text:
# Volkswagen AG
Volkswagen Aktiengesellschaft (VW AG) is de grootste autofabrikant in Europa en in omvang de tweede ter wereld. Het bedrijf wordt soms ook wel als de Volkswagen Group aangeduid. De hoofdvestiging bevindt zich in Wolfsburg, Nedersaksen.
Volkswagen AG produceert voertuigen van onder andere de merken Volkswagen, Audi, SEAT, Cupra, Škoda, Bentley, Ducati (motoren), Lamborghini, Bugatti Rimac en Porsche. Qua verkoopaantallen strijden Toyota, General Motors en Volkswagen AG om de eerste plaats: alle produceren elk ongeveer 10 miljoen voertuigen op jaarbasis.

## Geschiedenis

### Naziperiode
Toen Adolf Hitler in 1933 in Duitsland de macht greep, koesterde hij het plan om een zuinige gezinsauto voor maximaal 1.000 Reichsmark te laten fabriceren. De autoconstructeur Ferdinand Porsche had daarvoor concrete voorstellen en mocht een prototype bouwen van de auto die later bekend zou worden als de Volkswagen Kever. De Duitse auto-industrie was echter, met reden, van mening dat de wagen niet voor de gewenste prijs op de markt gebracht kon worden.
Hitler gaf daarom het Deutsche Arbeitsfront (DAF), de enig toegestane en van de staat afhankelijke vakbond, opdracht om de auto te gaan produceren. In 1937 werd hiervoor de Gesellschaft zur Vorbereitung des Deutschen Volkswagens mbH gesticht, in 1939 gevolgd door de oprichting van Volkswagenwerk GmbH, een besloten vennootschap waarvan de overheid alle aandelen in handen had.
Voor de productie van de Kraft durch Freude-Wagen werd bij het stadje Fallersleben, in het midden van Duitsland, een gigantische fabriek gebouwd. Rondom de fabriek ontstond KdF-stadt, na de oorlog omgedoopt in Wolfsburg. De fabriek, onder leiding van Porsche en Bodo Lafferentz, zou aan de lopende band 150.000 KdF-Wagen per jaar moeten produceren. Vooruitlopend daarop werd de auto eind jaren 30 al via een spaarsysteem verkocht.
Tot serieproductie kwam het in de naziperiode niet meer. Na het uitbreken van de oorlog in 1939 werd de nieuwe fabriek voor militaire productie gebruikt. Daarbij werden 20.000 dwangarbeiders ingezet, vanaf 1942 deels gehuisvest in het nabijgelegen kamp Arbeitsdorf. Als erkenning van dit verleden heeft Volkswagen in 1998 een fonds ingesteld waaruit ruim 2.000 voormalige dwangarbeiders een compensatie hebben ontvangen.

### Wederopbouw
De door de geallieerde bombardementen deels vernielde fabriek in Wolfsburg (de herbouw zou pas in 1950 voltooid worden) kwam in 1945 onder Brits militair bestuur. De Engelse bezettingsmacht liet er vanaf 1946 weer auto’s bouwen, in de eerste plaats voor eigen gebruik. Er waren echter ook plannen om het bedrijf te ontmantelen en de Kever werd onder andere aan Ford en aan het Britse Humber aangeboden. Deze bedrijven zagen echter weinig commercieel perspectief in het Duitse concept.
In ontmanteling was ook de door de bezettingsautoriteiten aangestelde bedrijfsleider, de Britse majoor Ivan Hirst, niet geïnteresseerd. Onder zijn leiding kwam eind jaren ’40 eindelijk de seriegewijze productie van de Kever op gang en werd een servicenetwerk op poten gezet. Eind 1948 werd de leiding van het bedrijf overgenomen door de van Opel afkomstige technicus Heinrich Nordhoff. Een jaar later droegen de geallieerde bezettingsautoriteiten het bedrijf over aan de Bondsregering en de deelstaat Nedersaksen. Volkswagen bleef zo een staatsbedrijf.
Volkswagen werd met zijn Kever in de jaren ’50 hét symbool voor de Duitse wederopbouw, het Wirtschaftswunder. In 1950 werd wagen nummer 100.000 geproduceerd, in 1955 kon de productie van de miljoenste Volkswagen gevierd worden. Aan het ontwerp van de auto werd in die jaren weinig veranderd. Wel werd naast de Kever vanaf 1950 door Volkswagen ook de Transporter (bekend als de VW-Bus) gebouwd. De bus was een al even revolutionair concept als de Kever en werd eveneens een enorm succes. Voor de bus werd in Hannover in 1956 een nieuwe fabriek in bedrijf genomen.
De eerste geëxporteerde Kevers werden in 1947 door Pon’s Automobielhandel naar Nederland gehaald. Vanaf 1948 werd ook naar andere Europese landen, waaronder België, geëxporteerd. In 1950 begon men met de montage van de auto in Ierland en Brazilië. Buiten Europa bouwde Volkswagen eigen verkooporganisaties in Noord-Amerika op en montagebedrijven in Australië en Zuid-Afrika. In 1953 werd in Brazilië een grote fabriek gebouwd.

### Jaren 60
In 1960 werd Volkswagen omgezet in een beursgenoteerde vennootschap, Volkswagenwerk AG. Van de aandelen werd 60% verkocht aan beleggers, maar de zogenaamde Volkswagenwet die de privatisering regelde, bepaalde dat geen enkele aandeelhouder meer dan 20% van het stemrecht in het bedrijf mocht uitoefenen. De Bondsstaat en de deelstaat Nedersaksen hadden ieder 20% van de aandelen in handen en behielden zo in feite de zeggenschap.
De opbrengsten van de aandelenverkoop van 1960 gingen naar de Stiftung Volkswagenwerk, sinds 1989 de VolkswagenStiftung. Het doel van deze organisatie, met (in 2006) een kapitaal van 2,4 miljard euro, is het bevorderen van wetenschappelijk onderzoek, waarvoor jaarlijks 100 miljoen euro beschikbaar wordt gemaakt.
Het aantal productielocaties werd in de jaren ’60 geleidelijk uitgebreid. In 1964 opende Volkswagen voor de Amerikaanse markt een fabriek in Mexico. In België werd in 1971 Volkswagen Bruxelles S.A. opgericht. Het beleid van Volkswagen was erop gericht de internationale distributie van zijn producten zo veel mogelijk onder eigen controle te krijgen. In Nederland bleef de vertegenwoordiging van het merk echter in handen van Pon.
In 1965 nam Volkswagen Auto-Union over van Daimler-Benz. Auto-Union bleef binnen het Volkswagen concern een tamelijk zelfstandige dochter. Wel werd de eerder gebruikte merknaam DKW vervangen door het historische Audi. In 1969 werd het bedrijf samengevoegd met het eveneens door Volkswagen overgenomen NSU tot Audi NSU Auto Union AG, sinds 1985 kortweg Audi AG.
Deze beide overnames waren voor Volkswagen des te belangrijker omdat het bedrijf onder Nordhoff, die tot 1967 het bewind voerde, verstarde. Het bleef te lang vasthouden aan inmiddels technisch en commercieel achterhaalde concepten als de luchtgekoelde motor en achterwielaandrijving. In 1972 doorbrak de Kever met meer dan 15 miljoen geproduceerde exemplaren het oude productierecord van de Ford Model T, maar intussen werd Volkswagen door de concurrentie ingehaald.

