text:
# Doing It Right
Doing It Right (acroniem DIR) is een holistische aanpak van duiken. Volgens de DIR-aanpak zijn fundamentele vaardigheden, samenwerking, aandacht voor de situatie en het gebruik van ver geoptimaliseerde, gestroomlijnde en minimalistische duikuitrusting, de primaire punten van duiken. Voorstanders van DIR beweren dat door deze essentiële elementen, veiligheid wordt bevorderd door het voorkomen en adequaat handelen bij noodsituaties. Deze aanpak van duiken bevat specifieke eisen aan duikuitrusting, duikplanning en team procedures.

## Historie
De 'DIR'-aanpak (en naam) is ontstaan bij de Woodville Karst Plain Project in het midden van de jaren 90 onder leiding van George Irvine III. De wortels van de materiaalaanpak is door DIR-aanhangers overgenomen van de 'Hogarthian' materiaalconfiguratie opgesteld door William Hogarth Main. Deze individuen, samen met vele anderen, hebben een poging ondernomen om materiaal en procedures te ontwikkelen, die bijdragen aan een veilige exploratie van de diep ondergelopen grotten in het gebied. Uiteindelijk is er een bruikbare set van regels voor materiaalconfiguratie en procedures in gemeenschappelijk gebruik ontstaan.
Men neemt aan dat de Engelse zin "Doing It Right" refererend aan duiken, het eerst gebruikt werd in 1995 in een artikel door George Irvine III. George Irvine en Jarrod Jablonski hebben uiteindelijk de aanpak geformaliseerd als DIR en de aanpak geldt voor alle vormen van duiken. Irvines pennenstrijd en inflexibele houding heeft voor een groot deel geleid tot controversie en waar aan de ene kant het populairder werd, werden anderen er juist van afgekeerd. Dit is inmiddels een beetje aan het verbeteren. Sinds 2009 zijn er twee Amerikaanse duikorganisaties en één Duitse, Global Underwater Explorers (GUE) en Unified Team Diving (UTD) en Innerspace Explorers (ISE) en veel onafhankelijke duikinstructeurs die DIR-stijl duikles geven. GUE heeft in 2007 de naam van zijn 'DIR Fundamentals' cursus veranderd in 'GUE Fundamentals' en heeft hiermee een beetje afstand genomen van het acroniem.

## Opmerkelijkheden
Enkele eigenschappen in de DIR-aanpak in vergelijking met andere methoden:
- Duikcomputers - de DIR-filosofie is tegen het gebruik van duikcomputers, terwijl de meeste andere duikorganisaties zelfs twee aanbevelen.[5]
- Trimix - de DIR-aanpak verlangt het gebruik van trimix voor elke duik dieper dan 30 meter. De meeste andere duikorganisaties trainen de duikers om diep (tot 60 meter) te duiken met behulp van perslucht (deep air).
- Team diving - meestal is het technische duiken gefocust op zelfredzaamheid en creëert een nadruk op solo duiken. DIR is juist sterk gecommitteerd in het buddy- of teamduiken.
- Identieke duikuitrusting - alle duikers in het team moeten een identieke configuratie van de duikuitrusting hebben, zodat eenvoudig assistentie verleend kan worden. Dit in tegenstelling tot andere duikorganisaties die juist het aanpassen van de uitrusting voor scenario's en individuen promoten.[6]
- Redundantie - terwijl de meeste duikorganisaties het maximaliseren van de redundantie van het materiaal promoten, is DIR in sommige gebieden tegen redundantie. De DIR aanpak is bijvoorbeeld tegen het gebruik van een dubbele blaas in een trimvest.
- Leeftijd - de meeste duikorganisaties geven les aan duikers vanaf 12 jaar en sommige vanaf 10, of zelfs in het zwembad vanaf 8 jaar. Duikorganisaties die DIR promoten trainen geen duikers jonger dan 16 jaar (Unified Team Diving) of 17 jaar (Global Underwater Explorers).
- Fysieke gezondheid - Alhoewel alle vormen van duiktraining het belang van fysieke gezondheid aangeven, trekt de DIR-aanpak het verste hiermee door. DIR-georiënteerde duikorganisaties stellen aanzienlijk hogere eisen aan de zwemvaardigheid en verwachten een continue hogere fysieke gezondheid.[7]

## Materiaal
Bij de DIR-aanpak is materiaal maar een onderdeel van het geheel. De meeste DIR-voorstanders geloven dat het meest belangrijke stuk duikuitrusting, de duiker zelf is, direct gevolgd door het team. Volgens DIR-voorstanders, moet de duikuitrusting eenvoudig, gestroomlijnd en precies voldoende of minimalistisch en van toepassing zijn voor alle duiksituaties. Dit is van ondiepe rif duiken tot lange grotpenetraties.

## Team
De teamaanpak staat centraal bij DIR. Een harmonieus team werkt samen om de veiligheid van het team te waarborgen en de doelstellingen van de duik te behalen. Al het materiaal van het team en de dingen die verbruikt worden (bijvoorbeeld ademgas, batterijen) zijn gemeenschappelijk goed en bedoeld voor de veiligheid, het comfort en de duikdoelen van het team. Daarnaast moet elke teamlid om kunnen gaan met de duikuitrusting van de teamleden.

## Voorbereiding
De voorbereiding in de DIR-ethiek, begint al ruim voordat de duikers het water naderen. Het omvat persoonlijke fysieke fitness, mentale fitness, grondige planning en pre-duik veiligheidsprocedures en -routines.

## Doing It Wrong (DIW)
Sommige DIR-duikers refereren aan niet DIR-duik praktijken als Doing It Wrong (DIW). De website www.frogkick.nl zegt dat deze duikpraktijken en materialen fout zijn, maar veel zijn het niet eens dat sommige praktijken en materialen als fout bestempeld worden.

title: Doing It Right

wikitext:
'''Doing It Right''' ([[acroniem]] '''DIR''') is een [[holistisch|holistische]] aanpak van [[duiksport|duiken]]. Volgens de DIR-aanpak zijn fundamentele vaardigheden, samenwerking, aandacht voor de situatie en het gebruik van ver geoptimaliseerde, gestroomlijnde en minimalistische [[duikuitrusting]], de primaire punten van duiken. Voorstanders van DIR beweren dat door deze essentiële elementen, veiligheid wordt bevorderd door het voorkomen en adequaat handelen bij noodsituaties. Deze aanpak van duiken bevat specifieke eisen aan [[duikuitrusting]], duikplanning en team procedures.

==Historie==
De 'DIR'-aanpak (en naam) is ontstaan bij de [[Woodville Karst Plain Project]] in het midden van de jaren 90 onder leiding van George Irvine III. De wortels van de materiaalaanpak is door DIR-aanhangers overgenomen van de 'Hogarthian' materiaalconfiguratie opgesteld door William Hogarth Main.<ref name="hog1997">{{en}}{{cite web |url=http://www.sfdj.com/hogarthian/hog2.html |title=Hogarthian Gear Configuration |last=Jablonski |first=Jarrod |date=21 March 1997 |accessdate=2009-08-18}} - origineel gepost op de rec.scuba by Carl Heinzl op 21 maart 1997</ref> Deze individuen, samen met vele anderen, hebben een poging ondernomen om materiaal en procedures te ontwikkelen, die bijdragen aan een veilige exploratie van de diep ondergelopen grotten in het gebied. Uiteindelijk is er een bruikbare set van regels voor materiaalconfiguratie en procedures in gemeenschappelijk gebruik ontstaan.<ref name="evolution">{{en}}{{cite web |url=https://www.gue.com/?q=en/Equipment/Evolution/index.html |title=Evolution of DIR Principles |last=Jablonski |first=Jarrod |publisher=Global Underwater Explorers |accessdate=2009-08-18 |archiefdatum=2010-03-24 |archiefurl=https://web.archive.org/web/20100324023910/http://www.gue.com/?q=en/Equipment/Evolution/index.html |dodeurl=ja }}</ref>

Men neemt aan dat de Engelse zin "Doing It Right" refererend aan duiken, het eerst gebruikt werd in 1995 in een artikel door George Irvine III.<ref name="gi1995">{{en}}{{cite journal |last=Irvine |first=George |year=1995 |title=Do it Right - Or Don't Do It! |journal=DeepTech Magazine |issue=3 |url=https://www.frogkick.nl/files/george_irvine_do_it_right.pdf |format=pdf |accessdate=2009-08-18 |access-date=2023-06-24 |archiefdatum=2016-03-03 |archiefurl=https://web.archive.org/web/20160303215911/http://www.frogkick.nl/files/george_irvine_do_it_right.pdf |dodeurl=ja }}</ref> George Irvine en Jarrod Jablonski hebben uiteindelijk de aanpak geformaliseerd als DIR en de aanpak geldt voor alle vormen van duiken. Irvines pennenstrijd en inflexibele houding heeft voor een groot deel geleid tot controversie en waar aan de ene kant het populairder werd, werden anderen er juist van afgekeerd.<ref name="gi2005">{{en}}{{cite web |url=https://www.frogkick.nl/files/george_irvine_dir_articles.pdf |title=DIR articles by George Irvine |last=Irvine |first=George |format=pdf |day=20 |month=April |year=2005 |accessdate=2009-08-18 |archiefdatum=2010-03-31 |archiefurl=https://web.archive.org/web/20100331100602/http://www.frogkick.nl/files/george_irvine_dir_articles.pdf |dodeurl=ja }}</ref> Dit is inmiddels een beetje aan het verbeteren. Sinds 2009 zijn er twee Amerikaanse duikorganisaties en één Duitse, [[Global Underwater Explorers]] (GUE) en Unified Team Diving (UTD) en [[Innerspace Explorers]] (ISE) en veel onafhankelijke duikinstructeurs die DIR-stijl duikles geven. GUE heeft in 2007 de naam van zijn 'DIR Fundamentals' cursus veranderd in 'GUE Fundamentals' en heeft hiermee een beetje afstand genomen van het [[acroniem]].<ref name="evolution" />

==Opmerkelijkheden==
Enkele eigenschappen in de DIR-aanpak in vergelijking met andere methoden:
* [[Duikcomputer|Duikcomputers]] - de DIR-filosofie is tegen het gebruik van duikcomputers, terwijl de meeste andere duikorganisaties zelfs twee aanbevelen.<ref>In ''Doing it Right: The Fundamentals of Better Diving'' 13 redenen waarom duikcomputers slecht zijn is genoemd op pagina 119.</ref>
* [[Trimix]] - de DIR-aanpak verlangt het gebruik van trimix voor elke duik dieper dan 30 meter. De meeste andere duikorganisaties trainen de duikers om diep (tot 60 meter) te duiken met behulp van perslucht ([[deep air]]).
* Team diving - meestal is het [[Technisch duiken|technische duiken]] gefocust op zelfredzaamheid en creëert een nadruk op solo duiken. DIR is juist sterk gecommitteerd in het buddy- of teamduiken.
* Identieke [[duikuitrusting]] - alle duikers in het team moeten een identieke configuratie van de duikuitrusting hebben, zodat eenvoudig assistentie verleend kan worden. Dit in tegenstelling tot andere duikorganisaties die juist het aanpassen van de uitrusting voor scenario's en individuen promoten.<ref>In ''Doing it Right: The Fundamentals of Better Diving'' is het als volgt beschreven: "Het is het perfecte systeem in een geen zicht situatie als een duik in kristal helder water. Het DIR systeem heeft geen aanpassing nodig om effectief en efficiënt in verschillende situaties te functioneren. In ijskoud water dragen deze duikers droogpakhandschoenen en dikkere onderkleding en mogelijk elektrische verwarming. Koudwaterduikers gebruiken een beetje grotere [[musketonhaak|musketonhaken]]. Voor de rest is het systeem hetzelfde toegepast of het nu onder ijs is of in de warme tropen." op pagina 67.</ref>
* [[Redundantie]] - terwijl de meeste duikorganisaties het maximaliseren van de redundantie van het materiaal promoten, is DIR in sommige gebieden tegen redundantie. De DIR aanpak is bijvoorbeeld tegen het gebruik van een dubbele blaas in een [[trimvest]].
* Leeftijd - de meeste duikorganisaties geven les aan duikers vanaf 12 jaar en sommige vanaf 10, of zelfs in het zwembad vanaf 8 jaar. Duikorganisaties die DIR promoten trainen geen duikers jonger dan 16 jaar (Unified Team Diving) of 17 jaar ([[Global Underwater Explorers]]).
*  Fysieke gezondheid - Alhoewel alle vormen van duiktraining het belang van fysieke gezondheid aangeven, trekt de DIR-aanpak het verste hiermee door. DIR-georiënteerde duikorganisaties stellen aanzienlijk hogere eisen aan de zwemvaardigheid en verwachten een continue hogere fysieke gezondheid.<ref>In ''Doing it Right: The Fundamentals of Better Diving'' wordt voorgesteld dat het gezondheidsniveau van gevorderde duikers zo moet zijn dat ze 42 km kunnen hardlopen, 5000 meter continue kunnen zwemmen of 160 km kunnen fietsen, op pagina 32.</ref>

==Materiaal==
Bij de DIR-aanpak is materiaal maar een onderdeel van het geheel. De meeste DIR-voorstanders geloven dat het meest belangrijke stuk [[duikuitrusting]], de duiker zelf is, direct gevolgd door het team.<ref name="fund2001-54">{{en}} {{cite book |author=Jablonski, Jarrod |title=Doing it Right: The Fundamentals of Better Diving |isbn=0971326703 |publisher=Global Underwater Explorers |year=2001 }}, p. 54</ref> Volgens DIR-voorstanders, moet de [[duikuitrusting]] eenvoudig, gestroomlijnd en precies voldoende of minimalistisch en van toepassing zijn voor alle duiksituaties. Dit is van ondiepe [[Rif (ondiepte)|rif]] duiken tot lange grotpenetraties.<ref name="evolution" />

==Team==
De teamaanpak staat centraal bij DIR. Een harmonieus team werkt samen om de veiligheid van het team te waarborgen en de doelstellingen van de duik te behalen. Al het materiaal van het team en de dingen die verbruikt worden (bijvoorbeeld ademgas, batterijen) zijn gemeenschappelijk goed en bedoeld voor de veiligheid, het comfort en de duikdoelen van het team.<ref name="fund2001-54" /> Daarnaast moet elke teamlid om kunnen gaan met de duikuitrusting van de teamleden.<ref>Asian Diver Magazine April/May 1997</ref>

==Voorbereiding==
De voorbereiding in de DIR-ethiek, begint al ruim voordat de duikers het water naderen. Het omvat persoonlijke fysieke fitness, mentale fitness, grondige planning en pre-duik veiligheidsprocedures en -routines.<ref name="fund2001-56-65">{{en}}{{cite book |author=Jablonski, Jarrod |title=Doing it Right: The Fundamentals of Better Diving |isbn=0971326703 |publisher=Global Underwater Explorers |year=2001 }}, p. 56–65</ref>

==Doing It Wrong (DIW)==
Sommige DIR-duikers refereren aan niet DIR-duik praktijken als ''Doing It Wrong'' (DIW). De website www.frogkick.nl<ref>{{nl}}{{cite web |url=https://www.frogkick.nl/doing_it_right_vs_doing_it_wrong.htm |title=Doing it right vs doing it wrong |accessdate=2009-08-18 |archiefdatum=2009-07-25 |archiefurl=https://web.archive.org/web/20090725181601/http://www.frogkick.nl/doing_it_right_vs_doing_it_wrong.htm |dodeurl=ja }}</ref> zegt dat deze duikpraktijken en materialen fout zijn, maar veel zijn het niet eens dat sommige praktijken en materialen als fout bestempeld worden.

