsseldorf]]}}, [[10 juli]] [[2003]]) was een [[Duitsland|Duitse]] [[Communisme|communist]], [[journalist]] en [[Verzetsbeweging|verzetsstrijder]]. In 1933 vluchtte Stertzenbach vanuit [[nazi-Duitsland]] naar Nederland. Tijdens de [[Tweede Wereldoorlog]] sloot hij zich aan bij het verzet en hielp hij bij de ontsnapping van ongeveer twintig mensen uit [[Kamp Westerbork]].

Na het [[Einde van de Tweede Wereldoorlog in Europa|einde van de Tweede Wereldoorlog]] in 1945 keerde hij terug naar zijn geboorteland. In [[Bondsrepubliek Duitsland (1949-1990)|West-Duitsland]] werkte hij voor verschillende linkse kranten en weekbladen. Hij was hoofdredacteur van de {{lang|de|[[Hannoversche Volksstimme]]|italics=ja}} en {{lang|de|[[Die Tat]]|italics=ja}}. In zijn journalistieke werk richtte hij zich voornamelijk op onderwerpen als verzet en vervolging. Daarnaast zette hij zich bij de [[Vereniging van vervolgden van het naziregime|VVN-BdA]] actief in voor de rechten en belangen van de vervolgden van het naziregime.

Voor zijn verzet tegen het nationaalsocialisme kreeg hij in 1994 de [[Johanna Kirchner|Johanna-Kirchner-Medaille]]''.

== Jeugd en opleiding ==
Stertzenbach werd geboren op 4 april 1909 in {{lang|de|[[Mülheim an der Ruhr]]}} als zoon van de zelfstandige huisschilder {{lang|de|Max Stertzenbach}} en {{lang|de|Helene Sara Cahn}}.<ref name=":1">{{Citeer web |url=http://www.jodeninnederland.nl/id/P-2971 |titel=Stertzenbach, Werner 1909 - 2003 |bezochtdatum=2024-07-16 |werk=Joods Biografisch Woordenboek |archiefurl=https://web.archive.org/web/20160304212806/http://www.jodeninnederland.nl/id/P-2971 |archiefdatum=2016-03-04 |dodeurl=no }}</ref><ref name=":2">{{Citeer tijdschrift |achternaam=Leeuw |voornaam=Bertje |titel=De actie van Manja Pach voor het behoud van Westerbork: "Ik moest iets doen!" |url=https://issuu.com/nederlandsauschwitzcomite/docs/s20001129 |jaargang=49 |tijdschrift=Auschwitz Bulletin |datum=2005 |archiefdatum=2023-01-27 |archiefurl=https://web.archive.org/web/20230127222207/https://issuu.com/nederlandsauschwitzcomite/docs/s20001129 |dodeurl=no }}</ref><ref name=":11">{{Citeer web |url=https://collections.ushmm.org/search/catalog/vha38487 |titel=USC Shoah Foundation Institute testimony of Werner Stertzenbach |bezochtdatum=2024-07-17 |werk=United States Holocaust Memorial Museum |taal=de |archiefurl=https://web.archive.org/web/20221107092437/https://collections.ushmm.org/search/catalog/vha38487 |archiefdatum=2022-11-07 |dodeurl=no |toegang=beperkt}}</ref> Hij had een drie jaar oudere broer genaamd Herbert.<ref name=":4" /> Het [[Liberaal jodendom|liberaal-joodse]] gezin woonde aanvankelijk in [[Oberhausen (Noordrijn-Westfalen)|Oberhausen]] en verhuisde later naar [[Essen (Noordrijn-Westfalen)|Essen]]. In zijn jeugd bezocht Stertzenbach de {{lang|de|jüdische Volksschule|italics=ja}} en de {{lang|de|Knaben-Mittelschule|italics=ja}}. Daarnaast was hij lid van de joodse jeugdbeweging {{lang|de|Kameraden, deutsch-jüdischer Wanderbund|italics=ja}}.<ref name=":11" />

In 1923 behaalde Stertzenbach zijn diploma van de middelbare school {{lang|de|(Mittelschule)}}. Zijn vader wilde hem een vervolgopleiding aan het gymnasium laten volgen, maar zijn ouders hadden niet de financiële middelen om hem dat te laten doen. Zijn broer werd net als hun vader schilder, maar Stertzenbach wilde zich meer richten op het bedrijfsleven. Om die reden begon hij aan een handelsopleiding en werkte daarna als boekhouder.<ref name=":11" /><ref name=":8">{{Citeer web |url=https://www.unsere-zeit.de/zwei-leben-gegen-den-faschismus-4790665/ |titel=Zwei Leben gegen den Faschismus |achternaam=Blomberg |voornaam=Gisela |datum=2024-04-04 |bezochtdatum=2024-07-16 |werk=Unsere Zeit |taal=de-DE |archiefurl=https://web.archive.org/web/20240716174113/https://www.unsere-zeit.de/zwei-leben-gegen-den-faschismus-4790665/ |archiefdatum=2024-07-16 |dodeurl=no}}</ref>

Naar eigen zeggen begon hij zich in deze periode te ontwikkelen als [[Antiklerikalisme|antiklerikaal]] en [[Antitheïsme|antireligieus]]. In 1928 liet hij zich uitschrijven als lid van de [[Joodse gemeente]].<ref name=":11" /> Hij werd actief in verschillende links georiënteerde organisaties, zoals de {{lang|de|Vereinigung der Arbeiterfotografen Deutschlands|italics=ja}} (VdAFD), de {{lang|de|Arbeiter-Esperantisten|italics=ja}} en de {{lang|de|Arbeiter-Stenografenbund|italics=ja}}. In 1929 trad hij toe tot de {{lang|de|[[Kommunistische Partei Deutschlands]]|italics=ja}} (KPD) en kwam daarmee voor het eerst in het vizier van de Duitse autoriteiten.<ref name=":8" /><ref name=":6">{{Cite web |url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010559112:mpeg21:a0115 |title=Vijftig jaar Westerbork "Wij kunnen geen vreemdelingen gebruiken" |achternaam=Veenhof |voornaam=Herman |date=1989-07-26 |accessdate=2024-07-16 |work=Nederlands dagblad : gereformeerd gezinsblad |archiefurl=https://web.archive.org/web/20240716173516/https://www.delpher.nl/nl/kranten/view?coll=ddd&identifier=ddd:010559112:mpeg21:a0115 |archiefdatum=2024-07-16 |dodeurl=no |via=Delpher}}</ref><ref name=":10">{{Citeer web |url=https://nrw-archiv.vvn-bda.de/texte/stertzenbach.htm |titel=Den Opfern ein Helfer, den Nazis ein Verfolger |achternaam=Sander |voornaam=Ulrich |datum=2003-07-16 |bezochtdatum=2024-07-16 |werk=Vereinigung der Verfolgten des Naziregimes Bund der Antifaschistinnen und Antifaschisten - Landesvereinigung NRW |taal=de |archiefdatum=2024-07-17 |archiefurl=https://web.archive.org/web/20240717144544/https://nrw-archiv.vvn-bda.de/texte/stertzenbach.htm |dodeurl=no }}</ref>

== Vlucht naar Nederland ==
Na de [[Rijksdagbrand]] in februari 1933 ging de {{lang|de|[[Sturmabteilung]]}} (SA), de beschermingsdienst van [[Adolf Hitler|Hitler]], over tot massale en willekeurige arrestaties van [[Communisme|communisten]] en andere tegenstanders van de [[Nazi|nazi's]]. Stertzenbach stond op een zwarte lijst van de SA en werd op 3 maart 1933 gearresteerd op verdenking van communistische activiteiten. Hij werd zonder gerechtelijke uitspraak gevangen gezet – de zogeheten {{lang|de|[[Schutzhaft]]}} – in [[Kleef (stad)|Kleef]]. Zijn vader zette zich in om hem vrij te krijgen. Dankzij zijn werk als huisschilder kende hij veel mensen, onder meer bij de politie. Tijdens gesprekken met de autoriteiten droeg zijn vader zijn [[IJzeren Kruis (Duitsland)|IJzeren Kruis]] uit de [[Eerste Wereldoorlog]] als bewijs van goed Duits vaderlandschap. Dankzij zijn invloed lieten de autoriteiten Stertzenbach na zes maanden vrij, waardoor hij werd behoed voor transport naar {{lang|de|[[Kamp Börgermoor]]}}.<ref name=":11" /><ref name=":8" /><ref name=":6" />

Volgens Stertzenbach gaf een kennis die lid was van de SA hem na zijn vrijlating het advies om het land zo snel mogelijk te verlaten, met de waarschuwing dat een volgende arrestatie permanent zou zijn.<ref name=":11" /> In oktober 1933 stak hij te voet de grens over en vluchtte hij naar Amsterdam waar hij [[Stella Pach]] trof. Hij werd in het gezin Pach vriendelijk ontvangen en haar ouders boden hem tijdelijk onderdak.<ref name=":11" /><ref name=":0" /><ref name=":3" /> De twee ontmoetten elkaar in 1928 tijdens een Internationaal [[Esperanto]]-congres en onderhielden sindsdien contact.<ref name=":2" /><ref name=":3">{{Citeer web |url=https://vakbondshistorie.nl/dossiers/estella-pach-1910-1992/ |titel=Estella Pach (1910-1992) |achternaam=Pach |voornaam=Manja |datum=2020 |bezochtdatum=2024-07-16 |werk=Stichting VHV |taal=nl-NL |archiefurl=https://web.archive.org/web/20230127213420/https://vakbondshistorie.nl/dossiers/estella-pach-1910-1992/ |archiefdatum=2023-01-27 |dodeurl=no}}</ref>

