text:
# Limburgs
Limburgs (Limburgs: Limburgs, Limbörgs, Lèmbörgs) is de gemeenschappelijke naam voor een aantal onderling verwante taalvarianten die gesproken worden in het overgrote deel van Belgisch- en Nederlands-Limburg, de Platdietse streek en aangrenzend Noordrijn-Westfalen.
De Limburgse dialecten kennen geen standaardvorm, maar vallen uiteen in meerdere varianten met eigen kenmerken.
In Nederlands-Limburg is het Limburgs sinds 1997 door de Nederlandse overheid officieel als streektaal erkend. In België en Duitsland hebben Limburgse dialecten geen formele status.

## Definitie
Er bestaan diverse interpretaties van het Limburgse taalgebied en het vaststellen ervan is afhankelijk van welke definitie gehanteerd wordt.
In het dagelijks taalgebruik in Nederland en België worden met "Limburgs" of "het Limburgs" de endogene taalvarianten van de beide Limburgen bedoeld. In de provincies Belgisch- en Nederlands-Limburg zelf bestaat een genuanceerdere taal-sociologische definitie. "Het Limburgs" bestaat voor de meeste Limburgers niet, in plaats daarvan definiëren zij hun dialect primair met hun stad of streek, bijvoorbeeld als Weerts, Tegels, Maastrichts of, met de algemene term voor dialect, als "plat". De term "Limburgs" betrekken Limburgers op de verschillende dialecten waarmee zij zonder het eigen dialect sterk aan te passen kunnen communiceren. Deze definitie omvat de meeste, maar niet alle dialecten die binnen de provincies gesproken worden. Zo worden dialecten als het Mooks niet per definitie als Limburgs gezien en passen sprekers van het Kerkraads, hoewel zij hun dialect wel als Limburgs typeren, vanwege het relatief afwijkende karakter van het dialect hun taalgebruik aan wanneer zij communiceren met andere sprekers van andere Limburgse variëteiten.
Bestuursrechtelijk wordt "Limburgs" voor de Nederlandse wet binnen de provisies van Europees Handvest voor regionale talen of talen van minderheden gedefinieerd als "de streektaal die, in diverse varianten, wordt gesproken in de Nederlandse provincie Limburg".
Taalkundig worden met "Limburgs" traditioneel de Nederfrankische taalvariëteiten bedoeld die tussen de Benrather linie (maken/machen) en de Uerdinger linie (ik/ich) worden gesproken. Het onderscheidende aspect van deze dialecten binnen deze definitie is de gedeeltelijke deelname aan de Tweede Germaanse klankverschuiving, die zich kringvormig in afnemende mate vanuit Keulen naar het noordwesten heeft verbreid, als onderdeel van de zogeheten Rijnlandse waaier.
Een recentere taalkundige definitie, die grotendeels maar niet geheel overlapt met de traditionele definitie, gebruikt de grenzen van tonaliteit binnen de zuidoostelijke Nederfrankische dialecten als afbakening van de Limburgse dialecten in strikte zin.

## Classificatie
De Limburgse dialecten worden tot het Nederfrankisch gerekend, evenals de Hollandse, Brabantse, Zeeuwse, Vlaamse en Kleverlandse dialecten. Zo worden de varianten in Nederlands Zuid- en Midden-Limburg traditioneel gezien als Nederfrankische (c.q. Oostnederfrankische) variëteiten met een graduele Middelduitse invloed, dan wel als een groep van overgangsdialecten tussen het Neder- en Middelfrankisch.
De historische taalkunde deelt de Limburgse dialecten in onder het Oudnederlands (specifieker Oudoostnederlands) en het Middelnederlands. Bij dit laatste wordt het Limburgs ingedeeld samen met het Vlaams, Brabants, Hollands en oostelijk Nederlands. Taalkenmerken in historische Nederlandse teksten die als typisch voor het Limburgs worden gezien worden ook wel limburgismen genoemd. Deze term moet niet verward worden met een alternatieve definitie van limburgisme, waarbij het fenomeen van interferentie tussen dialect en standaardtaal wordt bedoeld.
De verscheidenheid binnen de Nederlandse provincie Limburg is groot, aangezien de variëteiten die in Noord-Limburg worden gesproken veel gemeen hebben met de Brabantse en Kleverlandse dialecten en daarin sterk afwijken van de geografisch Zuid-Limburgse en Midden-Limburgse dialecten. In Belgisch-Limburg wordt, op een gedeelte van de Voerstreek na, geen Oost-Limburgs gesproken, maar wel West- en Centraal-Limburgs. De groep dialecten die worden gesproken in het midden van de provincie Limburg vormen de overgang naar het Zuid-Brabants.
De Limburgse dialecten worden doorsneden door verschillende isoglossen, zowel in oost-westrichting als in noord-zuidrichting, en vormen in beperkte mate een eenheid. Een van de belangrijkste van deze isoglossen is de Panninger linie die ruwweg een scheiding vormt tussen de westelijke en de oostelijke Limburgse dialecten. Deze Limburgse dialecten vormen de meest zuidoostelijke variëteiten van het Nederlandse taalgebied.

## Sprekers
In 2012 werd geconcludeerd dat het dialectgebruik in zowel de beide Limburgen als het aangrenzende Rijnland per generatie afneemt.
In 2021 bleek uit onderzoek van Veldeke Limburg dat 67% van de inwoners van Nederlands-Limburg aangaf vloeiend Limburgs te spreken. Wel waren er opvallende discrepanties naar leeftijd, zo sprak in de jongst gemeten leeftijdsgroep (18-34 jaar) slechts 52% vloeiend dialect. Meer dan de helft van de Limburgers verwachtte dat het gebruik van de Limburgse dialecten in de toekomst zal afnemen, slechts 4% meende dat het zal toenemen.
Naast het Algemeen Nederlands spraken in 2003 ongeveer 57% van de Limburgse ouders Limburgs met elkaar, het percentage dat ook met hun kinderen Limburgs sprak lag iets lager. Dit laatste komt overeen met eerdere onderzoeken uit de jaren negentig van de twintigste eeuw, waaruit bleek dat ouders het gepaster vonden Algemeen Nederlands met hun kinderen te spreken. Binnen Nederland is het dialectgebruik in Limburg relatief het hoogst. In streken die te maken hebben gehad met sterke migratiestromen uit overige delen van Nederland, zoals de Limburgse mijnstreek, is het gebruik van het lokale dialect verzwakt. Het stadsdialect van Heerlen draagt hiervan het duidelijkst de sporen, hoofdzakelijk veroorzaakt door de hogere sociaaleconomische status van de Algemeen-Nederlandssprekende migranten in de eerste helft van de twintigste eeuw. In Westelijk Zuid-Limburg en Midden-Limburg wordt relatief het meest Limburgs gesproken. Hoewel het gebruik van de Limburgse dialecten als gesproken taal consequent terugloopt is het schrijven van Limburgs, dankzij de opkomst van het internet en vermindering van analfabetisme, juist zeer sterk toegenomen.
In Belgisch-Limburg bleek uit diverse onderzoeken eveneens een verband tussen leeftijd en het percentage van de Limburgers dat dialectspreker is. Zo bleek 42% van de inwoners van Bilzen (gelegen tussen Hasselt en Maastricht) nog dialect te spreken, maar fluctueerde dit percentage significant naar leeftijd. Uit de groep boven de 55 jaar sprak 60% dialect, tussen de 25 en 54 daalde dit percentage naar iets meer dan 40% en bij de groep onder de 25 jaar sprak slechts 11% het plaatselijke dialect.

### Taalsociologie
De Limburgse elite associeerde de Limburgse dialecten tot ver in de 18e eeuw met de onderklasse en beschouwde deze dialecten als ondergeschikt en minderwaardig aan schrift- en cultuurtalen als het Nederlands, Duits en met name het Frans. In de 19e eeuw groeide de waardering voor de Limburgse dialecten in cultuurhistorische zin, maar bleef de sociaal-linguïstische status laag. Dit lagere aanzien, resulteerde in Zuid-Limburg onder meer in het zogenaamde Koelhollands (Kolenhollands) of Hoogmijnstreeks: omdat ouders meenden dat hun kinderen meer kansen zouden krijgen wanneer zij Algemeen Nederlands zouden spreken, ontstond een sociolect waarbij standaardtaal en Limburgse dialecten met elkaar vermengd raakten. Bij ondervragingen in 1987 en 1997 gaven veel sprekers van een Limburgs dialect aan dit als hun eerste taal te zien.
In Belgisch-Limburg is de status van de Limburgse dialecten duidelijk sociaal-cultureel afgebakend, zowel in negatieve als positieve zin. Zo is het dialect de taal van informele situaties, de taal van het dorpsleven, de werkvloer, de karnaval en de folklore, maar geldt zij ook als de taal van oude, niet-ontwikkelde mensen. Ook binnen diverse Limburgse dialecten, met name stadsdialecten, zijn klassenverschillen te ontwaren. Hoewel niet zo opvallend als bij bijvoorbeeld het Haags, vallen binnen het Roermonds en Maastrichts deftigere en meer volkse varianten te identificeren. Zo gebruiken sprekers van het Maastrichts uit de bovenklasse aanzienlijk meer Franse leenwoorden.
Binnen de Nederlandse dialectrenaissance die begin jaren 90 inzette neemt Limburgs een prominente plaats in de vorm van de muziek van Rowwen Hèze. De band, die in geheel Nederland en België populariteit geniet, heeft met haar muziek een grote bijdrage geleverd aan zowel het destigmatiseren van dialectgebruik in de kunst, het vergroten van de bekendheid van Limburgs bij een breder publiek en heeft zich daarnaast ontwikkeld tot een embleem en uiting van trots van de Limburgse identiteit.
De mate waarin sprekers van diverse Limburgse dialecten deze als onderdeel van één gemeenschappelijk "Limburgs" zien of zichzelf als onderdeel van een "Limburgstalige gemeenschap" zien, verschilt zeer sterk van elkaar. Zo is de dialectdiversiteit bij de Belgisch-Limburgse dialecten traditioneel groter dan die van de Nederlands-Limburgse dialecten, waardoor onder Belgisch-Limburgers over het algemeen niet het idee leeft dan zij allen dezelfde taal spreken. Met uitzondering van het Maasland, zien veel Belgisch-Limburgers hun dialecten dan ook niet direct als onderdeel van een groter Limburgs-construct met daarin ook de Nederlands-Limburgse dialectvariëteiten.
In Duitsland is het dialectbewustzijn het laagst en wordt er door de sprekers geen overkoepelende term ("Limburgs" of anderszins) gebruikt voor de daar gesproken (taalkundig) Limburgse dialecten. In vergelijking met Duitsland en België is het dialectbewustzijn in Nederlands-Limburg relatief hoog, maar ook hier identificeren de meesten het woord "Limburgs" in de eerste plaats met hun eigen dialect.
De Nederlands-Limburgse dialecten groeien naar elkaar toe. De Brabantse dialectoloog Toon Weijnen (1909-2008) toonde in 1939 aan dat de onderlinge verschillen tussen de Nederlands-Limburgse dialecten waren afgenomen, mogelijk veroorzaakt door de grotere mobiliteit. Daar tegenover staat, dat de dialecten aan weerszijde van de landsgrens sinds het einde van 19e eeuw onder invloed van het Standaardduits en Standaardnederlands uit elkaar groeien. In 1995 werd geconcludeerd dat dialectsprekers uit Duitsland en Nederland, tenzij zij alleen over heel beperkte onderwerpen spraken die voldoende besproken konden worden door middel van de oude woordenschat, de dialectsprekers van over de grens niet langer zonder enige kennis van de andere standaardtaal met elkaar konden spreken.