==Referenties==
{{References|2=2}}

==Literatuur==
* {{en}}{{cite book |author=Jablonski, Jarrod |title=Doing it Right: The Fundamentals of Better Diving |isbn=0971326703 |publisher=Global Underwater Explorers |year=2001 |ref=CITEREFJablonski2001}} ISBN 0971326703

[[Categorie:Duiksportterminologie]]


text:
# Guyruita cerrado
Guyruita cerrado is een spinnensoort in de taxonomische indeling van de vogelspinnen (Theraphosidae).
Het dier behoort tot het geslacht Guyruita. De wetenschappelijke naam van de soort werd voor het eerst geldig gepubliceerd in 2007 door Guadanucci et al..

wikiname: nlwiki

title: Guyruita cerrado

in_language: nl

wikitext:
{{Taxobox spin
| naam              = ''Guyruita cerrado''
| titelweergave     = cursief
| afbeelding        = Guyruita cerrado 103690960.jpg
| afbeeldingtekst   =
| familie           = [[Vogelspinnen|Theraphosidae]] (Vogelspinnen)
| geslacht          = ''[[Guyruita]]''
| auteur            = Guadanucci et al.
| datum             = 2007
| haakjes           =
}}
'''''Guyruita cerrado''''' is een [[spinnen (dieren)|spinnen]][[soort]] in de taxonomische indeling van de [[Vogelspinnen|vogelspinnen (Theraphosidae)]].<ref>{{Brontabel|2012-Platnick}}</ref>

Het dier behoort tot het geslacht ''[[Guyruita]]''. De wetenschappelijke naam van de soort werd voor het eerst geldig gepubliceerd in 2007 door Guadanucci et al..

{{Appendix}}
{{beginnetje|biologie|2011|10|21}}
{{DEFAULTSORT:Guyruita cerrado}}
[[Categorie:Vogelspinnen]]

title: Guyruita cerrado

Rijk: Animalia (Dieren)

Stam: Arthropoda (Geleedpotigen)

Klasse: Arachnida (Spinachtigen)

Orde: Araneae (Spinnen)

Familie: Theraphosidae (Vogelspinnen)

Geslacht: Guyruita

title: Soort

Portaal: Biologie


text:
# Niphecyra papyri
Niphecyra papyri is een keversoort uit de familie van de boktorren (Cerambycidae). De wetenschappelijke naam van de soort werd voor het eerst geldig gepubliceerd in 1949 door Lepesme.

title: Niphecyra papyri

wikitext:
{{Taxobox insect
| naam = ''Niphecyra papyri''
| titelweergave = cursief
| afbeelding =
| afbeeldingtekst =
| orde = [[Kevers|Coleoptera]] (Kevers)
| familie = [[Boktorren|Cerambycidae]] (Boktorren)
| onderfamilie = [[Lamiinae]]
| geslacht = ''[[Niphecyra]]''
| w-naam = ''Niphecyra papyri''
| auteur = Lepesme
| datum = 1949
| haakjes =
| commons =
| species =
}}
'''''Niphecyra papyri''''' is een [[kevers]]oort uit de familie van de [[Boktorren|boktorren (Cerambycidae)]]. De wetenschappelijke naam van de soort werd voor het eerst geldig gepubliceerd in 1949 door Lepesme.<ref>{{Brontabel|9999-Cerambycidae}} (bezocht 30 januari 2014)</ref>

{{Appendix}}
{{Beginnetje|biologie|2014|02|18}}

[[Categorie:Boktorren]]

title: Niphecyra papyri

Klasse: Insecta (Insecten)

Orde: Coleoptera (Kevers)

Familie: Cerambycidae (Boktorren)

Onderfamilie: Lamiinae

Geslacht: Niphecyra

title: Soort

Portaal: Biologie · Insecten


text:
# Vexillum (Costellaria) pagodula
Vexillum (Costellaria) pagodula is een slakkensoort uit de familie van de Costellariidae. De wetenschappelijke naam van de soort is voor het eerst geldig gepubliceerd in 1897 door Hervier.

title: Vexillum (Costellaria) pagodula

wikitext:
{{Taxobox
| titelweergave = ''Vexillum (Costellaria) pagodula''
| naam = ''Vexillum (Costellaria) pagodula''
| afbeelding = Naturalis Biodiversity Center - ZMA.MOLL.101119 - Vexillum pagodula (Hervier, 1897) - Costellariidae - Mollusc shell.jpeg
| rijk = [[Dieren (biologie)|Animalia]] (Dieren)
| stam = [[Weekdieren|Mollusca]] ([[Weekdieren]])
| klasse = [[Slakken|Gastropoda]] (Slakken)
| clade1 = [[Neogastropoda]]
| familie = [[Costellariidae]]
| geslacht = ''[[Vexillum]]''
| w-naam = ''Vexillum (Costellaria) pagodula''
| auteur = Hervier
| datum = 1897
| haakjes = ja
| commons =
| species =
| worms = 414956
}}
'''''Vexillum (Costellaria) pagodula''''' is een [[slakken|slakkensoort]] uit de familie van de [[Costellariidae]].<ref>Robin, A. (2012). <i>Vexillum (Costellaria) pagodula</i> (Hervier, 1897). Geraadpleegd via:  World Register of Marine Species op http://www.marinespecies.org/aphia.php?p=taxdetails&id=414956</ref> De wetenschappelijke naam van de soort is voor het eerst geldig gepubliceerd in 1897 door Hervier.

{{Appendix}}
{{beginnetje|biologie|2013|03|09}}

[[Categorie:Costellariidae]]

title: Vexillum (Costellaria) pagodula

Stam: Mollusca (Weekdieren)

Klasse: Gastropoda (Slakken)

Clade: Neogastropoda

Familie: Costellariidae

Geslacht: Vexillum

title: Soort


text:
# Grasbladige boterbloem
De grasbladige boterbloem (Ranunculus gramineus) is een overblijvende plant uit de ranonkelfamilie (Ranunculaceae) die te vinden is in de laag- en middelgebergtes van het westelijk Middellandse Zeegebied.

## Naamgeving enetymologie
- Synoniemen: Ranunculus graminifolius Salisb., Ranunculus luzulifolius (Boiss.) Amo, Xerodera graminea (L.) Fourr.
- Frans: Renoncule graminoïde
- Duits: Grasblättriger Hahnenfuß
- Italiaans: Ranuncolo gramineo

De botanische naam Ranunculus is afgeleid van het Latijnse rana (kikker) en betekent 'kleine kikker', naar de voorkeur van waterranonkels voor waterrijke standplaatsen. De soortaanduiding gramineus verwijst naar de grassenfamilie (Gramineae).

## Kenmerken
De grasbladige boterbloem is een middelhoge, overblijvende, kruidachtige plant, tot 40 cm hoog. De pant vormt een wortelstok. De opgaande bloemstengel is onbehaard en draagt één bloem. De bladeren zijn lijnlancetvormig, gaafrandig, ongesteeld en grijsgroen, lijkend op die van de grassen.
De bloemen zijn radiaal symmetrisch, 15 tot 25  mm in doorsnede met vijf kelkblaadjes en vijf helgele kroonblaadjes. De vrucht is een hoofdje van geribbelde nootjes.
De plant bloeit van april tot juni.

## Habitaten verspreiding
De grasbladige boterbloem groeit voornamelijk op droge, stenige plaatsen op kalkrijke bodem, zoals in droge kalkgraslanden, tot op 1.500 m hoogte.
De plant komt voor in laag- en middelgebergtes in het westelijk Middellandse Zeegebied, vooral in Spanje, Portugal, Zuid-Frankrijk, Italië, het zuiden van Zwitserland, Marokko, Algerije en Tunesië.
... ·
R. acris (Scherpe boterbloem) ·
R. aquatilis (Fijne waterranonkel) ·
R. aquatilis var. aquatilis ·
R. aquatilis var. diffusus (Haarbladwaterranonkel) ·
R. arvensis (Akkerboterbloem) ·
R. auricomus (Gulden boterbloem) ·
R. baudotii (Zilte waterranonkel) ·
R. bulbosus (Knolboterbloem) ·
R. circinatus (Stijve waterranonkel) ·
R. flammula (Egelboterbloem) ·
R. fluitans (Vlottende waterranonkel) ·
R. glacialis (Gletsjerboterbloem) ·
R. gramineus (Grasbladige boterbloem) ·
R. hederaceus (Klimopwaterranonkel) ·
R. kuepferi ·
R. lingua (Grote boterbloem) ·
R. lyallii ·
R. ololeucos (Witte waterranonkel) ·
R. omiophyllus (Drijvende waterranonkel) ·
R. peltatus (Grote waterranonkel) ·
R. penicillatus (Penseelbladige waterranonkel) ·
R. platanifolius (Witte boterbloem) ·
R. polyanthemos ·
R. polyanthemos subsp. nemorosus (Bosboterbloem) ·
R. polyanthemos subsp. polyanthemoides (Kalkboterbloem) ·
R. pygmaeus (Dwergboterbloem) ·
R. pyrenaeus (Pyrenese boterbloem) ·
R. repens (Kruipende boterbloem) ·
R. sardous (Behaarde boterbloem) ·
R. sceleratus (Blaartrekkende boterbloem) ·
R. trichophyllus (Kleine waterranonkel) ·
R. thora (Gifboterbloem) ·
R. tripartitus (Driedelige waterranonkel) ·
...

title: Grasbladige boterbloem

wikitext:
{{Taxobox
| type = plant
| naam=
| afbeelding= Ranunculus gramineus var phoenicifolius 1.jpg
| afbeeldingtekst=
| rijk= [[Planten|''Plantae'']] (Planten)
| stam= ''[[Embryophyta]]'' (Landplanten)
| klasse = ''[[Zaadplanten|Spermatopsida]]'' (Zaadplanten)
| clade1 = ''[[Bedektzadigen|Angiospermae]]'' (Bedektzadigen)
| clade2 = [['nieuwe' Tweezaadlobbigen]]
| orde= ''[[Ranunculales]]''
| familie= ''[[Ranunculaceae]]'' (Ranonkelfamilie)
| geslacht= ''[[Ranunculus]]'' (Boterbloem)
| taxon=[[Soort]]
| w-naam= ''Ranunculus gramineus''
| auteur= [[Carl Linnaeus|L.]]
| datum= 1753
| commons= Ranunculus gramineus
| species= Ranunculus gramineus
| afbeeldingII= Ranunculus gramineus var phoenicifolius 2.jpg
| afbeeldingIItekst=  [[habitus (plant)|habitus]]
}}

De '''grasbladige boterbloem''' (''Ranunculus gramineus'') is een [[overblijvende plant]] uit de [[ranonkelfamilie]] (''Ranunculaceae'') die te vinden is in de [[laaggebergte|laag-]] en [[middelgebergte]]s van het westelijk [[Middellandse Zeegebied]].

==Naamgeving en [[etymologie]]==
*[[Synoniem (plantkunde)|Synoniemen]]: ''Ranunculus graminifolius'' Salisb., ''Ranunculus luzulifolius'' (Boiss.) Amo, ''Xerodera graminea'' (L.) Fourr.
*Frans: Renoncule graminoïde
*Duits: Grasblättriger Hahnenfuß
*Italiaans: Ranuncolo gramineo

De [[botanische naam]] ''Ranunculus'' is afgeleid van het [[Latijn]]se ''rana'' (kikker) en betekent 'kleine kikker', naar de voorkeur van waterranonkels voor waterrijke standplaatsen. De [[soortaanduiding]] ''gramineus'' verwijst naar de [[grassenfamilie]] (''Gramineae'').

== Kenmerken ==
De grasbladige boterbloem is een middelhoge, [[overblijvende plant|overblijvende]], [[kruidachtig]]e plant, tot 40 cm hoog. De pant vormt een [[wortelstok]]. De opgaande bloem[[stengel]] is onbehaard en draagt één bloem. De bladeren zijn [[bladvorm#Bladoppervlak|lijnlancetvormig]], [[bladvorm#Bladrand|gaafrandig]], ongesteeld en grijsgroen, lijkend op die van de grassen.

De [[bloem (plant)|bloemen]] zijn [[Bloem (plant)#Bloemvorm|radiaal symmetrisch]], 15 tot 25  mm in doorsnede met vijf [[kelkblad|kelkblaadjes]] en vijf helgele [[kroonblad|kroonblaadjes]]. De [[vrucht (plant)|vrucht]] is een hoofdje van geribbelde [[nootje]]s.

De plant bloeit van april tot juni.

==[[Habitat]] en verspreiding==
De grasbladige boterbloem groeit voornamelijk op droge, stenige plaatsen op [[kalk]]rijke bodem, zoals in droge [[kalkgrasland (biotoop)|kalkgrasland]]en, tot op 1.500 m hoogte.

De plant komt voor in [[laaggebergte|laag-]] en [[middelgebergte]]s in het westelijk [[Middellandse Zeegebied]], vooral in [[Spanje]], [[Portugal]], [[Zuid-Frankrijk]], [[Italië]], het zuiden van [[Zwitserland]], [[Marokko]], [[Algerije]] en [[Tunesië]].