Stertzenbach meldde zich bij de [[Internationale Rode Hulp]], een hulporganisatie die ondersteuning bood aan naar Nederland uitgeweken communistische vluchtelingen. [[Friedl Baruch]] adviseerde hem daar om contact op te nemen met het [[Comité voor Joodsche Vluchtelingen|Comité voor Joodse vluchtelingen]] (CJV), omdat hij als joods vluchteling een grotere kans had om toegelaten te worden in Nederland dan als politiek vluchteling. Daarbij beschikte het CJV over meer financiële middelen. Kort daarna vond hij werk bij het CJV in het opvangcentrum aan het [['s-Gravenhekje]] in Amsterdam.<ref name=":0">{{Citeer web |url=https://www.nljewgen.org/joods-werkdorp-wieringen/ |titel=Werner Stertzenbach even terug in het Werkdorp |achternaam=Pach |voornaam=Manja |datum=2022-04-25 |bezochtdatum=2024-07-16 |werk=Nederlandse Kring voor Joodse Genealogie |archiefurl=https://web.archive.org/web/20230928142030/https://www.nljewgen.org/joods-werkdorp-wieringen/ |archiefdatum=2023-09-28 |dodeurl=no}}</ref><ref>{{Citeer web |url=https://research.annefrank.org/nl/locaties/ee99471c-eda3-4963-a448-a980cb61c5f2/ |titel=Comité voor Joodsche Vluchtelingen |bezochtdatum=2024-08-12 |werk=Kennisbank Anne Frank Stichting |archiefurl=https://web.archive.org/web/20240812073932/https://research.annefrank.org/nl/locaties/ee99471c-eda3-4963-a448-a980cb61c5f2/ |archiefdatum=2024-08-12 |dodeurl=no}}</ref><ref name=":18">{{Citeer boek |titel=Erfgoed van de Oorlog, Bystander Memories, interview met geïnterviewde RG- 50.570.0004 |achternaam=van Haalen |voornaam=Martijn |url=https://collections.ushmm.org/oh_findingaids/RG-50.570.0004_trs_nl.pdf |uitgever=United States Holocaust Memorial Museum |datum=2004}}</ref> Volgens een rapport van de [[Centrale Inlichtingendienst (1919-1940)|Centrale Inlichtingendienst]] woonde hij tot maart 1934 aan de [[Sarphatistraat]].<ref>{{Citeer boek |titel=Overzicht nr. 5 1937 |achternaam=Centrale Inlichtingendienst |voornaam= |url=https://resources.huygens.knaw.nl/watermarker//pdf/cid/1800-1899/1861.pdf |uitgever=Huygens Instituut voor Nederlandse Geschiedenis |datum=1937 |access-date=2024-08-14 |archiefdatum=2024-08-16 |archiefurl=https://web.archive.org/web/20240816142912/https://resources.huygens.knaw.nl/watermarker//pdf/cid/1800-1899/1861.pdf |dodeurl=no }}</ref>

=== Werkdorp Wieringermeer ===
[[Bestand:Gebouw van het Joodse werkdorp bij Nieuwesluis in de Wieringermeer, Bestanddeelnr 254-4896.jpg|miniatuur|Hoofdgebouw van het Joodse Werkdorp Nieuwesluis (1936)]]
Stertzenbach maakte in maart 1934 deel uit van de eerste groep die werd opgeleid in het [[Joodse Werkdorp Nieuwesluis]]. De Stichting Joodse Arbeid beheerde het werkdorp, dat als doel had gevluchte jonge Duitse joden in veiligheid te brengen. Het werkdorp bood een tweejarige opleiding aan voor praktische beroepen als boer, bouwvakker en meubelmaker. De bedoeling was dat de leerlingen na het afronden van de opleiding emigreerden, bijvoorbeeld naar [[Palestina (staat)|Palestina]].<ref name=":0" /><ref>{{Citeer web |url=https://www.oorlogsbronnen.nl/bron/https%3A%2F%2Fbeeldbankwo2.nl%2Fnl%2Fbeelden%2Fdetail%2F51ac2286-025a-11e7-904b-d89d6717b464%2Fmedia%2F19c4a265-5cc2-6f4e-3210-207f95be06df |titel=Vooroorlogse foto van het Joods werkdorp Nieuwe Sluis bij Slootdorp, Wieringermeer. |bezochtdatum=2024-07-16 |werk=Oorlogsbronnen |archiefurl=https://web.archive.org/web/20240716174108/https://www.oorlogsbronnen.nl/bron/https%3A%2F%2Fbeeldbankwo2.nl%2Fnl%2Fbeelden%2Fdetail%2F51ac2286-025a-11e7-904b-d89d6717b464%2Fmedia%2F19c4a265-5cc2-6f4e-3210-207f95be06df |archiefdatum=2024-07-16 |dodeurl=no}}</ref><ref>{{Citeer web |url=https://www.joodswerkdorp.nl/over-het-werkdorp/ |titel=Pioniers in de polder |bezochtdatum=2024-08-15 |werk=Joods Werkdorp Wieringermeer |taal=nl-NL |archiefdatum=2024-07-17 |archiefurl=https://web.archive.org/web/20240717165820/https://www.joodswerkdorp.nl/over-het-werkdorp/ |dodeurl=no }}</ref>

In het werkdorp volgde Stertzenbach opleidingen tot metselaar en betonwerker.<ref name=":0" /><ref name=":18" /><ref name=":19" /> Volgens hem paste dit het beste bij hem, aangezien hij gezond en krachtig was, en zijn vader in zijn beroep ook veel te maken had gehad met de bouw. Samen met andere bewoners bouwde Stertzenbach de funderingen voor achttien woonbarakken en hielp hij mee aan de aanleg van de straten en het hoofdgebouw. De halfronde, gemetselde boog boven de deur van de ingang van het hoofdgebouw was zijn [[meesterproef]] aan het einde van de opleiding.<ref name=":11" /><ref name=":0" />

Stertzenbach droeg naast het volgen van een opleiding bij aan de werkdorpkrant {{lang|de|Das Werkdorf|italics=ja}}. Hij uitte samen met een groep communisten en [[Socialisme|socialisten]] kritiek op de organisatie en de religieuze regels van het werkdorp. Stertzenbach kon zich niet vinden in het [[Zionisme|zionistisch]] gedachtegoed en had onder meer kritiek op de strikte naleving van de [[Spijswet|spijswetten]]. Nadat de kritiek werd gepubliceerd in de werkdorpkrant werd deze verboden. De organisatie van het werkdorp hanteerde een politiek neutrale aanpak, waarbij politieke actie niet was toegestaan. De leidinggevenden verboden het gebruik van een [[muurkrant]] als alternatief. Nadat hij tijdens een bonte avond opnieuw kritiek had geuit, besloten de leidinggevenden dat hij het werkdorp moest verlaten.<ref name=":0" />

=== Uitzetting en illegaliteit ===
Op 1 april 1936 werd hij ingeschreven als inwoner van Amsterdam en betrok een woning aan de Rijnstraat.<ref name=":14">{{Citeer web |url=https://archief.amsterdam/indexen/deeds/f3461868-6488-429a-9ec6-bf3ff8b05889 |titel=Woningkaart Rijnstraat 14 III |bezochtdatum=2024-07-24 |werk=archief.amsterdam |archiefdatum=2024-07-24 |archiefurl=https://web.archive.org/web/20240724214734/https://archief.amsterdam/indexen/deeds/f3461868-6488-429a-9ec6-bf3ff8b05889 |dodeurl=no }}</ref> Hij kreeg de mogelijkheid om naar [[Paraguay]] te emigreren en ontving hiervoor een [[Visum|doorreisvisum]] en een ticket voor de overtocht. Stertzenbach wilde dit echter niet, vanwege de [[Chaco-oorlog|militaire conflicten]] in het land.<ref name=":11" /> Omdat hij niet naar zijn geboorteland kon terugkeren, overwoog hij te emigreren naar de Joodse enclave [[Birobidzjan]] in de [[Sovjet-Unie]]. Hij volgde lessen [[Jiddisch]], maar kreeg van de autoriteiten geen inreisvisum.<ref name=":0" />

In augustus 1936 zetten de Nederlandse autoriteiten hem illegaal uit naar het Belgische [[Luik (stad)|Luik]]. Stertzenbach gaf in een naoorlogs interview aan dat hij in België niemand kende, en daarom met de trein terugkeerde naar Nederland. Na zijn terugkomst verbleef hij illegaal in [[Rotterdam]], waar een aantal havenarbeiders hem hielpen door hem van eten te voorzien.<ref name=":11" /><ref name=":6" /><ref name=":0" /><ref name=":14" /> Hij wendde zich opnieuw tot de [[Internationale Rode Hulp]] en de organisatie hielp hem bij het vinden van onderdak.