### Jaren 1970-1995
De introductie in 1970 van de Volkswagen K70, een nog door NSU ontwikkeld model met voorwielaandrijving en waterkoeling, vormde een breuk met het voorgaande beleid. Het model sloeg niet aan, maar de in 1973 op de markt gebrachte en veel succesvollere Passat was volgens dezelfde principes ontworpen. De Passat en vooral de Golf (vanaf 1974) brachten het bedrijf nieuwe successen, maar nooit meer zou Volkswagen zo’n drastische modelwisseling riskeren. Ondanks alle technische veranderingen sinds het begin van de jaren ’70 heten de meest succesvolle types bij Volkswagen nog steeds Golf en Passat.
Een andere vernieuwing van de jaren ’70 was dat de modellen van het concern, Volkswagens én Audi’s dus, steeds meer volgens het bouwdoosprincipe samengesteld werden uit voor meerdere types bruikbare onderdelen. Volgens critici gingen de auto’s van beide merken daarom steeds meer op elkaar lijken. Ook in andere opzichten groeiden beide merken naar elkaar toe. Zo werd in 1978 voor Volkswagen en Audi een gemeenschappelijke verkoop- en serviceorganisatie opgezet (tot 1992) onder de afkorting V.A.G. (afkorting van Volkswagen(werk) AG, in de ogen van velen echter van VW Audi Gruppe) met een lichtblauwe bedrijfskleur.
Geleidelijk breidde het concern zich internationaal verder uit. Zo werd in 1973 een fabriek geopend in Lagos, Nigeria. Van groot belang was de overeenkomst die in 1982 gesloten werd met het Chinese SAIC over de productie van het model Santana in Volksrepubliek China. Daarmee werd de basis gelegd voor de succesvolle expansie van Volkswagen op de Chinese markt. Later ging Volkswagen ook met FAW in China een joint venture aan.
In 1985 werd de naam van het concern veranderd van Volkswagenwerk AG in het internationaal beter klinkende Volkswagen AG. Een jaar later werd het Spaanse SEAT overgenomen, dat evenals Audi een onder eigen naam producerende dochter van het concern werd. Hetzelfde gold voor het in 1991 overgenomen Tsjechische Škoda.

### Jaren na 1995-
In 1993 werd Ferdinand Piëch, een kleinzoon van Porsche, chef van het Volkswagen concern. Onder Piëch deed Volkswagen pogingen om ook in de top van de automarkt door te dringen. In 1998 werden hiertoe de merken Bugatti en Lamborghini overgenomen. De koop van Rolls-Royce in hetzelfde jaar leidde na veel getouwtrek met BMW tot een verdeling, waarbij Volkswagen het merk Bentley behield.
De merken werden onderverdeeld in twee groepen, de Volkswagen groep en de Audi groep, waarbij de laatste (met SEAT) zich moest profileren met sportieve luxe en geavanceerde techniek, terwijl Volkswagen (met Škoda ) zich concentreerde op de markt van degelijke gezinsauto’s. Ook nichemarkten werden, vaak met enige vertraging, bediend met een steeds breder productenpalet.
Na een halvering van de winst in 2003 werd een ingrijpende herstructurering aangekondigd om de kosten te verlagen. Volgens Volkswagen lagen de loonkosten 11% boven het gemiddelde van de andere Duitse autofabrikanten. Maar door critici is ook gewezen op de hoge dividenduitkeringen en managementkosten. Verder is het onduidelijk of de investeringen in de markt voor luxe automobielen economisch rationeel waren. En Volkswagen zou niet adequaat hebben gereageerd op de enorme groei van de SUV-markt.
Het bedrijf werd bovendien sinds de jaren 90 geplaagd door kwaliteitsproblemen (onder andere bij Golf III en IV) die veroorzaakt zouden zijn door te vergaande bezuinigingen bij de productie. In 2005 kwam een ernstig corruptieschandaal aan het licht waarbij topmanagers leden van de ondernemingsraad en politici zouden hebben omgekocht en zelf betaald zijn door toeleverende bedrijven. De winsten van het concern hebben zich overigens in 2006 weer hersteld.
De Duitse staat heeft zich, in tegenstelling tot de deelstaat Nedersaksen, inmiddels volledig uit het bedrijf teruggetrokken. Toch heeft de EU een procedure in gang gezet om de speciale regelingen uit de privatiseringswet van 1960 rond de zeggenschap bij Volkswagen buiten werking te stellen. Het verzet van Nedersaksen komt vooral voort uit zorgen over het behoud van werkgelegenheid.
Gelijktijdig breidde Porsche, dat eind 2005 een belang nam in Volkswagen zijn participatie stelselmatig verder uit. In mei 2008 bezat het met een aandeel van 35% reeds de feitelijke zeggenschap over het bedrijf, in september was dat opgelopen tot 42% en kondigde Porsche aan opties te willen uitoefenen voor nog eens 30% tot een totaal belang van 75% medio 2009. Spil in deze overname is Ferdinand Piëch, zowel (sinds 2002) voorzitter van de Aufsichtsrat (Raad van Commissarissen) van VW AG als met 13% grootaandeelhouder van Porsche. Zijn doelstelling is beide concerns, die sterke historische banden hebben, weer binnen een familie te brengen. Voorts zou het concern een bereik binnen alle segmenten van de auto-industrie moeten krijgen, getuige ook de overname door Volkswagen van Scania in maart.
Piëchs voornemen leidde tot een machtsstrijd binnen het Volkswagenconcern; eind 2006 werd Bernd Pischetsrieder onverwachts als concernchef vervangen door Martin Winterkorn. Tussen Porsche en Volkswagen brandde eveneens een strijd los, die vooral ging om de medezeggenschapsrechten van Porsche, dat puur getalsmatig immers overvleugeld zou worden door Volkswagen. Beide families legden dit geschil eind oktober 2008 echter bij. Naar aanleiding van de overnameplannen werd de beurskoers van het bedrijf dermate opgestuwd dat Volkswagen korte tijd het grootste bedrijf ter wereld was naar marktkapitalisatie.
In juli 2009 werd de topman van Porsche Wendelin Wiedeking samen met de financiële topman ontslagen, geruchten over een overname door VW werden hierdoor sterker. Op 13 augustus 2009 werd bekend dat Volkswagen en Porsche zullen integreren tot één groep in 2011, die groep krijgt waarschijnlijk de naam Auto-Union. Aan het eind van 2009 zal VW haar aandeel in Porsche hebben uitgebreid tot 42%, terwijl Porsche omgekeerd 51% van de aandelen Volkswagen AG bezit. Qatar krijgt in ruil voor 7 miljard euro uiteindelijk een belang van 17% in de nieuwe groep. Een paar dagen later lekte echter uit dat de fusie misschien al in 2010 voltooid kan zijn.