## Geschiedenis
Na de derde eeuw verandert aan de benedenloop van de Rijn de dynamiek tussen de Germanen en Romeinen. Waar in eerdere eeuwen onderling vooral handel werd gedreven met incidentele strooptochten, vestigden zich een reeks crisissen binnen het Romeinse Rijk in toenemende mate Germanen aan de linkeroever van de Grote Rivieren. Deze stammen spraken naar alle waarschijnlijkheid voornamelijk dialecten die uit het Wezer-Rijn-Germaans waren ontstaan en die in 5e eeuw in het zogenaamde Oudfrankisch samengingen.
Het culturele overwicht van de Romeinen was desalniettemin groot, hetgeen zich uitte in een relatief geleidelijke overname van het taallandschap en in het overnemen van talrijke Latijnse leenwoorden, met name in voorheen sterk geromaniseerde gebieden waar deze Germanen zich vestigden. Het gevolg hiervan is dat, in vergelijking met alle andere West-Germaanse taalvariëteiten, de hoeveelheid vroege Latijnse leenwoorden onder de Limburgse dialecten en die van het aangrenzende Rijnland het grootst is en dat er in delen van de Limburgse lange tijd tweetalige Romaans-Germaanse taaleilanden bestonden. Zo werd de streek rondom Sint-Truiden en het gebied tussen Aken en Vaals pas na de 10e eeuw definitief gegermaniseerd. Van deze taalontwikkeling zijn nog sporen terug te vinden; zoals bij het nabij Maastricht gelegen dorp Cadier en Keer, waarbij Cadier de Romaanse en Keer de Germaanse evolutie vormt van het oorspronkelijke Latijnse woord voor een verwarmd badhuis, het calidarium.
Doordat de Tweede Germaanse klankverschuiving zich vanaf de 6e eeuw vanuit het Zuidwesten van Duitsland steeds noordelijker uitbreidt, deelt het Oudfrankisch zich op in een niet-verschoven variant (het Oudnederlands, ook wel Oudnederfrankisch genoemd) en diverse verschoven varianten; de aan en rond de Midden-Rijn gesproken dialecten van het Oudhoogduits. De latere Limburgse dialecten vinden hun oorsprong in de oostelijke tak van het Oudnederlands. Enkele van de vroegst bekende Nederlandse teksten zijn in deze variant geschreven, zoals bijvoorbeeld de beroemde Wachtendonckse Psalmen uit de 10e eeuw.
Zowel het Oost- als Westoudnederlands dragen bij aan de formatie van het Middelnederlands, maar na de 13e eeuw worden kenmerken die typerend zijn voor het Vlaams en Brabants (beide westelijke dialecten) dominanter in de schriftelijke bronnen. Hoewel de Middelnederlandse schrijftaal relatief homogeen is, wordt dit voor de gesproken taal niet aangenomen. Limburgs vormt een van de vijf hoofddialecten van het Middelnederlands.
De Limburgse dialecten van het Middelnederlands typeren zich door kenmerken van de Tweede Germaanse klankverschuiving, die zich vanuit de stad Keulen naar het noordwesten uitbreidden. Een specifiek voorbeeld is de aanwezigheid van de ik-ich-isoglosse in Middelnederlandse vormen van het Limburgs, terwijl deze verschuiving van ik naar ich in het Oudoostnederlands (de directe voorloper van de huidige dialecten in Midden- en Zuid-Limburg) nog niet had plaatsgevonden.
Traditioneel wordt de Slag bij Woeringen (1288) gebruikt om een keerpunt in de taalgeschiedenis van de Limburgse dialecten te markeren. Na deze veldslag heroriënteerde de Limburgse regio zich. Het oude hertogdom Limburg, het graafschap Dalhem en het huidige Nederlands Zuid-Limburg stonden als de zogeheten Landen van Overmaas nu onder bestuur van het hertogdom Brabant. In plaats van dat men zich bleef richten op de nabijgelegen Duitse steden verschoof het zwaartepunt van de economische en culturele betrekkingen naar het westen, waar de bloeiende Brabantse steden, en verderop in Vlaanderen Gent, Brugge en Ieper lagen. Met de dominantie van de Brabantse dialecten (de Brabantse expansie) volgde een ontwikkeling in omgekeerde richting met typisch Middelnederlandse klankontwikkelingen − zoals eindklankverscherping, assimilatie en klinkerreductie − die zich langs de afnemende Hoogduitse invloeden doorzetten. De overname van Brabantse kenmerken vond eerst en het sterkst plaats in de dialecten in het huidige Belgisch-Limburg, het Maastrichts en Weerts, door de ligging ten westen van de Maas.
Toen rond het begin van de 16e eeuw de eerste verregaande pogingen werden gedaan om het Nederlands te standaardiseren, was de basis daarvan vooral het Brabants. Toen tijdens de Tachtigjarige Oorlog Antwerpen viel, verschoof het culturele, politieke en economische zwaartepunt naar de Noordelijke Nederlanden, in het bijzonder het gewest Holland. Het gevolg was dat het Hollands, echter op basis van het Brabants, een grote invloed kreeg op de vorming van de Nederlandse standaardtaal, meer in het bijzonder op de uitspraak. Hierdoor zijn er tegenwoordig relatief weinig sporen van de Limburgse dialecten terechtgekomen in de Nederlandse standaardtaal. Omgekeerd heeft de Nederlandse standaardtaal wel een groeiende invloed op de Limburgse dialecten, die met name sinds de 19e eeuw steeds meer naar het Standaardnederlands toe groeien.
De oudste in een Limburgs dialect geschreven teksten dateren uit de 19e eeuw. Een voorloper is het in het Maastrichts geschreven Sermoen euver de Weurd ("Preek over de woorden") uit 1729. Het eerste gedrukte Nederlands-Limburgse woordenboek verscheen in 1884. Pioniers van het in kaart brengen van de Limburgse dialecten waren de Leuvense, maar in Maastricht geboren en opgegroeide hoogleraar Pieter Willems (1840-1898) en de Utrechtse, later Nijmeegse hoogleraar Jos. Schrijnen (1869-1938). Zij deden hun onderzoeken vooral aan de hand van schriftelijke enquêtes.
In de 20e eeuw ontstond er, mede door de opkomst van radio en televisie als nieuwe media, een groot verschil tussen de mate waarin dialect gesproken wordt in België, Nederland en Duitsland. In België verloor het Zuid-Nederfrankisch dialect terrein aan het Verkavelingsvlaams, in Duitsland werd er steeds meer het Rijnlands regiolect gesproken.
De taalkundig Limburgse dialecten in Duitsland staan bovendien onder invloed van de Duitse cultuurtaal. Onder invloed van de Keulse omroep WDR is er een opmars van Ripuarische accenten merkbaar op de linker Rijnoever, ten koste van de traditionele Limburgse en Kleverlandse dialecten.

## Fonologie

### Tonaliteit
Binnen het Nederlandse dialectlandschap valt een aanzienlijk deel van de Limburgse dialecten op door tonaliteit, waarbij met behulp van een verschil in toonhoogte een verschil in betekenis wordt uitgedrukt.
Zo kan bijvoorbeeld het Maastrichtse woord stein op twee verschillende toonhoogten worden uitgesproken, waarbij het enkelvoud (steen) een hoge vlakke sleeptoon en het meervoud (stenen) een dalende stoottoon heeft. In dit voorbeeld zijn alle klanken zijn bij beide woorden dezelfde, enkel de ei is onderhevig aan tonaliteit:
Eine stein [ʃtɛ́íːn²] 'een steen'; hierin is de ei-tweeklank lang, en gaat de hoogte licht omhoog aan het einde van de sleeptoon.
Twie stein [ʃtɛ́ìn¹] 'twee stenen'; hierin is de ei-tweeklank bijzonder kort, en daalt de stoottoonhoogte snel naar beneden.
Net als een aanzienlijk aantal andere taalkundige eigenaardigheden, de zogenaamde Keulse expansie, ligt de oorsprong van tonaliteit in deze Limburgse dialecten bij het aangrenzende Ripuarisch, vanuit waar deze zich naar het noorden heeft verspreidt en waar het verschijnsel een veel groter verspreidingsgebied kent. De vroegste Limburgse dialecten van het Middelnederlands en het Oudoostnederlands kenden het verschijnsel niet.
De noordelijke isoglosse van het gebied waar tonaliteit voorkomt ligt boven Weert, onder Meijel en met een bochtje boven Venlo en Arcen heen. Naar het westen toe loopt de tonaliteitslijn over Budel en Maarheeze heen en snijdt ze Lommel, de neus van West-Limburg en het gebied rond Sint-Truiden af. Langs het tonaliteitsgebied een strook waar men de twee tonen wel kent, maar waar ze niet langer een betekenisverschil uitmaken. Daarnaast zijn er gebieden waar het toonsysteem is verdwenen, in deze dialecten zijn betekenisverschillen die eerder met een stoot- of sleeptoon werden aangegeven overgenomen door diverse klinkers. Zo hebben het Weerts (22 echte klinkers en 6 tweeklanken) en het Hamonts (22 echte klinkers en 13 tweeklanken) een aanzienlijke grotere klinkerinventaris dan de Nederlandse standaardtaal met 12 echte klinkers en 3 tweeklanken. Het hier beschreven verschijnsel is naast Weert ook ten zuiden van Maastricht, in de gemeenten Riemst en Eijsden-Margraten geobserveerd.

### Mouillering
In het gebied tussen Weert, Reuver, Bocholt en Sittard komt mouillering voor. Dat wil zeggen dat de t en de d aan het eind van een woord vaak wat palataler worden uitgesproken, namelijk als tj en dj. De eindklank -nt/nd kan dan ook in -nj veranderen; Roermondenaren noemen hun stad bijvoorbeeld Remu(u)nj.

### Umlaut
In veel Limburgse dialecten komt het verschijnsel van de umlaut voor, gewoonlijk met een grammaticale achtergrond, zoals hieronder beschreven en toegelicht aan de hand van een verkleinwoord.
| klank   | voorbeeld                 |
| a > e   | man - menneke             |
| aa > ae | aap - aepke               |
| ao > äö | haor ("haar") - häörke    |
| o > ö   | pot - pötje               |
| ó > u   | sjtóp - sjtupke           |
| oe > uu | hoes - huuske             |
| ou > ui | droum ("droom") - druimke |

In sommige dialecten is de umlaut van aa in bepaalde of zelfs alle gevallen verschoven naar de ee (vb. Maastrichts aap - eepke i.p.v. aepke)

### Klinkers en medeklinkers
Er is geen vast systeem van klinkers en medeklinkers dat voor alle Limburgse dialecten opgaat. De Veldekespelling zou gezien kunnen worden als een overzicht van alle klanken die in het totaal van alle in Nederlands- en Belgisch-Limburg gesproken dialecten klanken, maar de daadwerkelijke klankinventaris verschilt per individueel dialect.

## Grammatica
Omdat het Limburgse taallandschap is opgebouwd uit verschillende dialecten is er geen sprake van één gedeelde grammatica, zoals een standaardtaal deze wel heeft. Wel bestaan er grammaticale beschrijvingen van individuele dialecten, zoals bijvoorbeeld van het Maastrichts; en zijn er een aantal grammaticale kenmerken te noemen die, in wisselende samenstelling, een groot deel van de Limburgse dialecten typeren.

### Woordgeslacht
In tegenstelling tot de Nederlandse standaardtaal en de Noord-Nederlandse dialecten maakt de meerderheid van de Limburgse dialecten een onderscheid tussen mannelijke, vrouwelijke en onzijdige lidwoorden, verder komt het genus met name bij het bezittelijk voornaamwoord terug.
| Mannelijk   | Vrouwelijk | Onzijdig  |
| ----------- | ---------- | --------- |
| d'n auto    | de lamp    | 't water  |
| dezen auto  | dees lamp  | dit water |
| daen auto   | die lamp   | dat water |
| mienen auto | mien lamp  | mie water |

### Meervoudsvorming
Naast meervoudsvorming door middel van toevoeging van -e, -er of -s, ofwel door klinkerverandering of gebruikmaking van stoot- en sleeptonen, kennen sommige Limburgse dialecten ook zelfstandige naamwoorden zonder meervoudsuitgang.
| Limburgse variëteit          | Standaardnederlands       |
| ---------------------------- | ------------------------- |
| appelsien, appelsiene        | sinaasappel, sinaasappels |
| look/laok, loker/laoker      | gat, gaten                |
| keend/keenk, keender/keenger | kind, kinderen            |
| kinneke, kinnekes            | kindje, kindjes           |
| tak, tek                     | tak, takken               |
| s(j)meed, s(j)meej           | smid, smeden              |
| sjoon, sjoon/sjeun           | schoen, schoenen          |
| verke, verke(s)              | varken, varkens           |

### Verdubbeling werkwoordsuitgang bij vraagzinnen
Bij bepaalde werkwoorduitgangen van de tweede en derde persoon enkelvoud, wordt de uitgang van het werkwoord ook aan vraagwoorden en voegwoorden vastgeplakt.
| Limburgse variëteit        | Standaardnederlands     |
| -------------------------- | ----------------------- |
| Doe drinks.                | Jij drinkt              |
| Ich vraog of-s doe drinks. | Ik vraag of jij drinkt. |
| Geer wilt                  | U wilt                  |
| Wie-t geer dat wilt doon?  | Hoe u dat wilt doen?    |

### Werkwoordsafleiding
De Limburgse dialecten kennen een eigen vorming van zelfstandige naamwoorden uit werkwoorden door toevoeging van het prefix ge- en het affix -s. Bijvoorbeeld: gedoons of gedeuns (‘gedoe’) en gevaers (‘rijtuig’), afgeleid van respectievelijk de werkwoorden ‘doen’ en ‘varen’.

### Werkwoorden
De Limburgse dialecten onderscheiden zich bij de vervoeging van sterke werkwoorden van het Standaardnederlands door de afwijkende vervoeging van de tweede (jij) en derde persoon (hij, zij, het) enkelvoud, waarbij een umlaut optreed:
| Limburgs      | Standaardnederlands | Opmerkingen |
| ------------- | ------------------- | ----------- |
| ich loup      | ik loop             |             |
| doe löps      | jij loopt           | ou ⭢ ö      |
| hae/zie löp   | hij/zij loopt       | ou ⭢ ö      |
| veur loupe    | wij lopen           |             |
| geer loup/lop | jullie lopen        |             |
| zie loupe     | zij lopen           |             |

Daarnaast kennen werkwoorden in de Limburgse dialecten regressieve assimilatie ten opzichte van progressieve assimilatie in het Standaardnederlands. Hierbij veranderen stemloze (harde) medeklinkers in stemhebbende (zachte) medeklinkers als op de werkwoordstam een klinker of zachte medeklinker volgt:
| Werkwoord | Progressieve assimilatie (Standaardnederlands) | Regressieve assimilatie (Limburgse variëteiten) |
| --------- | ---------------------------------------------- | ----------------------------------------------- |
| missen    | mis + te ⭢ miste                               | mis + te ⭢ mizde                                |
| boffen    | bof + te ⭢ bofte                               | bof + te ⭢ bovde                                |
| soppen    | sop + te ⭢ sopte                               | sop + te ⭢ sobde                                |

### T-deletie
Veel Limburgse dialecten kennen vormen van t-deletie, waarbij de t-klank wegvalt na de klinkers of medeklinkers. Hierbij wordt een onderscheid gemaakt tussen interne als externe t-deletie. Bij externe t-deletie vervalt de -t die op het einde van een woord of net voor de woordgrens, bij interne t-deletie gebeurd dit hiervoor. Binnen de Limburgse dialecten is externe t-deletie relatief veelvoorkomend, interne -t-deletie is zeldzamer en meer typerend voor de oostelijke en zuidelijke Limburgse dialecten.