{{Appendix|alles|2=
{{References}}
*{{Bronvermelding anderstalige Wikipedia|titel=Grasblättriger boterbloem|taal=de|oldid=102967793|datum=20121027}}
*{{Aut|C.Bernard}}, 1997: ''Fleur et Paysages des Causses''. Éditions du Rouergue, Rodez.
*{{en}}[http://www.ipni.org/ipni/idPlantNameSearch.do?id=712828-1&back_page=%2Fipni%2FeditSimplePlantNameSearch.do%3Ffind_wholeName%3DRanunculus%2Bgramineus%26output_format%3Dnormal ''IPNI, The International Plant Names Index'']
*{{fr}}[http://www.tela-botanica.org/page:eflore_bdtfx?referentiel=bdtfx&niveau=2&module=fiche&action=fiche&num_nom=55045&type_nom=nom_scientifique&nom=ranunculus%20gramineus ''TelaBotanica'']
*{{fr}}[https://www.florealpes.com/fiche_renonculegrami.php ''FloreAlpes'']
*{{it}}[http://luirig.altervista.org/flora/taxa/index2.php?scientific-name=ranunculus+gramineus ''Flora Italiana'']
}}

{{Navigatie Ranunculus}}

[[Categorie:Ranonkelfamilie]]
[[Categorie:Plant uit het Palearctisch gebied]]

title: Grasbladige boterbloem

Rijk: Plantae (Planten)

Stam: Embryophyta (Landplanten)

Klasse: Spermatopsida (Zaadplanten)

Clade:
Angiospermae (Bedektzadigen)
'nieuwe' Tweezaadlobbigen

Orde: Ranunculales

Familie: Ranunculaceae (Ranonkelfamilie)

Geslacht: Ranunculus (Boterbloem)

title: Soort


text:
# Tonica gypsopis
Tonica gypsopis is een vlinder uit de familie van de sikkelmotten (Oecophoridae). De wetenschappelijke naam van de soort is voor het eerst geldig gepubliceerd in 1928 door Meyrick.

title: Tonica gypsopis

wikitext:
{{Taxobox vlinder
| titelweergave = cursief
| naam = ''Tonica gypsopis''
| afbeelding =
| familie = [[Sikkelmotten|Oecophoridae]] (Sikkelmotten)
| onderfamilie = [[Depressariinae]]
| tribus =
| geslacht = ''[[Tonica (geslacht)|Tonica]]''
| w-naam = ''Tonica gypsopis''
| auteur = Meyrick
| datum = 1928
| haakjes =
| commons =
| species =
}}
'''''Tonica gypsopis''''' is een [[vlinders|vlinder]] uit de familie van de [[Sikkelmotten|sikkelmotten (Oecophoridae)]].<ref>{{Brontabel|9999-Lepindex}}</ref> De wetenschappelijke naam van de soort is voor het eerst geldig gepubliceerd in 1928 door Meyrick.

{{Appendix}}
{{beginnetje|biologie|2013|04|08}}

[[Categorie:Tonica (geslacht)|gypsopis]]

title: Tonica gypsopis

Orde: Lepidoptera (Vlinders)

Familie: Oecophoridae (Sikkelmotten)

Onderfamilie: Depressariinae

Geslacht: Tonica

title: Soort


text:
# Adriaan Walraven Engelen
Adriaan Walraven Engelen (Valburg, 23 augustus 1804 - Velp, 29 januari 1890) was een dichter en kantonrechter, die vier jaar als afgevaardigde in de Tweede Kamer der Staten-Generaal zat.
Adriaan Walraven Engelen was de zoon van de raadsheer aan het keizerlijk hof (1812) en President van de Hoge Raad der Nederlanden, Hendrik Engelen en diens vrouw Gerarda Johanna Dibbets. Hij volgde een opleiding aan het Koninklijk Instituut Van Kinsbergen in Elburg en studeerde rechten en hedendaags recht (1820-1826) en letteren (1829) aan de Hogeschool te Groningen. Van 1830 tot 1832 nam hij vrijwillig militaire dienst, bij de Groningse vrijwillige jagers, en nam hij ook deel aan de Tiendaagse Veldtocht.
Vanaf 1828 werkte Engelen als advocaat in Groningen. Tussen 1833 en 1843 was hij rector bij Latijnse scholen en het Koloniaal Instituut Van Kinsbergen. Daarnaast was hij schoolopziener in Gelderland en vanaf 1838 kantonrechter-plaatsvervanger te Elburg. Van 1843 tot 1877 was hij volwaardig kantonrechter te Tiel. Na zijn pensionering als kantonrechter ging hij in Velp wonen.
Van 1849 tot 1853 was Engelen lid van de Tweede Kamer, waar hij als pragmatisch liberaal regelmatig het woord voerde. Hij sprak er onder andere over justitiële onderwerpen, onderwijs, financiële zaken en koloniën. In de daaropvolgende jaren stelde hij zich wel verkiesbaar, maar werd hij niet herkozen.
Daarnaast was Engelen een fervent dichter, onder meer onder de schuilnamen Herman van Apeltern en "H. van A.". Hij leverde vele letterkundige en geschiedkundige bijdragen aan het Tiels Weekblad, onder beschrijvingen van zijn vele voetreizen, en werkte mee aan de oprichting van een Tielse afdeling van het Nederlandsch Onderwijzersgenootschap.

## Publicaties
- "Selecta sistens de decemviris eorumque legibus" (dissertatie, 1826)
- "Nagedachten" (1827)
- vertaling van Vergilius' Aeneïs (1829)
- "Poezy" (1829)
- "Eduard Dalhorst. Een Nederlandsch verhaal uit het laatst der zeventiende eeuw" (2 delen, 1829)
- "Kusjens" (1830)
- "Nemesis" (1830)
- "Lied voor de uittrekkende Groningsche studenten" (1830)
- "Nieuwe verhalen, ontleend uit de geschiedenis van belangrijke misdaden" (1832)
- "Roosjens, verzameling van minnedichtjens, aan jeugd en schoonheid geheiligd" (1832)
- "Dichterlijke brief aan Dr. H. Riedel" (1833)
- "Wandelingen door Brussel en een gedeelte van België in 1836" (1837)
- "Quî fit, Maecenas? Dichterlijke Nanutsvoorlezing" (1839)
- "Reistochtjens door een gedeelte van Duitschland in 1838" (1839)
- "De grot van Fosto" (3 delen, 1840-1841)
- "Staatshervormen. Dichterlijk vertoog" (1845)
- "Wandelingen door Gelderland" (1847)
- "Naar Parijs, Havre en Tours in den zomer van 1847" (1848)
- "Neêrlands Marseillaise. Een nieuw lied op eene oude wijs" (1848)
- "Gedichten" (1853)
- "Wandelingen door Champagne en aangrenzende gewesten in de lente van 1854" (1855)
- "Uit de gedenkschriften van een voornaam Nederlandsch beambte" (1882)[1]
- Engelen, A.W. (1884). Herinneringen van vroeger en later leeftijd, en aan gedenkwaardige land- en tijdgenooten; ten vervolge op: "uit de gedenkschriften van een voornaam nederlandsch beambte over de tweede helft der 18e en het begin der 19e eeuw," door Mr. H. van A.. H.C.A. Campagne & Zoon, Tiel. OCLC 740250753

title: Adriaan Walraven Engelen

wikitext:
{{Infobox politicus
| naam            = Adriaan Walraven Engelen
| afbeelding      =
| onderschrift    =
| volledige naam  =
| geboren         = [[Valburg]], 23 augustus 1804
| overleden       = [[Velp (Gelderland)|Velp]], 29 januari 1890
| partij          = 'pragmatisch' liberaal (vanaf 1849)
| religie         = Nederlands Hervormd: orthodox
| titulatuur      = [[Meester in de rechten|Mr.]][[dr.]]
| tijdvak1        = 1849-1853
| functie1        = lid [[Tweede Kamer der Staten-Generaal]]
| tijdvak2        = 1850
| functie2        = lid [[Staatscommissie jaarlijks onderzoek koloniale financiën]]
| handtekening    =
}}
'''Adriaan Walraven Engelen''' (Valburg, 23 augustus 1804 - Velp, 29 januari 1890) was een dichter en kantonrechter, die vier jaar als afgevaardigde in de [[Tweede Kamer der Staten-Generaal]] zat.

Adriaan Walraven Engelen was de zoon van de raadsheer aan het [[keizerlijk hof]] (1812) en [[President van de Hoge Raad der Nederlanden]], [[Hendrik Engelen]] en diens vrouw Gerarda Johanna Dibbets. Hij volgde een opleiding aan het [[Koninklijk Instituut Van Kinsbergen]] in [[Elburg (stad)|Elburg]] en studeerde rechten en hedendaags recht (1820-1826) en letteren (1829) aan de [[Rijksuniversiteit Groningen|Hogeschool te Groningen]]. Van 1830 tot 1832 nam hij vrijwillig [[militaire dienst]], bij de [[Groningse vrijwillige jagers]], en nam hij ook deel aan de [[Tiendaagse Veldtocht]].

Vanaf 1828 werkte Engelen als [[Advocaat (beroep)|advocaat]] in [[Groningen (stad)|Groningen]]. Tussen 1833 en 1843 was hij [[rector (school)|rector]] bij [[Latijnse school|Latijnse scholen]] en het Koloniaal Instituut Van Kinsbergen. Daarnaast was hij schoolopziener in [[Gelderland]] en vanaf 1838 [[kantonrechter-plaatsvervanger]] te Elburg. Van 1843 tot 1877 was hij volwaardig [[kantonrechter]] te [[Tiel]]. Na zijn pensionering als kantonrechter ging hij in Velp wonen.

Van 1849 tot 1853 was Engelen lid van de Tweede Kamer, waar hij als [[pragmatisch liberaal]] regelmatig het woord voerde. Hij sprak er onder andere over justitiële onderwerpen, onderwijs, financiële zaken en koloniën. In de daaropvolgende jaren stelde hij zich wel verkiesbaar, maar werd hij niet herkozen.

Daarnaast was Engelen een fervent dichter, onder meer onder de schuilnamen [[Herman van Apeltern]] en "H. van A.". Hij leverde vele letterkundige en geschiedkundige bijdragen aan het [[Tiels Weekblad]], onder beschrijvingen van zijn vele voetreizen, en werkte mee aan de oprichting van een Tielse afdeling van het [[Nederlandsch Onderwijzersgenootschap]].

== Publicaties ==
* "Selecta sistens de decemviris eorumque legibus" (dissertatie, 1826)
* "Nagedachten" (1827)
* vertaling van Vergilius' Aeneïs (1829)
* "Poezy" (1829)
* "Eduard Dalhorst. Een Nederlandsch verhaal uit het laatst der zeventiende eeuw" (2 delen, 1829)
* "Kusjens" (1830)
* "Nemesis" (1830)
* "Lied voor de uittrekkende Groningsche studenten" (1830)
* "Nieuwe verhalen, ontleend uit de geschiedenis van belangrijke misdaden" (1832)
* "Roosjens, verzameling van minnedichtjens, aan jeugd en schoonheid geheiligd" (1832)
* "Dichterlijke brief aan Dr. H. Riedel" (1833)
* "Wandelingen door Brussel en een gedeelte van België in 1836" (1837)
* "Quî fit, Maecenas? Dichterlijke Nanutsvoorlezing" (1839)
* "Reistochtjens door een gedeelte van Duitschland in 1838" (1839)
* "De grot van Fosto" (3 delen, 1840-1841)
* "Staatshervormen. Dichterlijk vertoog" (1845)
* "Wandelingen door Gelderland" (1847)
* "Naar Parijs, Havre en Tours in den zomer van 1847" (1848)
* "Neêrlands Marseillaise. Een nieuw lied op eene oude wijs" (1848)
* "Gedichten" (1853)
* "Wandelingen door Champagne en aangrenzende gewesten in de lente van 1854" (1855)
* "Uit de gedenkschriften van een voornaam Nederlandsch beambte" (1882)<ref name="gedenk">Zie: {{Citeer tijdschrift
| achternaam = Dekker | voornaam = R.M.
| datum = 1983
| titel = Wie schreef de Gedenkschriften van een voornaam Nederlandsch beambte? Enkele opmerkingen naar aanleiding van een recente heruitgave
| tijdschrift = [[BMGN]]
| jaargang = 98
| nummer = 2
| pp = 220–225
| url = https://dspace.library.uu.nl/bitstream/handle/1874/246666/2393-5780-1-pb.pdf?sequence=2
}}</ref>
* {{Citeer boek
| achternaam = Engelen | voornaam = A.W.
| datum = 1884
| titel = Herinneringen van vroeger en later leeftijd, en aan gedenkwaardige land- en tijdgenooten; ten vervolge op: "uit de gedenkschriften van een voornaam nederlandsch beambte over de tweede helft der 18e en het begin der 19e eeuw," door Mr. H. van A.
| locatie = Tiel
| uitgever = H.C.A. Campagne & Zoon
| url = https://catalog.hathitrust.org/Record/008422721
}} {{OCLC|740250753}}

== Referenties en voetnoten ==
{{Appendix|1=alles|2=
* {{Bronvermelding parlement.com|https://www.parlement.com/id/vg09ll0givy5/a_w_engelen}}
{{References}}
}}
{{Bibliografische informatie}}

{{DEFAULTSORT:Engelen, Adriaan Walraven}}
[[Categorie:Tweede Kamerlid]]
[[Categorie:Nederlands rechter]]
[[Categorie:Nederlands dichter]]

title: Algemeen

Geboren: Valburg, 23 augustus 1804

Overleden: Velp, 29 januari 1890

Partij: 'pragmatisch' liberaal (vanaf 1849)

Religie: Nederlands Hervormd: orthodox

title: Functies

lid Tweede Kamer der Staten-Generaal

lid Staatscommissie jaarlijks onderzoek koloniale financiën

Portaal: Politiek


text:
# Diatraea castrensis
Diatraea castrensis is een vlinder van de familie van de grasmotten (Crambidae). De wetenschappelijke naam van deze soort is voor het eerst voorgesteld door Harrison Gray Dyar Jr. en Carl Heinrich in een publicatie uit 1927.
De soort komt voor in Brazilië.

title: Diatraea castrensis

wikitext:
{{Taxobox vlinder
| naam = ''Diatraea castrensis''
| titelweergave = cursief
| afbeelding =
| superfamilie = [[Pyraloidea]]
| familie = [[grasmotten|Crambidae]] (grasmotten)
| onderfamilie = [[Crambinae]]
| tribus = [[Chiloini]]
| geslacht  = ''[[Diatraea]]''
| w-naam = ''Diatraea castrensis''
| auteur = Dyar & Heinrich
| datum = 1927
}}
'''''Diatraea castrensis''''' is een [[Vlinders|vlinder]] van de familie van de [[grasmotten]] (Crambidae). De wetenschappelijke naam van deze soort is voor het eerst voorgesteld door [[Harrison Gray Dyar Jr.]] en [[Carl Heinrich]] in een publicatie uit 1927.

De soort komt voor in [[Brazilië]].