#### Milieuschandaal
Het Duitse bedrijf gaf 21 september 2015 toe dat de software van dieselmotoren, die wereldwijd in zo’n 11 miljoen auto’s zit, onregelmatigheden vertoont. Naar eigen zeggen ging het om TDI-motoren van het type EA 189 (gebruikt door de merken Volkswagen, Audi en Porsche sedert 2009). Door informatie afkomstig van sensoren weet de software wanneer het voertuig op de testbank staat en doet dan het nodige om aan de stikstofoxidennormen te voldoen. Op de weg wordt het reductiemechanisme uitgeschakeld en stoot de motor tien tot veertig keer meer giftige stoffen uit dan toegelaten volgens de Europese emissiestandaard. Volgens een raming van The Guardian zou daardoor 237.161 tot 948.691 extra ton NOx geloosd zijn in de Verenigde Staten.
De Amerikaanse Environmental Protection Agency (EPA) bracht de frauduleuze software op 18 september 2015 aan het licht. Het agentschap was in mei 2014 gealerteerd door de ngo International Council on Clean Transportation, die de uitstoot in reële omstandigheden had laten meten. In de VS zouden 482.000 voertuigen betrokken zijn.
De automaker heeft als eerste stap 6,5 miljard euro gereserveerd voor de gevolgen van het schandaal. Justitie in de Verenigde Staten is een strafrechtelijk onderzoek begonnen en Volkswagen kan een boete krijgen van maximaal 18 miljard euro. In de eerste twee dagen na het bekend worden van het nieuws daalde de beurswaarde van Volkswagen met 27 miljard euro en kwam de positie van bestuursvoorzitter Martin Winterkorn onder vuur. Op 23 september 2015 nam Martin Winterkorn ontslag en twee dagen later werd Matthias Müller aangesteld als nieuwe CEO. Begin november 2015 bleken ook honderdduizenden benzineauto's "onverklaarbare tegenstrijdigheden" op het gebied van CO2-uitstoot te vertonen.
In juli 2021 gaf de Europese Commissie een boete van 502 miljoen euro aan Volkswagen. BMW kreeg ook een boete van 372 miljoen omdat drie autofabrikanten zich schuldig hadden gemaakt aan kartelvorming.  De drie hebben onderling afspraken gemaakt over de uitstoot van stikstofoxide door nieuwe dieselauto’s. De techniek was beschikbaar om de uitstoot te verminderen, maar ze hebben afgesproken dit niet te gebruiken om concurrentie te vermijden. Daimler was de derde partij, maar omdat dit bedrijf melding had gedaan bij de EC ontliep deze een geldstraf.

## Activiteiten
Volkswagen is de grootste producent van personen- en vrachtwagens in Europa. In 2015 produceerde het bedrijf iets meer dan 10 miljoen voertuigen en had hiermee een wereldwijd marktaandeel van 12,4%. In 2015 verkocht het iets meer dan 600.000 vrachtwagens en zo'n 9,3 miljoen personenwagens, waarvan 3,5 miljoen in China. In dit land werden driemaal meer auto's verkocht dan in de thuismarkt Duitsland. Bijna 6 miljoen auto's werden verkocht onder de Volkswagen merknaam. Verder werden 1,8 miljoen Audi's, 1,1 miljoen Skoda's en slechts 23 Bugatti's verkocht in 2015. Het heeft fabrieken in 31 landen en de voertuigen worden in 153 landen verkocht. Per 31 december 2015 telde het 610.000 medewerkers, waarvan 60% buiten Duitsland werkzaam was. Het Volkswagen concern schrapt tussen 2016 en 2021 30.000 banen. Dit heeft vooral te maken met de overgang van brandstofauto's naar elektrische auto's en zelfrijdende auto's.

### Resultaten
| Jaar | Autoverkopen (× 1.000) | Autoverkopen buiten Duitsland (× 1.000) | Aantal werknemers (gemiddeld, × 1.000) | Omzet (× miljard) | Nettoresultaat (× miljoen) |
| ---- | ---------------------- | --------------------------------------- | -------------------------------------- | ----------------- | -------------------------- |
| 1945 | 2                      | -                                       | 6                                      | RM 0,011          | -                          |
| 1950 | 90                     | -                                       | 15                                     | DM 0,4            | DM 4                       |
| 1960 | 889                    | 514                                     | 76                                     | DM 4,6            | -                          |
| 1970 | 2.207                  | 1.482                                   | 190                                    | DM 15,8           | DM 40                      |
| 1975 | 2.038                  | 1.412                                   | 177                                    | DM 18,9           | DM -157                    |
| 1980 | 2.495                  | 1.707                                   | 258                                    | DM 33,3           | DM 321                     |
| 1985 | 2.398                  | 1.676                                   | 259                                    | DM 52,5           | DM 596                     |
| 1990 | 3.030                  | 2.085                                   | 269                                    | DM 68,1           | DM 1.086                   |
| 1995 | 3.442                  | 2.505                                   | 259                                    | DM 88,1           | DM 336                     |
| 2000 | 5.165                  | 4.146                                   | 324                                    | € 81,8            | € 2.614                    |
| 2005 | 5.193                  | 4.174                                   | 345                                    | € 94,0            | € 1.050                    |
| 2010 | 7.278                  | 6.219                                   | 389                                    | € 126,9           | € 7.226                    |
| 2015 | 10.010                 | 8.731                                   | 604                                    | € 213,3           | € 4.678                    |
| 2020 | 9.157                  | 8.049                                   | 665                                    | € 222,9           | € 8.824                    |
| 2021 | 8.576                  | 7.603                                   | 668                                    | € 250,2           | € 15.428                   |
| 2022 | 8.481                  | 7.476                                   | 669                                    | € 279,2           | € 15.836                   |

### Verkoopcijfers
| Jaar | Personenauto's | Personenauto's | Personenauto's | Personenauto's | Personenauto's | Personenauto's | Personenauto's | Personenauto's | Personenauto's | Bedrijfsvoertuigen en vrachtwagens | Bedrijfsvoertuigen en vrachtwagens | Bedrijfsvoertuigen en vrachtwagens | Bedrijfsvoertuigen en vrachtwagens | Bedrijfsvoertuigen en vrachtwagens | Ref.   |
| Jaar | Volkswagen     | Audi           | Škoda          | SEAT           | Porsche        | Bentley        | Lamborghini    | Bugatti        | Totaal         | Volkswagen                         | MAN                                | Scania                             | Navistar                           | Totaal                             | Ref.   |
| ---- | -------------- | -------------- | -------------- | -------------- | -------------- | -------------- | -------------- | -------------- | -------------- | ---------------------------------- | ---------------------------------- | ---------------------------------- | ---------------------------------- | ---------------------------------- | ------ |
| 2012 | 5.738.417      | 1.455.123      | 939.202        | 321.002        | 59.513         | 8.510          | 2.083          | 31             | 8.523.881      | 550.156                            | 134.245                            | 67.401                             | –                                  | 751.802                            |        |
| 2013 | 5.932.308      | 1.575.480      | 920.750        | 355.004        | 162.145        | 10.120         | 2.121          | 47             | 8.957.975      | 551.908                            | 140.333                            | 80.464                             | –                                  | 772.705                            | [ 22 ] |
| 2014 | 6.118.654      | 1.741.129      | 1.037.226      | 390.505        | 189.849        | 11.020         | 2.530          | 45             | 9.490.958      | 446.616                            | 120.088                            | 79.782                             | –                                  | 646.486                            | [ 23 ] |
| 2015 | 5.823.408      | 1.803.246      | 1.055.501      | 400.037        | 225.121        | 10.100         | 3.245          | 23             | 9.320.681      | 430.801                            | 102.474                            | 76.561                             | –                                  | 609.836                            | [ 24 ] |
| 2016 | 5.980.309      | 1.867.738      | 1.126.477      | 408.703        | 237.778        | 11.023         | 3.457          | 1              | 9.635.486      | 477.974                            | 102.235                            | 81.346                             | –                                  | 661.555                            | [ 25 ] |
| 2017 | 6.230.229      | 1.878.105      | 1.200.535      | 468.431        | 246.375        | 11.089         | 3.815          | 71             | 10.038.650     | 497.894                            | 114.134                            | 90.777                             | –                                  | 702.805                            | [ 26 ] |
| 2018 | 6.244.888      | 1.812.485      | 1.253.741      | 517.627        | 256.255        | 10.494         | 5.750          | 76             | 10.101.316     | 499.698                            | 136.517                            | 96.477                             | –                                  | 732.692                            | [ 27 ] |
| 2019 | 6.278.345      | 1.845.573      | 1.242.767      | 574.078        | 280.800        | 11.006         | 8.205          | 82             | 10.240.856     | 491.559                            | 142.764                            | 99.457                             | –                                  | 733.780                            | [ 28 ] |
| 2020 | 5.328.090      | 1.692.773      | 1.004.816      | 426.641        | 272.162        | 11.206         | 7.430          | 77             | 8.743.195      | 371.609                            | 118.102                            | 72.085                             | –                                  | 561.796                            | [ 29 ] |
| 2021 | 4.896.914      | 1.680.512      | 878.202        | 470.531        | 301.915        | 14.659         | 8.405          | 63             | 8.251.201      | 359.546                            | 150.968                            | 90.366                             | 29.876                             | 630.756                            | [ 30 ] |