## Woordenschat
Het grootste gedeelte van de woordenschat van de Limburgse dialecten zijn doorontwikkelingen vanuit het Oud-, Middel- en Nieuwnederlands, maar Limburgs laat, afhankelijk van het specifieke dialect, ook sterke invloeden uit het Duits en/of het Frans zien.
De Limburgse dialecten, met name die aan de linker Rijnoever, bewaren daarnaast relatief veel oude leenwoorden uit het Latijn. Het gebied rond Sint Truiden, in Belgisch-Limburg, heeft relatief de meeste Latijnse en Oudromaanse leenwoorden bewaard.
In Belgisch-Limburg en Maastricht werd tot in de 20e eeuw Frans gesproken door de hogere burgerij. In het uiterste zuidoosten langs de Duitse grens (Heerlen en Kerkrade) kende men beter Standaardduits dan Standaardnederlands. Door het gebruik van het Standaardnederlands in het onderwijs hebben veel Limburgse woorden met een Franse of Duitse oorsprong in de 20e eeuw plaats moeten maken voor Nederlandse woorden. Zo zijn de typisch Maastrichtse woorden brazzelèt (armband) en hospitaol (ziekenhuis) vervangen door ermband en ziekenhoes, en is het Roermondse balt (spoedig) gaw geworden. Anderzijds is het gebruik van het reflexief 'zich' (zoals in zich get gelle/kaupe, "zich" iets kopen) volgens een onderzoek uit 1994 toegenomen.
Limburgse dialectwoordenboeken vertonen vaak een discrepantie tussen de in de woordenboeken vastgelegde en de werkelijke gesproken taal doordat veel van de samenstellers van deze dialectwoordenboeken menen dat de dialecten van de beide Limburgen snel aan het verloederen zijn onder invloed van het Standaardnederlands. Deze visie wordt in verschillende inleidingen tot uitdrukking gebracht en leidt ertoe dat de woordenschat die in de woordenboeken wordt opgenomen vaak gekoppeld is aan het taalgebruik van oudere sprekers.
| Dialect     |                            | Standaardnederlands    | Opmerking(en)                                                                        |
| Sittards    | fixeiere                   | vastmaken, fixeren     | Uit het Frans; fixer (vastmaken, arrangeren)                                         |
|             | fizzelrae(n)ge             | motregen               | Vergelijk het Duitse Fisselregen (motregen)                                          |
| Maastrichts | keend (enk.), kinder (mv.) | kind, kinderen         |                                                                                |
|             | aomzeik                    | mier                   | Vergelijk het Duitse Ameise en het Akens Omeseeck (beiden "mier")                    |
|             | klasjenere                 | praten, bediscussiëren | Uit het Rijnlands klatschen (praten), vergelijk het Duitse klatschen (kletsen)       |
| Venloos     | dalles                     | armoede                | Uit het Jiddisch; dalles, van het Hebreeuws dallūþ (armoede)                         |
|             | briek                      | baksteen               | Uit het Frans brique (baksteen), vergelijk Middelnederlands bricke (baksteen, tegel) |
|             | intelik                    | eindelijk              |                                                                                |

## Schrijftaal

### Spelling
De Limburgse dialecten vormen geen eenheidstaal, waardoor Limburgse teksten altijd in een bepaald dialect worden geschreven, waarbij de gebruikte spelling van persoon tot persoon kan wisselen. De Limburgse dialectvereniging Veldeke heeft wel een spellingsysteem voor alle dialecten opgesteld, met als doel dat dezelfde klank in elk dialect hetzelfde geschreven kan worden, de zogenaamde Veldekespelling. De eerste Veldekespelling werd in 1928 gepubliceerd, waarna in 1952, 1983 en 2000 aanpassingen van dit spellingsysteem plaatsvonden. Dit spellingsysteem geniet geen officiële status, maar wordt wel als "officieel gepromoot" aangeduid wegens het gebruik van deze spelling binnen de Raod veur 't Limburgs en Vereniging Veldeke. De Veldekespelling wordt o.a. gehanteerd bij tweetalige plaatsnaamborden in Nederlands-Limburg. De meest recente versie van de spelling dateert uit 2003.

### Algemeen Geschreven Limburgs
De journalist Paul Prikken (1946-2013) ontwikkelde in 1994 een eigen standaardvorm, het Algemeen Geschreven Limburgs, die hij in zijn woordenboek 'De taal van de Maas' voorstelde en tussen 1995 en 2004 voor zijn columns in het dagblad De Limburger toepaste. Dit Algemeen Geschreven Limburgs vond weinig weerklank. Een voorstel om het op provinciaal niveau te gebruiken, werd afgewezen. De Radboud Universiteit, de Katholieke Universiteit Leuven, Veldeke Limburg en de Belgische provincie Limburg pleitten tegen de invoering van een standaard schrijftaal omdat dit de grote verscheidenheid van de Limburgse dialecten niet ten goede zou komen.

## Status

### Nederland
In de nasleep van de Nederlandse opname van het Nedersaksisch binnen het Europees Handvest voor regionale talen of talen van minderheden in 1996, werd door de provincie Limburg aan de Vereniging Veldeke gevraagd om te onderzoeken in hoeverre zij voor het Limburgs aanspraak kon maken op dezelfde status. Veldeke stelde hierop een werkgroep in, met als primaire opdracht te onderzoeken of het Limburgs aan dezelfde criteria voldeed als die waarop de eerdere erkenning van het Nedersaksisch was gebaseerd.
De werkgroep toetste het Limburgs dus niet apart aan de relatief beperkt omschreven eisen van het handvest, maar vergeleek de taalaspecten van het eerder erkende Fries en het Nedersaksisch met die van de dialecten in Nederlands-Limburg. Op basis van de attesten van drie externe experts, dr. J.B. Berns, prof. dr. Ludger Kremer en prof. dr. Toon Weijnen, concludeerde de werkgroep dat het Limburgs in minstens even sterke mate aan de gestelde criteria voldeed als het Nedersaksisch en zodoende in aanmerking zou komen voor aanmelding bij het Handvest. De werkgroep stelde hierbij expliciet dat de erkenning van het Limburgs niet moest worden gezien als een ingrijpen in wetenschappelijke terminologie of in de talige praktijk, maar als een publiekrechtelijke erkenning van cultuurvariatie en verscheidenheid binnen de Limburgse dialecten en hun positie ten opzichte van het Algemeen Nederlands. Zodoende maakte de werkgroep in haar advies nadrukkelijk geen beweringen over de taal- of dialectstatus van het Limburgs en geeft als definitie hiervan "de streektaal die, in diverse varianten, wordt gesproken in de Nederlandse provincie Limburg".
Op 1 maart 1996 publiceerde de werkgroep haar "Advies inzake de erkenning van het Limburgs als streektaal" dat leidde tot het verzoek van de Provincie Limburg om het Limburgs onder het Europese handvest te erkennen, dat vervolgens door de Nederlandse regering in 1997 zonder verdere inhoudelijke toetsing werd gehonoreerd. Het Limburgs is daarmee een van de vijf onder het Handvest erkende minderheidstalen in Nederland, samen met het al eerdergenoemde Nedersaksisch, het Jiddisch, het Sinti-Romanes en het Fries. De dialecten en streektalen van Nederlands-Limburg genieten hierbij dezelfde status als het Nedersaksisch, specifiek erkenning onder Deel II van het handvest. In tegenstelling tot in Deel III erkende talen (zoals het Fries) kunnen onder Deel II erkende talen geen specifieke rechten aan deze erkenning ontlenen. Wel is vastgelegd dat het gebruik van deze talen door de overheid gestimuleerd moet worden.

#### Kritiek
Het besluit tot erkenning als streektaal en het eraan voorafgaande proces zijn niet onomstreden geweest. Zo omschreef taalwetenschapper Johan De Caluwe de erkenning van het Limburgs als niet meer dan symbolisch en uitte de Nederlandse Taalunie haar ongenoegen over het feit dat zij als adviesorgaan niet betrokken werd bij het verzoek van de provincie Limburg om het Limburgs te erkennen. De toenmalige algemeen secretaris van de Taalunie, stelde dat dit wel had moeten gebeuren, omdat het Limburgs in elk geval altijd impliciet als Nederlands beschouwd werd waardoor het argument dat het Limburgs niets met het Nederlands te maken zou hebben en dus geen onderwerp zou zijn geweest om door de Taalunie te worden behandeld, niet opging. Volgens de Taalunie werd met de erkenning van het Limburgs wel degelijk een beslissing genomen over het Nederlands en hoorde de Taalunie geraadpleegd te worden. In 2000 gaf de Nederlandse regering toe dat het verstandiger was geweest om het verzoek van de provincie Limburg wel ter toetsing voor te leggen aan de Taalunie. Als gevolg hiervan werd in het Comité van Ministers van de Taalunie dan ook afgesproken om toekomstige verzoeken wel voor te leggen aan de Taalunie. Een later verzoek om ook het Zeeuws als erkende streektaal op te nemen in het Handvest, werd als indirect gevolg hiervan wel afgewezen.

### België
Sinds 24 december 1990 erkent de Franse Gemeenschap alle inheemse minderheidsdialecten die, naast het Frans, zijn ontstaan op het grondgebied van Brussel en Wallonië als "inheemse regionale talen". Het decreet omvat zowel alle Romaanse als alle Germaanse taalvormen, waardoor ook de Limburgse dialecten, hoewel niet expliciet genoemd in de wetstekst, in dit gebied onder deze erkenning vallen.
In de Vlaamse gemeenschap, waar de discussie na de erkenning van het Limburgs in Nederland ook op gang kwam, werd door de overheid om taalkundig advies bij onder meer de Nederlandse Taalunie gevraagd. Het verzoek om ook hier het Limburgs te erkennen, werd afgewezen.

title: Limburgs

wikitext:
{{Infobox taal
| naam in Nederlands = Limburgs
| naam in taal =
| gesproken = {{NL}}
{{BE}}
{{DE}}
Het overgrote deel van [[Limburg (Belgische provincie)|Belgisch]] en [[Limburg (Nederlandse provincie)|Nederlands-Limburg]], de [[Platdietse streek]] ([[Luik (provincie)|Provincie Luik]]) en aangrenzende gebieden in [[Noordrijn-Westfalen]]
| vitaliteit = kwetsbaar/voldoende<ref>[[Taalunie]]: [https://taalunie.org/publicaties/205/staat-van-het-nederlands-publieksrapport-2021 De Staat van het Nederlands, Publieksrapport 2021]</ref>
| rang =
| taalfamilie = [[Indo-Europese talen|Indo-Europees]]
* [[Germaanse talen|Germaans]]
** [[West-Germaanse talen|West-Germaans]]
*** [[Nederfrankisch]]
**** '''Limburgs'''
| alfabet = [[Latijns alfabet|Latijns]]
| organisatie = [[Vereniging Veldeke|Veldeke]] (onofficieel)
Raod veur 't Limburgs (in Nederlands-Limburg)
| 639-1 = li
| 639-2 = lim
| 639-3 = lim
| sprekers = Ongeveer 1 miljoen<ref>Veldeke-onderzoek uit 2021 [https://www.veldeke.net/wp-content/uploads/2021/06/Verslag-van-een-onderzoek-naar-de-stand-van-de-Limburgse-taal-in-opdracht-van-Veldeke-Limburg.pdf], stelt dat 67% van de inwoners van Nederlands-Limburg vloeiend dialect spreekt, wat neerkomt op ~760.000 mensen. Voor Belgisch-Limburg ontbreken specifieke cijfers vinden over het dialectgebruik voor de provincie als geheel, maar deze liggen lager dan in Nederlands-Limburg. Belemans en Keulen (2004) en een [[De Standaard]]-artikel [https://archive.today/20250616102815/https://www.standaard.be/nieuws/dialectbeleid-in-belgisch-limburg-is-een-ramp/47906479.html#selection-339.0-344.0] komen voor zowel [[Bilzen]] als [[Horpmaal]] op percentages van 42%; hetgeen voor Belgisch-Limburg uit zou komen op ~380.000 dialectsprekers.</ref>
| afbeelding2 =
| onderschrift2 =
| afbeelding3 = Lang Status 80-VU.svg
| onderschrift3 = {{center|{{small|De Limburgse dialecten zijn (als één groep met de naburige [[Ripuarisch]]e dialecten) als "kwetsbaar" geclassificeerd door de [[UNESCO-wereldatlas van bedreigde talen]].<ref>{{Citeer web|url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000187026|titel=Atlas of the world's languages in danger|auteur=Moseley, Christopher|medeauteurs=Alexandre, Nicolas|werk=unesdoc.unesco.org|bezochtdatum=2022-07-11|taal=en |archiefurl=https://web.archive.org/web/20220722193417/https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000187026 |archiefdatum=2022-07-22}}</ref>}}
}}
}}

'''Limburgs''' (Limburgs: ''Limburgs'', ''Limbörgs'', ''Lèmbörgs'') is de gemeenschappelijke naam voor een aantal onderling verwante taalvarianten die gesproken worden in het overgrote deel van [[Limburg (Belgische provincie)|Belgisch-]] en [[Limburg (Nederlandse provincie)|Nederlands-Limburg]], de [[Platdietse streek]] en aangrenzend [[Noordrijn-Westfalen]].

De Limburgse dialecten kennen geen standaardvorm, maar vallen uiteen in meerdere varianten met eigen kenmerken.

In Nederlands-Limburg is het Limburgs sinds 1997 door de Nederlandse overheid officieel als streektaal erkend. In België en Duitsland hebben Limburgse dialecten geen formele status.

== Definitie ==
[[Bestand:Four linguistic definitions of Limburgish.png|thumb|Overlap en afbakeningen tussen het [[Oostnederfrankisch]] en verschillende definities van "Limburgs":
{{Legenda|#d9e1fe|Oostnederfrankisch inclusief overgangsdialecten en zonder interne onderverdeling.}}
{{Legenda|#feffcc|De "Limburgse groep" (zonder subdialecten) op basis van de [[featurefrequentiemethode]].}}
{{Legenda|#f37d7d|De door de Nederlandse overheid als "Limburgs" erkende streektaal.}}
{{Legenda|#05aeae|Definitie van "Limburgs" aan de hand van [[toontaal|tonaliteit]] binnen het Nederlandse taalgebied.}}]]Er bestaan diverse interpretaties van het Limburgse taalgebied en het vaststellen ervan is afhankelijk van welke definitie gehanteerd wordt.