In mei 1937 arresteerde de Nederlandse politie hem bij een toevallige fietscontrole en brachten ze hem onder in het [[huis van bewaring]] te Rotterdam als ongewenste vreemdeling.<ref name=":2" /><ref name=":18" /><ref>{{Cite web |url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010481793:mpeg21:a0059 |title=Emigrant gearresteerd |date=1937-05-22 |accessdate=2024-07-17 |work=Het volksdagblad: dagblad voor Nederland |archiefurl=https://web.archive.org/web/20240816142908/https://www.delpher.nl/nl/kranten/view?coll=ddd&identifier=ddd:010481793:mpeg21:a0059 |archiefdatum=2024-08-16 |dodeurl=no |via=Delpher}}</ref> Socialistische, communistische en [[Pacifisme|pacifistische]] groepen protesteerden in deze periode tegen de uitwijzing van Duitse vluchtelingen, waarna de autoriteiten besloten Stertzenbach niet terug naar Duitsland te sturen. In plaats daarvan brachten ze hem in 1938 over naar de strafkazerne van het [[Korps Politietroepen]] in [[Nieuwersluis]]. Hier zaten tevens andere Duitse gevangenen, onder wie communisten, [[Desertie|deserteurs]] en Duitse joden.<ref name=":11" /><ref name=":6" /><ref name=":18" /> In mei van datzelfde jaar verklaarde de Duitse overheid hem [[stateloos]] op grond van een wet uit 1933 die de intrekking van het Duitse staatsburgerschap regelde. De Duitse overheid kon dit doen bij personen die zich in het buitenland bevonden of van wie men vond dat hun gedrag in strijd was met 'de loyaliteitsplicht jegens het [[Nazi-Duitsland|Reich]] en het volk'.<ref>{{Citeer nieuws |titel=Bekanntmachung |url=https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/PYGMPJWBZLFIIU4M3PVVIWB5ALZMEEDF?issuepage=1 |werk=Deutsche Reichsanzeiger und Preußischer Staatsanzeiger |datum=1938-05-25 |taal=de |via=Deutsche Digitale Bibliothek - Deutsches Zeitungsportal}}</ref><ref>{{Citeer web |url=http://www.documentarchiv.de/ns/1933/deutsche-staatsangehoerigkeit_ges.html |titel=Gesetz über den Widerruf von Einbürgerungen und die Aberkennung der deutschen Staatsangehörigkeit (14.07.1933) |bezochtdatum=2024-08-14 |werk=www.documentarchiv.de |taal=de |archiefurl=https://web.archive.org/web/20240625221518/http://www.documentarchiv.de/ns/1933/deutsche-staatsangehoerigkeit_ges.html |archiefdatum=2024-06-25 |dodeurl=no}}</ref>

Na het uitbreken van de [[Nederland in de Tweede Wereldoorlog|Tweede Wereldoorlog in Nederland]] boden Stertzenbach en enkele medegevangenen aan mee te vechten tegen de Duitse bezetter, maar vanwege het [[Landoorlogreglement|Haagse Landoorlogreglement]] werd het burgers niet toegestaan deel te nemen aan de gewapende strijd. Samen met zijn medegevangenen zou hij vervolgens naar Amsterdam worden [[Evacuatie|geëvacueerd]], maar kort daarna werden zij uitgeleverd aan de bezetter. Hierna werd Stertzenbach naar de gevangenis in [[Kleef (stad)|Kleef]] overgebracht en vervolgens naar de gevangenis in [[Essen (Noordrijn-Westfalen)|Essen]].<ref name=":11" /><ref name=":6" /><ref name=":0" /><ref name=":18" />

== Tweede Wereldoorlog ==
Doordat Stertzenbach stateloos was, kon hij niet in nazi-Duitsland berecht worden, wat hem behoedde voor deportatie naar {{lang|de|[[Buchenwald]]}}.<ref name=":11" /><ref name=":6" /> Hij werd vervolgens terug naar Nederland gebracht en in februari 1941 geïnterneerd in het [[Scholtenhuis]] in [[Groningen (stad)|Groningen]]. In maart 1941 werd hij overgebracht naar [[Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork]].<ref name=":1" /><ref name=":18" /><ref name=":16">{{Cite web |url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ABCDDD:010829814:mpeg21:a0107 |title=Hoe Duitse joden ontsnappingen uit Westerbork organiseerden - De activiteiten van de Groep-Oosteinde |achternaam=Braber |voornaam=Ben |date=1987-03-23 |accessdate=2024-07-17 |work=Het Parool |via=Delpher |archiefdatum=2024-08-16 |archiefurl=https://web.archive.org/web/20240816142910/https://www.delpher.nl/nl/kranten/view?coll=ddd&identifier=ABCDDD:010829814:mpeg21:a0107 |dodeurl=no }}</ref> Zijn praktische vooropleiding kwam in het kamp goed van pas en Stertzenbach sloot zich in het kamp aan bij de technische dienst.<ref name=":11" /><ref name=":0" />

[[Stella Pach]], die hij na zijn vlucht naar Nederland in 1933 opnieuw had ontmoet, begon in oktober 1941 brieven aan hem te schrijven. Ze stuurde hem ook eten en boeken. Pach werd tijdelijk [[Sperr-stempel|vrijgesteld]] van [[deportatie]] dankzij haar beroep als leerkracht. Ze bezocht Stertzenbach meerdere keren in Westerbork en hij verbleef in februari en juli 1942 voor korte tijd in Amsterdam.<ref name=":3" /> Pach en Stertzenbach ontwikkelden een hechte band en beloofden met elkaar te trouwen. De contacten tussen Stertzenbach en Pach verliepen deels via [[Etty Hillesum]]. Zij werkte voor de [[Joodse Raad voor Amsterdam|Joodse Raad]] in Westerbork en was goed bevriend met Stertzenbach.<ref name=":3" /><ref>{{Citeer web |url=https://westerborkportretten.nl/westerborkportretten/etty-hillesum |titel=Etty Hillesum - Westerbork Portretten |bezochtdatum=2024-08-14 |werk=westerborkportretten.nl |taal=nl-nl |archiefdatum=2023-03-15 |archiefurl=https://web.archive.org/web/20230315201232/https://westerborkportretten.nl/westerborkportretten/etty-hillesum |dodeurl=no }}</ref> Via Hillesum liet Pach in 1942 een trouwring voor hem in Kamp Westerbork afleveren en op 19 september van dat jaar werd een [[Ondertrouw|ondertrouwakte]] opgemaakt.<ref name=":2" /><ref name=":3" /><ref>{{Citeer web |url=https://www.nljewgen.org/de-invloed-van-etty-hillesum-op-ons-leven/ |titel=De invloed van Etty Hillesum op ons leven {{!}} Nederlandse Kring voor Joodse Genealogie |bezochtdatum=2024-08-13 |werk=www.nljewgen.org |archiefdatum=2023-01-27 |archiefurl=https://web.archive.org/web/20230127213704/https://www.nljewgen.org/de-invloed-van-etty-hillesum-op-ons-leven/ |dodeurl=no }}</ref>

=== Verzet in Kamp Westerbork ===
[[Bestand:WesterborkLageplan.jpg|miniatuur|Plattegrond Kamp Westerbork. Linksonder buiten het kampterrein bevond zich het crematorium (situatie 1944)]]
[[Bestand:Waterzuiveringsinstallatie Kamp Westerbork-2.jpg|miniatuur|Rioolwater{{shy}}zuiverings{{shy}}installatie van Kamp Westerbork]]
Vanaf juli 1942 fungeerde [[Kamp Westerbork]] als doorgangskamp voor deportaties naar [[Concentratiekamp|concentratiekampen]] in Oost-Europa. Stertzenbach zag de wekelijkse transporten, waarbij ongeveer duizend mensen per keer vertrokken.<ref name=":11" /> Net als de andere kampbewoners wist hij op dat moment niet beter dan dat zij naar 'arbeidskampen in het Oosten' gingen.<ref>{{Citeer boek |titel=‘Als ik morgen niet op transport ga, ga ik ‘s avonds naar de revue’: kamp Westerbork in brieven, dagboeken en memoires (1942-2010) |achternaam=Moraal |voornaam=E.M. |url=https://pure.uva.nl/ws/files/2235070/126858_09.pdf |uitgever=Universiteit van Amsterdam |datum=2013 |pagina=356}}</ref>

Stertzenbach bezat de status van {{lang|de|Alter Lagerinsasse|italics=ja}} ('oude kampbewoner').<ref>{{Citeer web |url=https://collections.arolsen-archives.org/en/search/person/130381017?s=Werner%20Stertzenbach&t=2575076&p=0 |titel=Werner Stertzenbach |bezochtdatum=2024-10-23 |werk=Arolsen Archives}}</ref> Deze status kregen personen die voor 14 juli 1942 al in Kamp Westerbork verbleven.<ref>{{Citeer web |url=https://collecties.kampwesterbork.nl/werk/https:/data.kampwesterbork.nl/work/HCIS.00014376 |titel=Kamp Westerbork, De Digitale Collectie |bezochtdatum=2024-08-21 |werk=collecties.kampwesterbork.nl |taal=nl}}</ref> In het kamp werkte Stertzenbach eerst bij de rioolwaterzuivering en vanaf maart 1943 ook bij het crematorium. Zijn status en functies boden enige bescherming, doordat ze hem tijdelijk behoedden voor deportatie. Met behulp van twee gestolen radio's, verstopt in gebouwtjes van de rioolwaterzuivering en het crematorium, bleef Stertzenbach op de hoogte van het nieuws uit Londen, dat hij met zijn kampgenoten deelde.<ref name=":11" /><ref name=":18" />

Door zijn werkzaamheden kwam hij regelmatig buiten de prikkeldraadomheining waardoor hij in contact kwam met personen van buiten het kamp, onder wie boswachter [[Ger van Reemst]] die in de bossen rond Westerbork werkte. Van Reemst was de zwager van [[Trudel van Reemst-de Vries]] die verbonden was aan [[verzetsgroep Van Dien]].<ref name=":11" /><ref name=":18" /><ref name=":16" /><ref name=":9">{{Cite web |url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ABCDDD:010879302:mpeg21:a0446 |title=Ontsnapping uit Westerbork |date=1985-01-11 |accessdate=2024-07-16 |work=de Volkskrant |archiefurl=https://web.archive.org/web/20240716173516/https://www.delpher.nl/nl/kranten/view?coll=ddd&identifier=ABCDDD:010879302:mpeg21:a0446 |archiefdatum=2024-07-16 |dodeurl=no |via=Delpher}}</ref> De verzetsgroep bestond uit personen die elkaar kenden via [[Tehuis Oosteinde]], een ontmoetingscentrum voor Duits-joodse vluchtelingen. Stertzenbach stond via een illegale telefoonlijn in direct contact met verzetsstrijdster [[Alice David]], een van de leiders van de verzetsgroep.<ref name=":20">{{Citeer boek |titel=Jewish Resistance Against the Nazis |achternaam=Henry |voornaam=Patrick |url=https://muse-jhu-edu.wikipedialibrary.idm.oclc.org/pub/16/edited_volume/chapter/1247626/pdf |taal=en |uitgever=The Catholic University of America Press |datum=2014 |pagina=210-211}}</ref><ref name=":21" />