## Bedrijfsstructuur

### Werkmaatschappijen
De verschillende merken zijn binnen het concern sinds 2013 verdeeld in twee groepen:

De groep Automotive met:
- Personenwagens:
  -  Volkswagen
  -  Audi
    -  Bentley
    -  Lamborghini
    -  Ducati (motoren)

  -  Škoda
  -  SEAT
    -  Cupra

  -  Porsche
- Bedrijfsvoertuigen:
  -  Volkswagen werkbussen
  -  Scania
  -  MAN
  -  Navistar International Corporation

De groep Financial services.
Het onderdeel bedrijfswagens, Volkswagen Nutzfahrzeuge, maakt vooral kleiner transportmateriaal zoals de Caddy, Transporter, Crafter en Amarok. In Brazilië bouwt Volkswagen Nutzfahrzeuge ook trucks. Volkswagen heeft ook alle aandelen in handen van de Zweedse vrachtwagenbouwer Scania AB en een meerderheidsbelang in MAN AG.
Alle financiële diensten die het concern verleent zijn ondergebracht bij Volkswagen Financial Services AG en opereert in Nederland onder de naam Volkswagen Bank of Volkswagen Pon Financial Services.
Lokaal kunnen geconsolideerde deelnames een aparte plaats in de structuur innemen. Dat geldt onder andere voor de Chinese joint ventures waarbij de zeggenschap in Chinese handen is.
In 2000 opende Volkswagen in Wolfsburg het attractiepark Autostadt, waarin de verschillende merken van het concern zich presenteren en een automobielmuseum te bezichtigen is.

### Aandeelhouders
Op 31 december 2022 stonden er 295 miljoen gewone aandelen (tickercode: VOW) uit en 206 miljoen preferente aandelen (VOW3, zonder stemrecht). De beurshandel in de preferente aandelen is vele malen groter dan die van de gewone aandelen. De preferente aandelen krijgen een marginaal hoger dividend dan de gewone aandelen.
Het aandeel Volkswagen AG is genoteerd aan de Frankfurter Wertpapierbörse en verschillende andere aandelenbeurzen. Per 31 december 2022 was Porsche SE veruit de grootste aandeelhouders met 31,9% van de aandelen in handen en 53,3% van het stemrecht.
Per 31 december 2022 zijn de aandelen van Volkswagen AG als volgt verdeeld:
| Percentage | Aandeelhouder                         |
| ---------- | ------------------------------------- |
| 31,9%      | Porsche Automobil Holding SE          |
| 22,2%      | Buitenlandse institutionele beleggers |
| 10,5%      | Qatar Holding LLC                     |
| 11,8%      | Deelstaat Nedersaksen                 |
| 21,0%      | Particuliere aandeelhouders / overige |
| 2,6%       | Duitse institutionele beleggers       |

| Percentage | Aandeelhouder                |
| ---------- | ---------------------------- |
| 53,3%      | Porsche Automobil Holding SE |
| 20,0%      | Deelstaat Nedersaksen        |
| 17,0%      | Qatar Holding LLC            |
| 9,7%       | Overige                      |

### Volkswagen chefs
- 1945-1948 — Ivan Hirst
- 1948-1967 — Heinrich Nordhoff
- 1968-1971 — Kurt Lotz
- 1971-1975 — Rudolf Leiding
- 1975-1982 — Toni Schmucker
- 1982-1993 — Carl Hahn
- 1993-2002 — Ferdinand Piëch
- 2002-2006 — Bernd Pischetsrieder
- 2007-2015 — Martin Winterkorn
- 2015-2018 — Matthias Müller
- 2018-augustus 2022 — Herbert Diess
- 2022-heden — Oliver Blume

### Modellencodering
Volkswagen heeft een interne codering voor haar modellen binnen het concern. Deze bestaat uit twee letters en drie cijfers. De twee letters geven aan om welk merk het gaat:
- VW = Volkswagen
- AU = Audi
- SK = Škoda
- SE = SEAT
- BY = Bentley
- LA = Lamborghini
- BU = Bugatti

Vervolgens geeft het eerste cijfer aan om welke klasse het gaat:
- 1 = Miniklasse
- 2 = Economyklasse
- 3 = Compacte middenklasse
- 4 = Middenklasse
- 5 = Hogere middenklasse
- 6 = Topklasse
- 7 = Terreinauto/SUV

Het tweede cijfer geeft de (platform)generatie aan. Een nieuwe auto hoeft dus niet per se met 1 te beginnen maar krijgt het cijfer van het platform waarop hij gebouwd is.
Het derde en laatste cijfer geeft het model aan:
- 0 = Hatchback
- 1 = Sedan
- 2 = Stationwagen
- 3 = Sportback (een model met extra deuren)
- 4 = Coupé/Sportwagen
- 5 = Cabriolet
- 6 = Allroad/SUV
- 7 = Pickup/Busje

Voorbeeld: Type SK352 is dus een Škoda Octavia Combi op het vijfde generatie compacte middenklasse-platform (ook wel Golf-platform).

title: Volkswagen AG

wikitext:
{{Zie artikel|Dit artikel gaat over het bedrijf Volkswagen AG. Voor de modellen van het automerk, zie [[Volkswagen]].}}
{{Infobox bedrijf
| bedrijfsnaam = Volkswagen AG
| bedrijfslogo = Volkswagen Group.svg
| afbeelding   = Wolfsburg VW-Werk.jpg
| onderschrift = Krachtcentrale Volkswagen AG in [[Wolfsburg]]
| beurs        = DB
| beurscode1   = VOW
| beurs2       = DB
| beurs2code1  = VOW3
| oprichting = [[1937]]
| grootaandeelhouders = [[Porsche Automobil Holding SE]] 31,9% (stemrecht: 53,3%)
(per 31 dec. 2022)
| oprichter =
| land = {{DE}}
| locatie = 2 Berliner Ring, [[Wolfsburg]]
| sleutelfiguren = Oliver Blume ([[Bestuursvoorzitter|CEO]])
| werknemers = 669.000 (2022)
| producten = [[Auto|Auto's]]
[[Vrachtwagen]]s
[[Autobus]]sen
| industrie = [[Vervoer]]
| omzet = [[Euro|€]] 279,2 miljard (2022)
| winst = € 15,8 miljard (2022)
| marktkapitalisatie = € 68 miljard (31 dec. 2022)
| website =
}}
[[Bestand:Logo volkswagen.jpg|thumb|Volkswagenvlaggen op een vliegshow te Koksijde.]]
'''Volkswagen Aktiengesellschaft''' (VW AG) is de grootste autofabrikant in Europa en in omvang de tweede ter wereld. Het bedrijf wordt soms ook wel als de '''Volkswagen Group''' aangeduid. De hoofdvestiging bevindt zich in [[Wolfsburg]], Nedersaksen.