In het dagelijks taalgebruik in Nederland en België worden met "Limburgs" of "het Limburgs" de endogene taalvarianten van de beide Limburgen bedoeld. In de provincies Belgisch- en Nederlands-Limburg zelf bestaat een genuanceerdere taal-sociologische definitie. "Het Limburgs" bestaat voor de meeste Limburgers niet, in plaats daarvan definiëren zij hun dialect primair met hun stad of streek, bijvoorbeeld als [[Weerts]], Tegels, [[Maastrichts]] of, met de algemene term voor dialect, als "[[Plat (taal)|plat]]". De term "Limburgs" betrekken Limburgers op de verschillende dialecten waarmee zij zonder het eigen dialect sterk aan te passen kunnen communiceren. Deze definitie omvat de meeste, maar niet alle dialecten die binnen de provincies gesproken worden. Zo worden dialecten als het [[Mook en Middelaar|Mooks]] niet per definitie als Limburgs gezien en passen sprekers van het [[Kerkraads]], hoewel zij hun dialect wel als Limburgs typeren, vanwege het relatief afwijkende karakter van het dialect hun taalgebruik aan wanneer zij communiceren met andere sprekers van andere Limburgse variëteiten.<ref name="Berg 2012">Rien van den Berg & Marc van Oostendorp: Dat is andere taal! Streektalen en dialecten in Nederland, Het Spectrum, 2012, "Limburg".</ref><ref name="Wat is Limburgs?">Frens Bakker in: Onze Taal, Jaargang 66 (1997), p. 107; [https://www.dbnl.org/tekst/_taa014199701_01/_taa014199701_01_0072.php "Wat is Limburgs?"]. [https://web.archive.org/web/20230118225729/https://www.dbnl.org/tekst/_taa014199701_01/_taa014199701_01_0072.php Gearchiveerd] op 18 januari 2023.</ref><ref>Frins 2009.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20120513084950/http://www.hoevedelinde.nl/default.asp?id=234 Vaalser Weekblad 28 maart 2008]</ref>

Bestuursrechtelijk wordt "Limburgs" voor de Nederlandse wet binnen de provisies van [[Europees Handvest voor regionale talen of talen van minderheden]] gedefinieerd als "de streektaal die, in diverse varianten, wordt gesproken in de Nederlandse provincie Limburg".<ref name="Wat is Limburgs?" /><ref name="Streektaal 1996, p.2">Werkgroep Advies inzake de Erkenning van het Limburgs als Streektaal, 1996, p.2.</ref>

Taalkundig worden met "Limburgs" traditioneel de [[Nederfrankisch|Nederfrankische taalvariëteiten]] bedoeld die tussen de [[Benrather linie]] (''maken/machen'') en de [[Uerdinger linie]] (''ik/ich'') worden gesproken. Het onderscheidende aspect van deze dialecten binnen deze definitie is de gedeeltelijke deelname aan de [[Tweede Germaanse klankverschuiving]], die zich kringvormig in afnemende mate vanuit Keulen naar het noordwesten heeft verbreid, als onderdeel van de zogeheten [[Rijnlandse waaier]].<ref name="books.google.nl">[https://books.google.nl/books?id=pnU_AQAAIAAJ&q=nederfrankisch+middelfrankisch+limburgs&dq=nederfrankisch+middelfrankisch+limburgs&hl=nl&sa=X&ved=2ahUKEwi9rvKbyr_8AhWQtqQKHRp5CEQQ6AF6BAgGEAI ''Verslagen en mededelingen van de Koninklijke Vlaamse Academie voor Taal- en Letterkunde''], 1958, p. 270. [https://web.archive.org/web/20240405072527/https://books.google.nl/books?id=pnU_AQAAIAAJ&q=nederfrankisch+middelfrankisch+limburgs&dq=nederfrankisch+middelfrankisch+limburgs&hl=nl&sa=X&ved=2ahUKEwi9rvKbyr_8AhWQtqQKHRp5CEQQ6AF6BAgGEAI Gearchiveerd] op 5 april 2024.</ref><ref name="ReferenceA">{{Citeer boek |achternaam= Leviticus|voornaam= F.|medeauteurs= |titel= De Klank- en vormleer van het Middelnederlandsch dialect der St. Servatiuslegende |url= https://books.google.nl/books?id=kO0H33QWRmYC&pg=PA7&dq=limburgs+nederfrankisch+middelfrankisch+overgangsdialect&hl=nl&sa=X&ved=2ahUKEwi68auYqcD8AhWQzaQKHSbfDJ4Q6AF6BAgEEAI#v=onepage&q=limburgs%20nederfrankisch%20middelfrankisch%20overgangsdialect&f=false |hoofdstuk= |uitgever= Koninklijke Vlaamsche Academie voor Taal- en Letterkunde|plaats= |datum= 1892|pagina= 7|isbn= |taal= |bezochtdatum=}}</ref>

Een recentere taalkundige definitie, die grotendeels maar niet geheel overlapt met de traditionele definitie, gebruikt de grenzen van tonaliteit binnen de zuidoostelijke Nederfrankische dialecten als afbakening van de Limburgse dialecten in strikte zin.<ref>Cor Hoppenbrouwers: De indeling van de Nederlandse streektalen
dialecten van 156 steden en dorpen geklasseerd volgens de FFM, 2001.</ref>

== Classificatie ==
De Limburgse dialecten worden tot het [[Nederfrankisch]] gerekend, evenals de [[Hollands (dialect)|Hollands]]e, [[Brabants]]e, [[Zeeuws]]e, [[Vlaams]]e en [[Kleverlands]]e dialecten.<ref>Stegeman: ''Grote geschiedenis van de Nederlandse taal, dat men binnen het Nederlands'' (2021).</ref><ref>Hinskens: ''Wijdvertakte wortels: over etnolectisch Nederland'' (2016) p.38.</ref><ref>Janssens: ''Het Nederlands vroeger en nu'' (2005) p.69.</ref><ref>Judo: ''De Zeven Woorden van de Lage Landen'' (2022) p. 63.</ref><ref>Hoppenbrouwers & Hoppenbrouwers 2001 - C. Hoppenbrouwers & G. Hoppenbrouwers, De indeling van de Nederlandse streektalen. Dialecten van 156 Dialecten van 156 steden en dorpen geklasseerd volgens de FFM. Assen, 2001.</ref> Zo worden de varianten in Nederlands [[Zuid-Limburg (Nederland)|Zuid-]] en [[Midden-Limburg (Nederland)|Midden-Limburg]] traditioneel gezien als Nederfrankische (c.q. Oostnederfrankische) variëteiten met een graduele [[Middelduits]]e invloed, dan wel als een groep van [[overgangsdialect]]en tussen het Neder- en [[Middelfrankisch]].<ref name="books.google.nl" /><ref name="ReferenceA" />

De historische taalkunde deelt de Limburgse dialecten in onder het [[Oudnederlands]] (specifieker [[Oudoostnederlands]]) en het [[Middelnederlands]].<ref>Hoppenbrouwers 2001</ref><ref>Rob Belemans 2004, p.21</ref><ref name="Van der Wal">Marijke van der Wal en [[Cornelis van Bree|Cor van Bree]], ''Geschiedenis van het Nederlands'', Houten, 2008, p. 109.</ref><ref>Chris de Wulf: Klankatlas van het veertiende-eeuwse Middelnederlands, Universitaire Pers Leuven, 2019, p.40-42.</ref> Bij dit laatste wordt het Limburgs ingedeeld samen met het Vlaams, Brabants, Hollands en oostelijk Nederlands.<ref name="Van der Wal" /> Taalkenmerken in historische Nederlandse teksten die als typisch voor het Limburgs worden gezien worden ook wel [[limburgisme]]n genoemd.<ref>{{Citeer tijdschrift |achternaam= De Vaan|voornaam= M.|datum= 2007|url= https://www.dbnl.org/tekst/_tij003200701_01/_tij003200701_01_0023.php|titel= Limburgismen in het handschrift-Borgloon|tijdschrift= Tijdschrift voor Nederlandse taal- en letterkunde|jaargang= 123|nummer= |pp= 298-332 |archiefurl=https://web.archive.org/web/20230214154205/https://www.dbnl.org/tekst/_tij003200701_01/_tij003200701_01_0023.php |archiefdatum=2023-02-14}}</ref> Deze term moet niet verward worden met een alternatieve definitie van limburgisme, waarbij het fenomeen van interferentie tussen dialect en standaardtaal wordt bedoeld.<ref>Leonie Cornips: Limburgismen; in: Neerlandistiek, Online tijdschrift voor de Nederlandse taal en cultuur, 2014. ([https://archive.today/20250711173554/https://neerlandistiek.nl/2014/01/limburgismen/ link])</ref>

De verscheidenheid binnen de Nederlandse provincie Limburg is groot, aangezien de variëteiten die in [[Noord-Limburg (Nederland)|Noord-Limburg]] worden gesproken veel gemeen hebben met de [[Brabants]]e en [[Kleverlands]]e dialecten en daarin sterk afwijken van de geografisch [[Zuid-Limburg (Nederland)|Zuid-Limburgse]] en [[Midden-Limburg (Nederland)|Midden-Limburg]]se dialecten. In Belgisch-Limburg wordt, op een gedeelte van de [[Voerstreek]] na, geen Oost-Limburgs gesproken, maar wel [[West-Limburgs|West-]] en Centraal-Limburgs. De groep dialecten die worden gesproken in het midden van de provincie Limburg vormen de overgang naar het Zuid-Brabants.<ref>J.L. Pauwels en L. Morren: De grens tussen Brabants en Limburgs in België. In: Zeitschrift für Mundartforschung 27.2, 1960, blz. 88-96.</ref>

De Limburgse dialecten worden doorsneden door verschillende [[isoglosse]]n, zowel in oost-westrichting als in noord-zuidrichting, en vormen in beperkte mate een eenheid.<ref>[https://www.variatielinguistiek.ugent.be/node/70 Leonie Cornips & Irene Stengs: Regionale identiteit: het belang van het lokale voor de beleving van wie we zijn. Idee: wetenschappelijk tijdschrift D66 31(5): 12.] [https://web.archive.org/web/20230314153352/https://www.variatielinguistiek.ugent.be/node/70 Gearchiveerd] op 14 maart 2023.</ref> Een van de belangrijkste van deze isoglossen is de [[Panninger linie]] die ruwweg een scheiding vormt tussen de westelijke en de oostelijke Limburgse dialecten. Deze Limburgse dialecten vormen de meest zuidoostelijke variëteiten van het Nederlandse taalgebied.<ref>Universiteit Gent, Dialectologie -- Dialecten in de zuidelijke Nederlanden -- Limburgs, ]</ref><ref>Willemyns: ''Het verhaal van het Vlaams: de geschiedenis van het Nederlands in de Zuidelijke Nederlanden'' (2003) p. 315.</ref><ref>Van der Sijs: ''De geschiedenis van het Nederlands in een notendop'' (2005) p. 121-123.</ref>

== Sprekers ==
In 2012 werd geconcludeerd dat het dialectgebruik in zowel de beide Limburgen als het aangrenzende Rijnland per generatie afneemt.<ref name="Cornelissen" /><ref name="Leonie Cornips 2012, pp. 50-51">Leonie Cornips: Eigen en vreemd: meertaligheid in Nederland, 2012, pp. 50-51.</ref>

In 2021 bleek uit onderzoek van [[Veldeke Limburg]] dat 67% van de inwoners van Nederlands-Limburg aangaf vloeiend Limburgs te spreken. Wel waren er opvallende discrepanties naar leeftijd, zo sprak in de jongst gemeten leeftijdsgroep (18-34 jaar) slechts 52% vloeiend dialect. Meer dan de helft van de Limburgers verwachtte dat het gebruik van de Limburgse dialecten in de toekomst zal afnemen, slechts 4% meende dat het zal toenemen.<ref name="veldeke.net">[[Veldeke Limburg]]: [https://www.veldeke.net/wp-content/uploads/2021/06/Verslag-van-een-onderzoek-naar-de-stand-van-de-Limburgse-taal-in-opdracht-van-Veldeke-Limburg.pdf Verslag van een onderzoek naar de stand van de Limburgse taal in opdracht van Veldeke Limburg], 2003. [https://web.archive.org/web/20230330172034/https://www.veldeke.net/wp-content/uploads/2021/06/Verslag-van-een-onderzoek-naar-de-stand-van-de-Limburgse-taal-in-opdracht-van-Veldeke-Limburg.pdf Gearchiveerd] op 30 maart 2023.</ref>

Naast het [[Standaardnederlands|Algemeen Nederlands]] spraken in 2003 ongeveer 57% van de Limburgse ouders Limburgs met elkaar, het percentage dat ook met hun kinderen Limburgs sprak lag iets lager. Dit laatste komt overeen met eerdere onderzoeken uit de jaren negentig van de twintigste eeuw, waaruit bleek dat ouders het gepaster vonden Algemeen Nederlands met hun kinderen te spreken.<ref name="Cornelissen">Georg Cornelissen: De dialecten in de Duits-Nederlandse Roerstreek - grensdialectologisch bekeken, 1995, pp. 20-21.</ref> Binnen Nederland is het dialectgebruik in Limburg relatief het hoogst.<ref name="Leonie Cornips 2012, pp. 50-51" /> In streken die te maken hebben gehad met sterke migratiestromen uit overige delen van Nederland, zoals de Limburgse mijnstreek, is het gebruik van het lokale dialect verzwakt. Het [[Heerlens|stadsdialect van Heerlen]] draagt hiervan het duidelijkst de sporen, hoofdzakelijk veroorzaakt door de hogere sociaaleconomische status van de Algemeen-Nederlandssprekende migranten in de eerste helft van de twintigste eeuw.<ref name="Berg 2012" /> In Westelijk Zuid-Limburg en Midden-Limburg wordt relatief het meest Limburgs gesproken.<ref name="veldeke.net" /> Hoewel het gebruik van de Limburgse dialecten als gesproken taal consequent terugloopt is het schrijven van Limburgs, dankzij de opkomst van het internet en vermindering van analfabetisme, juist zeer sterk toegenomen.<ref>Marc van Oostendorp: in: Ons Erfdeel, Jaargang 52, 2009, pp. 64.</ref>

In Belgisch-Limburg bleek uit diverse onderzoeken eveneens een verband tussen leeftijd en het percentage van de Limburgers dat dialectspreker is. Zo bleek 42% van de inwoners van [[Bilzen]] (gelegen tussen Hasselt en Maastricht) nog dialect te spreken, maar fluctueerde dit percentage significant naar leeftijd. Uit de groep boven de 55 jaar sprak 60% dialect, tussen de 25 en 54 daalde dit percentage naar iets meer dan 40% en bij de groep onder de 25 jaar sprak slechts 11% het plaatselijke dialect.<ref>Belemans, R., en R. Keulen (2004): Taal in stad en land: Belgisch-Limburgs, {{ISBN|9020958550}}</ref>