{{Appendix|2=
*{{Aut|Nuss, M.; et al.}} (2003-2024). [http://globiz.pyraloidea.org/Pages/Reports/TaxonReport.aspx GlobIZ]. Global Information System on Pyraloidea. Geraadpleegd op 14-12-2024.
}}

{{Taxonbalk}}
[[Categorie:Diatraea|castrensis]]
[[Categorie:Dier uit het Neotropisch gebied]]

title: Diatraea castrensis

Superfamilie: Pyraloidea

Familie: Crambidae (grasmotten)

Onderfamilie: Crambinae

Geslachtengroep: Chiloini

Geslacht: Diatraea

title: Soort


text:
# Mesoperlina muricata
Mesoperlina muricata is een steenvlieg uit de familie Perlodidae. De wetenschappelijke naam van de soort is voor het eerst geldig gepubliceerd in 1949 door Koponen.

title: Mesoperlina muricata

wikitext:
{{Taxobox insect
| titelweergave = cursief
| naam = ''Mesoperlina muricata''
| afbeelding =
| afbeeldingtekst =
| orde = [[Steenvliegen|Plecoptera]] (Steenvliegen)
| familie = [[Perlodidae]]
| geslacht = ''[[Mesoperlina]]''
| w-naam = ''Mesoperlina muricata''
| auteur = Koponen
| datum = 1949
| haakjes =
| species =
| commons =
}}
'''''Mesoperlina muricata''''' is een [[steenvliegen|steenvlieg]] uit de familie [[Perlodidae]]. De wetenschappelijke naam van de soort is voor het eerst geldig gepubliceerd in 1949 door Koponen.

{{Appendix|2=
*{{Aut|Joel Hallan}} (2008) [https://insects.tamu.edu/research/collection/hallan/Arthropoda/Insects/Plecoptera/Family/Perlodidae.txt Synopsis of Perlodidae of the World]
*[http://plecoptera.speciesfile.org/Common/editTaxon/SearchForTaxon.aspx {{Aut|DeWalt, R. E., U. Neu-Becker & G. Stueber}} (2013) Plecoptera Species File Online. Version 1.0/4.1.] Bezocht: 4-3-2013.
}}

[[Categorie:Perlodidae]]

title: Mesoperlina muricata

Orde: Plecoptera (Steenvliegen)

Familie: Perlodidae

Geslacht: Mesoperlina

title: Soort


text:
# Josh Duhamel
Joshua David Duhamel (Minot (North Dakota), 14 november 1972) is een Amerikaans acteur. Hij won in 2002 een Daytime Emmy Award voor zijn rol in de soapserie All My Children.

## Biografie

### Jeugd
Duhamel is de zoon van Larry David Duhamel en Bonny Duhamel. Zijn ouders zijn gescheiden tijdens zijn jeugd. Hij groeide op met zijn moeder en drie zussen, Ashley, Cassidy en Mckenzie. Duhamel ging naar de Minot State-universiteit, waar hij een Bachelor of Science in biologie behaalde en in het American footballteam speelde als quarterback.

### Carrière
Nadat Duhamel verhuisde naar Californië, ging hij werken als model voor modetijdschriften. Daarmee werd hij in 1997 'Model van het Jaar'. In 2002 had Duhamel zijn eerste filmrol, namelijk de hoofdrol in de boekverfilming The Picture of Dorian Gray. Zijn rol als Leo du Pres in ABC's soap All My Children zat er toen net op (1999-2002). Duhamel verdiende daarmee vier nominaties voor een Emmy Award, waarvan hij er één verzilverde. In 2003 kreeg Duhamel een vaste rol als Danny McCoy in de televisieserie Las Vegas. In deze gedaante verscheen hij tevens drie keer met gastoptredens in de serie Crossing Jordan. Josh Duhamel presenteerde de Kids' Choice Awards 2013. In 2015 speelde hij de hoofdrol in de politieserie Battle Creek, dat echter maar één seizoen liep.

### Privé
Josh Duhamel was van 2009 tot 2017 getrouwd met de Amerikaanse zangeres Fergie. In 2013 kreeg het koppel een zoon.

title: Josh Duhamel

wikitext:
{{Infobox acteur
| naam           = Josh Duhamel
| afbeelding     = Josh Duhamel SXSW 2017 (cropped).jpg
| onderschrift   = Duhamel in 2017
| volledige naam = Joshua David Duhamel
| geboren        = 14 november 1972
| geboorteplaats = Minot, North Dakota
| overleden      =
| land           = {{US}}
| jaren actief   = 1999-heden
| beroep         = Acteur, model
| imdb           = 0241049
}}
'''Joshua David Duhamel''' ([[Minot (North Dakota)|Minot]] ([[North Dakota]]), [[14 november]] [[1972]]) is een [[Verenigde Staten|Amerikaans]] [[acteur]]. Hij won in 2002 een [[Emmy Award|Daytime Emmy Award]] voor zijn rol in de soapserie ''[[All My Children]]''.

== Biografie ==
=== Jeugd ===
Duhamel is de zoon van Larry David Duhamel en Bonny Duhamel. Zijn ouders zijn gescheiden tijdens zijn jeugd. Hij groeide op met zijn moeder en drie zussen, Ashley, Cassidy en Mckenzie<ref name="usaweekend">{{cite web|url=http://www.usaweekend.com/05_issues/050206/050206josh_duhamel.html|title=Meet up-and-comer Josh Duhamel|date=5 februari 2005|work=USA Weekend}}</ref>. Duhamel ging naar de [[Minot State-universiteit]], waar hij een [[Bachelor of Science]] in [[biologie]] behaalde en in het [[American football]]team speelde als [[quarterback]]<ref name="usaweekend"/>.

=== Carrière ===
Nadat Duhamel verhuisde naar Californië, ging hij werken als model voor modetijdschriften. Daarmee werd hij in 1997 'Model van het Jaar'. In 2002 had Duhamel zijn eerste filmrol, namelijk de hoofdrol in de boekverfilming ''[[The Picture of Dorian Gray (film)|The Picture of Dorian Gray]]''. Zijn rol als ''Leo du Pres'' in [[American Broadcasting Company|ABC]]'s soap ''[[All My Children]]'' zat er toen net op (1999-2002). Duhamel verdiende daarmee vier nominaties voor een Emmy Award, waarvan hij er één verzilverde. In 2003 kreeg Duhamel een vaste rol als ''Danny McCoy'' in de televisieserie ''[[Las Vegas (televisieserie)|Las Vegas]]''. In deze gedaante verscheen hij tevens drie keer met gastoptredens in de serie ''[[Crossing Jordan]]''. Josh Duhamel presenteerde de [[Nickelodeon Kids' Choice Awards|Kids' Choice Awards]] 2013. In 2015 speelde hij de hoofdrol in de politieserie [[Battle Creek (televisieserie)|Battle Creek]], dat echter maar één seizoen liep.

=== Privé ===
Josh Duhamel was van 2009 tot 2017 getrouwd met de Amerikaanse zangeres [[Fergie (zangeres)|Fergie]]. In 2013 kreeg het koppel een zoon.

== Filmografie ==
{{Tabel filmografie|als=acteur}}
|- align="center"
|2022||align="left"|''[[Shotgun Wedding]]''||align="left"|Tom Fowler||
|- align="center"
|2018||align="left"|''[[Love, Simon]]''||align="left"|Jack Spier||
|- align="center"
|2017||align="left"|''[[Transformers: The Last Knight]]''||align="left"|Lennox||
|- align="center"
|2015||align="left"|''[[Strings (film)|Strings]]''||align="left"|Alex||
|- align="center"
|2014||align="left"|''[[Transformers: Age of Extinction]]''||align="left"|Lennox||
|- align="center"
|2014||align="left"|''[[You're Not you]]''||align="left"|Evan||
|- align="center"
|2014||align="left"|''[[Wings: Sky Force Heroes]]''||align="left"|Ace||stem
|- align="center"
|2014||align="left"|''[[Don Peyote]]''||align="left"| ||
|- align="center"
|2013||align="left"|''[[Safe Haven (film)|Safe Haven]]''||align="left"|Alex||
|- align="center"
|2013||align="left"|''[[Movie 43]]''||align="left"|Anson||
|- align="center"
|2013||align="left"|''[[Scenic Route]]''||align="left"|Mitchell||
|- align="center"
|2012||align="left"|''[[Fire with Fire (2012)|Fire with Fire]]''||align="left"|Jeremy Coleman||
|- align="center"
|2012||align="left"|''[[Wings (2012)|Wings]]'' (''Jets: De Vliegende Helden'')||align="left"|Ace||stem
|- align="center"
|2011||align="left"|''[[New Year's Eve]]''||align="left"|Sam Ricker||
|- align="center"
|2011||align="left"|''[[Transformers: Dark of the Moon]]''||align="left"|Lennox||
|- align="center"
|2010||align="left"|''[[The romantics]]''||align="left"|Tom||
|- align="center"
|2010||align="left"|''[[Life as We Know It (film)|Life as We Know It]]''||align="left"|Eric Messer||
|- align="center"
|2010||align="left"|''[[Ramona and Beezus]]''||align="left"| ||
|- align="center"
|2010||align="left"|''[[When in Rome (2010)|When in Rome]]''||align="left"|Nick Beamon||
|- align="center"
|2009||align="left"|''[[Transformers: Revenge of the Fallen]]''||align="left"|Lennox||
|- align="center"
|2007||align="left"|''[[Transformers (film)|Transformers]]''||align="left"|Lennox||
|- align="center"
|2006||align="left"|''[[Turistas]]''||align="left"|Alex||
|- align="center"
|2004||align="left"|''[[Win a Date with Tad Hamilton]]''||align="left"|Tad Hamilton||
|- align="center"
|2002||align="left"|''[[The Picture of Dorian Gray (film)|The Picture of Dorian Gray]]''||align="left"|Dorian Gray||
|}

== Externe links ==
* {{Link IMDb naam|id=0241049}}
* [https://web.archive.org/web/20160326121119/https://www.moviedad.nl/acteur/1334/josh-duhamel Josh Duhamel op Moviedad]

{{Appendix}}
{{Authority control}}
{{Commonscat|Josh Duhamel}}

{{DEFAULTSORT:Duhamel, Josh}}
[[Categorie:Amerikaans acteur]]
[[Categorie:Amerikaans televisieacteur]]
[[Categorie:Amerikaans filmacteur]]
[[Categorie:Amerikaans model]]

title: Algemene informatie

Volledige naam: Joshua David Duhamel

Geboren: 14 november 1972

Geboorteplaats: Minot, North Dakota

Land: Verenigde Staten

title: Werk

Beroep: Acteur, model


text:
# Richard Adler
Richard Adler (New York, 3 augustus 1921 – Southampton New York,  21 juni 2012) was een Amerikaans componist, tekstschrijver en producer van vele Broadwaymusicals.
Adler groeide op in een muzikale omgeving, zijn vader, Clarence Adler, was concertpianist.
Hij behaalde zijn Bachelor of Arts aan de universiteit van North Carolina.
Nadat hij zijn diensttijd vervuld had, tijdens de Tweede Wereldoorlog bij de marine, begon hij in 1950 een samenwerking met de componist Jerry Ross; daarbij schreef Adler de liedteksten. Deze combinatie was heel succesvol, maar Ross overleed in 1955. Adler ging aanvankelijk alleen verder, maar kon niet die successen bereiken die hij samen met Ross wel haalde. De latere samenwerking met Robert Allen leverde hun in 1958 wel de grote hit Everybody Loves a Lover op, waarvoor Allen de muziek schreef en Adler de tekst. De uitvoerende artiest was Doris Day.
Enkele musicals van zijn hand:
- The Pajama Game (1954)
- Damn Yankee (1955)

## Populaire songs
- Rags to riches
- Hey, there
- Hernando's hideaway
- Steam heat
- Whatever Lola wants
- You gotta have heart
- Everybody loves a lover
- Another time, another place
- Heart
- I'm not at all in love
- Teasin

## Autobiografie
You Gotta Have Heart – (1990) ISBN 1-55611-201-7

title: Richard Adler

wikitext:
'''Richard Adler''' ([[New York (stad)|New York]], [[3 augustus]] [[1921]] – [[Southampton (Engeland)|Southampton]] [[New York (stad)|New York]],  [[21 juni]] [[2012]]) was een [[Verenigde Staten|Amerikaans]] [[componist]], tekstschrijver en [[Muziekproducent|producer]] van vele [[Broadway theatre|Broadway]][[musical]]s.

Adler groeide op in een muzikale omgeving, zijn vader, Clarence Adler, was [[Pianist|concertpianist]].

Hij behaalde zijn ''[[Bachelor of Arts]]'' aan de [[universiteit]] van [[North Carolina]].
Nadat hij zijn diensttijd vervuld had, tijdens de [[Tweede Wereldoorlog]] bij de [[Marine (strijdmacht)|marine]], begon hij in [[1950]] een samenwerking met de [[componist]] [[Jerry Ross (componist)|Jerry Ross]]; daarbij schreef Adler de [[liedtekst]]en. Deze combinatie was heel succesvol, maar Ross overleed in 1955. Adler ging aanvankelijk alleen verder, maar kon niet die successen bereiken die hij samen met Ross wel haalde. De latere samenwerking met [[Robert Allen (musicus)|Robert Allen]] leverde hun in 1958 wel de grote [[Hit (muziek)|hit]] ''Everybody Loves a Lover'' op, waarvoor Allen de muziek schreef en Adler de tekst. De uitvoerende artiest was [[Doris Day]].

Enkele musicals van zijn hand:
* ''The Pajama Game'' (1954)
* ''Damn Yankee'' (1955)

==Populaire songs==
*''Rags to riches
*''Hey, there''
*''Hernando's hideaway''
*''Steam heat''
*''Whatever Lola wants''
*''You gotta have heart''
*''Everybody loves a lover''
*''Another time, another place''
*''Heart''
*''I'm not at all in love''
*''Teasin''

==Autobiografie==
''You Gotta Have Heart'' – (1990) ISBN 1-55611-201-7

==Externe links==
* {{Link IMDb naam|id=0012224}}
* [https://web.archive.org/web/20050825012042/http://www.songwritershalloffame.org/discog_song_list.asp?exhibitId=39 Richard Adlers discografie (150 songs)]

{{Bibliografische informatie}}

{{DEFAULTSORT:Adler, Richard}}
[[Categorie:Amerikaans componist]]
[[Categorie:Amerikaans muziekproducent]]
[[Categorie:Amerikaans tekstdichter]]


text:
# Tylos ochri
Tylos ochri is een pissebed uit de familie Tylidae. De wetenschappelijke naam van de soort is voor het eerst geldig gepubliceerd in 1977 door Roman.

title: Tylos ochri

wikitext:
{{Taxobox
| titelweergave = cursief
| naam = ''Tylos ochri''
| afbeelding =
| afbeeldingtekst =
| rijk=[[Dieren (biologie)|Animalia]] (Dieren)
| familie = [[Tylidae]]
| klasse=[[Malacostraca]]
| orde=[[Pissebedden|Isopoda]] (Pissebedden)
| geslacht = ''[[Tylos]]''
| w-naam = ''Tylos ochri''
| auteur = Roman
| datum = 1977
| haakjes =
| species =
| commons =
}}
'''''Tylos ochri''''' is een [[pissebedden|pissebed]] uit de familie [[Tylidae]]. De wetenschappelijke naam van de soort is voor het eerst geldig gepubliceerd in 1977 door Roman.<ref>Schotte, M. (2010). ''Tylos ochri'' Roman, 1977. In: Schotte, M., Boyko, C.B, Bruce, N.L., Poore, G.C.B., Taiti, S., Wilson, G.D.F. (Eds) (2010). World Marine, Freshwater and Terrestrial Isopod Crustaceans database. Gebaseerd op informatie uit het [[World Register of Marine Species]], te vinden op http://www.marinespecies.org/aphia.php?p=taxdetails&id=257602</ref>
{{Appendix}}
{{beginnetje|biologie|2011|12|15}}
[[Categorie:Tylidae]]

title: Tylos ochri

Klasse: Malacostraca

Orde: Isopoda (Pissebedden)

Familie: Tylidae

Geslacht: Tylos

title: Soort


text:
# Bring 'em Out
Bring 'em Out is de derde single van het Urban Legend, het derde album van de Amerikaanse rapper T.I., in samenwerking met Jay-Z. Het nummer werd uitgebracht op 25 oktober 2004 door het platenlabel Grand Hustle/Atlantic, en behaalde de 9de positie in de Billboard Hot 100. Het nummer werd geproduceerd door Swizz Beatz, hij levert ook enkele vocale bijdragen aan het nummer. In het nummer maakt T.I. gebruik van een sample uit het nummer What More Can I Say van Jay-Z.
Tijdens de NBA finales in 2006 werd het nummer gebruikt tijdens de introductie van de spelers van Miami Heat. Daarnaast wordt het nummer veelvuldig gebruikt tijdens wedstrijden van Brooklyn Nets en het footballteam van de Rutgers Universiteit.
De videoclip voor "Bring Em Out" werd geregisseerd door Fats Cats en werd opgenomen in Atlanta. DJ Drama en Jazze Pha maken een gastoptreden in deze clip.
Het Nederlandse rapduo The Opposites maakte in 2005 een cover van het nummer in samenwerking met Darryl, QF en Nina. In 2006 gebruikte Girl Talk een sample van Bring Em Out" in zijn  nummer That's My Dj'.'