Een deel van het verzetswerk van de Amsterdamse groep werd gefinancierd met behulp van geld dat ze uit de rioolwaterzuiveringsinstallatie in Westerbork haalden. Personen die per trein aankwamen bij Westerbork kregen de waarschuwing dat hun geld in het kamp afgenomen zou worden. Wie hun geld niet aan de bezetter wilden overhandigen, verscheurden het en spoelden het door de wc. In de rioolwaterzuiveringsinstallatie vingen medewerkers de snippers op, plakten ze aan elkaar en stuurden ze naar een lid van de verzetsgroep Van Dien in Amsterdam. In totaal maakten ze ongeveer 15.000 [[Nederlandse gulden|gulden]] buit.<ref name=":17">{{Citeer nieuws |achternaam=Braber |voornaam=Ben |titel=Ontsnapt aan deportatie |url=https://www.delpher.nl/nl/kranten/view?coll=ddd&identifier=ddd:010378009:mpeg21:a0183 |werk=De waarheid |datum=1983-04-26 |bezochtdatum=2024-08-15 |archiefurl=https://web.archive.org/web/20240815203256/https://www.delpher.nl/nl/kranten/view?coll=ddd&identifier=ddd:010378009:mpeg21:a0183 |archiefdatum=2024-08-15 |dodeurl=no |via=Delpher}}</ref>

In Westerbork stond Stertzenbach aan het hoofd van een door hem geïnitieerde [[Verzetsbeweging|verzetsgroep]] die valse [[Persoonsbewijs|persoonsbewijzen]] het kamp in smokkelde en ontsnappingsroutes vanuit het kamp organiseerde. Met behulp van een kruiwagen of kiepkar smokkelden ze mensen het kamp uit of lieten personen onder de prikkeldraadomheining door kruipen. In een aantal gevallen werden personen op het laatste moment uit de trein gehaald waarmee zij naar concentratiekampen in [[Polen]] vervoerd zouden worden.<ref name=":16" /><ref name=":19">{{Citeer boek |titel=Survivor, Agitator: Rosey E. Pool and the Transatlantic Century |achternaam=Geerlings |voornaam=A.J.M. |url=https://research.vu.nl/ws/portalfiles/portal/98558577/249042.pdf |taal=en |uitgever=Vrije Universiteit Amsterdam |datum=2020 |pagina=90-94}}</ref>

Per keer kon slechts een persoon ontsnappen. Voor een jong koppel maakte de groep een keer een uitzondering. Boswachter Van Reemst zorgde ervoor dat de ontsnapten met een nieuw [[persoonsbewijs]] en voldoende geld naar Amsterdam werden gebracht. Aldaar werden zij verder geholpen door leden van verzetsgroep Van Dien. Stertzenbach hielp bij de ontsnapping van ongeveer twintig mensen.<ref name=":1" /><ref name=":0" /><ref name=":16" /><ref name=":17" /><ref>{{Citeer boek |titel=70 Jahre VVN - Widerstehen - Damals - Heute - Morgen |achternaam=Schneider |voornaam=Ulrich |url=https://nrw-archiv.vvn-bda.de/bilder/70jahre_vvn-bda_bund.pdf |taal=de |uitgever=VVN-BdA |datum=2017 |pagina=58 |access-date=2024-08-15 |archiefdatum=2024-08-16 |archiefurl=https://web.archive.org/web/20240816132919/https://nrw-archiv.vvn-bda.de/bilder/70jahre_vvn-bda_bund.pdf |dodeurl=no }}</ref>

In Westerbork probeerde hij [[Etty Hillesum]] ervan te overtuigen uit het kamp te ontsnappen en onder te duiken. Haar schrijverstalent zou goed van pas komen in het verzet. Ze weigerde, aangezien ze haar familie niet wilde achterlaten en vond dat het haar taak was mensen in Westerbork te helpen. Ze werd op 7 september 1943 samen met haar ouders en broer naar [[Auschwitz (concentratiekamp)|Auschwitz]] gedeporteerd.<ref name=":4">{{Citeer boek |titel=Etty: The Letters and Diaries of Etty Hillesum, 1941-1943 |achternaam=Hillesum |voornaam=Etty |medeauteurs=Klaas A. D. Smelik |taal=en |uitgever=Eerdmans Publishing Company |plaats=Grand Rapids |datum=2002 |pagina=756 |isbn=0802839592}}</ref>

=== Ontsnapping uit Westerbork ===
{{Zie ook|Zie ook [[Fusillade op het Witterveld]]}}
[[Bestand:Westerbork - Verzetsmnument - 2020 -002.jpg|miniatuur|Monument voor de tien gefusilleerde verzetsstrijders (2020)]]In de nacht van 20 op 21 september 1943 werden Stertzenbach en een medegevangene gewekt en meegenomen naar het crematorium, waar zij van twee [[Schutzstaffel|SS'ers]] de opdracht kregen om tien lijken te cremeren. De SS'ers hadden geprobeerd de crematieoven zelf op te starten, maar het was hen niet gelukt. De lijken lagen in een vrachtauto, en door hun kleding leek het alsof de slachtoffers Drentse veenarbeiders waren. In werkelijkheid betrof het tien geëxecuteerde [[Verzetsbeweging|verzetsstrijders]], die onder meer betrokken waren bij overvallen op [[Distributiekantoor|distributiekantoren]] en aanslagen op het [[bevolkingsregister]].

De SS'ers hadden ook vier gevangenen uit de [[Strafbarak Kamp Westerbork|strafbarak]] gewekt. Zij kregen de opdracht de lijken uit de vrachtauto te halen en naar het crematorium te brengen. De protesterende Stertzenbach en zijn collega werden onder bedreiging met de dood gedwongen om de oven op te starten en de lijken te cremeren. De crematieresten werden begraven in het [[massagraf]] dat de vier andere gevangenen inmiddels gedolven hadden.<ref name=":13">{{Citeer web |url=https://www.drentheindeoorlog.nl/index.php?aid=374 |titel=Verzetsstrijders geëxecuteerd en gecremeerd in Westerbork - Verzet en verraad |bezochtdatum=2024-07-16 |werk=Drenthe in de oorlog |archiefurl=https://web.archive.org/web/20221205144808/https://www.drentheindeoorlog.nl/index.php?aid=374 |archiefdatum=2022-12-05 |dodeurl=no}}</ref><ref name=":12" /> Het was de eerste keer dat het crematorium gebruikt werd voor personen van buiten het kamp.<ref>{{Citeer boek |titel=Op een onbekende plaats begraven. De April-Meistakingen van 1943, een onderzoek naar oorlogsvermissing |achternaam=de Witte |voornaam=Truus |url=http://3meiherdenkingappelbergen.nl/wp-content/uploads/Op-een-onbekende-plek-begraven.pdf |uitgever=Noordhorn |datum=2009 |pagina=92}}</ref>

De vier gevangenen werden de volgende ochtend afgevoerd naar een [[vernietigingskamp]] in Polen. Stertzenbach vreesde dat hij zelf ook gedeporteerd zou worden omdat hij 'te veel wist'. Bij de bedreigingen in de voorgaande nacht had hij immers ook te horen gekregen dat spreken met anderen over dit voorval de dood zou betekenen. Die nacht, van 21 op 22 september 1943, ontsnapte hij uit Kamp Westerbork met de hulp van boswachter Van Reemst. Per fiets reed hij naar station [[Beilen]] en nam daar de trein naar Amsterdam.<ref name=":11" /><ref name=":6" /><ref name=":9" /><ref name=":13" />

Na de oorlog getuigde Stertzenbach tijdens het proces tegen voormalig kampcommandant van Westerbork {{lang|de|[[Albert Konrad Gemmeker]]}}. Hij vertelde onder meer over de crematie van de tien verzetsstrijders en wees de plaats van het massagraf aan.<ref name=":12">{{Citeer web |url=https://westerborkportretten.nl/verzetsportretten/het-verzetsmonument |titel=Het Verzetsmonument - Westerbork Portretten |bezochtdatum=2024-07-17 |werk=westerborkportretten.nl |taal=nl-nl |archiefdatum=2024-07-21 |archiefurl=https://web.archive.org/web/20240721155846/https://westerborkportretten.nl/verzetsportretten/het-verzetsmonument |dodeurl=no }}</ref>

=== Onderduik ===
In Amsterdam sloot hij zich aan bij verzetsgroep Van Dien die hem hielp [[Onderduiken (Tweede Wereldoorlog)|onder te duiken]]. Hij verbleef na zijn aankomst in Tehuis Oosteinde en daarna op diverse andere onderduikadressen, onder meer in een huis aan de [[Prinsengracht]] en in de woning van verzetsstrijdster Alice David. Hij bleef actief in het verzet en gebruikte de schuilnaam 'Wilhelmus (Wim) Sterk'. De verzetsgroep vervalste documenten, voorzag onderduikers van levensmiddelen en zocht onderduikadressen. Daarnaast had de groep een radio-ontvanger waarop zij naar nieuwsberichten uit Londen en Moskou luisterden. Deze berichten werden opgetekend en via de [[Illegale pers|ondergrondse pers]] verspreid.<ref name=":11" /><ref name=":3" /><ref name=":5">{{Citeer web |url=https://kampwesterbork.nl/de-stichting/nieuws/item/column-als-makke-schapen |titel=COLUMN : Als makke schapen |datum=2020 |bezochtdatum=2024-07-16 |werk=Herinneringscentrum Kamp Westerbork |taal=nl-nl |archiefurl=https://web.archive.org/web/20240717144645/https://kampwesterbork.nl/de-stichting/nieuws/item/column-als-makke-schapen |archiefdatum=2024-07-17 |dodeurl=no}}</ref><ref name=":20" />