Volkswagen [[Naamloze vennootschap|AG]] produceert voertuigen van onder andere de merken [[Volkswagen]], [[Audi]], [[SEAT]], [[Cupra]], [[Škoda Auto|Škoda]], [[Bentley (automerk)|Bentley]], [[Ducati]] (motoren), [[Lamborghini]], Bugatti Rimac en [[Porsche]]. Qua verkoopaantallen strijden [[Toyota]], [[General Motors]] en Volkswagen AG om de eerste plaats: alle produceren elk ongeveer 10 miljoen voertuigen op jaarbasis.

== Geschiedenis ==
{{Zie ook|Zie ook [[Volkswagen]] voor de vroege geschiedenis.}}

=== Naziperiode ===
Toen [[Adolf Hitler]] in 1933 in Duitsland de macht greep, koesterde hij het plan om een zuinige gezinsauto voor maximaal 1.000 [[Reichsmark]] te laten fabriceren. De autoconstructeur [[Ferdinand Porsche]] had daarvoor concrete voorstellen en mocht een prototype bouwen van de auto die later bekend zou worden als de [[Volkswagen Kever]]. De Duitse auto-industrie was echter, met reden, van mening dat de wagen niet voor de gewenste prijs op de markt gebracht kon worden.

Hitler gaf daarom het [[Deutsche Arbeitsfront]] (DAF), de enig toegestane en van de staat afhankelijke vakbond, opdracht om de auto te gaan produceren. In 1937 werd hiervoor de ''Gesellschaft zur Vorbereitung des Deutschen Volkswagens mbH'' gesticht, in 1939 gevolgd door de oprichting van ''Volkswagenwerk GmbH'', een besloten vennootschap waarvan de overheid alle aandelen in handen had.

Voor de productie van de ''[[Kraft durch Freude-Wagen]]'' werd bij het stadje [[Fallersleben (Wolfsburg)|Fallersleben]], in het midden van Duitsland, een gigantische fabriek gebouwd. Rondom de fabriek ontstond ''KdF-stadt'', na de oorlog omgedoopt in [[Wolfsburg]]. De fabriek, onder leiding van Porsche en [[Bodo Lafferentz]], zou aan de lopende band 150.000 KdF-Wagen per jaar moeten produceren. Vooruitlopend daarop werd de auto eind jaren 30 al via een spaarsysteem verkocht.

Tot serieproductie kwam het in de naziperiode niet meer. Na het uitbreken van de oorlog in 1939 werd de nieuwe fabriek voor militaire productie gebruikt. Daarbij werden 20.000 dwangarbeiders ingezet, vanaf 1942 deels gehuisvest in het nabijgelegen kamp ''Arbeitsdorf''. Als erkenning van dit verleden heeft Volkswagen in 1998 een fonds ingesteld waaruit ruim 2.000 voormalige dwangarbeiders een compensatie hebben ontvangen.

=== Wederopbouw ===
De door de geallieerde bombardementen deels vernielde fabriek in Wolfsburg (de herbouw zou pas in 1950 voltooid worden) kwam in 1945 onder Brits militair bestuur. De Engelse bezettingsmacht liet er vanaf 1946 weer auto’s bouwen, in de eerste plaats voor eigen gebruik. Er waren echter ook plannen om het bedrijf te ontmantelen en de Kever werd onder andere aan [[Ford Motor Company|Ford]] en aan het Britse [[Humber (automerk)|Humber]] aangeboden. Deze bedrijven zagen echter weinig commercieel perspectief in het Duitse concept.

In ontmanteling was ook de door de bezettingsautoriteiten aangestelde bedrijfsleider, de Britse majoor [[Ivan Hirst]], niet geïnteresseerd. Onder zijn leiding kwam eind jaren ’40 eindelijk de seriegewijze productie van de Kever op gang en werd een servicenetwerk op poten gezet. Eind 1948 werd de leiding van het bedrijf overgenomen door de van [[Opel]] afkomstige technicus [[Heinrich Nordhoff]]. Een jaar later droegen de geallieerde bezettingsautoriteiten het bedrijf over aan de Bondsregering en de deelstaat Nedersaksen. Volkswagen bleef zo een staatsbedrijf.

Volkswagen werd met zijn Kever in de jaren ’50 hét symbool voor de Duitse wederopbouw, het ''[[Wirtschaftswunder]]''. In 1950 werd wagen nummer 100.000 geproduceerd, in 1955 kon de productie van de miljoenste Volkswagen gevierd worden. Aan het ontwerp van de auto werd in die jaren weinig veranderd. Wel werd naast de Kever vanaf 1950 door Volkswagen ook de ''[[Volkswagen Transporter|Transporter]]'' (bekend als de ''VW-Bus'') gebouwd. De bus was een al even revolutionair concept als de Kever en werd eveneens een enorm succes. Voor de bus werd in Hannover in 1956 een nieuwe fabriek in bedrijf genomen.

De eerste geëxporteerde Kevers werden in 1947 door [[Pon Holdings|Pon’s Automobielhandel]] naar Nederland gehaald. Vanaf 1948 werd ook naar andere Europese landen, waaronder België, geëxporteerd. In 1950 begon men met de montage van de auto in Ierland en Brazilië. Buiten Europa bouwde Volkswagen eigen verkooporganisaties in Noord-Amerika op en montagebedrijven in Australië en Zuid-Afrika. In 1953 werd in Brazilië een grote fabriek gebouwd.

=== Jaren 60 ===
In 1960 werd Volkswagen omgezet in een beursgenoteerde vennootschap, ''Volkswagenwerk AG''. Van de aandelen werd 60% verkocht aan beleggers, maar de zogenaamde ''Volkswagenwet'' die de privatisering regelde, bepaalde dat geen enkele aandeelhouder meer dan 20% van het stemrecht in het bedrijf mocht uitoefenen. De Bondsstaat en de deelstaat Nedersaksen hadden ieder 20% van de aandelen in handen en behielden zo in feite de zeggenschap.

De opbrengsten van de aandelenverkoop van 1960 gingen naar de ''Stiftung Volkswagenwerk'', sinds 1989 de ''[[VolkswagenStiftung]]''. Het doel van deze organisatie, met (in 2006) een kapitaal van 2,4 miljard euro, is het bevorderen van wetenschappelijk onderzoek, waarvoor jaarlijks 100 miljoen euro beschikbaar wordt gemaakt.

Het aantal productielocaties werd in de jaren ’60 geleidelijk uitgebreid. In 1964 opende Volkswagen voor de Amerikaanse markt een fabriek in Mexico. In België werd in 1971 Volkswagen Bruxelles S.A. opgericht. Het beleid van Volkswagen was erop gericht de internationale distributie van zijn producten zo veel mogelijk onder eigen controle te krijgen. In Nederland bleef de vertegenwoordiging van het merk echter in handen van Pon.