## Hitlijsten
| Hitlijst(2004)                       | Hoogste positie |
| ------------------------------------ | --------------- |
| Tokio Hot 100                        | 42              |
| UK Singles Chart                     | 59              |
| U.S. Billboard Hot 100               | 9               |
| U.S. Billboard Hot R&B/Hip-Hop Songs | 6               |
| U.S. Billboard Hot Rap Tracks        | 4               |

title: Bring 'em Out

wikitext:
{{Infobox nummer
| Titel          = Bring 'em Out
| Artiest        = ''[[T.I.]]''
| van Album      = [[Urban Legend (album)|Urban Legend]]
| Releasedatum   = [[25 oktober]] [[2004]]
| Opname         =
| Genre          = [[Hiphop]], [[rap (muziekstijl)|rap]]
| Duur           = 3:36
| Label          = Grand Hustle/Atlantic
| Schrijver      = C. Harris, S. Carter, K. Dean, R. Bell, L. Chambers, K. Gamble
| Componist      =
| Producer       = Swizz Beatz
| Hitlijsten     =
| Cover          =
| Review         =
}}

'''Bring 'em Out''' is de derde single van het [[Urban Legend (album)|Urban Legend]], het derde album van de [[Verenigde Staten|Amerikaanse]] rapper ''[[T.I.]]'', in samenwerking met [[Jay-Z]]. Het nummer werd uitgebracht op [[25 oktober]] [[2004]] door het [[platenlabel]] ''Grand Hustle/Atlantic'',<ref>[http://www.umdmusic.com/default.asp?Lang=English&Umd=T56310&View=I T.I.] op ''umdmusic.com''</ref> en behaalde de 9de positie in de [[Billboard Hot 100]]. Het nummer werd geproduceerd door [[Swizz Beatz]], hij levert ook enkele vocale bijdragen aan het nummer. In het nummer maakt T.I. gebruik van een [[sample]] uit het nummer ''What More Can I Say'' van Jay-Z.

Tijdens de NBA finales in 2006 werd het nummer gebruikt tijdens de introductie van de spelers van [[Miami Heat]]. Daarnaast wordt het nummer veelvuldig gebruikt tijdens wedstrijden van [[Brooklyn Nets]] en het footballteam van de [[Rutgers-universiteit|Rutgers Universiteit]].

De videoclip voor "Bring Em Out" werd geregisseerd door [[Fats Cats]] en werd opgenomen in [[Atlanta]]. [[DJ Drama]] en [[Jazze Pha]] maken een gastoptreden in deze clip.

Het Nederlandse rapduo [[The Opposites]] maakte in 2005 een cover van het nummer in samenwerking met Darryl, QF en Nina. In 2006 gebruikte [[Girl Talk]] een sample van ''Bring Em Out" in zijn  nummer ''That's My Dj'.'

==Hitlijsten==
{| class="wikitable"
!align="left"|Hitlijst(2004)
!align="left"|Hoogste<br />positie
|-
|align="left"|Tokio Hot 100
|align="center"|42
|-
|align="left"|[[UK Singles Chart]]
|align="center"|59
|-
|align="left"|U.S. [[Billboard Hot 100|''Billboard'' Hot 100]]
|align="center"|9
|-
|align="left"|U.S. ''Billboard'' [[Hot R&B/Hip-Hop Songs]]
|align="center"|6
|-
|align="left"|U.S. ''Billboard'' [[Hot Rap Tracks]]
|align="center"|4
|-
|}

{{Appendix}}

{{DEFAULTSORT:Bring 'Em Out}}
[[Categorie:Single uit 2004]]
[[Categorie:Nummer van T.I.]]

title: Bring 'em Out

Uitgebracht: 25 oktober 2004

Genre: Hiphop, rap

Label: Grand Hustle/Atlantic

Producent(en): Swizz Beatz

Portaal: Muziek


text:
# Maria Kalaw Katigbak
Maria Kalaw Katigbak (Manilla, 14 februari 1912 - 10 december 1992) was een Filipijns schrijfster en senator.

## Biografie
Maria Kalaw werd geboren op 14 februari 1912 in de Filipijnse hoofdstad Manilla. Ze was de oudste uit een gezin van vier kinderen van Teodoro Kalaw en Pura Villanueva-Kalaw. Kalaw volgde haar lagere en middelbareschoolopleiding aan het St. Scholastica College en het Philippine Women's College. Aansluitend behaalde ze een Bachelor of Philosophy-diploma aan de University of the Philippines. In 1931 won ze in navolging van haar moeder de titel van koningin van het Manila Carnival, een miss-competitie die van 1908 tot 1939 werd georganiseerd. Nadien studeerde ze in de Verenigde Staten, waar ze in Ann Arbor haar master-diploma behaalde.
Terug in de Filipijnen trouwde ze met dr. Jose Katigbak. Samen kregen ze de jaren erna vier kinderen. In deze periode was ze ook actief in diverse maatschappelijk organisaties. Ze was ze vanaf 1948 actief in het landelijk bestuur van de Girl Scouts of the Philippines en later acht jaar lang president van deze organisatie. Ook voltooide ze in deze periode magna cum laude haar Ph.D. sociale wetenschappen aan de University of Santo Tomas. In 1961 deed Kalaw-Katigbak namens de Liberal Party mee aan de verkiezingen voor de Filipijnse Senaat. Ze eindigde op de zevende plek en won daarmee een termijn van zes jaar als senator. Nadat ze er bij de verkiezingen van 1967 niet in slaagde om herkozen te worden concentreerde ze zich op haar schrijfwerk. In 1974 publiceerde ze de biografieën van haar vader en moeder: Few There were (like my Father) en Legacy: The Life and Times of Pura Villanueva Kalaw.
Kalaw overleed op 10 december 1992 aan de gevolgen van een reeks beroertes. Ze was getrouwd met Jose (Pepito) Katigbak en kreeg met hem vier kinderen: Marinela, Josefina, Purisima en Norberto.

title: Maria Kalaw Katigbak

wikitext:
'''Maria Kalaw Katigbak''' ([[Manilla]], [[14 februari]] [[1912]] - [[10 december]] [[1992]]) was een [[Filipijnen|Filipijns]] schrijfster en senator.

== Biografie ==
Maria Kalaw werd geboren op 14 februari 1912 in de Filipijnse hoofdstad Manilla. Ze was de oudste uit een gezin van vier kinderen van [[Teodoro Kalaw]] en [[Pura Villanueva-Kalaw]]. Kalaw volgde haar lagere en middelbareschoolopleiding aan het [[St. Scholastica College]] en het [[Philippine Women's College]]. Aansluitend behaalde ze een [[Bachelor of Philosophy]]-diploma aan de [[University of the Philippines]]. In 1931 won ze in navolging van haar moeder de titel van koningin van het Manila Carnival, een miss-competitie die van 1908 tot 1939 werd georganiseerd. Nadien studeerde ze in de [[Verenigde Staten (hoofdbetekenis)|Verenigde Staten]], waar ze in [[Ann Arbor]] haar [[master (graad)|master]]-diploma behaalde.

Terug in de Filipijnen trouwde ze met dr. Jose Katigbak. Samen kregen ze de jaren erna vier kinderen. In deze periode was ze ook actief in diverse maatschappelijk organisaties. Ze was ze vanaf 1948 actief in het landelijk bestuur van de Girl Scouts of the Philippines en later acht jaar lang president van deze organisatie. Ook voltooide ze in deze periode [[magna cum laude]] haar [[Doctor of Philosophy|Ph.D.]] sociale wetenschappen aan de [[University of Santo Tomas]]. In 1961 deed Kalaw-Katigbak namens de [[Liberal Party (Filipijnen)|Liberal Party]] mee aan de verkiezingen voor de Filipijnse Senaat. Ze eindigde op de zevende plek en won daarmee een termijn van zes jaar als senator. Nadat ze er bij de [[Filipijnse verkiezingen 1967|verkiezingen van 1967]] niet in slaagde om herkozen te worden concentreerde ze zich op haar schrijfwerk. In 1974 publiceerde ze de biografieën van haar vader en moeder: ''Few There were (like my Father)'' en ''Legacy: The Life and Times of Pura Villanueva Kalaw''.

Kalaw overleed op 10 december 1992 aan de gevolgen van een reeks beroertes. Ze was getrouwd met Jose (Pepito) Katigbak en kreeg met hem vier kinderen: Marinela, Josefina, Purisima en Norberto.

== Bronnen ==
* D. H. Soriano, Isidro L. Retizos, ''The Philippines Who's who'', Who's Who Publishers, 2nd ed. (1981)
* Florentino B. Valeros, Estrallita V. Gruenberg, ''Filipino writers in English: a biographical and bibliographical directory'', New Day Publishers, Quezon City (1987)
* ''UMPIL Directory of Filipino Writers'', Unyon ng mga Manunulat sa Pilipinas (UMPIL), Quezon City (1991)
* Filipijnse Senaat, ''[https://web.archive.org/web/20160305021415/http://www.senate.gov.ph/senators/former_senators/maria_katigbak.htm Biografie Maria Kalaw-Katigbak]'', website Filipijnse Senaat

{{Bibliografische informatie}}

{{DEFAULTSORT:Katigbak, Maria Kalaw}}
[[Categorie:Filipijns senator]]
[[Categorie:Filipijns schrijver]]


text:
# Monzingen
Monzingen is een plaats in de Duitse deelstaat Rijnland-Palts, en maakt deel uit van de Landkreis Bad Kreuznach.
Monzingen telt 1.571 inwoners.

## Bestuur
De plaats is een Ortsgemeinde en maakt deel uit van de Verbandsgemeinde Bad Sobernheim. De plaats heeft een gemeenteraad met 16 leden. In 2019 is Klaus Stein als burgemeester verkozen.

title: Monzingen

wikitext:
{{Infobox Duitse plaats plus
| Wappen                     = DEU Monzingen COA.svg
| lat_deg                    = 49
| lat_min                    = 47
| lat_sec                    = 57.336
| lon_deg                    = 7
| lon_min                    = 35
| lon_sec                    = 27.816
| Lageplan                   = Monzingen in KH.svg
| Bundesland                 = Rijnland-Palts
| Landkreis                  = Bad Kreuznach
| Verbandsgemeinde           = Bad Sobernheim
| Höhe                       = 180
| Fläche                     = 12.18
| Einwohner                  = 1820
| Stand                      = 2006-01-01
| PLZ                        = 55569
| Vorwahl                    = 06751
| Kfz                        = KH
| Gemeindeschlüssel          = 07 1 33 067
| Adresse-Verband            = Marktplatz 11<br />55566 Bad Sobernheim
| Website                    = [http://www.monzingen.de/ www.monzingen.de]
| Bürgermeister              = Klaus Stein
| Bürgermeistertitel         = Ortsbürgermeister
}}
'''Monzingen''' is een plaats in de [[Duitsland|Duitse]] deelstaat [[Rijnland-Palts]], en maakt deel uit van de [[Landkreis Bad Kreuznach]].
Monzingen telt {{Statistiek gemeente Duitsland inwoners|07 1 33 067|Rijnland-Palts}} inwoners.<ref name="inw_statistiek" />

==Bestuur==
De plaats is een [[Ortsgemeinde]] en maakt deel uit van de [[Verbandsgemeinde Bad Sobernheim]]. De plaats heeft een gemeenteraad met 16 leden. In 2019 is Klaus Stein als burgemeester verkozen.
[[Bestand:Monzingen1.jpg|miniatuur|Het stadhuis van Monzingen]]
{{Appendix}}
{{Navigatie Landkreis Bad Kreuznach}}
{{Beginnetje|landen & volken|land=Duitsland|2=2006|3=12|4=30}}
{{Coor title dms|49|47|57.336|N|7|35|27.816|E|type:city}}

[[Categorie:Gemeente in Rijnland-Palts]]

title: Situering

Deelstaat: Rijnland-Palts

Landkreis: Bad Kreuznach

Verbandsgemeinde: Bad Sobernheim

Coördinaten: 49° 48′ NB, 7° 35′ OL

title: Algemeen

Burgemeester: Klaus Stein

title: Overig

Kenteken: KH

Website: Officiële website

title: Locatie van Monzingen in Bad Kreuznach

Locatie van Monzingen in Bad Kreuznach: Kaart van Monzingen

Portaal: Duitsland


text:
# Ron Taylor
Ron Josiah Taylor (Sydney, 8 maart 1934 – 9 september 2012) was een haaiexpert, onderwaterfilmer uit Australië.
Ron werkte samen met zijn vrouw Valerie May Taylor (1935). Ze zijn bekend geworden door hun medewerking aan de films Jaws, Orca en Sky Pirates. Zijn eerste film was in 1962 Playing with Sharks. Daarna volgden natuurdocumentaires als Shark Hunters (1962), Blue Water, White Death (1971) en vele andere films.
Verder hebben ze vele wetenschappelijke onderzoeken gedaan onder water. In 1982 was hij vier maanden in de Perzische Golf onderwaterbeelden aan het filmen voor zes educatieve films over de Marine. Er zijn ook veel boeken uitgegeven met onderwaterfoto's gemaakt door Ron en Valerie Taylor.
Ze zijn in hun land onderscheiden als Member of the Order of Australia.
In 2012 is hij overleden op 78-jarige leeftijd aan leukemie.

title: Ron Taylor

wikitext:
{{Infobox persoon Wikidata}}
'''Ron Josiah Taylor''' ([[Sydney]], [[8 maart]] [[1934]] – [[9 september]] [[2012]]) was een haaiexpert, onderwaterfilmer uit [[Australië (land)|Australië]].