In 1943 werd het ook voor zijn verloofde Pach duidelijk dat haar tijdelijke vrijstelling haar niet veel langer zou behoeden voor deportatie, en ze besloot onder te duiken. Stertzenbach en Pach verbleven af en toe op hetzelfde onderduikadres.<ref name=":2" /> Samen met andere leden van verzetsgroep Van Dien, onder wie David, richtte Stertzenbach in mei 1944 de {{lang|de|[[Vereniging van Duitse en Staatloze Antifascisten|Interessen-Gemeinschaft Anti-Faschistischer Deutscher in den Niederlanden]]|italics=ja}} op. Stertzenbach was [[redacteur]] van het illegale blad dat zij verspreidden.<ref name=":11" /><ref>{{Citeer web |url=https://antifa.vvn-bda.de/2017/01/20/zwei-mitbegruenderinnen-der-vvn/ |titel=Zwei Mitbegründerinnen der VVN |achternaam=Blomberg |voornaam=Gisela |medeauteurs=Ulrich Schneider |datum=20 januari 2017 |bezochtdatum=2025-01-05 |werk=Magazin der VVN-BdA |taal=de}}</ref>

== Terugkeer ==
De grens tussen Nederland en Duitsland was kort na de bevrijding in 1945 volledig gesloten en de mogelijkheden om deze over te steken waren zeer beperkt. De {{lang|de|Interessen-Gemeinschaft Anti-Faschistischer Deutscher in den Niederlanden}} stond in contact met het [[Militair Gezag (1944-1946)|Militair Gezag]] en op aanraden van die instantie reisde Stertzenbach met enkele anderen naar [[Eindhoven]]. Daar bevond zich een verzamelplaats waar Duitsers, die in Nederland waren aangemerkt als ongewenste vreemdelingen, werden ondergebracht en vervolgens werden uitgewezen. Vanuit Eindhoven reisde Stertzenbach in het najaar van 1945 mee met een transport van [[Oorlogsmisdadiger|oorlogsmisdadigers]] naar Duitsland. Hij stapte uit in [[Goch]] en vestigde zich in [[Düsseldorf]].<ref name=":11" /><ref name=":6" /><ref name=":7">{{Cite web |url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010859462:mpeg21:a0074 |title=Kritiekloze lof voor kritiekloos geschrift |achternaam=Boas |voornaam=Henriëtte |date=1987-05-15 |accessdate=2024-07-16 |work=Nieuw Israelietisch weekblad |archiefurl=https://web.archive.org/web/20240716173518/https://www.delpher.nl/nl/kranten/view?coll=ddd&identifier=ddd:010859462:mpeg21:a0074 |archiefdatum=2024-07-16 |dodeurl=no |via=Delpher}}</ref> Enkele van zijn vrienden hadden hem voor gek verklaard dat hij na de oorlog vrijwillig terugging naar Duitsland. Stertzenbach had echter altijd de bedoeling gehad terug te keren. Daarnaast wilde hij helpen bij de opbouw van een beter Duitsland.<ref name=":11" /><ref name=":6" /><ref name=":0" />

Stella Pach was [[Zwangerschap|zwanger]] van Stertzenbach, maar hij was al vertrokken voordat hun dochter [[Manja Pach|Manja]] in december 1945 werd geboren. Door de gebeurtenissen van de Tweede Wereldoorlog koos Pach ervoor niet mee naar [[West-Duitsland]] te verhuizen en liep hun relatie ten einde.<ref name=":8" /><ref>{{Citeer web |url=https://www.destentor.nl/deventer/deventerse-strijdt-voor-restauratie-synagoge~af53d6b1/ |titel=Deventerse strijdt voor restauratie synagoge |datum=2008-11-12 |bezochtdatum=2024-07-16 |werk=De Stentor |uitgever= |archiefurl=https://web.archive.org/web/20230127211131/https://www.destentor.nl/deventer/deventerse-strijdt-voor-restauratie-synagoge~af53d6b1/ |archiefdatum=2023-01-27 |dodeurl=no}}</ref>

=== Journalistieke carrière ===
In West-Duitsland koos Stertzenbach voor een carrière als journalist. Hij werkte voor de krant {{lang|de|Volksecho|italics=ja}} uit [[Bielefeld]] waarin hij verslag deed van de ravage in het [[Ruhrgebied]] dat in de [[Britse bezettingszone in Duitsland|Britse bezettingszone]] in West-Duitsland lag. Vanwege zijn [[Aanzetten tot het plegen van misdaden en wanbedrijven|opruiende]] artikelen werd hij door de Britten opgepakt en negen maanden geïnterneerd.<ref name=":8" /><ref name=":6" /><ref>{{Citeer web |url=https://www.lwl.org/westfaelische-geschichte/portal/Internet/input_felder/langDatensatz_ebene4.php?urlID=42&url_tabelle=tab_websegmente |titel=Internet-Portal 'Westfälische Geschichte' |datum=2014-03-25 |bezochtdatum=2024-08-15 |werk=www.lwl.org |taal=de |archiefdatum=2024-08-16 |archiefurl=https://web.archive.org/web/20240816132929/https://www.lwl.org/westfaelische-geschichte/portal/Internet/input_felder/langDatensatz_ebene4.php?urlID=42&url_tabelle=tab_websegmente |dodeurl=no }}</ref> Naast zijn werk als journalist was Stertzenbach ook politiek geëngageerd. Hij was betrokken bij de heroprichting van de politieke partij [[Kommunistische Partei Deutschlands|KPD]] in West-Duitsland.<ref>{{Citeer nieuws |achternaam=Mik |voornaam=Karin de |titel=Laatste bericht uit Pekela |url=https://www.nrc.nl/nieuws/1995/06/10/laatste-bericht-uit-pekela-7270592-a941389 |werk=NRC Handelsblad |datum=1995-06-10 |bezochtdatum=2024-07-17 |taal=nl |archiefdatum=2024-07-17 |archiefurl=https://web.archive.org/web/20240717204133/https://www.nrc.nl/nieuws/1995/06/10/laatste-bericht-uit-pekela-7270592-a941389 |dodeurl=no }}</ref>

In januari 1947 werd Stertzenbach [[Hoofdredactie|hoofdredacteur]] van het communistische dagblad {{lang|de|Hannoversche Volksstimme|italics=ja}}, later bekend als de {{lang|de|Niedersächsische Volksstimme|italics=ja}} in [[Hannover (stad)|Hannover]]. In november 1949 publiceerde het blad een artikel van de KPD-leider van regio Niedersachsen, {{lang|de|August Holländer}}. Hierin werd opgeroepen tot verzet tegen de [[ontmanteling]] en de daaraan verbonden massale [[Ontslag (arbeid)|ontslagen]], van de [[Reichswerke Hermann Göring|Hermann-Göring-staalfabrieken]] in {{lang|de|[[Salzgitter|Watenstedt-Salzgitter]]}}. De publicatie was in strijd met de geallieerde perswet en het blad werd verboden. Holländer en Stertzenbach werden in maart 1950 veroordeeld door het [[Hooggerechtshof]] van de Britse zone. Tegen Stertzenbach was twaalf maanden gevangenisstraf geëist, waarvan negen [[Voorwaardelijke straf|voorwaardelijk]]. Het vonnis luidde drie maanden gevangenisstraf, een voorwaardelijke straf van zes maanden en een [[Proeftijd (strafrecht)|proeftijd]] van negen maanden. Toen de politie het gebouw van de uitgeverij na de rechtszaak binnenging om de drukpers in beslag te nemen, raakte zij slaags met meer dan 1000 mensen die protesteerden tegen de inbeslagname en de veroordeling.<ref name=":8" /><ref>{{Cite web |url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ABCDDD:010844298:mpeg21:a0006 |title=Incident in Hannover Duizend communisten in gevecht met politie - Verzet tegen bevel van rechter |date=1950-03-15 |accessdate=2024-07-16 |work=de Volkskrant |archiefurl=https://web.archive.org/web/20240716173519/https://www.delpher.nl/nl/kranten/view?coll=ddd&identifier=ABCDDD:010844298:mpeg21:a0006 |archiefdatum=2024-07-16 |dodeurl=no |via=Delpher}}</ref><ref>{{Citeer nieuws |titel=Ungeheuerlicher Anschlag gegen Recht und Demokratie |url=https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/6ICFYBWJ4LTFQC363N5WD6NXP4RHW5NC?issuepage=1 |werk=Unser Tag : Volkszeitung für Baden ; [Landesausgabe] |datum=1950-03-15 |taal=de |via=Deutsche Digitale Bibliothek - Deutsches Zeitungsportal}}</ref><ref>{{Citeer nieuws |titel=Kurz gemeldet |url=https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/ITR33ZW2IPBHF2JC5OMTLNTVMQU24HUW?issuepage=2 |werk=Iserlohner Kreisanzeiger und Zeitung |datum=1949-12-13 |taal=de |via=Deutsche Digitale Bibliothek - Deutsches Zeitungsportal}}</ref>