In 1965 nam Volkswagen [[Auto-Union]] over van [[Daimler-Benz]]. Auto-Union bleef binnen het Volkswagen concern een tamelijk zelfstandige dochter. Wel werd de eerder gebruikte merknaam [[DKW]] vervangen door het historische [[Audi]]. In 1969 werd het bedrijf samengevoegd met het eveneens door Volkswagen overgenomen [[NSU (fabrikant)|NSU]] tot ''Audi NSU Auto Union AG'', sinds 1985 kortweg ''Audi AG''.

Deze beide overnames waren voor Volkswagen des te belangrijker omdat het bedrijf onder Nordhoff, die tot 1967 het bewind voerde, verstarde. Het bleef te lang vasthouden aan inmiddels technisch en commercieel achterhaalde concepten als de luchtgekoelde motor en achterwielaandrijving. In 1972 doorbrak de Kever met meer dan 15 miljoen geproduceerde exemplaren het oude productierecord van de [[Ford Model T]], maar intussen werd Volkswagen door de concurrentie ingehaald.

=== Jaren 1970-1995 ===
De introductie in 1970 van de [[Volkswagen K70]], een nog door NSU ontwikkeld model met voorwielaandrijving en waterkoeling, vormde een breuk met het voorgaande beleid. Het model sloeg niet aan, maar de in 1973 op de markt gebrachte en veel succesvollere [[Volkswagen Passat|Passat]] was volgens dezelfde principes ontworpen. De Passat en vooral de [[Volkswagen Golf|Golf]] (vanaf 1974) brachten het bedrijf nieuwe successen, maar nooit meer zou Volkswagen zo’n drastische modelwisseling riskeren. Ondanks alle technische veranderingen sinds het begin van de jaren ’70 heten de meest succesvolle types bij Volkswagen nog steeds Golf en Passat.

Een andere vernieuwing van de jaren ’70 was dat de modellen van het concern, Volkswagens én Audi’s dus, steeds meer volgens het ''bouwdoosprincipe'' samengesteld werden uit voor meerdere types bruikbare onderdelen. Volgens critici gingen de auto’s van beide merken daarom steeds meer op elkaar lijken. Ook in andere opzichten groeiden beide merken naar elkaar toe. Zo werd in 1978 voor Volkswagen en Audi een gemeenschappelijke verkoop- en serviceorganisatie opgezet (tot 1992) onder de afkorting ''V.A.G.'' (afkorting van ''Volkswagen(werk) AG'', in de ogen van velen echter van ''VW Audi Gruppe'') met een lichtblauwe bedrijfskleur.

Geleidelijk breidde het concern zich internationaal verder uit. Zo werd in 1973 een fabriek geopend in Lagos, [[Nigeria (land)|Nigeria]]. Van groot belang was de overeenkomst die in 1982 gesloten werd met het Chinese [[SAIC]] over de productie van het model [[Volkswagen Santana|Santana]] in [[Volksrepubliek China]]. Daarmee werd de basis gelegd voor de succesvolle expansie van Volkswagen op de Chinese markt. Later ging Volkswagen ook met [[First Automobile Works (concern)|FAW]] in China een [[joint venture]] aan.

In 1985 werd de naam van het concern veranderd van ''Volkswagenwerk AG'' in het internationaal beter klinkende ''Volkswagen AG''. Een jaar later werd het [[Spanje|Spaanse]] [[SEAT]] overgenomen, dat evenals Audi een onder eigen naam producerende dochter van het concern werd. Hetzelfde gold voor het in 1991 overgenomen Tsjechische [[Škoda Auto|Škoda]].

=== Jaren na 1995- ===
In 1993 werd [[Ferdinand Piëch]], een kleinzoon van Porsche, chef van het Volkswagen concern. Onder Piëch deed Volkswagen pogingen om ook in de top van de automarkt door te dringen. In 1998 werden hiertoe de merken [[Bugatti]] en [[Lamborghini]] overgenomen. De koop van [[Rolls-Royce Motors|Rolls-Royce]] in hetzelfde jaar leidde na veel getouwtrek met [[BMW]] tot een verdeling, waarbij Volkswagen het merk [[Bentley (auto)|Bentley]] behield.

De merken werden onderverdeeld in twee groepen, de ''Volkswagen groep'' en de ''Audi groep'', waarbij de laatste (met SEAT) zich moest profileren met sportieve luxe en geavanceerde techniek, terwijl Volkswagen (met Škoda ) zich concentreerde op de markt van degelijke gezinsauto’s. Ook [[nichemarkt]]en werden, vaak met enige vertraging, bediend met een steeds breder productenpalet.

Na een halvering van de winst in 2003 werd een ingrijpende herstructurering aangekondigd om de kosten te verlagen. Volgens Volkswagen lagen de loonkosten 11% boven het gemiddelde van de andere Duitse autofabrikanten. Maar door critici is ook gewezen op de hoge dividenduitkeringen en managementkosten. Verder is het onduidelijk of de investeringen in de markt voor luxe automobielen economisch rationeel waren. En Volkswagen zou niet adequaat hebben gereageerd op de enorme groei van de [[SUV]]-markt.

Het bedrijf werd bovendien sinds de jaren 90 geplaagd door kwaliteitsproblemen (onder andere bij Golf III en IV) die veroorzaakt zouden zijn door te vergaande bezuinigingen bij de productie. In 2005 kwam een ernstig corruptieschandaal aan het licht waarbij topmanagers leden van de [[ondernemingsraad (Duitsland)|ondernemingsraad]] en politici zouden hebben omgekocht en zelf betaald zijn door toeleverende bedrijven. De winsten van het concern hebben zich overigens in 2006 weer hersteld.

De Duitse staat heeft zich, in tegenstelling tot de deelstaat Nedersaksen, inmiddels volledig uit het bedrijf teruggetrokken. Toch heeft de EU een procedure in gang gezet om de speciale regelingen uit de privatiseringswet van 1960 rond de zeggenschap bij Volkswagen buiten werking te stellen. Het verzet van Nedersaksen komt vooral voort uit zorgen over het behoud van werkgelegenheid.

Gelijktijdig breidde [[Porsche]], dat eind 2005 een belang nam in Volkswagen zijn participatie stelselmatig verder uit. In mei 2008 bezat het met een aandeel van 35% reeds de feitelijke zeggenschap over het bedrijf, in september was dat opgelopen tot 42% en kondigde Porsche aan opties te willen uitoefenen voor nog eens 30% tot een totaal belang van 75% medio 2009. Spil in deze overname is Ferdinand Piëch, zowel (sinds 2002) voorzitter van de ''Aufsichtsrat'' (Raad van Commissarissen) van VW AG als met 13% grootaandeelhouder van Porsche.<ref>{{de}} [http://www.spiegel.de/spiegel/print/d-49533647.html?name=Mit+brutaler+Konsequenz ''Mit brutaler Konsequenz''], Der Spiegel 13-11-2006</ref> Zijn doelstelling is beide concerns, die sterke historische banden hebben, weer binnen een familie te brengen.<ref>{{en}} [http://www.forbes.com/facesinthenews/2008/03/04/piech-porsche-volkswagen-face-cx_po_0303autofacescan03.html ''Piech's Master Plan For Porsche''], Forbes 04-03-08</ref> Voorts zou het concern een bereik binnen alle segmenten van de auto-industrie moeten krijgen, getuige ook de overname door Volkswagen van [[Scania (motorvoertuigenmerk)|Scania]] in maart.