Ron werkte samen met zijn vrouw [[Valerie May Taylor]] (1935). Ze zijn bekend geworden door hun medewerking aan de films ''[[Jaws (film)|Jaws]]'', ''[[Orca (film)|Orca]]'' en ''[[Sky Pirates (1977)|Sky Pirates]]''. Zijn eerste film was in 1962 ''[[Playing with Sharks]]''. Daarna volgden natuurdocumentaires als ''Shark Hunters'' (1962), ''Blue Water, White Death'' (1971) en vele andere films.

Verder hebben ze vele wetenschappelijke onderzoeken gedaan onder water. In 1982 was hij vier maanden in de [[Perzische Golf]] onderwaterbeelden aan het filmen voor zes educatieve films over de Marine. Er zijn ook veel boeken uitgegeven met onderwaterfoto's gemaakt door Ron en Valerie Taylor.

Ze zijn in hun land onderscheiden als Member of the [[Order of Australia]].

In 2012 is hij overleden op 78-jarige leeftijd aan leukemie.<ref>[http://dieren.blog.nl/mens-en-dier/2012/09/09/onderwaterfilmer-ron-taylor-overleden Onderwaterfilmer Ron Taylor overleden]</ref>

==Externe link==
* [http://www.smh.com.au/national/obituaries/diving-pioneer-unlocked-mysteries-of-the-deep-20120910-25o7f.html Diving pioneer unlocked mysteries of the deep]
{{Appendix}}
{{Bibliografische informatie}}
{{DEFAULTSORT:Taylor, Ron}}
[[Categorie:Australisch filmregisseur]]

title: Algemene informatie

Geboortedatum: 8 maart 1934

Geboorteplaats: Sydney

Overlijdensdatum: 9 september 2012

Overlijdensplaats: Sydney

Doodsoorzaak: acute myeloïde leukemie

Wijze van overlijden: natuurlijke dood

title: Werk

Beroep: filmregisseur, duiker

title: Familie

Echtgenoot: Valerie Taylor


text:
# Chnoem
Chnoem (of Chnemoe) is een god uit de Egyptische mythologie. Hij wordt vooral afgebeeld met de kop van een ram met rechte horens. Dit weerspiegelt de ouderdom van zijn cultus, omdat het een afbeelding is van het oudste schapenras dat in Egypte getemd werd (Ovis longipes). Chnoem werd vereerd op een aantal plaatsen, vooral in Elephantine op de zuidgrens van Egypte bij de eerste cataract, die door de Egyptenaren als de bron van de Nijl werd gezien, maar ook in Esna, waar het jaarlijkse Festival van het Pottenbakkerswiel gevierd werd.
Het woord voor ram in Egyptisch is ba en dat woord betekent ook zoiets als persoonlijkheid of geest. Wanneer de oppergod Ra 's nachts als 'ba' door de onderwereld reist, wordt hij vaak als ram afgebeeld en zo is Chnoem dus een aspect van de oppergod, de Schepper Cheperi-Ra-Toem. Althans zo zagen de priesters van Chnoem hem graag.
Er is een mythe waarin Chnoem een belangrijke rol speelt, Chnoem en de zeven magere jaren.

title: Chnoem

wikitext:
{{Infobox god
| naam= Chnoem
| namen= Chnum, Khnum, Chnoem, Khnemu
| hiero= <hiero>W9-w-C4</hiero>
| oorsprong= Egyptisch
| cultuscentrum= [[Esna]] en [[Elephantine]]
| gedaante=Man met ramskop
| dier=[[Schaap (dier)|ram]]
| associaties= Scheppersgod en beschermer van de waterval en Nijlbronnen
| grieks=
| plaatje= Khnum.svg
| onderschrift= Chnoem
}}
'''Chnoem''' (of Chnemoe) is een god uit de [[Egyptische mythologie]]. Hij wordt vooral afgebeeld met de kop van een [[Schaap (dier)|ram]] met rechte horens. Dit weerspiegelt de ouderdom van zijn cultus, omdat het een afbeelding is van het oudste schapenras dat in [[Egypte (land)|Egypt]]e getemd werd (Ovis longipes). Chnoem werd vereerd op een aantal plaatsen, vooral in [[Elephantine]] op de zuidgrens van Egypte bij de eerste [[Cataract (Nijl)|cataract]], die door de Egyptenaren als de bron van de [[Nijl]] werd gezien, maar ook in [[Esna]], waar het jaarlijkse ''Festival van het Pottenbakkerswiel'' gevierd werd.

Het woord voor ram in Egyptisch is ''ba'' en dat woord betekent ook zoiets als persoonlijkheid of [[geest]]. Wanneer de oppergod [[Ra / Re (god)|Ra]] 's nachts als 'ba' door de [[Onderwereld (mythologie)|onderwereld]] reist, wordt hij vaak als ram afgebeeld en zo is Chnoem dus een aspect van de oppergod, de Schepper Cheperi-Ra-Toem. Althans zo zagen de priesters van Chnoem hem graag.

Er is een mythe waarin Chnoem een belangrijke rol speelt, ''[[Chnoem en de zeven magere jaren]]''.

==Zie ook==
* [[Egyptische mythologie]]
* [[Lijst van goden en godinnen]]

{{Navigatie Egyptische mythologie}}
{{Commonscat|Khnum}}

[[Categorie:Egyptische god]]

title: Chnoem

Oorsprong: Egyptische mythologie

Cultuscentrum: Esna en Elephantine

Gedaante: Man met ramskop

Dierlijke verschijning: ram

Chnoem: Chnoem

Portaal: Egyptologie

W9: w · C4


text:
# Rhinogobius honghensis
Rhinogobius honghensis is een straalvinnige vissensoort uit de familie van de grondels (Gobiidae). De wetenschappelijke naam van de soort is voor het eerst geldig gepubliceerd in 1999 door Chen, Yang & Chen.

title: Rhinogobius honghensis

wikitext:
{{Taxobox straalvinnige
| titelweergave = cursief
| naam = ''Rhinogobius honghensis''
| afbeelding =
| orde = [[Perciformes]]
| familie = [[Gobiidae]] ([[Grondels]])
| geslacht = ''[[Rhinogobius]]''
| w-naam = ''Rhinogobius honghensis''
| auteur = Chen, Yang & Chen
| datum = 1999
| haakjes =
| commons =
| species =
|status=DD|statusbron=2010|rl-id=180783}}
'''''Rhinogobius honghensis''''' is een [[Straalvinnigen|straalvinnige]] [[vissen (dieren)|vissensoort]] uit de familie van de [[Grondels|grondels (Gobiidae)]].<ref>{{Link FishBase species|genus=Rhinogobius|species=honghensis|month=02|year=2013}}</ref> De wetenschappelijke naam van de soort is voor het eerst geldig gepubliceerd in 1999 door Chen, Yang & Chen.
{{Appendix}}
{{beginnetje|biologie|2013|02|27}}

[[Categorie:Rhinogobius|honghensis]]

title: Rhinogobius honghensis · IUCN-status: Onzeker (2010)

Stam: Chordata (Chordadieren)

Superklasse: Osteichthyes (Beenvisachtigen)

Klasse: Actinopterygii (Straalvinnigen)

Orde: Perciformes

Familie: Gobiidae (Grondels)

Geslacht: Rhinogobius

title: Soort

Portaal: Biologie · Vissen


text:
# Kirkovo (Kardzjali)
Kirkovo (Bulgaars: Кирково) is een dorp en een gemeente in het zuiden van Bulgarije in de oblast Kardzjali. De gemeente Kirkovo telt 72 dorpen met in totaal 21.044 inwoners.

## Geografie
De gemeente Kirkovo is gelegen in het zuidelijke deel van de oblast Kardzjali. Met een oppervlakte van 537,871 vierkante kilometer is het de derde van de 7 gemeenten qua oppervlakte, oftewel 16,75% van het grondgebied van de oblast. De gemeente Kirkovo is de meest zuidelijke gemeente van Bulgarije (Veikata-piek). De grenzen zijn als volgt:
- in het noorden - gemeente Dzjebel;
- in het noordoosten - gemeente Momtsjilgrad;
- in het oosten - gemeente Kroemovgrad;
- in het zuiden - Griekenland;
- in het westen - gemeente Zlatograd, oblast Smoljan.

## Plaatsen
- Sredsko - 115

## Bevolking
Op 31 december 2020 telde het dorp Kirkovo 621 inwoners, terwijl de gemeente Kirkovo 22.782 inwoners had. Alhoewel Kirkovo de hoofdplaats van de gemeente is, is het niet het grootste dorp. Zo zijn de dorpen Benkovski, Tsjorbadzjijsko, Tsjakalarovo, Fotinovo, Tichomir, Drangovo en Gorski Izvor dichterbevolkt.

### Religie
De laatste volkstelling werd uitgevoerd in februari 2011 en was optioneel. Van de 21.916 inwoners reageerden er 14.378 op de volkstelling. Van deze 14.378 respondenten waren er 11.583 moslims, oftewel 82,4% van de bevolking. Kirkovo is hiermee een van de 43 gemeenten in Bulgarije met een moslimmeerderheid. De rest van de bevolking had een andere geloofsovertuiging of was niet religieus.
| Religieuze samenstelling in februari 2011 | Religieuze samenstelling in februari 2011 | Religieuze samenstelling in februari 2011 | Religieuze samenstelling in februari 2011 | Religieuze samenstelling in februari 2011 |
| ----------------------------------------- | ----------------------------------------- | ----------------------------------------- | ----------------------------------------- | ----------------------------------------- |
|                                           |                                           |                                           |                                           |                                           |
| Bulgaars-Orthodoxe Kerk                   | Bulgaars-Orthodoxe Kerk                   |                                           | 6,2%                                      | 6,2%                                      |
| Katholieke Kerk                           | Katholieke Kerk                           |                                           | 0,3%                                      | 0,3%                                      |
| Protestantisme                            | Protestantisme                            |                                           | 0,1%                                      | 0,1%                                      |
| Islam                                     | Islam                                     |                                           | 82,4%                                     | 82,4%                                     |
| Geen                                      | Geen                                      |                                           | 1,7%                                      | 1,7%                                      |
| Anders/ Onbekend                          | Anders/ Onbekend                          |                                           | 9,3%                                      | 9,3%                                      |

Bestuurlijk centrum: Kardzjali
 Ardino - Dzjebel -  Kardzjali - Kirkovo - Kroemovgrad - Momtsjilgrad - Tsjernootsjene

title: Kirkovo (Kardzjali)

wikitext:
{{Infobox plaats in Bulgarije
| land = Bulgarije
| soort = Gemeente
| naam = Kirkovo
| altnaam = Кирково
| coa =
| area = [[Kardzjali (oblast)|Kardzjali]]
| lat_deg = 41
| lat_min = 19
| lat_sec =
| lat_dir = N
| lon_deg = 25
| lon_min = 21
| lon_sec =
| lon_dir = E
| km2 = 538
| inwoners = {{winst}} 22.782
| census = 31 december 2020
| postcode = 6884
| netnummer = 03679
| kenteken = К
| detailkaart = Kirkovo Municipality Within Bulgaria.png
| map= Map of Kirkovo municipality (Kardzhali Province).png
}}
'''Kirkovo''' ([[Bulgaars]]: Кирково) is een dorp en een gemeente in het zuiden van [[Bulgarije]] in de [[bestuurlijke indeling van Bulgarije|oblast]] [[Kardzjali (oblast)|Kardzjali]]. De gemeente Kirkovo telt 72 dorpen met in totaal 21.044 inwoners.<ref>[https://web.archive.org/web/20190705153246/http://nsi.bg/en/content/6704/population-districts-municipalities-place-residence-and-sex Nationaal Statistisch Instituut]</ref>

== Geografie ==
De gemeente Kirkovo is gelegen in het zuidelijke deel van de oblast Kardzjali. Met een oppervlakte van 537,871 vierkante kilometer is het de derde van de 7 gemeenten qua oppervlakte, oftewel 16,75% van het grondgebied van de oblast. De gemeente Kirkovo is de meest zuidelijke gemeente van Bulgarije (Veikata-piek). De grenzen zijn als volgt:

*in het noorden - gemeente [[Dzjebel]];
*in het noordoosten - gemeente [[Momtsjilgrad]];
*in het oosten - gemeente [[Kroemovgrad]];
*in het zuiden - [[Griekenland]];
*in het westen - gemeente [[Zlatograd]], [[Smoljan (oblast)|oblast Smoljan]].

== Plaatsen ==
* [[Sredsko]] - 115

== Bevolking ==
Op 31 december 2020 telde het dorp Kirkovo 621 inwoners, terwijl de gemeente Kirkovo 22.782 inwoners had. Alhoewel Kirkovo de hoofdplaats van de gemeente is, is het niet het grootste dorp. Zo zijn de dorpen [[Benkovski (Kardzjali)|Benkovski]], [[Tsjorbadzjijsko]], [[Tsjakalarovo]], [[Fotinovo (Kardzjali)|Fotinovo]], [[Tichomir]], [[Drangovo]] en [[Gorski Izvor (Kardzjali)|Gorski Izvor]] dichterbevolkt.
=== Religie ===
De laatste volkstelling werd uitgevoerd in februari 2011 en was optioneel. Van de 21.916 inwoners reageerden er 14.378 op de volkstelling. Van deze 14.378 respondenten waren er 11.583 [[islamieten|moslims]], oftewel 82,4% van de bevolking. Kirkovo is hiermee een van de 43 [[Bulgaarse gemeente|gemeenten in Bulgarije]] met een [[islam in Bulgarije|moslimmeerderheid]]. De rest van de bevolking had een andere geloofsovertuiging of was niet religieus.
{{Tabel horizontaal staafdiagram
| titel = Religieuze samenstelling in februari 2011<ref>{{cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/bulgaria-religion2011.htm|title=Religious composition of Bulgaria 2011|website=pop-stat.mashke.org|archiefurl=https://web.archive.org/web/20230529223408/http://pop-stat.mashke.org/bulgaria-religion2011.htm|archiefdatum=2023-05-29}}</ref>
| titlebar =
| width = 300px
| barwidth =
| inhoud =
{{Tabel horizontaal staafdiagram/balk|[[Bulgaars-Orthodoxe Kerk]]|blue|6.2}}
{{Tabel horizontaal staafdiagram/balk|[[Katholieke Kerk in Bulgarije|Katholieke Kerk]]|red|0.3}}
{{Tabel horizontaal staafdiagram/balk|[[Protestantisme]]|yellow|0.1}}
{{Tabel horizontaal staafdiagram/balk|[[Islam in Bulgarije|Islam]]|green|82.4}}
{{Tabel horizontaal staafdiagram/balk|Geen|brown|1.7}}
{{Tabel horizontaal staafdiagram/balk|Anders/<br>Onbekend|grey|9.3}}
}}
{{Appendix}}
{{Navigatie oblast Kardzjali}}

[[Categorie:Gemeente in Bulgarije]]
[[Categorie:Kardzjali (oblast)]]

title: Situering

Oblast: Kardzjali

title: Algemeen

Oppervlakte: 538 km²

title: Overig

Kenteken: К

title: Detailkaart

Detailkaart: Kaart van Kirkovo

Portaal: Bulgarije


text:
# Barnsteen
Barnsteen (Engels: Amber) is een fossiele hars die afkomstig is van naaldbomen. Deze bomen werden veelal aangeduid met de wetenschappelijke soortnaam Pinus succinifera. De hars is miljoenen jaren geleden uit de bomen gedropen en daarna versteend. Barnsteen stamt uit het Mesozoïcum tot aan het Kwartair. Barnsteen is meestal warmgeel tot donkerrood van kleur, maar er bestaan ook meer groen-, blauw- of zelfs zwartgekleurde soorten. Doorzichtige barnsteen wordt algemeen het mooist gevonden en is het kostbaarst.
Mineralogisch bezien heeft barnsteen een amorfe structuur. Het is vrij zacht, de hardheid bedraagt 2-2,5 (schaal van Mohs).