=== Taalsociologie ===
De Limburgse elite associeerde de Limburgse dialecten tot ver in de 18e eeuw met de onderklasse en beschouwde deze dialecten als ondergeschikt en minderwaardig aan schrift- en cultuurtalen als het Nederlands, Duits en met name het Frans.<ref>{{Citeer boek |achternaam= |voornaam= |medeauteurs= Johan De Caluwe, Mathilde Jansen, Nicoline van der Sijs, Fieke Van der Gucht|titel= Atlas van de Nederlandse taal: Editie Nederland|url= https://books.google.nl/books?id=AeNfDwAAQBAJ&pg=PA136&lpg=PA136&dq=%22duits+en+het+frans+dan+ook%22&source=bl&ots=QVNAg-GOO8&sig=ACfU3U3fWO_zk-FunWHkQfudtnvOgHiwZg&hl=nl&sa=X&ved=2ahUKEwiC_fT-3N38AhWCi_0HHaHLBrQQ6AF6BAgJEAM#v=onepage&q=%22duits%20en%20het%20frans%20dan%20ook%22&f=false|hoofdstuk= |uitgever= |plaats= |datum= 2018|pagina= 136|isbn= 9789401456135|taal= |bezochtdatum= |archiefurl=https://web.archive.org/web/20240406095135/https://books.google.nl/books?id=AeNfDwAAQBAJ&pg=PA136&lpg=PA136&dq=%22duits+en+het+frans+dan+ook%22&source=bl&ots=QVNAg-GOO8&sig=ACfU3U3fWO_zk-FunWHkQfudtnvOgHiwZg&hl=nl&sa=X&ved=2ahUKEwiC_fT-3N38AhWCi_0HHaHLBrQQ6AF6BAgJEAM#v=onepage&q=%22duits%20en%20het%20frans%20dan%20ook%22&f=false |archiefdatum=2024-04-06}}</ref> In de 19e eeuw groeide de waardering voor de Limburgse dialecten in cultuurhistorische zin, maar bleef de sociaal-linguïstische status laag.<ref>Jaarboek van het Limburgs Geschied- en Oudheidkundig Genootschap, Volume 139, Maastricht, 2003, pp. 8-9.</ref> Dit lagere aanzien, resulteerde in [[Zuid-Limburg (Nederland)|Zuid-Limburg]] onder meer in het zogenaamde Koelhollands (Kolenhollands) of Hoogmijnstreeks: omdat ouders meenden dat hun kinderen meer kansen zouden krijgen wanneer zij Algemeen Nederlands zouden spreken, ontstond een sociolect waarbij standaardtaal en Limburgse dialecten met elkaar vermengd raakten.<ref name="Wim Kuijpers">Wim Kuipers: Letterbak. Taalkwesties & Limburgs dialect. De Limburger, Maastricht, 1988, p. 23.</ref> Bij ondervragingen in 1987 en 1997 gaven veel sprekers van een Limburgs dialect aan dit als hun [[Moedertaal|eerste taal]] te zien.<ref name="Wat is Limburgs?" /><ref name="Crompvoets, 1987, p.4">Herman Crompvoets, ''Dialect en standaardtaal in Nederlands Limburg'' (Mededelingen van de Vereniging voor Limburgse Dialect- en Naamkunde, Nr. 43). Hasselt 1987, p.4.</ref>

In Belgisch-Limburg is de status van de Limburgse dialecten duidelijk sociaal-cultureel afgebakend, zowel in negatieve als positieve zin. Zo is het dialect de taal van informele situaties, de taal van het dorpsleven, de werkvloer, de karnaval en de folklore, maar geldt zij ook als de taal van oude, niet-ontwikkelde mensen.<ref name="Raskin">E.J. Raskin, in: Neerlandia. Jaargang 101. Algemeen-Nederlands Verbond, Den Haag / Brussel 1997, p. 12.</ref> Ook binnen diverse Limburgse dialecten, met name stadsdialecten, zijn klassenverschillen te ontwaren. Hoewel niet zo opvallend als bij bijvoorbeeld het [[Haags]], vallen binnen het [[Roermonds]] en [[Maastrichts]] deftigere en meer volkse varianten te identificeren. Zo gebruiken sprekers van het Maastrichts uit de bovenklasse aanzienlijk meer Franse leenwoorden.<ref name="Wim Kuijpers" />

Binnen de Nederlandse dialectrenaissance die begin jaren 90 inzette neemt Limburgs een prominente plaats in de vorm van de muziek van [[Rowwen Hèze]]. De band, die in geheel Nederland en België populariteit geniet, heeft met haar muziek een grote bijdrage geleverd aan zowel het destigmatiseren van dialectgebruik in de kunst, het vergroten van de bekendheid van Limburgs bij een breder publiek en heeft zich daarnaast ontwikkeld tot een embleem en uiting van trots van de Limburgse identiteit.<ref>Leonie Cornips & Barbara Beckers: in: Het dorp & de wereld. Over 30 jaar Rowwen Hèze, 2015, pp. 247-250.</ref><ref>Driessen, G. 2006. 'Ontwikkelingen in het gebruik van streektalen en dialecten in de periode 1995-2003'. Toegepaste Taalwetenschap 1: 103-113.</ref>

De mate waarin sprekers van diverse Limburgse dialecten deze als onderdeel van één gemeenschappelijk "Limburgs" zien of zichzelf als onderdeel van een "Limburgstalige gemeenschap" zien, verschilt zeer sterk van elkaar. Zo is de dialectdiversiteit bij de Belgisch-Limburgse dialecten traditioneel groter dan die van de Nederlands-Limburgse dialecten, waardoor onder Belgisch-Limburgers over het algemeen niet het idee leeft dan zij allen dezelfde taal spreken. Met uitzondering van het Maasland, zien veel Belgisch-Limburgers hun dialecten dan ook niet direct als onderdeel van een groter Limburgs-construct met daarin ook de Nederlands-Limburgse dialectvariëteiten.<ref>E.J. Raskin, in: [https://www.dbnl.org/tekst/_nee003199701_01/_nee003199701_01_0093.php?q=Limburgs#hl15 Neerlandia. Jaargang 101.] Algemeen-Nederlands Verbond, Den Haag / Brussel 1997, p. 12.</ref>

In Duitsland is het dialectbewustzijn het laagst en wordt er door de sprekers geen overkoepelende term ("Limburgs" of anderszins) gebruikt voor de daar gesproken (taalkundig) Limburgse dialecten.<ref>Jürgen Erich Schmidt: Historisches Westdeutsch/Rheinisch (Moselfränkisch, Ripuarisch, Südniederfränkisch). In: Sprache und Raum: Ein internationales Handbuch der Sprachvariation. Band 4: Deutsch, Berlijn, 2019, p. 528.</ref> In vergelijking met Duitsland en België is het dialectbewustzijn in Nederlands-Limburg relatief hoog, maar ook hier identificeren de meesten het woord "Limburgs" in de eerste plaats met hun eigen dialect.<ref name="Wat is Limburgs?" />

De Nederlands-Limburgse dialecten groeien naar elkaar toe. De Brabantse dialectoloog [[Toon Weijnen]] (1909-2008) toonde in 1939 aan dat de onderlinge verschillen tussen de Nederlands-Limburgse dialecten waren afgenomen, mogelijk veroorzaakt door de grotere mobiliteit.<ref name="20230430-01">Cornips (2010), pp. 244-246.</ref> Daar tegenover staat, dat de dialecten aan weerszijde van de landsgrens sinds het einde van 19e eeuw onder invloed van het Standaardduits en [[Standaardnederlands]] uit elkaar groeien. In 1995 werd geconcludeerd dat dialectsprekers uit Duitsland en Nederland, tenzij zij alleen over heel beperkte onderwerpen spraken die voldoende besproken konden worden door middel van de oude woordenschat, de dialectsprekers van over de grens niet langer zonder enige kennis van de andere standaardtaal met elkaar konden spreken.<ref name="Cornelissen2">Georg Cornelissen: De dialecten in de Duits-Nederlandse Roerstreek - grensdialectologisch bekeken, 1995, pp. 10.</ref>

== Geschiedenis ==
{{Zie ook|Zie ook [[Geschiedenis van het Nederlands]]}}
Na de derde eeuw verandert aan de benedenloop van de Rijn de dynamiek tussen de Germanen en Romeinen. Waar in eerdere eeuwen onderling vooral handel werd gedreven met incidentele strooptochten, vestigden zich [[Crisis van de derde eeuw|een reeks crisissen]] binnen het Romeinse Rijk in toenemende mate Germanen aan de linkeroever van de [[Grote rivieren van Nederland|Grote Rivieren]]. Deze stammen spraken naar alle waarschijnlijkheid voornamelijk dialecten die uit het [[Istvaeoons|Wezer-Rijn-Germaans]] waren ontstaan en die in 5e eeuw in het zogenaamde [[Oudfrankisch]] samengingen.<ref>Hagen Keller: ''Strukturveränderungen in der westgermanischen Welt am Vorabend der fränkischen Großreichsbildung. Fragen, Suchbilder, Hypothesen. Die Franken und die Alemannen bis zur "Schlacht bei Zülpich" (496/97).'' Berlin, Boston: De Gruyter, 2011, pp. 581–607.</ref><ref>G. Mildenberger: ''Die Germanen in der archäologischen Forschung nach Kossinna. Germanische Altertumskunde Online: Kulturgeschichte bis ins Frühmittelalter – Archäologie, Geschichte, Philologie.'' Berlin, New York: De Gruyter, 2010, pp. 310–320.</ref>

Het culturele overwicht van de Romeinen was desalniettemin groot, hetgeen zich uitte in een relatief geleidelijke overname van het taallandschap en in het overnemen van talrijke Latijnse leenwoorden, met name in voorheen sterk geromaniseerde gebieden waar deze Germanen zich vestigden. Het gevolg hiervan is dat, in vergelijking met alle andere West-Germaanse taalvariëteiten, de hoeveelheid vroege Latijnse leenwoorden onder de Limburgse dialecten en die van het aangrenzende Rijnland het grootst is en dat er in delen van de Limburgse lange tijd tweetalige Romaans-Germaanse taaleilanden bestonden.<ref>[[Maurits Gysseling]] in: Naamkunde. Jaargang 2. Instituut voor Naamkunde, Leuven / Commissie voor Naamkunde en Nederzettingsgeschiedenis, Amsterdam, 1970, p. 166</ref> Zo werd de streek rondom [[Sint-Truiden]] en het gebied tussen [[Aken (stad)|Aken]] en [[Vaals (plaats)|Vaals]] pas na de 10e eeuw definitief gegermaniseerd.<ref>[[Maurits Gysseling]] in: Naamkunde. Jaargang 2. Instituut voor Naamkunde, Leuven / Commissie voor Naamkunde en Nederzettingsgeschiedenis, Amsterdam, 1970, p. 168</ref> Van deze taalontwikkeling zijn nog sporen terug te vinden; zoals bij het nabij Maastricht gelegen dorp [[Cadier en Keer]], waarbij ''Cadier'' de Romaanse en ''Keer'' de Germaanse evolutie vormt van het oorspronkelijke [[Latijn]]se woord voor een verwarmd badhuis, het ''[[Caldarium|calidarium]]''.<ref>Michiel de Vaan: Nederlands-Limburgse toponiemen in de Codex van A. Schrijnemakers en daarbuiten: Cadier en Keer</ref>

Doordat de [[Tweede Germaanse klankverschuiving]] zich vanaf de 6e eeuw vanuit het Zuidwesten van Duitsland steeds noordelijker uitbreidt, deelt het Oudfrankisch zich op in een niet-verschoven variant (het Oudnederlands, ook wel Oudnederfrankisch genoemd) en diverse verschoven varianten; de aan en rond de [[Mittelrhein|Midden-Rijn]] gesproken dialecten van het [[Oudhoogduits]].<ref>A. Quak, J.M. van der Horst: Inleiding Oudnederlands. Löwen, Universitaire Pers, 2002. p. 107ff.</ref> De latere Limburgse dialecten vinden hun oorsprong in de oostelijke tak van het Oudnederlands. Enkele van de vroegst bekende Nederlandse teksten zijn in deze variant geschreven, zoals bijvoorbeeld de beroemde [[Wachtendonckse Psalmen]] uit de 10e eeuw.

Zowel het Oost- als Westoudnederlands dragen bij aan de formatie van het [[Middelnederlands]], maar na de 13e eeuw worden kenmerken die typerend zijn voor het Vlaams en Brabants (beide westelijke dialecten) dominanter in de schriftelijke bronnen. Hoewel de Middelnederlandse schrijftaal relatief homogeen is, wordt dit voor de gesproken taal niet aangenomen.<ref>Verslagen en mededelingen van de Koninklijke Academie voor Nederlandse taal- en letterkunde. Jaargang 2008. Koninklijke Vlaamse Academie voor Taal- en Letterkunde, Gent, 2008, p. 222.</ref> Limburgs vormt een van de vijf hoofddialecten van het Middelnederlands.<ref>Niederländische Philologie, FU Berlin: Structuur en geschiedenis van het Nederlands: Een inleiding tot de taalkunde van het Nederlands; Diversiteit van het Middelnederlands, 2022 [https://neon.niederlandistik.fu-berlin.de/nl/nedling/taalgeschiedenis/diversiteit_van_het_middelnederlands/ (link)]. [https://web.archive.org/web/20231015140153/https://neon.niederlandistik.fu-berlin.de/nl/nedling/taalgeschiedenis/diversiteit_van_het_middelnederlands/ Gearchiveerd] op 15 oktober 2023.</ref><ref>Marijke van der Wal en [[Cornelis van Bree|Cor van Bree]], ''Geschiedenis van het Nederlands'', Houten 20085:109</ref>

De Limburgse dialecten van het Middelnederlands typeren zich door kenmerken van de Tweede Germaanse klankverschuiving, die zich [[Keulse expansie|vanuit de stad Keulen]] naar het noordwesten uitbreidden. Een specifiek voorbeeld is de aanwezigheid van de ''ik-ich''-isoglosse in Middelnederlandse vormen van het Limburgs, terwijl deze verschuiving van ''ik'' naar ''ich'' in het Oudoostnederlands (de directe voorloper van de huidige dialecten in Midden- en Zuid-Limburg) nog niet had plaatsgevonden.<ref>{{Citeer web |url=https://neon.niederlandistik.fu-berlin.de/nl/nedling/taalgeschiedenis/oudnederlandse_teksten/ |titel=Structuur en geschiedenis van het Nederlands :: Niederländische Philologie FU Berlin |bezochtdatum=2023-01-06 |werk=neon.niederlandistik.fu-berlin.de |archiefurl=https://web.archive.org/web/20230106200835/https://neon.niederlandistik.fu-berlin.de/nl/nedling/taalgeschiedenis/oudnederlandse_teksten/ |archiefdatum=2023-01-06}}</ref>

Traditioneel wordt de [[Slag bij Woeringen]] (1288) gebruikt om een keerpunt in de taalgeschiedenis van de Limburgse dialecten te markeren. Na deze veldslag heroriënteerde de Limburgse regio zich. Het oude [[hertogdom Limburg]], het [[graafschap Dalhem]] en het huidige Nederlands [[Zuid-Limburg (Nederland)|Zuid-Limburg]] stonden als de zogeheten [[Landen van Overmaas]] nu onder bestuur van het [[hertogdom Brabant]]. In plaats van dat men zich bleef richten op de nabijgelegen Duitse steden verschoof het zwaartepunt van de economische en culturele betrekkingen naar het westen, waar de bloeiende Brabantse steden, en verderop in Vlaanderen [[Gent]], [[Brugge]] en [[Ieper]] lagen. Met de dominantie van de [[Brabants|Brabantse dialecten]] (de [[Brabantse expansie]]) volgde een ontwikkeling in omgekeerde richting met typisch Middelnederlandse klankontwikkelingen − zoals [[eindklankverscherping]], [[Assimilatie (taalkunde)|assimilatie]] en [[klinkerreductie]] − die zich langs de afnemende Hoogduitse invloeden doorzetten. De overname van Brabantse kenmerken vond eerst en het sterkst plaats in de dialecten in het huidige [[Limburg (Belgische provincie)|Belgisch-Limburg]], het Maastrichts en Weerts, door de ligging ten westen van de Maas.<ref>Carlos Gussenhoven & Jörg Peters, [https://www.researchgate.net/publication/254874834_De_tonen_van_het_Limburgs ''De tonen van het Limburgs''], januari 2088, ResearchGate. [https://web.archive.org/web/20230123160117/https://www.researchgate.net/publication/254874834_De_tonen_van_het_Limburgs Gearchiveerd] op 23 januari 2023.</ref>