Begin jaren vijftig werkte Stertzenbach als correspondent voor {{lang|de|Deutschlandsender|italics=ja}}; een radiozender die in West-Duitsland nieuws uit de [[Duitse Democratische Republiek]] uitzond. Daarnaast was hij hoofd van het kantoor van de radiozender in Düsseldorf.<ref>{{Citeer nieuws |titel=Die werden was erleben |url=https://www.spiegel.de/politik/die-werden-was-erleben-a-0572000e-0002-0001-0000-000029193691 |werk=Der Spiegel |datum=1951-04-17 |bezochtdatum=2024-07-17 |taal=de |archiefdatum=2024-07-17 |archiefurl=https://web.archive.org/web/20240717192558/https://www.spiegel.de/politik/die-werden-was-erleben-a-0572000e-0002-0001-0000-000029193691 |dodeurl=no }}</ref><ref>{{Citeer web |url=https://www.deutschlandfunk.de/ein-eigener-radiosender-fuer-einen-souveraenen-staat-100.html |titel=Ein eigener Radiosender für einen souveränen Staat |achternaam=Conradt |voornaam=Sylvia |datum=2011-11-15 |bezochtdatum=2024-08-16 |werk=Deutschlandfunk |taal=de |archiefdatum=2024-08-16 |archiefurl=https://web.archive.org/web/20240816142916/https://www.deutschlandfunk.de/ein-eigener-radiosender-fuer-einen-souveraenen-staat-100.html |dodeurl=no }}</ref> In 1954 trouwde Stertzenbach in Düsseldorf met [[Alice David]]. Net als Stertzenbach was zij tijdens de Tweede Wereldoorlog betrokken geweest bij [[verzetsgroep Van Dien]]. In West-Duitsland was ze politiek actief bij de KPD en diverse andere communistische verenigingen.<ref name=":8" /><ref name=":21">{{Citeer web |url=https://devrijdagavond.com/2022/04/21/joodse-geschiedenis/joods-verzet-tijdens-de-sjoa/ |titel=Joods verzet tijdens de Sjoa |achternaam=Braber |voornaam=Ben |datum=2022-04-21 |bezochtdatum=2024-08-12 |werk=De Vrijdagavond |taal=nl |archiefdatum=2024-07-18 |archiefurl=https://web.archive.org/web/20240718151338/https://devrijdagavond.com/2022/04/21/joodse-geschiedenis/joods-verzet-tijdens-de-sjoa/ |dodeurl=no }}</ref><ref>{{Citeer boek |titel=Memory and social movements |achternaam=Berger |voornaam=Stefan |url=http://dx.doi.org/10.4324/9781003087830-1 |uitgever=Routledge |datum=2021-04-02 |pagina=159-160 |isbn=978-1-003-08783-0 |access-date=2024-08-16 |archiefdatum=2024-08-16 |archiefurl=https://web.archive.org/web/20240816142906/https://www.taylorfrancis.com/chapters/edit/10.4324/9781003087830-1/memory-social-movements-stefan-berger-sean-scalmer-christian-wicke |dodeurl=no }}</ref><ref name=":32">{{Citeer web |url=https://www.exilarchiv.de/?p=1093 |titel=Stertzenbach, Alice |achternaam=Hervé |voornaam=Florence |datum=2009-03-06 |bezochtdatum=2024-07-18 |werk=Exil Archiv |taal=de-DE |archiefdatum=2023-12-11 |archiefurl=https://web.archive.org/web/20231211195933/https://www.exilarchiv.de/?p=1093 |dodeurl=no }}</ref>

Stertzenbach ontving een oorlogsuitkering in het kader van de {{lang|de|[[Wiedergutmachung]]}}, maar deze werd in 1957 stopgezet omdat hij communist was. Een jaar later werd ook de oorlogsuitkering van zijn vrouw ingetrokken.<ref name=":8" /><ref name=":6" /><ref name=":32" /> Tijdens de [[Koude Oorlog]] werd zijn journalistieke werk omschreven als 'een bedreiging voor de vrijdemocratische basisorde'.<ref>{{Citeer web |url=https://mmm.verdi.de/medienpolitik/die-medien-und-die-sklaven-29825/ |titel=Die Medien und die Sklaven |achternaam= |datum=2000-03-31 |bezochtdatum=2024-07-17 |werk=M - Menschen Machen Medien (ver.di) |taal=de-DE}}</ref> [[Bestand:Bundesarchiv Bild 183-B0709-0004-006, Oberstes Gericht, Globke-Prozess, Werner Sterzenbach, Karl Wloch.jpg|miniatuur|Stertzenbach (links) met [[Karl Wloch]] tijdens het proces tegen [[Hans Globke]] (1963)]]Van 1960 tot 1972 was Stertzenbach hoofdredacteur van het antifascistische weekblad {{lang|de|Die Tat|italics=ja}}.<ref name=":8" /><ref name=":10" /> Het weekblad was verbonden aan de ''[[Vereniging van vervolgden van het naziregime|Vereinigung der Verfolgten des Naziregimes]]'' en werd gefinancierd en gecontroleerd door de [[Duitse Democratische Republiek|DDR]].<ref>{{Citeer web |url=https://www.tijdschrift-filter.nl/jaargangen/2019/264/tussen-ondersteuning-en-onderdrukking-53-60/ |titel=Filter, tijdschrift over vertalen |bezochtdatum=2024-08-11 |werk=www.tijdschrift-filter.nl |archiefdatum=2024-08-11 |archiefurl=https://web.archive.org/web/20240811201034/https://www.tijdschrift-filter.nl/jaargangen/2019/264/tussen-ondersteuning-en-onderdrukking-53-60/ |dodeurl=no }}</ref><ref>{{Citeer web |url=https://www.der-rechte-rand.de/archive/8096/vereinigung-der-verfolgten-des-naziregimes-vvn-bda/ |titel=Die Vereinigung der Verfolgten des Naziregimes |bezochtdatum=2024-08-13 |werk=#AntifaMagazin @derrechterand |taal=en |archiefdatum=2024-08-13 |archiefurl=https://web.archive.org/web/20240813093341/https://www.der-rechte-rand.de/archive/8096/vereinigung-der-verfolgten-des-naziregimes-vvn-bda/ |dodeurl=no }}</ref> Het weekblad beschuldigde meerdere personen van het plegen van [[Oorlogsmisdaad|oorlogsmisdaden]]. In het nummer van 17 juli 1965 werd een stuk van Stertzenbach gepubliceerd over voormalig SS-generaal {{lang|de|[[Heinz Lammerding]]}}. Het ging over de betrokkenheid van Lammerding bij het [[bloedbad van Tulle]], waarvoor hij in Frankrijk bij [[Verstek (procesrecht)|verstek]] ter dood was veroordeeld. Hierop klaagde Lammerding hem aan wegens [[smaad]]. Er werd getracht de zaak op te lossen middels een verzoeningsprocedure, maar de poging mislukte.<ref>{{Citeer nieuws |titel=M. Jacques Delarue fait état de " preuves incontestables " de la culpabilité de l'ancien général SS Lammerding dans le massacre de Tulle |url=https://www.lemonde.fr/archives/article/1965/12/23/m-jacques-delarue-fait-etat-de-preuves-incontestables-de-la-culpabilite-de-l-ancien-general-ss-lammerding-dans-le-massacre-de-tulle_2192254_1819218.html |datum=1965-12-23 |bezochtdatum=2024-08-13 |taal=fr |archiefdatum=2024-08-13 |archiefurl=https://web.archive.org/web/20240813093335/https://www.lemonde.fr/archives/article/1965/12/23/m-jacques-delarue-fait-etat-de-preuves-incontestables-de-la-culpabilite-de-l-ancien-general-ss-lammerding-dans-le-massacre-de-tulle_2192254_1819218.html |dodeurl=no }}</ref> Tijdens een civiele procedure in januari 1966 werd de aanklacht ongegrond verklaard.<ref>{{Citeer nieuws |titel=L'ancien général SS Lammerding est débouté de sa plainte en diffamation |url=https://www.lemonde.fr/archives/article/1966/01/20/l-ancien-general-ss-lammerding-est-deboute-de-sa-plainte-en-diffamation_2701390_1819218.html |werk=Le Monde |datum=1966-01-20 |bezochtdatum=2024-08-13 |taal=fr |archiefurl=https://web.archive.org/web/20240813093335/https://www.lemonde.fr/archives/article/1966/01/20/l-ancien-general-ss-lammerding-est-deboute-de-sa-plainte-en-diffamation_2701390_1819218.html |archiefdatum=2024-08-13 |dodeurl=no |toegang=abonnement}}</ref>

Stertzenbach was als [[correspondent]] voor {{lang|de|Die Tat|italics=ja}} aanwezig bij het [[Eichmannproces]] (1961), [[Auschwitzproces]] (1963), [[Hans Globke#Showproces in 1963|Globke-proces]] (1963) en het [[Majdanekproces]] (1975).<ref name=":10" />

=== Strijd voor rechtvaardigheid ===
Midden jaren zeventig verhuisden Stertzenbach en zijn echtgenote naar Düsseldorf. Hij bekleedde aldaar functies in het dagelijks bestuur van de [[Vereniging van vervolgden van het naziregime|VVN-BdA]]. Ook was hij lange tijd [[secretaris]] van de VVN-BdA in [[Noordrijn-Westfalen]] en diende hij als voorzitter van de lokale districtsorganisatie. Binnen de VVN-BdA had Stertzenbach tevens de rol van [[Schadevergoeding|schadevergoedingsexpert]].<ref name=":8" /> In 1979 kreeg hij na een strijd van vierentwintig jaar via een [[schikking]] een pensioen voor vervolgden.<ref>{{Citeer nieuws |titel=»Nachts kommt das KZ zurück« |url=https://www.spiegel.de/politik/nachts-kommt-das-kz-zurueck-a-b05cc1f7-0002-0001-0000-000040351915 |werk=Der Spiegel |datum=1979-03-25 |bezochtdatum=2024-08-13 |taal=de |archiefdatum=2024-08-16 |archiefurl=https://web.archive.org/web/20240816135554/https://www.spiegel.de/politik/nachts-kommt-das-kz-zurueck-a-b05cc1f7-0002-0001-0000-000040351915 |dodeurl=no }}</ref>