Piëchs voornemen leidde tot een machtsstrijd binnen het Volkswagenconcern; eind 2006 werd [[Bernd Pischetsrieder]] onverwachts als concernchef vervangen door [[Martin Winterkorn]]. Tussen Porsche en Volkswagen brandde eveneens een strijd los, die vooral ging om de medezeggenschapsrechten van Porsche, dat puur getalsmatig immers overvleugeld zou worden door Volkswagen. Beide families legden dit geschil eind oktober 2008 echter bij.<ref>{{en}} Bloomberg [https://web.archive.org/web/20130925111750/http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=aP7S9BbGG2dQ ''Porsche Says Controlling Families Agree on Policies'', 24-10-2008]</ref> Naar aanleiding van de overnameplannen werd de beurskoers van het bedrijf dermate opgestuwd dat Volkswagen korte tijd het grootste bedrijf ter wereld was naar [[marktkapitalisatie]].<ref>{{en}} [http://www.marketwatch.com/news/story/VW-passes-Exxon-Mobil-worlds/story.aspx?guid={9EB788D5-6606-49A4-B458-293EFF940E6E} ''VW passes Exxon as world's largest company''], marketwatch.com, 28 oktober 2008</ref>

In juli 2009 werd de topman van Porsche [[Wendelin Wiedeking]] samen met de financiële topman ontslagen, geruchten over een overname door VW werden hierdoor sterker.<ref>[http://www.fd.nl/artikel/12005607/topman-porsche-moet-opstappen Topman Porsche moet opstappen], [[Het Financieele Dagblad]], 23 juli 2009</ref> Op 13 augustus 2009 werd bekend dat Volkswagen en [[Porsche]] zullen integreren tot één groep in 2011, die groep krijgt waarschijnlijk de naam ''[[Auto-Union]]''. Aan het eind van 2009 zal VW haar aandeel in Porsche hebben uitgebreid tot 42%, terwijl Porsche omgekeerd 51% van de aandelen Volkswagen AG bezit.<ref>{{en}}[http://www.volkswagenag.com/vwag/vwcorp/info_center/en/themes/2009/08/volkswagen_supervisory_board_approves_comprehensive_agreement.html Volkswagen supervisory Board approves comprehensive agreement], volkswagenag.com, 13 augustus 2009</ref><ref>[http://www.nu.nl/auto/2059168/volkswagen-porsche-deal-wordt-dichtgetimmerd.html Volkswagen-Porsche deal wordt dichtgetimmerd], nu.nl, 13 augustus 2009</ref> [[Qatar]] krijgt in ruil voor 7 miljard euro uiteindelijk een belang van 17% in de nieuwe groep.<ref>[http://www.standaard.be/Artikel/Detail.aspx?artikelId=DI2DOHKA&subsection=214 Qatar stopt 7 miljard euro in Porsche-VW], [[De Standaard]], 18 augustus 2009</ref> Een paar dagen later lekte echter uit dat de fusie misschien al in 2010 voltooid kan zijn.<ref>[http://www.fd.nl/artikel/12309656/overname-porsche-vw-wellicht-eerder Overname Porsche VW wellicht eerder], http://www.fd.nl/artikel/12005607/topman-porsche-moet-opstappen, [[Het Financieele Dagblad]], 16 augustus 2009</ref>

====Milieuschandaal====
{{Zie hoofdartikel|Dieselgate}}
[[Bestand:VW Golf TDI Clean Diesel WAS 2010 8983.JPG|miniatuur|300px|Een Volkswagen Golf TDI Clean Diesel op een [[autosalon|autobeurs]] in de [[Verenigde Staten]].]]
Het Duitse bedrijf gaf 21 september 2015 toe dat de software van dieselmotoren, die wereldwijd in zo’n 11 miljoen auto’s zit, onregelmatigheden vertoont.<ref>[http://www.volkswagenag.com/content/vwcorp/info_center/en/news/2015/09/Ad_hoc_US.html Persbericht Volkswagen] (bezocht 24 september 2015)</ref><ref name="NRCVW">NRC Handelsblad [http://www.nrcq.nl/2015/09/23/wat-het-volkswagenschandaal-voor-mijn-auto-betekent Dieselfraude: Alles wat je wil weten over het Volkswagenschandaal, 23 september 2015], geraadpleegd op 23 september 2015</ref> Naar eigen zeggen ging het om [[Turbocharged Direct Injection|TDI-motoren]] van het type EA 189 (gebruikt door de merken Volkswagen, Audi en Porsche sedert 2009). Door informatie afkomstig van [[sensor]]en weet de software wanneer het voertuig op de testbank staat en doet dan het nodige om aan de [[stikstofoxiden]]normen te voldoen.<ref name="NRCVW" /> Op de weg wordt het reductiemechanisme uitgeschakeld en stoot de motor tien tot veertig keer meer giftige stoffen uit dan toegelaten volgens de [[Europese emissiestandaard]]. Volgens een raming van ''[[The Guardian (krant)|The Guardian]]'' zou daardoor 237.161 tot 948.691 extra ton NOx geloosd zijn in de [[Verenigde Staten]].<ref>[http://www.theguardian.com/business/2015/sep/22/vw-scandal-caused-nearly-1m-tonnes-of-extra-pollution-analysis-shows VW scandal caused nearly 1m tonnes of extra pollution, analysis shows], ''The Guardian'', 23 september 2015</ref>

De Amerikaanse [[Environmental Protection Agency]] (EPA) bracht de frauduleuze software op 18 september 2015 aan het licht.<ref name="NRCVW" /><ref>{{Citeer web|url=http://www3.epa.gov/otaq/cert/documents/vw-nov-caa-09-18-15.pdf|title=VW Notice of Violation, Clean Air Act (September 18, 2015)|author=Phillip A. Brooks|publisher=US Environmental Protection Agency|date=18 september 2015|accessdate=24 september 2015|format=PDF|archiefdatum=2015-09-19|archiefurl=https://web.archive.org/web/20150919050606/http://www3.epa.gov/otaq/cert/documents/vw-nov-caa-09-18-15.pdf|dodeurl=ja}}</ref> Het agentschap was in mei 2014 gealerteerd door de ngo International Council on Clean Transportation, die de uitstoot in reële omstandigheden had laten meten.<ref>{{Citeer web|url=http://www.eenews.net/assets/2015/09/21/document_cw_02.pdf|title=In-Use Emissions Testing of Light-Duty Diesel Vehicles in the United States|date=15 mei 2014|accessdate=22 september 2015}}</ref> In de VS zouden 482.000 voertuigen betrokken zijn.

De automaker heeft als eerste stap 6,5 miljard euro gereserveerd voor de gevolgen van het schandaal.<ref name="VKVW">Volkskrant [http://www.volkskrant.nl/economie/volkswagen-zet-6-5-miljard-opzij-voor-dieselschandaal~a4147291/ 'Volkswagenbaas is vertrouwen grote aandeelhouders kwijt', 22 september 2015], geraadpleegd op 23 september 2015</ref> Justitie in de Verenigde Staten is een strafrechtelijk onderzoek begonnen en Volkswagen kan een boete krijgen van maximaal 18 miljard euro.<ref name="VKVW" /> In de eerste twee dagen na het bekend worden van het nieuws daalde de beurswaarde van Volkswagen met 27 miljard euro en kwam de positie van bestuursvoorzitter Martin Winterkorn onder vuur.<ref>NU.NL [http://www.nu.nl/economie/4130761/dieselschandaal-kost-topman-volkswagen-kop.html 'Dieselschandaal kost topman Volkswagen de kop', 22 september 2015], geraadpleegd op 23 september 2015</ref> Op 23 september 2015 nam Martin Winterkorn ontslag en twee dagen later werd Matthias Müller aangesteld als nieuwe CEO. Begin november 2015 bleken ook honderdduizenden benzineauto's "onverklaarbare tegenstrijdigheden" op het gebied van CO{{sub|2}}-uitstoot te vertonen.