Toen rond het begin van de 16e eeuw de eerste verregaande pogingen werden gedaan om het [[Standaardnederlands|Nederlands te standaardiseren]], was de basis daarvan vooral het Brabants. Toen tijdens de [[Tachtigjarige Oorlog]] [[Beleg van Antwerpen (1584-1585)|Antwerpen viel]], verschoof het culturele, politieke en economische zwaartepunt naar de [[Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden|Noordelijke Nederlanden]], in het bijzonder het gewest [[Holland]]. Het gevolg was dat het [[Hollands (dialect)|Hollands]], echter op basis van het Brabants, een grote invloed kreeg op de vorming van de Nederlandse standaardtaal, meer in het bijzonder op de uitspraak. Hierdoor zijn er tegenwoordig relatief weinig sporen van de Limburgse dialecten terechtgekomen in de Nederlandse standaardtaal. Omgekeerd heeft de Nederlandse standaardtaal wel een groeiende invloed op de Limburgse dialecten, die met name sinds de 19e eeuw steeds meer naar het Standaardnederlands toe groeien.<ref>{{Citeer tijdschrift |titel=Taalgrensvorming in Zuid-Limburg |url=https://www.dbnl.org/tekst/sege010taal01_01/sege010taal01_01.pdf |jaargang=8 |tijdschrift=Mededelingen van de Vereniging voor Limburgse Dialect- en Naamkunde |datum=Hasselt 1983 |taal=nl |nummer=26 |archiefurl=https://web.archive.org/web/20210725204747/https://www.dbnl.org/tekst/sege010taal01_01/sege010taal01_01.pdf |dodeurl=nee |archiefdatum=2021-07-25}}</ref>

De oudste in een Limburgs dialect geschreven teksten dateren uit de 19e eeuw. Een voorloper is het in het Maastrichts geschreven ''[[Sermoen euver de Weurd]]'' ("Preek over de woorden") uit 1729. Het eerste gedrukte Nederlands-Limburgse woordenboek verscheen in 1884.{{Bron?||2023|04|12}} Pioniers van het in kaart brengen van de Limburgse dialecten waren de [[Leuven]]se, maar in Maastricht geboren en opgegroeide hoogleraar [[Pieter Willems]] (1840-1898) en de Utrechtse, later Nijmeegse hoogleraar [[Jos. Schrijnen]] (1869-1938). Zij deden hun onderzoeken vooral aan de hand van schriftelijke enquêtes.<ref name="20230430-01" />

In de 20e eeuw ontstond er, mede door de opkomst van radio en televisie als nieuwe media, een groot verschil tussen de mate waarin dialect gesproken wordt in België, Nederland en Duitsland. In België verloor het [[Zuid-Nederfrankisch]] dialect terrein aan het [[Verkavelingsvlaams]], in Duitsland werd er steeds meer het [[Rijnland (Duitsland)|Rijnlands]] [[regiolect]] gesproken.<ref name="cornelissen2008">Georg Cornelissen, ''Meine Oma spricht noch Platt'', Greven Verlag, 2008, {{ISBN|9783774304178}}</ref>
De taalkundig Limburgse dialecten in Duitsland staan bovendien onder invloed van de [[Duits]]e [[cultuurtaal]]. Onder invloed van de Keulse omroep [[WDR]] is er een opmars van [[Ripuarisch]]e accenten merkbaar op de linker Rijnoever, ten koste van de traditionele Limburgse en Kleverlandse dialecten.<ref name="cornelissen2008" />

== Fonologie ==
===Tonaliteit===
{{Zie hoofdartikel|Stoottoon en sleeptoon|Veldekespelling}}
[[Bestand:Germanic pitch.png|thumb|De Limburgs-Ripuarisch-Moezelfrankisch-Luxemburgse [[toontaal|tonaliteit]]. Deze kaart brengt het verspreidingsgebied in beeld van het betekenisdragend verschil a.h.v. [[toontaal|toonhoogte]].]]

Binnen het Nederlandse dialectlandschap valt een aanzienlijk deel van de Limburgse dialecten op door [[tonaliteit]], waarbij met behulp van een verschil in [[toonhoogte]] een verschil in betekenis wordt uitgedrukt.<ref>[http://www.uni-koeln.de/phil-fak/phonetik/aktuell/PuP5_Abstracts/Hermans_Meertens_Amsterdam.pdf Ben Hermans, The representation of the 'tonal' accents of Limburg and Ripuarian, Meertens Instituut, Amsterdam]</ref>

Zo kan bijvoorbeeld het Maastrichtse woord ''stein'' op twee verschillende toonhoogten worden uitgesproken, waarbij het enkelvoud (steen) een hoge vlakke ''sleeptoon'' en het meervoud (stenen) een dalende ''stoottoon'' heeft. In dit voorbeeld zijn alle klanken zijn bij beide woorden dezelfde, enkel de ''ei'' is onderhevig aan tonaliteit:

:''Eine stein'' {{IPA|ʃtɛ́íːn²}} 'een steen'; hierin is de ''ei''-[[Tweeklank (taalkunde)|tweeklank]] lang, en gaat de hoogte licht omhoog aan het einde van de sleeptoon.
:''Twie stein'' {{IPA|ʃtɛ́ìn¹}} 'twee stenen'; hierin is de ''ei''-tweeklank bijzonder kort, en daalt de stoottoonhoogte snel naar beneden.

Net als een aanzienlijk aantal andere taalkundige eigenaardigheden, de zogenaamde [[Keulse expansie]], ligt de oorsprong van tonaliteit in deze Limburgse dialecten bij het aangrenzende [[Ripuarisch]], vanuit waar deze zich naar het noorden heeft verspreidt en waar het verschijnsel een veel groter verspreidingsgebied kent. De vroegste Limburgse dialecten van het [[Middelnederlands]] en het [[Oudoostnederlands]] kenden het verschijnsel niet.<ref>Rachel Fournier, Carlos Gussenhoven, Jörg Peters, Marc Swerts en Jo Verhoeven: ''De tonen van het Limburgs'' [https://repository.ubn.ru.nl/bitstream/handle/2066/67800/67800.pdf (link)]. [https://web.archive.org/web/20230416115021/https://repository.ubn.ru.nl/bitstream/handle/2066/67800/67800.pdf Gearchiveerd] op 16 april 2023.</ref>

De noordelijke isoglosse van het gebied waar tonaliteit voorkomt ligt boven [[Weert (stad)|Weert]], onder [[Meijel]] en met een bochtje boven [[Venlo (stad)|Venlo]] en [[Arcen]] heen. Naar het westen toe loopt de tonaliteitslijn over [[Budel]] en [[Maarheeze]] heen en snijdt ze [[Lommel]], de neus van [[Limburg (Belgische provincie)|West-Limburg]] en het gebied rond [[Sint-Truiden]] af. Langs het tonaliteitsgebied een strook waar men de twee tonen wel kent, maar waar ze niet langer een betekenisverschil uitmaken. Daarnaast zijn er gebieden waar het toonsysteem is verdwenen, in deze dialecten zijn betekenisverschillen die eerder met een stoot- of sleeptoon werden aangegeven overgenomen door diverse klinkers. Zo hebben het [[Weerts]] (22 echte klinkers en 6 tweeklanken) en het [[Hamont]]s (22 echte klinkers en 13 tweeklanken) een aanzienlijke grotere klinkerinventaris dan de Nederlandse standaardtaal met 12 echte klinkers en 3 tweeklanken. Het hier beschreven verschijnsel is naast Weert ook ten zuiden van Maastricht, in de gemeenten [[Riemst]] en [[Eijsden-Margraten]] geobserveerd.<ref>R.Belemans en R. Keulen, 2004:33</ref><ref>Onze Taal. Jaargang 76. Genootschap Onze Taal, Den Haag 2007, p. 86.</ref>

===Mouillering===
In het gebied tussen [[Weert (stad)|Weert]], [[Reuver]], [[Bocholt (België)|Bocholt]] en [[Sittard]] komt [[mouillering]] voor. Dat wil zeggen dat de ''t'' en de ''d'' aan het eind van een woord vaak wat [[Palataal|palataler]] worden uitgesproken, namelijk als ''tj'' en ''dj''. De eindklank -''nt/nd'' kan dan ook in -''nj'' veranderen; [[Roermond (stad)|Roermondenaren]] noemen hun stad bijvoorbeeld ''Remu(u)nj''.

===Umlaut===
In veel Limburgse dialecten komt het verschijnsel van de [[umlaut (klank)|umlaut]] voor, gewoonlijk met een grammaticale achtergrond, zoals hieronder beschreven en toegelicht aan de hand van een verkleinwoord.

{|
|'''klank'''
|'''voorbeeld'''
|-
|a > e
|''man - menneke''
|-
|aa > ae
|''aap - aepke''
|-
|ao > äö
|''haor'' ("haar") - häörke''
|-
|o > ö
|''pot - pötje''
|-
|ó > u
|''sjtóp - sjtupke''
|-
|oe > uu
|''hoes - huuske''
|-
|ou > ui
|''droum'' ("droom") - ''druimke''
|}

In sommige dialecten is de umlaut van ''aa'' in bepaalde of zelfs alle gevallen verschoven naar de ''ee'' (vb. Maastrichts ''aap - eepke'' i.p.v. ''aepke'')

===Klinkers en medeklinkers===
Er is geen vast systeem van klinkers en medeklinkers dat voor alle Limburgse dialecten opgaat. De [[Veldekespelling]] zou gezien kunnen worden als een overzicht van alle klanken die in het totaal van alle in Nederlands- en Belgisch-Limburg gesproken dialecten klanken, maar de daadwerkelijke klankinventaris verschilt per individueel dialect.

== Grammatica ==
Omdat het Limburgse taallandschap is opgebouwd uit verschillende dialecten is er geen sprake van één gedeelde grammatica, zoals een standaardtaal deze wel heeft. Wel bestaan er grammaticale beschrijvingen van individuele dialecten, zoals bijvoorbeeld van het Maastrichts; en zijn er een aantal grammaticale kenmerken te noemen die, in wisselende samenstelling, een groot deel van de Limburgse dialecten typeren.<ref>Flor Aarts: Mestreechs eus moojertaol, 'n besjrijving vaan 't dialek vaan Mestreech, Veldekekring Maastricht, 2001, {{ISBN|9080097497}}</ref><ref name="Wat is Limburgs?" />

===Woordgeslacht===
In tegenstelling tot de Nederlandse standaardtaal en de Noord-Nederlandse dialecten maakt de meerderheid van de Limburgse dialecten een onderscheid tussen mannelijke, vrouwelijke en onzijdige lidwoorden, verder komt het genus met name bij het bezittelijk voornaamwoord terug.
{| class="wikitable"
|+ Voorbeelden<ref name="Wat is Limburgs?" />
|-
! Mannelijk !! Vrouwelijk !! Onzijdig
|-
| d'n auto || de lamp || 't water
|-
| dezen auto || dees lamp || dit water
|-
| daen auto || die lamp || dat water
|-
| mienen auto || mien lamp || mie water
|}

===Meervoudsvorming===
Naast meervoudsvorming door middel van toevoeging van -e, -er of -s, ofwel door klinkerverandering of gebruikmaking van [[Stoottoon en sleeptoon|stoot- en sleeptonen]], kennen sommige Limburgse dialecten ook zelfstandige naamwoorden zonder meervoudsuitgang.

{| class="wikitable"
|+ Voorbeelden<ref name="Wat is Limburgs?" />
|-
! Limburgse variëteit !! Standaardnederlands
|-
| appelsien, appelsiene || sinaasappel, sinaasappels
|-
| look/laok, loker/laoker || gat, gaten
|-
| keend/keenk, keender/keenger || kind, kinderen
|-
| kinneke, kinnekes || kindje, kindjes
|-
| tak, tek || tak, takken
|-
| s(j)meed, s(j)meej || smid, smeden
|-
| sjoon, sjoon/sjeun || schoen, schoenen
|-
| verke, verke(s) || varken, varkens
|}

=== Verdubbeling werkwoordsuitgang bij vraagzinnen ===
Bij bepaalde werkwoorduitgangen van de tweede en derde persoon enkelvoud, wordt de uitgang van het werkwoord ook aan vraagwoorden en voegwoorden vastgeplakt.