## Etymologie
Het woord 'barnsteen' is afkomstig van het Nedersaksische woord börnen dat 'branden' betekent. Inderdaad is deze halfedelsteen brandbaar.
Barnsteen heet in het Engels amber en dit woord wordt ook in Nederlandse vertalingen wel aangetroffen. In het Nederlands wordt echter met 'amber' meestal een substantie uit de darmen van de potvis bedoeld. Het Engelse woord amber duidt ook op een oranje kleur en wordt gebruikt voor de gele lamp van verkeerslichten (de term ambergeel komt ook voor in de apk-regelgeving van verlichting als synoniem van oranje). Het woord amber voor barnsteen bestaat al sinds de middeleeuwen en staat in Van Dale als gangbaar synoniem. Dat barnsteen wel gele amber heet, naast de grijze amber van de potvis, komt waarschijnlijk doordat ze beide voornamelijk op stranden worden gevonden.
Een algemene groep landslakken zijn de barnsteenslakken. Zij zijn zo genoemd vanwege de barnsteengele kleur van het slakkenhuis. De wetenschappelijke naam van een barnsteenslakkensoort luidt Succinea putris.
Barnsteen wordt (net als git) elektrisch geladen door het langs een diervacht te wrijven. Om deze reden is de term elektriciteit afgeleid van het Griekse woord voor barnsteen, elektron (Latijn: electrum).

## Ontstaan
Het feit dat veel insecten in barnsteen worden aangetroffen ontging de Romeinen niet. Zij verklaarden dit (correct) door aan te nemen dat barnsteen vloeibaar was toen het de insecten bedekte. Derhalve noemden zij de steen succinum ofwel gum-steen. De naam komt nu nog voor in succinaat, de naam van zouten en esters van barnsteenzuur, en in de wetenschappelijke naam voor de dennensoort Pinus succinifera en in succinite, een naam die door James Dwight Dana werd gegeven aan een bepaald type barnsteen dat uit het Oostzeegebied afkomstig is.
Zoals nog bij de tegenwoordige dennen het geval is, loopt er uit kleine beschadigingen van de schors hars uit de boom. Deze hars beschermt de boom tegen insecten en schimmels. In vroeger tijden zijn door de bomen in het Oostzeegebied grote hoeveelheden hars geproduceerd. Na de ijstijd is het barnsteen door smeltwater uit de grond gespoeld en in zee terechtgekomen.
Jongere, niet gefossiliseerde barnsteen heet 'kopal'. Het voelt vettig aan.

## Fysieke eigenschappen
Barnsteen heeft een hardheid van 2,0 tot 2,5 op de Schaal van Mohs, een brekingsindex van 1,537 tot 1,545 en een relatieve dichtheid van 1,06 tot 1,10. Het smeltpunt van barnsteen varieert van 250 tot 300 °C.

## Chemische samenstelling
Barnsteen bestaat voornamelijk uit koolwaterstoffen doordat het uit organisch materiaal is ontstaan; voornamelijk koolhydraten. Tijdens de verstening van de hars zijn de koolhydraten alle zuurstofatomen kwijtgeraakt. De koolwaterstoffen kunnen zeer lange ketens vormen, zogenoemde macromoleculen. Doordat het barnsteen uit koolwaterstoffen bestaat is het niet vreemd dat barnsteen brandbaar is.

## Fossielen in barnsteen
Soms komt een insect in de vloeibare hars terecht. Dit fossiel blijft in de versteende barnsteen zichtbaar. Door de ouderdom verdwijnen de kleuren van het insect en wordt het zwart. In tegenstelling tot wat in de film Jurassic Park wordt gesuggereerd, is het niet mogelijk om DNA van dieren zoals dinosauriërs uit door fossiele insecten opgezogen bloed te halen.

## Vindplaatsen
De voornaamste vindplaats van barnsteen is het Oostzeegebied. Het schiereiland Samland in het Russische gebied Kaliningrad is goed voor 90% van de wereldproductie. Ook in de ruime streek van Sint-Petersburg vindt men het op strand of in de bodem, dicht bij het aardoppervlak.
In Polen en Denemarken spoelt het aan op strand, maar ook bijvoorbeeld op de Nederlandse Waddeneilanden. Vroeger bestond Denemarken uit zee met eilandjes erin. Daarom wordt in Denemarken ook op het land barnsteen gevonden. De groeve van Bitterfeld in Duitsland en meerdere plaatsen in Polen leveren ook barnsteen. In de buurt van Gdańsk zoeken kustbewoners (de zogenaamde barnsteenvissers) regelmatig en vooral na een storm aan de vloedlijn, in het natte zand en op rotsen naar barnsteen uit de Oostzee. Op Helgoland wordt al sinds de oudheid barnsteen gevonden.
Men vindt ook kleine hoeveelheden in Syrië, Libanon, Thailand, Vietnam, Canada en de VS. Blauwe barnsteen (blauwe amber) vindt men in de Dominicaanse Republiek.

## Gebruik van barnsteen
Uit alle perioden van de prehistorie is het gebruik van barnsteen als kralen, hangers en knopen bekend. De rendierjagers van de Hamburgcultuur, die omstreeks 11000 v.Chr., aan het eind van de laatste ijstijd rondtrokken gebruikten barnsteen. Barnsteen is in hun kampen in Nederland opgegraven bij Ureterp en Vledder. Klei en veen zijn gunstig voor de conservering van barnsteen. In de zandgronden verweert het echter snel en neemt het een zandkleur aan. Waarschijnlijk is het daarom vrij weinig gevonden in mesolithische nederzettingen op de Nederlandse zandgronden. In een skeletgraf bij Swifterbant uit 4000 v.Chr., werd op het voorhoofd van een dode man een snoer van vijf grote barnstenen kralen gevonden. Ook werd barnsteen aangetroffen in enkele hunebedden. Ook in het kralensnoer van Exloo is barnsteen verwerkt.

## Synthetisch en Imitatie
Synthetisch barnsteen, ook wel "resiniet" genoemd, ontstaat door het polymeriseren van specifieke soorten hars. Daarnaast bestaan er veel vervalsingen van barnsteen, vervaardigd uit materialen zoals plastic, glas en andere soorten hars. Het onderscheiden van synthetisch barnsteen en imitatiebarnsteen vereist doorgaans de expertise van een specialist, die vaak geavanceerde technieken zoals infraroodspectroscopie inzet voor de analyse.

## Barnsteen in de mythologie
In de Griekse mythologie liet de god Helios op een dag zijn zoon Phaëton de zonnewagen besturen. Maar Phaëton kon de paarden niet in toom houden, waardoor de zon hemel en aarde verschroeide. Zo kregen de mensen in Ethiopië hun donkere kleur. Om de aarde te redden gooit Zeus zijn bliksemschicht naar Phaëton waardoor deze dood ter aarde valt. De zusters van Phaëton, de Heliaden, bewenen hem. Hun tranen druppelen neer en stollen tot barnsteen.
De Griekse mythologische figuur Elektra wordt vereenzelvigd met barnsteen. Het Griekse woord voor barnsteen is "elektron" (ηλεκτρον). Het Nederlandse woord "elektriciteit" is daarvan afgeleid, vanwege het feit dat een stuk barnsteen dat tegen een dierlijke vacht aan wordt gewreven, statisch geladen wordt.
Barnsteen was volgens de Grieken afkomstig van de barnsteeneilanden, die men situeerde in de monding van de legendarische Barnsteenrivier in het hoge Noorden, de Eridanos.

## Barnsteenroutes
In de oudheid werd barnsteen met veel winst verhandeld. Verscheidene karavaanwegen hebben enkele eeuwen voor Christus de vindplaatsen aan de Oostzee (Estland) en Noordzee (Denemarken) verbonden met de afnemers in het Middellandse Zeegebied via verschillende barnsteenroutes. In faraonisch Egypte was barnsteen zeer geliefd. Archeologen vonden er barnsteen samen met andere vondsten die tot 3.200 jaar oud zijn.  Farao Toetankhamon had juwelen uit amber bij zijn grafgiften en voorwerpen uit deze materie werden geofferd in de tempel van Apollo te Delphi. Ook de Etrusken en Romeinen importeerden barnsteen.
Barnsteen wordt regelmatig aangetroffen in archeologische opgravingen in het Middellandse Zeegebied en het Midden-Oosten. Aangezien het gehalte aan barnsteenzuur bij barnsteen uit het Baltische gebied een aantal malen hoger is dan van bronnen elders, kan met zekerheid gezegd worden dat ze van de kusten van de Oostzee afkomstig is. Er zijn vondsten uit het gebied van de Myceense beschaving, maar ook in het gebied van de Late Bronstijd en Vroege IJzertijd van de Levant. In Myceens Griekenland was er zelfs een re-di-na-to-mo, een beroepsmatige 'harssnijder' die sieraden uit de fossiele hars sneed.
Ook in Mesopotamië, vooral Assyrië worden barnstenen voorwerpen aangetroffen. Bij toeval werd er een beeldje ontdekt van niet minder dan 28 cm grootte, gesneden in een Assyrische stijl die laat zien dat het in het tijdvak van tussen Assurnasirpal II en Tiglat-Pileser III gemaakt moet zijn. Een en ander laat zien dat ruwe barnsteen verhandeld werd over verrassend lange afstanden. Dit verklaart mogelijk ook de verbijsterende vondst van de god van Šernai: een Kanaänitisch beeldje in Litouwen, hoewel niet bewezen kan worden dat het niet veel later daar terechtgekomen is. Taalkundig is er echter ook een opmerkelijke zaak. Het woord voor barnsteen in Assyrisch (Akkadisch) is elmešu en dat moet een leenwoord zijn. (In het Hebreeuws geldt hetzelfde voor hašmal.) Men vermoedt dat het verwant is aan het Estische woord helmes dat nu ‘kraal‘ betekent, maar vroeger met barnsteen geassocieerd werd. Bijvoorbeeld el'maz in het Lijfs betekent ‘barnsteen’. Echter, helmes is ook geen erfwoord in de Fins-Oegrische talen. Het is waarschijnlijk ouder en komt van een substraattaal.

title: Barnsteen

wikitext:
{{Infobox mineraal
| naam = Barnsteen
| afbeelding = Amber Bernstein many stones.jpg
| formule = C10H16O
| streep = wit
| kleur = honinggeel, oranje, geelwit, hyacintrood. Zelden is barnsteen blauw, groenachtig en zwart
| hardheid = 2,0-2,5<ref name=Poinar>{{citeer boek | last1=Poinar | first1=George O. | last2=Poinar | first2=Hendrik N. | last3=Cano | first3=Raul J. | title=Ancient DNA | chapter=DNA from Amber Inclusions | publisher=Springer New York | location=New York, NY | year=1994 | isbn=978-0-387-94308-4 | doi=10.1007/978-1-4612-4318-2_6 | pages=92–103 | accessdate=2 oktober 2020}}</ref>
| dichtheid = 1,06-1,10<ref name=Poinar/>
| glans = vetglans, mat
| opaciteit =
| breuk = schelpvormig
| splijting =
| habitus =
| kristalvorm = amorf
| kristalstelsel =
| kristalvlakken =
| ruimtegroep =
| eenheidscel =
| tweelingen =
| brekingsindex = 1,537-1,545<ref name=Poinar/>
| dubbelbreking = geen
| dispersie = geen
| fluorescentie = blauwachtig wit, geelgroen, birmiet
| luminescentie = blauwachtig, geel
| pleochroïsme = geen
| transparantie = doorzichtig tot ondoorschijnend, ondoorzichtig
| oriëntatie =
| gedrag =
| veredeling = verhitten in olie, persen na verwarming
| vergelijkbaar =
| radioactiviteit =
| magnetisme =
| kenmerken = wordt door wrijving elektrisch geladen
| sublimatie temperatuur =
}}
[[Bestand:Amber hg.jpg|thumb|Barnsteen]]
[[Bestand:Baltic amber inclusions - Ant (Hymenoptera, Formicidae)9.JPG|thumb|Barnsteen met ingesloten insecten]]
[[Bestand:Baltic amber inclusions - Cockroach (Pterygota, Neoptera, Dictyoptera, Blattodea).JPG|thumb|Barnsteen met ingesloten kakkerlak (40-50 miljoen jaar oud)]]
[[Bestand:Amber.pendants.800pix.050203.jpg|thumb|Sieraden van barnsteen]]
'''Barnsteen''' (Engels: ''Amber'') is een [[fossiel]]e [[hars]] die afkomstig is van naaldbomen. Deze bomen werden veelal aangeduid met de wetenschappelijke soortnaam ''Pinus succinifera''. De hars is miljoenen jaren geleden uit de bomen gedropen en daarna versteend. Barnsteen stamt uit het [[Mesozoïcum]] tot aan het [[Kwartair]]. Barnsteen is meestal warmgeel tot donkerrood van kleur, maar er bestaan ook meer groen-, blauw- of zelfs zwartgekleurde soorten. Doorzichtige barnsteen wordt algemeen het mooist gevonden en is het kostbaarst.

[[mineralogie|Mineralogisch]] bezien heeft barnsteen een [[amorf]]e structuur. Het is vrij zacht, de [[Hardheid (materiaalkunde)|hardheid]] bedraagt 2-2,5 ([[Hardheidsschaal van Mohs|schaal van Mohs]]).