[[Rechten van de mens|Mensenrechten]] waren een belangrijk thema in het leven van Stertzenbach.<ref name=":6" /> In juli 1982 schreef Stertzenbach samen met vijf [[Holocaust]]<nowiki/>overlevenden en vier voormalige leden van het Franse verzet een open brief aan de Israëlitische premier [[Menachem Begin]] over de oorlog tussen [[Israël]] en [[Libanon]]. In de brief stelden zij dat Begin en zijn aanhangers 'de nagedachtenis aan onze in de [[Concentratiekamp|concentratiekampen]] omgekomen lotgenoten misbruiken om hun oorlog te rechtvaardigen. Zij bezoedelen daarmee de martelaars van [[Auschwitz (concentratiekamp)|Auschwitz]], [[Treblinka (concentratiekamp)|Treblinka]], [[Sobibór (vernietigingskamp)|Sobibór]], [[Dachau (concentratiekamp)|Dachau]] en [[Buchenwald]] nog in het graf.' Daarnaast gaven zij in de brief aan solidair te zijn met het 'om zijn bestaan vechtende [[Palestijnse volk]].'<ref>{{Cite web |url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010627809:mpeg21:a0098 |title=In Zuid-Libanon driegt oorlog tussen moslims en christenen |date=1982-07-09 |work=Nederlands dagblad: gereformeerd gezinsblad |via=Delpher |accessdate =2024-08-11 |bezochtdatum=2024-08-11 |archiefdatum=2024-08-16 |archiefurl=https://web.archive.org/web/20240816140111/https://www.delpher.nl/nl/kranten/view?coll=ddd&identifier=ddd:010627809:mpeg21:a0098 |dodeurl=no }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010640699:mpeg21:a0008 |title=Overlevenden Nazi's laken oorlog Libanon. Solidariteit met Palestijnse volk. |date=1982-07-08 |werk=Amigoe |via=Delpher |accessdate =2024-08-11}}</ref>

In 1994 kregen Stertzenbach en zijn echtgenote de ''[[Johanna Kirchner|Johanna-Kirchner-Medaille]]'' van de stad [[Frankfurt am Main|Frankfurt]] voor hun verzet tegen het nationaalsocialisme.<ref name=":15">{{Citeer web |url=http://www.jodeninnederland.nl/id/P-2956 |titel=Heymann-David, Alice 1909 - 1996 |bezochtdatum=2024-07-16 |werk=Joods Biografisch Woordenboek |archiefurl=https://web.archive.org/web/20240816140124/https://joodsbw.nl/id/P-2956 |archiefdatum=2024-08-16 |dodeurl=no }}</ref>

In een interview in 1997 zei Stertzenbach dat hij het overleven van de oorlog te danken had aan zijn sterke levenswil, de [[Solidariteit (begrip)|solidariteit]] van anderen en aan geluk.<ref name=":11" /> Hij overleed op 10 juli 2003 in Düsseldorf. Hij werd 94 jaar oud.<ref name=":1" />

== Familie Stertzenbach ==
De ouders van Stertzenbach, Max Stertzenbach en Helena Sara Cahn, kwamen beiden om tijdens de Tweede Wereldoorlog. De laatste keer dat Stertzenbach hen zag was toen hij in 1940 in de gevangenis van Essen zat opgesloten.<ref name=":0" /> Zij werden in 1942 ondergebracht in {{lang|de|Barackenlager Holbeckshof}} in Essen-Steele. Op 15 juni 1942 werden zij naar het [[Getto van Izbica]] gedeporteerd en vanuit daar naar vernietigingskamp [[Sobibór (vernietigingskamp)|Sobibór]].<ref name=":11" /><ref>{{Citeer web |url=https://www.bundesarchiv.de/gedenkbuch/de977694 |titel=Gedenkbuch - Gedenkbucheintrag |bezochtdatum=2024-07-16 |werk=www.bundesarchiv.de |taal=de |archiefurl=https://web.archive.org/web/20221107114515/https://www.bundesarchiv.de/gedenkbuch/de977694 |archiefdatum=2022-11-07 |dodeurl=no}}</ref><ref>{{Citeer web |url=https://www.bundesarchiv.de/gedenkbuch/de977695 |titel=Gedenkbuch - Gedenkbucheintrag |bezochtdatum=2024-07-16 |werk=www.bundesarchiv.de |taal=de |archiefurl=https://web.archive.org/web/20221107114512/https://www.bundesarchiv.de/gedenkbuch/de977695 |archiefdatum=2022-11-07 |dodeurl=no}}</ref> Eind 1945 werden zij doodverklaard.<ref name=":8" /> Op 11 mei 2023 werden [[Stolpersteine|struikelstenen]] geplaatst vlak bij het laatste woonadres van het echtpaar in Essen.<ref>{{Citeer web |url=https://media.essen.de/media/wwwessende/aemter/sto_biographien/Stertzenbach_Max.pdf |titel=Historisches Portal Essen |bezochtdatum=2024-07-16 |werk=Historisches Portal Essen |taal=de |archiefdatum=2024-07-16 |archiefurl=https://web.archive.org/web/20240716173510/https://media.essen.de/media/wwwessende/aemter/sto_biographien/Stertzenbach_Max.pdf |dodeurl=no }}</ref><ref>{{Citeer web |url=https://media.essen.de/media/wwwessende/aemter/sto_biographien/Stertzenbach_Helene_geb_Cahn.pdf |titel=Historisches Portal Essen |bezochtdatum=2024-07-16 |werk=Historisches Portal Essen |taal=de |archiefurl=https://web.archive.org/web/20240716173516/https://media.essen.de/media/wwwessende/aemter/sto_biographien/Stertzenbach_Helene_geb_Cahn.pdf |archiefdatum=2024-07-16 |dodeurl=no}}</ref>

Stertzenbachs broer Herbert was in 1937 met zijn [[Protestantisme|protestantse]] vrouw en twee kinderen naar Amsterdam gevlucht.<ref name=":3" /> Hij werd tijdens de oorlog tijdelijk tewerkgesteld in [[Werkkamp ’t Zand]] voor [[Gemengd huwelijk|gemengd-gehuwden]]. Eind 1945 verhuisde hij met zijn vrouw en twee zoons naar [[Kettwig]].<ref name=":4" /><ref>{{Citeer web |url=https://archief.amsterdam/indexen/deeds/9853341a-73fd-56a3-e053-b784100ade19 |titel=Archiefkaart H. Stertzenbach |bezochtdatum=2024-08-08 |werk=archief.amsterdam |archiefdatum=2024-08-08 |archiefurl=https://web.archive.org/web/20240808124001/https://archief.amsterdam/indexen/deeds/9853341a-73fd-56a3-e053-b784100ade19 |dodeurl=no }}</ref>

== Eerbetoon en nalatenschap ==
Het verzetsverhaal van Stertzenbach kreeg onder meer aandacht tijdens de tentoonstelling ''Het Verdriet van de Bevrijding'' in [[Herinneringscentrum Kamp Westerbork]].<ref name=":5" /> De 170 brieven die Stertzenbach vanuit Westerbork naar Stella Pach stuurde en de [[memoires]] die hij na zijn ontsnapping schreef, zijn opgenomen in de collectie van het herinneringscentrum.<ref>{{Citeer web |url=https://collecties.kampwesterbork.nl/werk/https:/data.kampwesterbork.nl/work/HCIS.00026504 |titel=Memoires geschreven door Werner Stertzenbach |bezochtdatum=2024-07-16 |werk=Collectie Kamp Westerbork |taal=nl |archiefdatum=2024-07-16 |archiefurl=https://web.archive.org/web/20240716174702/https://collecties.kampwesterbork.nl/werk/https:/data.kampwesterbork.nl/work/HCIS.00026504 |dodeurl=no }}</ref><ref>{{Citeer web |url=https://kampwesterbork.nl/de-stichting/nieuws/item/zo-is-nu-het-kampleven-achter-prikkeldraad-brieven-uit-kamp-westerbork |titel=“Zo is nu het kampleven achter prikkeldraad ”- brieven uit kamp Westerbork - Kamp Westerbork |achternaam=Abuys |voornaam=Guido |bezochtdatum=2024-08-21 |werk=kampwesterbork.nl |taal=nl-nl}}</ref>

In 1997 gaf Stertzenbach een ruim tweeënhalf uur durende [[Getuige|getuigenis]] over zijn leven en zijn ervaringen tijdens de Tweede Wereldoorlog. Deze getuigenis is opgenomen in de collectie van het {{lang|en|[[United States Holocaust Memorial Museum]]}}.<ref name=":11" />

== Literatuur ==
* Henry, P. (2004) ''Jewish Resistance Against the Nazis.'' The Catholic University of America Press {{ISBN|9780813225890}}
* Mulder, D., & Prinsen, B. (1995). ''Verhalen uit kamp Westerbork.'' Uitgeverij Van Gorcum.
* Mulder, D., & Prinsen, B. (1998). ''Portretten van overleven: getuigen van kamp Westerbork.'' Uitgeverij Van Gorcum.
* Stertzenbach, W., Molema, S., Mulder, D., e.a. (2005) ''Rood en jood.'' (Getuigen van Westerbork). Herinneringscentrum Kamp Westerbork. {{ISBN|9789072486332}}
* Molema, S. (2016) ''Beroep: gevangene: de lotgevallen van de Duitse Jood en communist Werner Stertzenbach in de jaren 1909 tot 1945.'' Uitgeverij de Duivelsberg. {{ISBN|9789491018176}}