{| class="wikitable"
|+ Voorbeelden<ref name="Wat is Limburgs?" />
|-
! Limburgse variëteit !! Standaardnederlands
|-
| Doe drink'''s.''' || Jij drinkt
|-
| Ich vraog of-'''s''' doe drink'''s.''' || Ik vraag of jij drinkt.
|-
| Geer wil'''t''' || U wilt
|-
| Wie-'''t''' geer dat wil'''t''' doon? || Hoe u dat wilt doen?
|}

=== Werkwoordsafleiding ===
De Limburgse dialecten kennen een eigen vorming van zelfstandige naamwoorden uit werkwoorden door toevoeging van het prefix ge- en het affix -s. Bijvoorbeeld: ''gedoons'' of ''gedeuns'' (‘gedoe’) en ''gevaers'' (‘rijtuig’), afgeleid van respectievelijk de werkwoorden ‘doen’ en ‘varen’.<ref name="Wat is Limburgs?" />

===Werkwoorden ===
De Limburgse dialecten onderscheiden zich bij de vervoeging van sterke werkwoorden van het Standaardnederlands door de afwijkende vervoeging van de tweede (jij) en derde persoon (hij, zij, het) enkelvoud, waarbij een [[Umlaut (klank)|umlaut]] optreed:<ref name="Bakkes">
{{Citeer boek |achternaam= |voornaam= |auteur= P. Bakkes, T. van de Wijngaard|titel= Jaarboek 2016 Veldeke Limburg|url= http://www.veldeke.net/wp-content/uploads/2017/05/Jaarboek-2016-Veldeke-Limburg.pdf|hoofdstuk= |uitgever= |plaats= |datum= 2017|pagina= 92|isbn= 978-90-74423-13-7|taal= |bezochtdatum= 2023-02-17 |archiefurl=https://web.archive.org/web/20230217172142/http://www.veldeke.net/wp-content/uploads/2017/05/Jaarboek-2016-Veldeke-Limburg.pdf |archiefdatum=2023-02-17}}</ref>

{| class="wikitable"
|+
|-
! Limburgs !! Standaardnederlands !! Opmerkingen
|-
| ich loup || ik loop ||
|-
| doe löps || jij loopt || ou ⭢ ö
|-
| hae/zie löp || hij/zij loopt || ou ⭢ ö
|-
| veur loupe || wij lopen ||
|-
| geer loup/lop || jullie lopen ||
|-
| zie loupe || zij lopen ||
|}

Daarnaast kennen werkwoorden in de Limburgse dialecten regressieve assimilatie ten opzichte van progressieve assimilatie in het Standaardnederlands. Hierbij veranderen stemloze (harde) medeklinkers in stemhebbende (zachte) medeklinkers als op de werkwoordstam een klinker of zachte medeklinker volgt:<ref name="Bakkes" /><ref name="Wat is Limburgs?" />

{| class="wikitable"
|+
|-
! Werkwoord !! Progressieve assimilatie
(Standaardnederlands)!! Regressieve assimilatie
(Limburgse variëteiten)
|-
| missen || mis + te ⭢ miste || mis + te ⭢ mizde
|-
| boffen || bof + te ⭢ bofte || bof + te ⭢ bovde
|-
| soppen || sop + te ⭢ sopte || sop + te ⭢ sobde
|}

===T-deletie===
Veel Limburgse dialecten kennen vormen van [[t-deletie]], waarbij de t-klank wegvalt na de klinkers of medeklinkers. Hierbij wordt een onderscheid gemaakt tussen interne als externe t-deletie. Bij externe t-deletie vervalt de -t die op het einde van een woord of net voor de woordgrens, bij interne t-deletie gebeurd dit hiervoor. Binnen de Limburgse dialecten is externe t-deletie relatief veelvoorkomend, interne -t-deletie is zeldzamer en meer typerend voor de oostelijke en zuidelijke Limburgse dialecten.<ref>De Wulf, Chris en Johan Taeldeman: T-deletie in de Nederlandse dialecten: een globaal overzicht. In: Taal & Tongval themanr. 19 (2006), p. 244-272.</ref>

==Woordenschat==
Het grootste gedeelte van de [[woordenschat]] van de Limburgse dialecten zijn doorontwikkelingen vanuit het [[Oudnederlands|Oud-]], [[Middelnederlands|Middel-]] en [[Nieuwnederlands]], maar Limburgs laat, afhankelijk van het specifieke dialect, ook sterke invloeden uit het Duits en/of het Frans zien.

De Limburgse dialecten, met name die aan de linker Rijnoever, bewaren daarnaast relatief veel oude leenwoorden uit het Latijn.<ref>A. Weijnen: Leenwoorden uit de Latinitas stratigrafisch beschouwd, in: Verslagen en mededelingen van de Koninklijke Academie voor Nederlandse taal- en letterkunde (nieuwe reeks). Jaargang 1967. Koninklijke Vlaamse Academie voor Taal- en Letterkunde, Gent, 1967.</ref> Het gebied rond [[Sint Truiden]], in Belgisch-Limburg, heeft relatief de meeste Latijnse en Oudromaanse leenwoorden bewaard.<ref>Jan Goossens: Enkele Limburgse leenwoorden uit de Latinitas, in: in Taal en Tongval, Jaargang 21, 1969, pp. 151-159.</ref>

In Belgisch-Limburg en Maastricht werd tot in de 20e eeuw Frans gesproken door de hogere burgerij. In het uiterste zuidoosten langs de Duitse grens ([[Heerlen]] en [[Kerkrade (plaats)|Kerkrade]]) kende men beter [[Standaard Duits|Standaardduits]] dan [[Standaardnederlands]]. Door het gebruik van het Standaardnederlands in het onderwijs hebben veel Limburgse woorden met een Franse of Duitse oorsprong in de 20e eeuw plaats moeten maken voor Nederlandse woorden. Zo zijn de typisch Maastrichtse woorden ''brazzelèt'' (armband) en ''hospitaol'' (ziekenhuis) vervangen door ''ermband'' en ''ziekenhoes'', en is het Roermondse ''balt'' (spoedig) ''gaw'' geworden.<ref name="Cornips2412">Cornips (2010), p. 241.</ref> Anderzijds is het gebruik van het [[Wederkerend werkwoord|reflexief]] 'zich' (zoals in ''zich get gelle/kaupe'', "zich" iets kopen) volgens een onderzoek uit 1994 toegenomen.<ref>Cornips (2010), p. 247.</ref>

Limburgse dialectwoordenboeken vertonen vaak een discrepantie tussen de in de woordenboeken vastgelegde en de werkelijke gesproken taal doordat veel van de samenstellers van deze dialectwoordenboeken menen dat de dialecten van de beide Limburgen snel aan het verloederen zijn onder invloed van het Standaardnederlands. Deze visie wordt in verschillende inleidingen tot uitdrukking gebracht en leidt ertoe dat de woordenschat die in de woordenboeken wordt opgenomen vaak gekoppeld is aan het taalgebruik van oudere sprekers.<ref>Nicoline van der Sijs: Taaltrots: purisme in een veertigtal talen, 1999, p. 43.</ref>

{| class="wikitable"
|+ Voorbeelden uit verschillende Limburgse dialecten
|-
| '''Dialect''' || || '''Standaardnederlands''' || '''Opmerking(en)'''
|-
| [[Sittards]]<ref name="Hilkens">Peter Hilkens: Gruin Buikske van t Zittesj, 2015, lemma aldaar.</ref> || ''fixeiere'' || vastmaken, fixeren || Uit het Frans; ''fixer'' (vastmaken, arrangeren)
|-
| || ''fizzelrae(n)ge'' || motregen || Vergelijk het Duitse ''Fisselregen'' (motregen)
|-
| [[Maastrichts]]<ref>Roger Weijenberg: Dictionair vaan de Mestreechter Taol, 2014, lemma aldaar.</ref>|| ''keend'' (enk.), ''kinder'' (mv.) || kind, kinderen ||
|-
| || ''aomzeik'' || mier || Vergelijk het Duitse ''Ameise'' en het [[Aken (stad)|Aken]]s ''Omeseeck'' (beiden "mier")
|-
| || ''klasjenere'' || praten, bediscussiëren || Uit het Rijnlands ''klatschen'' (praten), vergelijk het Duitse ''klatschen'' (kletsen)
|-
| [[Venloos]]<ref>Veldeke Venlo: Venloos Waordebook ([https://veldekevenlo.nl/waordebook/ link], [https://veldekevenlo.nl/waordebook/ archieflink]), lemma aldaar.</ref> || ''dalles'' || armoede || Uit het Jiddisch; ''dalles'', van het Hebreeuws ''dallūþ'' (armoede)<ref>F. Debrabandere (2011), Limburgs etymologisch woordenboek: de herkomst van de woorden uit beide Limburgen, Zwolle</ref>
|-
| || ''briek'' || baksteen || Uit het Frans ''brique'' (baksteen), vergelijk Middelnederlands ''bricke'' (baksteen, tegel)
|-
| || ''intelik'' || eindelijk ||
|}

==Schrijftaal==
===Spelling===
{{Zie hoofdartikel|Spelling 2003 voor de Limburgse dialecten}}
De Limburgse dialecten vormen geen eenheidstaal, waardoor Limburgse teksten altijd in een bepaald dialect worden geschreven, waarbij de gebruikte spelling van persoon tot persoon kan wisselen. De Limburgse dialectvereniging Veldeke heeft wel een spellingsysteem voor alle dialecten opgesteld, met als doel dat dezelfde klank in elk dialect hetzelfde geschreven kan worden, de zogenaamde Veldekespelling. De eerste Veldekespelling werd in 1928 gepubliceerd, waarna in 1952, 1983 en 2000 [[spellingwijziging|aanpassingen]] van dit spellingsysteem plaatsvonden.<ref>Bakkes (2002), p. 43.</ref> Dit spellingsysteem geniet geen officiële status, maar wordt wel als "officieel gepromoot" aangeduid wegens het gebruik van deze spelling binnen de [[Raod veur 't Limburgs]] en Vereniging Veldeke.<ref>Pierre Bakkes, Herman Crompvoets, Jan Notten & Frans Walraven: [https://www.veldeke.net/wp-content/uploads/2020/12/Spelling-2003.pdf Spelling 2003 voor de Limburgse dialecten Spelling 2003 voor de Limburgse dialecten], pp. 8, {{ISBN|90-77457-02-X}}. [https://web.archive.org/web/20231016030147/https://www.veldeke.net/wp-content/uploads/2020/12/Spelling-2003.pdf Gearchiveerd] op 16 oktober 2023.</ref><ref>{{Citeer tijdschrift |achternaam=Assendelft |voornaam=Brenda |titel=De codificatie van het Limburgs: Motieven en hun patronen |url=https://www.aup-online.com/content/journals/10.5117/TET2019.1.ASSE |jaargang=71 |tijdschrift=Taal en Tongval |datum=2019-12-01 |taal=en |nummer=1 |doi=10.5117/TET2019.1.ASSE |issn=0039-8691 |pagina's=1–30 |archiefurl=https://web.archive.org/web/20230213223341/https://www.aup-online.com/content/journals/10.5117/TET2019.1.ASSE |archiefdatum=2023-02-13}}</ref> De Veldekespelling wordt o.a. gehanteerd bij tweetalige plaatsnaamborden<ref>{{Citeer web |url=https://egelzerplat.nl/wp-content/uploads/2020/07/Limburgse_Plaats_en_Gemeentenamen_Lmb.pdf |titel=Lies van Limburgse Plaats- en Gemeintenamen in 't Limburgs |achternaam=Bakker |voornaam=Frens |datum=Oktober 2002 |bezochtdatum=2023-02-13 |taal=li |archiefurl=https://web.archive.org/web/20210706124915/https://egelzerplat.nl/wp-content/uploads/2020/07/Limburgse_Plaats_en_Gemeentenamen_Lmb.pdf |archiefdatum=2021-07-06}}</ref> in Nederlands-Limburg. De meest recente versie van de spelling dateert uit 2003.

=== Algemeen Geschreven Limburgs ===
De journalist [[Paul Prikken]] (1946-2013) ontwikkelde in 1994 een eigen standaardvorm, het Algemeen Geschreven Limburgs, die hij in zijn woordenboek 'De taal van de Maas' voorstelde en tussen 1995 en 2004 voor zijn columns in het dagblad ''[[De Limburger]]'' toepaste. Dit Algemeen Geschreven Limburgs vond weinig weerklank. Een voorstel om het op provinciaal niveau te gebruiken, werd afgewezen.<ref name="web.archive.org">[https://web.archive.org/web/20120808170520/http://www.limburghuis.nl/Archief/toelichtGS.htm Paul Prikken en Wim Kuipers, Een toelichting op het AGL, brief aan de fracties van de Provinciale Staten van Nederlands-Limburg] 27 juni 2000</ref> De [[Radboud Universiteit]], de [[Katholieke Universiteit Leuven]], [[Vereniging Veldeke|Veldeke Limburg]] en de Belgische provincie Limburg pleitten tegen de invoering van een standaard schrijftaal omdat dit de grote verscheidenheid van de Limburgse dialecten niet ten goede zou komen.<ref name="web.archive.org" /><ref>Erken Limburgs niet als schrijftaal, NRC, 4 september 2000 [https://www.nrc.nl/handelsblad/van/2000/september/04/erken-limburgs-niet-als-schrijftaal-7508548 online]</ref>

== Status ==
=== Nederland===
In de nasleep van de Nederlandse opname van het Nedersaksisch binnen het [[Europees Handvest voor regionale talen of talen van minderheden]] in 1996, werd door de provincie Limburg aan de Vereniging Veldeke gevraagd om te onderzoeken in hoeverre zij voor het Limburgs aanspraak kon maken op dezelfde status.<ref name="Kroon">S. Kroon: Dialect in Limburg, in: Dialect en school in Limburg, 2004, pp. 29</ref> Veldeke stelde hierop een werkgroep in, met als primaire opdracht te onderzoeken of het Limburgs aan dezelfde criteria voldeed als die waarop de eerdere erkenning van het Nedersaksisch was gebaseerd.<ref name="Kroon" /><ref name="Roders">Elise Roders: [https://web.archive.org/web/20110512172425/http://www.limburghuis.nl/Archief/SCRIP_TIL.htm Europees Taalbeleid: Een onderzoek naar de totstandkoming, de inhoud en de implementatie van het Europees Handvest voor regionale talen of talen van minderheden], Katholieke Universiteit Brabant, 2000, Hoofdstuk 6.</ref>

De werkgroep toetste het Limburgs dus niet apart aan de relatief beperkt omschreven eisen van het handvest, maar vergeleek de taalaspecten van het eerder erkende Fries en het Nedersaksisch met die van de dialecten in Nederlands-Limburg. Op basis van de attesten van drie externe experts, dr. J.B. Berns, prof. dr. [[Ludger Kremer]] en prof. dr. [[Toon Weijnen]], concludeerde de werkgroep dat het Limburgs in minstens even sterke mate aan de gestelde criteria voldeed als het Nedersaksisch en zodoende in aanmerking zou komen voor aanmelding bij het Handvest. De werkgroep stelde hierbij expliciet dat de erkenning van het Limburgs niet moest worden gezien als een ingrijpen in wetenschappelijke terminologie of in de talige praktijk, maar als een publiekrechtelijke erkenning van cultuurvariatie en verscheidenheid binnen de Limburgse dialecten en hun positie ten opzichte van het Algemeen Nederlands.<ref name="Roders" /> Zodoende maakte de werkgroep in haar advies nadrukkelijk geen beweringen over de taal- of dialectstatus van het Limburgs en geeft als definitie hiervan "de streektaal die, in diverse varianten, wordt gesproken in de Nederlandse provincie Limburg".<ref name="Wat is Limburgs?" /><ref name="Streektaal 1996, p.2" />