==Etymologie==
Het woord 'barnsteen' is afkomstig van het [[Nedersaksisch]]e woord ''börnen'' dat 'branden' betekent. Inderdaad is deze [[halfedelsteen]] brandbaar.

Barnsteen heet in het Engels ''amber'' en dit woord wordt ook in [[Nederlands]]e vertalingen wel aangetroffen. In het Nederlands wordt echter met '[[amber (potvis)|amber]]' meestal een substantie uit de darmen van de [[potvis]] bedoeld. Het Engelse woord ''amber'' duidt ook op een oranje kleur en wordt gebruikt voor de gele lamp van [[verkeerslicht]]en (de term ambergeel<ref>{{Citeer web |url=https://apk-handboek.rdw.nl/personenautos/lichten-lichtsignalen-en-retroreflecterende-voorzieningen/kleur-toegestane-lichten |titel=Kleur toegestane lichten {{!}} RDW |bezochtdatum=2020-11-13 |werk=apk-handboek.rdw.nl}}</ref> komt ook voor in de apk-regelgeving van verlichting als synoniem van oranje). Het woord ''amber'' voor barnsteen bestaat al sinds de middeleeuwen en staat in Van Dale als gangbaar synoniem. Dat barnsteen wel gele amber heet, naast de grijze amber van de potvis, komt waarschijnlijk doordat ze beide voornamelijk op stranden worden gevonden.

Een algemene groep landslakken zijn de [[barnsteenslakken]]. Zij zijn zo genoemd vanwege de barnsteengele kleur van het slakkenhuis. De wetenschappelijke naam van een barnsteenslakkensoort luidt ''[[Succinea putris]]''.

Barnsteen wordt (net als [[git (mineraloïde)|git]]) [[statische elektriciteit|elektrisch geladen]] door het langs een diervacht te wrijven. Om deze reden is de term ''elektriciteit'' afgeleid van het Griekse woord voor barnsteen, ''elektron'' (Latijn: ''electrum'').<ref>[https://web.archive.org/web/20101114060214/http://www.patent-invent.com/electricity/inventions/electron.html Naming by Electron]</ref>

==Ontstaan==
Het feit dat veel insecten in barnsteen worden aangetroffen ontging de [[Romeinse Rijk|Romeinen]] niet. Zij verklaarden dit (correct) door aan te nemen dat barnsteen vloeibaar was toen het de insecten bedekte. Derhalve noemden zij de steen ''succinum'' ofwel ''gum-steen''. De naam komt nu nog voor in ''succinaat'', de naam van [[zouten]] en [[ester (scheikunde)|esters]] van [[barnsteenzuur]], en in de wetenschappelijke naam voor de dennensoort ''[[Pinus succinifera]]'' en in ''succinite'', een naam die door [[James Dwight Dana]] werd gegeven aan een bepaald type barnsteen dat uit het Oostzeegebied afkomstig is.<ref name="King1">{{Citeer boek | last = King | first = Rev. C.W. | title = The Natural History of Gems or Decorative Stones | publisher = Camebridge (UK) | year = 1867}}</ref>

Zoals nog bij de tegenwoordige [[pinus|dennen]] het geval is, loopt er uit kleine beschadigingen van de schors hars uit de boom. Deze hars beschermt de boom tegen [[insecten]] en [[schimmels]]. In [[geologische tijdschaal|vroeger tijden]] zijn door de bomen in het [[Oostzee]]gebied grote hoeveelheden hars geproduceerd. Na de [[glaciaal (tijdperk)|ijstijd]] is het barnsteen door [[smeltwater]] uit de grond gespoeld en in zee terechtgekomen.
Jongere, niet gefossiliseerde barnsteen heet '[[Kopal (hars)|kopal]]'. Het voelt vettig aan.

==Fysieke eigenschappen==
Barnsteen heeft een hardheid van 2,0 tot 2,5 op de [[Hardheidsschaal van Mohs|Schaal van Mohs]], een [[brekingsindex]] van 1,537 tot 1,545 en een [[relatieve dichtheid]] van 1,06 tot 1,10. Het [[smeltpunt]] van barnsteen varieert van 250 tot 300 °C<ref name=Poinar/>.

==Chemische samenstelling==
[[Bestand:Ambre bleu dominicain 21207.jpg|thumb|Blauwe barnsteen uit de [[Dominicaanse Republiek]]]]
Barnsteen bestaat voornamelijk uit [[koolwaterstoffen]] doordat het uit organisch materiaal is ontstaan; voornamelijk [[koolhydraten]]. Tijdens de verstening van de hars zijn de koolhydraten alle zuurstofatomen kwijtgeraakt. De koolwaterstoffen kunnen zeer lange [[polymeer|ketens]] vormen, zogenoemde [[macromolecuul|macromoleculen]]. Doordat het barnsteen uit koolwaterstoffen bestaat is het niet vreemd dat barnsteen brandbaar is.

==Fossielen in barnsteen==
Soms komt een insect in de vloeibare hars terecht. Dit [[fossiel]] blijft in de versteende barnsteen zichtbaar. Door de ouderdom verdwijnen de kleuren van het insect en wordt het zwart. In tegenstelling tot wat in de film [[Jurassic Park (film)|Jurassic Park]] wordt gesuggereerd, is het niet mogelijk om DNA van dieren zoals [[dinosauriërs]] uit door fossiele insecten opgezogen bloed te halen.<ref>Hebsgaard MB, Phillips MJ, Willerslev E. (2005) Geologically ancient DNA: fact or artefact? Trends Microbiol. 13(5):212-20.</ref>

==Vindplaatsen==
De voornaamste vindplaats van barnsteen is het [[Oostzee]]gebied. Het schiereiland [[Samland]] in het Russische gebied [[oblast Kaliningrad|Kaliningrad]] is goed voor 90% van de wereldproductie. Ook in de ruime streek van [[Sint-Petersburg]] vindt men het op strand of in de bodem, dicht bij het aardoppervlak.

In [[Polen]] en [[Denemarken]] spoelt het aan op strand, maar ook bijvoorbeeld op de Nederlandse [[Waddeneilanden]]. Vroeger bestond Denemarken uit zee met eilandjes erin. Daarom wordt in Denemarken ook op het land barnsteen gevonden. De groeve van [[Bitterfeld (plaats)|Bitterfeld]] in Duitsland en meerdere plaatsen in [[Polen]] leveren ook barnsteen. In de buurt van [[Gdańsk]] zoeken kustbewoners (de zogenaamde barnsteenvissers) regelmatig en vooral na een storm aan de vloedlijn, in het natte zand en op rotsen naar barnsteen uit de Oostzee. Op [[Helgoland]] wordt al sinds de oudheid barnsteen gevonden.

Men vindt ook kleine hoeveelheden in Syrië, Libanon, [[Thailand]], [[Vietnam]], [[Canada]] en de VS. Blauwe barnsteen (blauwe amber) vindt men in de [[Dominicaanse Republiek]].

==Gebruik van barnsteen==
[[Bestand:Amber beads ornamentation from the Iron Age.tiff|thumb|Barnstenen kralen uit de ijzertijd, waarschijnlijk gedragen in het haar, gevonden in Meteren]]Uit alle perioden van de [[prehistorie]] is het gebruik van barnsteen als [[kraal (sieraad)|kralen]], hangers en knopen bekend. De rendierjagers van de [[Hamburgcultuur]], die omstreeks 11000 v.Chr., aan het eind van de laatste [[Glaciaal (tijdperk)|ijstijd]] rondtrokken gebruikten barnsteen. Barnsteen is in hun kampen in Nederland opgegraven bij [[Ureterp]] en [[Vledder (dorp)|Vledder]]. Klei en veen zijn gunstig voor de conservering van barnsteen. In de zandgronden verweert het echter snel en neemt het een zandkleur aan. Waarschijnlijk is het daarom vrij weinig gevonden in [[mesolithicum|mesolithische]] nederzettingen op de Nederlandse zandgronden. In een skeletgraf bij [[Swifterbant]] uit 4000 v.Chr., werd op het voorhoofd van een dode man een snoer van vijf grote barnstenen kralen gevonden. Ook werd barnsteen aangetroffen in enkele [[hunebed]]den. Ook in het [[kralensnoer van Exloo]] is barnsteen verwerkt.

== Synthetisch en Imitatie ==
Synthetisch barnsteen, ook wel "resiniet" genoemd, ontstaat door het polymeriseren van specifieke soorten hars. Daarnaast bestaan er veel vervalsingen van barnsteen, vervaardigd uit materialen zoals plastic, glas en andere soorten hars. Het onderscheiden van synthetisch barnsteen en imitatiebarnsteen vereist doorgaans de expertise van een specialist, die vaak geavanceerde technieken zoals infraroodspectroscopie inzet voor de analyse.<ref>{{Citeer web |url=https://dimeral.nl/wiki/nl/amber |titel=Barnsteen Wiki - DiMERAL |bezochtdatum=2025-01-28 |werk=dimeral.nl}}</ref>

==Barnsteen in de mythologie==
In de [[Griekse mythologie]] liet de god [[Helios]] op een dag zijn zoon [[Phaëton (mythologie)|Phaëton]] de zonnewagen besturen. Maar Phaëton kon de paarden niet in toom houden, waardoor de zon hemel en aarde verschroeide. Zo kregen de mensen in Ethiopië hun donkere kleur. Om de aarde te redden gooit [[Zeus]] zijn bliksemschicht naar Phaëton waardoor deze dood ter aarde valt. De zusters van Phaëton, de Heliaden, bewenen hem. Hun tranen druppelen neer en stollen tot barnsteen.

De Griekse mythologische figuur [[Elektra (mythologie)|Elektra]] wordt vereenzelvigd met barnsteen. Het [[Grieks]]e woord voor barnsteen is "[[elektron]]" (ηλεκτρον). Het Nederlandse woord "[[elektriciteit]]" is daarvan afgeleid, vanwege het feit dat een stuk barnsteen dat tegen een dierlijke vacht aan wordt gewreven, [[statische elektriciteit|statisch]] geladen wordt.

Barnsteen was volgens de Grieken afkomstig van de barnsteeneilanden, die men situeerde in de monding van de legendarische Barnsteenrivier in het hoge Noorden, de [[Eridanos (mythologie)|Eridanos]].

==Barnsteenroutes==
[[Bestand:Kaliningrad Amber Combine Primorsky Quarry walking dragline Esh-11-70 Photo by Eduard Molchanoff.jpg|thumb|Barnsteenmijn bij Kaliningrad]]
In de oudheid werd barnsteen met veel winst verhandeld. Verscheidene karavaanwegen hebben enkele eeuwen voor Christus de vindplaatsen aan de [[Oostzee]] ([[Estland]]) en [[Noordzee]] ([[Denemarken]]) verbonden met de afnemers in het [[Middellandse Zee]]gebied via verschillende [[barnsteenroute]]s. In faraonisch Egypte was barnsteen zeer geliefd. Archeologen vonden er barnsteen samen met andere vondsten die tot 3.200 jaar oud zijn.  Farao [[Toetankhamon]] had juwelen uit amber bij zijn grafgiften en voorwerpen uit deze materie werden geofferd in de tempel van Apollo te [[Delphi (Griekenland)|Delphi]]. Ook de [[Etrusken]] en [[Romeinse Rijk|Romeinen]] importeerden barnsteen.

Barnsteen wordt regelmatig aangetroffen in archeologische opgravingen in het Middellandse Zeegebied en het Midden-Oosten. Aangezien het gehalte aan [[barnsteenzuur]] bij barnsteen uit het Baltische gebied een aantal malen hoger is dan van bronnen elders, kan met zekerheid gezegd worden dat ze van de kusten van de Oostzee afkomstig is. Er zijn vondsten uit het gebied van de [[Myceense beschaving]], maar ook in het gebied van de Late [[Bronstijd]] en Vroege [[IJzertijd]] van de Levant. In Myceens Griekenland was er zelfs een ''re-di-na-to-mo'', een beroepsmatige 'harssnijder' die sieraden uit de fossiele hars sneed.

Ook in Mesopotamië, vooral [[Assyrië]] worden barnstenen voorwerpen aangetroffen. Bij toeval werd er een beeldje ontdekt van niet minder dan 28 cm grootte, gesneden in een Assyrische stijl die laat zien dat het in het tijdvak van tussen [[Assurnasirpal II]] en [[Tiglat-Pileser III]] gemaakt moet zijn. Een en ander laat zien dat ruwe barnsteen verhandeld werd over verrassend lange afstanden. Dit verklaart mogelijk ook de verbijsterende vondst van de [[god van Šernai]]: een Kanaänitisch beeldje in Litouwen, hoewel niet bewezen kan worden dat het niet veel later daar terechtgekomen is. Taalkundig is er echter ook een opmerkelijke zaak. Het woord voor barnsteen in Assyrisch ([[Akkadisch]]) is ''elmešu'' en dat moet een leenwoord zijn. (In het Hebreeuws geldt hetzelfde voor hašmal.) Men vermoedt dat het verwant is aan het [[Estisch]]e woord ''helmes'' dat nu ‘kraal‘ betekent, maar vroeger met barnsteen geassocieerd werd. Bijvoorbeeld ''el'maz'' in het [[Lijfs]] betekent ‘barnsteen’. Echter, ''helmes'' is ook geen erfwoord in de Fins-Oegrische talen. Het is waarschijnlijk ouder en komt van een [[substraattaal]].<ref>{{Aut|M. Heltzer}} Languages and Cultures in Contact, 1999, {{ISBN|90-429-0719-3}}</ref>

==Externe link==
* [https://web.archive.org/web/20070927015045/http://www.farlang.com/gemstones/amber Vele online boeken/hoofdstukken over Barnsteen (Engels)]

{{Appendix|2=
{{References}}
* {{nl}} {{Aut|Schoo, J.,}} 1933. ''Het barnsteeneiland Austeravia en de barnsteenrivier Eridanus''. Tijdschrift van het Koninklijk Nederlandsch Aardrijkskundig Genootschap, 50: 13 p.
}}
{{Commonscat}}

[[Categorie:Organisch mineraal]]
[[Categorie:Organische zuurstofverbinding]]
[[Categorie:Hars]]
[[Categorie:Paleobotanie]]

title: Mineraal

Streepkleur: wit

Glans: vetglans, mat

Breuk: schelpvormig

title: Kristaloptiek

Dubbele breking: geen

Dispersie: geen

Fluorescentie: blauwachtig wit, geelgroen, birmiet

Luminescentie: blauwachtig, geel

Pleochroïsme: geen

title: Overige eigenschappen

Veredeling: verhitten in olie, persen na verwarming

Bijzondere kenmerken: wordt door wrijving elektrisch geladen

title: Lijst van mineralen

Portaal: Aardwetenschappen