{{Appendix}}
{{Bibliografische informatie}}
{{Etalage|68877886|2025|02|10}}
{{DEFAULTSORT:Stertzenbach, Werner}}
[[Categorie:Duits Holocaustoverlevende]]
[[Categorie:Duits verzetsstrijder in de Tweede Wereldoorlog]]
[[Categorie:Duits journalist]]
[[Categorie:Kampgevangene in Westerbork]]
[[Categorie:Duits communist]]

title: Werner Stertzenbach

Geboren: 4 april 1909, Mülheim an der Ruhr

Overleden: 10 juli 2003, Düsseldorf

Ook bekend als: Wilhelmus (Wim) Sterk

Periode: Tweede Wereldoorlog

Groep: Verzetsgroep Van Dien, Vrije Groepen Amsterdam

title: Familie

Kinderen: Manja Pach

Beroep: Journalist

Portaal: Tweede Wereldoorlog


text:
# Deuterogonia pudorina
Deuterogonia pudorina is een vlinder uit de familie sikkelmotten (Oecophoridae). De wetenschappelijke naam is voor het eerst geldig gepubliceerd in 1857 door Wocke.
De soort komt voor in Europa.

title: Deuterogonia pudorina

wikitext:
{{Taxobox vlinder
| naam = ''Deuterogonia pudorina''
| titelweergave = cursief
| afbeelding = Deuterogonia pudorina (41167537091).jpg
| afbeeldingtekst =
| familie = [[Sikkelmotten|Oecophoridae]] (Sikkelmotten)
| geslacht = ''[[Deuterogonia]]''
| w-naam = ''Deuterogonia pudorina''
| auteur = Wocke
| datum = 1857
| haakjes = ja
| species =
| commons =
}}
'''''Deuterogonia pudorina''''' is een [[vlinders|vlinder]] uit de familie [[sikkelmotten]] (Oecophoridae). De wetenschappelijke naam is voor het eerst geldig gepubliceerd in 1857 door Wocke.

De soort komt voor in [[Europa (werelddeel)|Europa]].

{{Appendix|2=
* {{Link Fauna Europaea|id=434833|naam=''Deuterogonia pudorina''}}
}}
{{Beginnetje|biologie|2013|03|26}}

[[Categorie:Sikkelmotten]]
[[Categorie:Dier uit het Palearctisch gebied]]

title: Deuterogonia pudorina

Rijk: Animalia (Dieren)

Stam: Arthropoda (Geleedpotigen)

Klasse: Insecta (Insecten)

Orde: Lepidoptera (Vlinders)

Familie: Oecophoridae (Sikkelmotten)

Geslacht: Deuterogonia

title: Soort

Portaal: Biologie · Insecten


text:
# Tomas Oppus (Southern Leyte)
Tomas Oppus is een gemeente in de Filipijnse provincie Southern Leyte op het eiland Leyte. Bij de laatste census in 2007 had de gemeente bijna 16 duizend inwoners.

## Geografie

### Bestuurlijke indeling
Tomas Oppus is onderverdeeld in de volgende 29 barangays:
| - Anahawan - Banday - Biasong - Bogo - Cabascan - Camansi - Cambite - Canlupao - Carnaga - Cawayan - Higosoan - Hinagtikan - Hinapo - Hugpa - Iniguihan Pob. | - Looc - Luan - Maanyag - Mag-ata - Mapgap - Maslog - Ponong - Rizal - San Agustin - San Antonio - San Isidro - San Miguel - San Roque - Tinago |

## Demografie
Tomas Oppus had bij de census van 2007 een inwoneraantal van 15.817 mensen. Dit zijn 887 mensen (5,9%) meer dan bij de vorige census van 2000. De gemiddelde jaarlijkse groei komt daarmee uit op 0,80%, hetgeen lager is dan het landelijk jaarlijks gemiddelde over deze periode (2,04%). Vergeleken met de census van 1995 is het aantal mensen met 3.208 (25,4%) toegenomen.

De bevolkingsdichtheid van Tomas Oppus was ten tijde van de laatste census, met 15.817 inwoners op 56,11 km², 281,9 mensen per km².

## Economie
De economie van Tomas Oppus grotendeels gebaseerd op de agrarische sector. Een grote meerderheid van 80% van haar inwoners verdient hun inkomen in de landbouw of de visserij.

title: Tomas Oppus (Southern Leyte)

wikitext:
{{Infobox plaats in de Filipijnen
| soort=Gemeente
| naam=Tomas Oppus
| detailkaart=Ph_locator_southern_leyte_tomas_oppus.png
| provincie=[[Southern Leyte]]
| regio=[[Eastern Visayas]] (regio VIII)
| eiland=[[Leyte (eiland)|Leyte]]
| inwoners=15.817
| jaar=2007
| oppervlakte=56,1<ref>''[http://www.dbm.gov.ph/wp-content/uploads/Issuances/2008/Local%20Budget%20Memorandum/irapdf08/pcm/VIII.pdf CY 2008 Final Internal Revenue Allotment for LGUs]'', website Department of Budget and Management, 2008.</ref>
| dichtheid=281,9
| barangay =29
| postcode =
| lat_deg = 10
| lat_min = 15
| lat_sec = 2
| lon_deg = 124
| lon_min = 58
| lon_sec = 59
}}
'''Tomas Oppus''' is een [[Filipijnse gemeente|gemeente]] in de [[Filipijnen|Filipijnse]] [[Filipijnse provincie|provincie]] [[Southern Leyte]] op het eiland [[Leyte (eiland)|Leyte]]. Bij de laatste [[census]] in 2007 had de gemeente bijna 16 duizend inwoners<ref name="Census2007">[https://web.archive.org/web/20090302104328/http://www.census.gov.ph/data/pressrelease/2008/pr0830tx.html Persbericht van het National Statistics Office met de resultaten van de Census van 2007].</ref>.

== Geografie ==
=== Bestuurlijke indeling ===
Tomas Oppus is onderverdeeld in de volgende 29 [[barangay]]s<ref name="NSCB">[https://web.archive.org/web/20120413163013/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp ''Philippine Standard Geographic Code'']</ref>:

{| border=0
| valign=top |
* Anahawan
* Banday
* Biasong
* Bogo
* Cabascan
* Camansi
* Cambite
* Canlupao
* Carnaga
* Cawayan
* Higosoan
* Hinagtikan
* Hinapo
* Hugpa
* Iniguihan Pob.
| valign=top |
* Looc
* Luan
* Maanyag
* Mag-ata
* Mapgap
* Maslog
* Ponong
* Rizal
* San Agustin
* San Antonio
* San Isidro
* San Miguel
* San Roque
* Tinago
|}

== Demografie ==
{{Tabel census Filipijnen
| titel=Tomas Oppus
| 1995=12609
| 2000=14930
| 2007=15817
}}Tomas Oppus had bij de census van 2007 een inwoneraantal van 15.817 mensen. Dit zijn 887 mensen (5,9%) meer dan bij de vorige census van 2000. De gemiddelde jaarlijkse groei komt daarmee uit op 0,80%, hetgeen lager is dan het landelijk jaarlijks gemiddelde over deze periode (2,04%). Vergeleken met de census van 1995 is het aantal mensen met 3.208 (25,4%) toegenomen<ref name="Census2007"/>.

De bevolkingsdichtheid van Tomas Oppus was ten tijde van de laatste census, met 15.817 inwoners op 56,11 km², 281,9 mensen per km².{{Clearleft}}

== Economie ==
De economie van Tomas Oppus grotendeels gebaseerd op de agrarische sector. Een grote meerderheid van 80% van haar inwoners verdient hun inkomen in de landbouw of de visserij.

== Bronnen ==
{{References}}
{{Navigatie provincie Southern Leyte}}
{{Coor title dms|10|15|0|N|124|59|0|E|region:PH_type:city}}

[[Categorie:Gemeente in Southern Leyte]]

title: Situering

Eiland: Leyte

Provincie: Southern Leyte

Regio: Eastern Visayas (regio VIII)

title: Statistische informatie

title: Bestuurlijke informatie

title: Detailkaart

Detailkaart: Positie van Tomas Oppus binnen Southern Leyte

Portaal: Filipijnen


text:
# Cytherura ostiicola
Cytherura ostiicola is een mosselkreeftjessoort uit de familie van de Cytheruridae. De wetenschappelijke naam van de soort is voor het eerst geldig gepubliceerd in 1957 door Hartmann.

title: Cytherura ostiicola

wikitext:
{{Taxobox
| titelweergave = cursief
| naam = ''Cytherura ostiicola''
| afbeelding =
| rijk = [[Dieren (biologie)|Animalia]] (Dieren)
| stam = [[Geleedpotigen|Arthropoda]] ([[Geleedpotigen]])
| klasse = [[Ostracoda]] (Mosselkreeftjes)
| orde = [[Podocopida]]
| familie = [[Cytheruridae]]
| geslacht = ''[[Cytherura]]''
| w-naam = ''Cytherura ostiicola''
| auteur = Hartmann
| datum = 1957
| haakjes =
| commons =
| species =
| worms = 461066
}}
'''''Cytherura ostiicola''''' is een [[mosselkreeftjes]]soort uit de familie van de [[Cytheruridae]].<ref>Brandão, S. (2013). <i>Cytherura ostiicola</i> Hartmann, 1957. In: Brandão, S. N.; Angel, M. V.; Karanovic, I. (2013) World Ostracoda Database. Geraadpleegd via:  World Register of Marine Species op http://www.marinespecies.org/aphia.php?p=taxdetails&id=461066</ref> De wetenschappelijke naam van de soort is voor het eerst geldig gepubliceerd in 1957 door Hartmann.

{{Appendix}}
{{beginnetje|biologie|2013|03|17}}

[[Categorie:Cytherura|ostiicola]]

title: Cytherura ostiicola

Klasse: Ostracoda (Mosselkreeftjes)

Orde: Podocopida

Familie: Cytheruridae

Geslacht: Cytherura

title: Soort

Portaal: Biologie