Op 1 maart 1996 publiceerde de werkgroep haar "[https://leerssen.nl/publications/advies Advies inzake de erkenning van het Limburgs als streektaal]" dat leidde tot het verzoek van de Provincie Limburg om het Limburgs onder het Europese handvest te erkennen, dat vervolgens door de Nederlandse regering in 1997 zonder verdere inhoudelijke toetsing werd gehonoreerd.<ref name="Roders" /> Het Limburgs is daarmee een van de vijf onder het Handvest erkende minderheidstalen in Nederland, samen met het al eerdergenoemde Nedersaksisch, het [[Jiddisch]], het [[Sinti-Romanes]] en het [[Westlauwers Fries|Fries]].<ref>{{Citeer web |url=https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/erkende-talen/vraag-en-antwoord/erkende-talen-nederland |titel=Welke erkende talen heeft Nederland? - Rijksoverheid.nl |achternaam=Koninkrijksrelaties |voornaam=Ministerie van Binnenlandse Zaken en |datum=2016-01-11 |bezochtdatum=2023-03-16 |werk=www.rijksoverheid.nl |taal=nl |archiefurl=https://web.archive.org/web/20230318025031/https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/erkende-talen/vraag-en-antwoord/erkende-talen-nederland |archiefdatum=2023-03-18}}</ref> De dialecten en streektalen van Nederlands-Limburg genieten hierbij dezelfde status als het [[Nedersaksisch]], specifiek erkenning onder Deel II van het handvest. In tegenstelling tot in Deel III erkende talen (zoals het Fries) kunnen onder Deel II erkende talen geen specifieke rechten aan deze erkenning ontlenen. Wel is vastgelegd dat het gebruik van deze talen door de overheid gestimuleerd moet worden.<ref name="Cornips2412" /><ref name="Caluwe">Taalvariatie en taalbeleid, J. De Caluwe. Blz. 112-113/127.</ref>

==== Kritiek ====
Het besluit tot erkenning als streektaal en het eraan voorafgaande proces zijn niet onomstreden geweest. Zo omschreef taalwetenschapper [[Johan De Caluwe]] de erkenning van het Limburgs als niet meer dan symbolisch en uitte de [[Nederlandse Taalunie]] haar ongenoegen over het feit dat zij als adviesorgaan niet betrokken werd bij het verzoek van de provincie Limburg om het Limburgs te erkennen.<ref name="Caluwe" /> De toenmalige algemeen secretaris van de Taalunie, stelde dat dit wel had moeten gebeuren, omdat het Limburgs in elk geval altijd impliciet als Nederlands beschouwd werd waardoor het argument dat het Limburgs niets met het Nederlands te maken zou hebben en dus geen onderwerp zou zijn geweest om door de Taalunie te worden behandeld, niet opging. Volgens de Taalunie werd met de erkenning van het Limburgs wel degelijk een beslissing genomen over het Nederlands en hoorde de Taalunie geraadpleegd te worden. In 2000 gaf de Nederlandse regering toe dat het verstandiger was geweest om het verzoek van de provincie Limburg wel ter toetsing voor te leggen aan de Taalunie. Als gevolg hiervan werd in het Comité van Ministers van de Taalunie dan ook afgesproken om toekomstige verzoeken wel voor te leggen aan de Taalunie.<ref name="Roders" /><ref name="Caluwe" /> Een later verzoek om ook het [[Zeeuws]] als erkende streektaal op te nemen in het Handvest, werd als indirect gevolg hiervan wel afgewezen.<ref name="Caluwe" />

=== België ===
Sinds 24 december 1990 erkent de [[Franse Gemeenschap]] alle inheemse minderheidsdialecten die, naast het Frans, zijn ontstaan op het grondgebied van Brussel en Wallonië als "inheemse regionale talen". Het decreet omvat zowel alle [[Romaanse talen|Romaanse]] als alle [[Germaanse talen|Germaanse]] taalvormen, waardoor ook de Limburgse dialecten, hoewel niet expliciet genoemd in de wetstekst, in dit gebied onder deze erkenning vallen.<ref>{{Citeer web |url=https://limburgs.org/nl/limburgs/ |titel=Limburgse Taal |auteur= |datum= |bezochtdatum=2023-02-18 |uitgever=Limburgse Academie |archiefurl=https://web.archive.org/web/20230208230412/https://limburgs.org/nl/limburgs/ |archiefdatum=2023-02-08}}</ref><ref>{{fr}}{{Citeer tijdschrift |achternaam=Dassargues |voornaam=A. |titel=La politique linguistique et culturelle des langues régionales en Belgique francophone de 1990 à 2018 |url=https://gerflint.fr/Base/Paysgermanophones11/dassargues.pdf |jaargang= |tijdschrift=Synergies Pays Germanophones |datum=2018 |nummer=11 |pp=49-62}}</ref><ref>{{Citeer web |url=https://objectifplumes.be/complex/langues-regionales/ |titel=Littérature en langues régionales |bezochtdatum=2023-03-02 |werk=Objectif plumes |taal=fr |archiefurl=https://web.archive.org/web/20230302124531/https://objectifplumes.be/complex/langues-regionales/ |archiefdatum=2023-03-02}}</ref>

In de [[Vlaamse Gemeenschap|Vlaamse gemeenschap]], waar de discussie na de erkenning van het Limburgs in Nederland ook op gang kwam, werd door de overheid om taalkundig advies bij onder meer de [[Nederlandse Taalunie]] gevraagd. Het verzoek om ook hier het Limburgs te erkennen, werd afgewezen.<ref name="Caluwe" />

== Externe links ==
* [http://e-wld.nl Elektronisch Woordenboek van de Limburgse Dialecten]
* [http://www.vanoostendorp.nl/fonologie/tongval/t33.html De Chinezen van Nederland] over het gebruik van [[Stoottoon en sleeptoon|stoottonen]] en [[Stoottoon en sleeptoon|sleeptonen]] in het Limburgs
* [https://leerssen.nl/publications/advies Advies inzake de erkenning van het Limburgs als streektaal] (1996)
* [https://web.archive.org/web/20100205094340/http://taal.phileon.nl/lim_advies.php Streektaal.net: Limburg]
* https://e-wld.nl/ woordenboek van de Limburgse dialecten (WLD)

{{Appendix||2=
==Bronnen en verwijzingen==
===Voetnoten===
{{References|group=noten}}
=== Referenties ===
{{References}}
==Literatuur==
* {{aut|[[Pierre Bakkes|Bakkes, Pierre]]}} (2002): ''Taal in stad en land: Venloos, Roermonds en Sittards''. {{ISBN|90-12-09014-8}}
* {{aut|Belemans, R., en R. Keulen}} (2004): ''Taal in stad en land: Belgisch-Limburgs'', {{ISBN|9020958550}}
* {{aut|Belemans, R., J. Kruijsen en J. Van Keymeulen}} (1998): 'Gebiedsindeling van de zuidelijk-Nederlandse dialecten', in: ''Taal en Tongval'', jaargang 50, nr. 1 ([https://web.archive.org/web/20120204095100/https://fuzzy.arts.kuleuven.be/rewo/gebiedsindeling.htm Gebiedsindeling])
* {{aut|[[Leonie Cornips|Cornips, Leonie]]}} (2010): 'Taal en spraak', in: ''Limburg. Een geschiedenis, deel 3, vanaf 1800'', pp. 239-250. [[Limburgs Geschied- en Oudheidkundig Genootschap|LGOG]], Maastricht. {{ISBN|978-90-819602-2-9}}
* {{aut|Daan, J. en D. Blok}} (1969): ''Van Randstad tot Landrand. Bijdragen en Mededelingen der Dialectcommissie van de KNAW XXXVI''. Noord-Hollandsche Uitgevers Maatschappij, Amsterdam, 54 pagina's met kaart en grammofoonplaat.
* {{aut|Frins, Jean}} (2009): 'Karolingisch-Frankisch: De bijzondere volkstaal rondom het Vaalser Drielandenpunt', in: ''Historische en Heemkundige studies in en rond het Geuldal'', nr. 19, pp. 232-249 ([https://web.archive.org/web/20110726094300/http://www.osmoddersproak.com/index.php?option=com_content&task=view&id=14&Itemid=75 online tekst]); eerder verschenen als: {{de}} Frins, Jean (2006): 'Karolingisch-Fränkisch: Die plattdütsche Volkssprache im Aachener Dreiländereck', in: ''Im Göhltal'' (Kelmis), 78, pp. 80-99.
* {{aut|Giesbers, Charlotte}} (2008): ''Dialecten op de grens van twee talen: een dialectologisch en sociolinguïstisch onderzoek in het Kleverlands dialectgebied'', proefschrift Radboud Universiteit Nijmegen, 26 juni 2008 ([https://repository.ubn.ru.nl/bitstream/2066/67849/1/67849.pdf download pdf])
* {{de}} {{aut|Goossens, Jan}} (1965): 'Die Gliederung des Südniederfränkischen', in: ''Rheinische Vierteljahrsblätter'', nr. 30, pp. 79-94
* {{aut|Hoppenbrouwers, C. en G.}} (2001): ''De indeling van de Nederlandse streektalen. Dialecten van 156 steden en dorpen geklasseerd volgens de FFM''. Van Gorcum, Assen. {{ISBN|9789023237310}} ([http://taal.phileon.nl/kaart/hoppenbrouwers.php website])
* {{aut|[[Jos. Schrijnen|Schrijnen, Jos.]]}} (1902): 'Benrather-, Uerdinger- en Panningerlinie', in: ''Tijdschrift voor Nederlandse Taal- en Letterkunde'', jaargang 21. E.J. Brill, Leiden
* {{aut|Schrijnen, Jos.}} (1907): 'Taalgrenzen in Zuidnederland. - het Mich-kwartier', in: ''Tijdschrift voor Nederlandse Taal- en Letterkunde'', jaargang 26. E.J. Brill, Leiden
* {{aut|Vaan, M.A.C. de}} (2010): 'De oorsprong van de Limburgse toonaccenten: een kritische update', in: ''Veldeke Jaarboek'', pp. 23-34
* {{de}} {{aut|Wenker, Georg}} (1877): 'Das Rheinische Platt'. Herdruk in: ''Sammlung deutsche Dialektgeographie'', Heft 8 (1915), Marburg
* {{de}}/{{fr}} {{aut|Wintgens, Leo}} (1998): ''Et Hat van os Plat: Précis populaire de grammaire de la langue régionale germanique dans l'ancien Duché de Limbourg - Abriss einer Grammatik der germanischen Regionalsprache im Bereich des ehemaligen Herzogtums Limburg''. 1e uitgave: Obelit, Cahiers de Linguistique-Sprachhefte I, Montzen, 1998, 68 pp. 2e uitgave in: ''Section wallonne de la Commission royale de Toponymie et de Dialectologie à Bruxelles'', deel LXXI (1999), pp. 34-138. 3e uitgave: Obelit, Montzen, 2001, 106 pp.
}}
{{Wikibooks|Limburgs|Cursus Limburgs (in opbouw)}}
{{InterWiki|code=li}}
{{Navigatie streektalen Vlaanderen en Nederland}}
{{Navigatie dialecten van het Zuid-Nederfrankisch}}
{{Navigatie Germaanse talen}}
{{Commonscat}}

[[Categorie:Limburgs| ]]

title: Limburgs

Gesproken in: Nederland · België · Duitsland Het overgrote deel van Belgisch en Nederlands-Limburg, de Platdietse streek (Provincie Luik) en aangrenzende gebieden in Noordrijn-Westfalen

Vitaliteit: kwetsbaar/voldoende

Sprekers: Ongeveer 1 miljoen

Taalfamilie: Indo-Europees - Germaans - West-Germaans - Nederfrankisch - Limburgs

Alfabet: Latijns

Taalorganisatie: Veldeke (onofficieel) · Raod veur 't Limburgs (in Nederlands-Limburg)

title: Taalcodes

ISO 639-1: li

ISO 639-2: lim

ISO 639-3: lim

Taalcodes: De Limburgse dialecten zijn (als één groep met de naburige Ripuarische dialecten) als "kwetsbaar" geclassificeerd door de UNESCO-wereldatlas van bedreigde talen..mw-parser-output .taalaanduiding{font-family:sans-serif;font-size:85%;cursor:help;color:var(--color-subtle,#555)}.mw-parser-output .taalaanduiding span{border-bottom:1px dotted var(--color-subtle,#555)}(en) Moseley, Christopher; Alexandre, Nicolas, Atlas of the world's languages in danger. unesdoc.unesco.org. Gearchiveerd op 22 juli 2022. Geraadpleegd op 11 juli 2022.

Portaal: Taal


text:
# Flirtea sorenseni
Flirtea sorenseni is een hooiwagen uit de familie Cosmetidae.

wikiname: nlwiki

title: Flirtea sorenseni

in_language: nl

wikitext:
{{Taxobox
| type = dier
| naam = ''Flirtea sorenseni''
| titelweergave = cursief
| afbeelding =
| afbeeldingtekst =
| rijk = [[Dieren (biologie)|Animalia]] (Dieren)
| stam = [[Geleedpotigen|Arthropoda]] (Geleedpotigen)
| klasse = [[Spinachtigen|Arachnida]] (Spinachtigen)
| orde = [[Hooiwagens|Opiliones]] (Hooiwagens)
| familie = [[Cosmetidae]]
| onderfamilie = [[Cosmetinae]]
| geslacht = ''[[Flirtea]]''
| w-naam = ''Flirtea sorenseni''
| auteur = M. A. González-Sponga
| datum = 1992
| haakjes =
| commons =
| species =
}}
'''''Flirtea sorenseni''''' is een [[hooiwagens|hooiwagen]] uit de familie [[Cosmetidae]].<ref>{{Aut|Hallan J.}} (2005) [http://insects.tamu.edu/research/collection/hallan/Acari/Family/Cosmetidae.txt Cosmetidae] in [http://insects.tamu.edu/research/collection/hallan/Acari/Family/Opiliones1.htm SYNOPSIS OF THE DESCRIBED OPILIONES OF THE WORLD]. [https://web.archive.org/web/20170804222539/http://insects.tamu.edu/research/collection/hallan/Acari/Family/Opiliones1.htm Gearchiveerd] op 4 augustus 2017.</ref>

{{Appendix}}
{{Beginnetje|biologie|2012|07|13}}

[[Categorie:Flirtea|sorenseni]]

title: Flirtea sorenseni

Rijk: Animalia (Dieren)

Stam: Arthropoda (Geleedpotigen)

Klasse: Arachnida (Spinachtigen)

Orde: Opiliones (Hooiwagens)

Familie: Cosmetidae

Onderfamilie: Cosmetinae

Geslacht: Flirtea

title: Soort

Portaal: Biologie