In juli 2021 gaf de [[Europese Commissie]] een boete van 502 miljoen euro aan Volkswagen.<ref name="NRC372">NRC [https://www.nrc.nl/nieuws/2021/07/09/bmw-en-volkswagen-beboet-a4050407 EU beboet BMW en Volkswagen, 9 juli 2021], geraadpleegd op 10 juli 2021</ref> [[BMW]] kreeg ook een boete van 372 miljoen omdat drie autofabrikanten zich schuldig hadden gemaakt aan [[Kartel (economie)|kartelvorming]].  De drie hebben onderling afspraken gemaakt over de uitstoot van stikstofoxide door nieuwe dieselauto’s.<ref name="NRC372"/> De techniek was beschikbaar om de uitstoot te verminderen, maar ze hebben afgesproken dit niet te gebruiken om concurrentie te vermijden.<ref name="NRC372"/> [[Daimler AG|Daimler]] was de derde partij, maar omdat dit bedrijf melding had gedaan bij de EC ontliep deze een geldstraf.

== Activiteiten ==
Volkswagen is de grootste producent van personen- en vrachtwagens in Europa. In 2015 produceerde het bedrijf iets meer dan 10 miljoen voertuigen en had hiermee een wereldwijd marktaandeel van 12,4%.<ref name="VWNAV16">{{en}} Volkswagen AG [http://www.volkswagenag.com/content/vwcorp/info_center/en/publications/2016/04/Navigator_2016.bin.html/binarystorageitem/file/NAVIGATOR_2016_WEB_englisch.pdf Navigator 2016, Facts and Figures], geraadpleegd op 26 juni 2016</ref> In 2015 verkocht het iets meer dan 600.000 vrachtwagens en zo'n 9,3 miljoen personenwagens, waarvan 3,5 miljoen in China.<ref name="VWNAV16" /> In dit land werden driemaal meer auto's verkocht dan in de thuismarkt Duitsland. Bijna 6 miljoen auto's werden verkocht onder de Volkswagen merknaam. Verder werden 1,8 miljoen Audi's, 1,1 miljoen Skoda's en slechts 23 Bugatti's verkocht in 2015. Het heeft fabrieken in 31 landen en de voertuigen worden in 153 landen verkocht. Per 31 december 2015 telde het 610.000 medewerkers, waarvan 60% buiten Duitsland werkzaam was.<ref name="VWNAV16" /> Het Volkswagen concern schrapt tussen 2016 en 2021 30.000 banen. Dit heeft vooral te maken met de overgang van brandstofauto's naar elektrische auto's en zelfrijdende auto's.<ref>[http://nos.nl/artikel/2143713-volkswagen-schrapt-30-000-banen-vooral-in-duitsland.html Volkswagen schrapt 30.000 banen, vooral in Duitsland] NOS 18 november 2016</ref>

=== Resultaten===
{| class="wikitable sortable" style="text-align: center"
!width="50pt"|Jaar<ref name="VWNAV16" />
!width="80pt"|Autoverkopen
(× 1.000)
!width="80pt"|Autoverkopen
buiten Duitsland
(× 1.000)
!width="80pt"|Aantal
werknemers
(gemiddeld, × 1.000)
!width="80pt"|Omzet
(× miljard)
!width="80pt"|Nettoresultaat
(× miljoen)
|-
|1945|| 2 || - ||6 ||[[Reichsmark|RM]] 0,011||-
|-
|1950|| 90 || - ||15 ||[[Duitse mark|DM]] 0,4 ||DM 4
|-
|1960|| 889 || 514 ||76 ||DM 4,6 ||-
|-
|1970|| 2.207|| 1.482||190||DM 15,8 || DM 40
|-
|1975|| 2.038|| 1.412||177||DM 18,9 || DM -157
|-
|1980|| 2.495|| 1.707||258||DM 33,3 || DM 321
|-
|1985|| 2.398|| 1.676||259||DM 52,5 || DM 596
|-
|1990|| 3.030|| 2.085||269||DM 68,1 || DM 1.086
|-
|1995|| 3.442|| 2.505||259||DM 88,1 || DM 336
|-
|2000|| 5.165|| 4.146||324||[[Euro|€]] 81,8 ||€ 2.614
|-
|2005|| 5.193|| 4.174||345||€ 94,0 ||€ 1.050
|-
|2010|| 7.278|| 6.219||389||€ 126,9 ||€ 7.226
|-
|2015|| 10.010||8.731||604||€ 213,3 ||€ 4.678
|-
|2020<ref>{{Citeer web|url=https://www.volkswagenag.com/en/InvestorRelations/news-and-publications/Annual_Reports.html|titel=Volkswagen Group Annual report 2020|bezochtdatum=2021-03-28|taal=en|archiefdatum=2023-04-06|archiefurl=https://web.archive.org/web/20230406235000/https://www.volkswagenag.com/en/InvestorRelations/news-and-publications/Annual_Reports.html|dodeurl=ja}}</ref>|| 9.157||8.049||665||€ 222,9 ||€ 8.824
|-
|2021<ref>{{Citeer web|url=https://www.volkswagenag.com/presence/investorrelation/publications/annual-reports/2022/Y_2021_e.pdf|titel=Volkswagen AG Annual Report 2021|bezochtdatum=2022-03-18|archiefdatum=2022-03-15|archiefurl=https://web.archive.org/web/20220315102947/https://www.volkswagenag.com/presence/investorrelation/publications/annual-reports/2022/Y_2021_e.pdf|dodeurl=ja}}</ref> ||8.576||7.603||668||€ 250,2||€ 15.428
|-
|2022|| 8.481||7.476||669||€ 279,2||€ 15.836
|}

=== Verkoopcijfers ===
{| class="wikitable sortable" style="text-align: center; white-space: nowrap;"
! rowspan="2" |Jaar
! colspan="9" |Personenauto's
! colspan="5" |Bedrijfsvoertuigen en vrachtwagens
! rowspan="2" class="unsortable" |{{Afkorting|Ref.|Referentie}}
|-
![[Volkswagen]]
![[Audi]]
![[Škoda Auto|Škoda]]
![[SEAT]]
![[Porsche]]
![[Bentley (automerk)|Bentley]]
![[Lamborghini]]
![[Bugatti]]
!Totaal
![[Volkswagen]]
![[MAN SE|MAN]]
![[Scania]]
![[Navistar International Corporation|Navistar]]
!Totaal
|-
|2012
|5.738.417
|1.455.123
|939.202
|321.002
|59.513
|8.510
|2.083
|31
!'''8.523.881'''
|550.156
|134.245
|67.401
|–
!'''751.802'''
|
|-
|2013
|5.932.308
|1.575.480
|920.750
|355.004
|162.145
|10.120
|2.121
|47
!'''8.957.975'''
|551.908
|140.333
|80.464
|–
!'''772.705'''
|<ref>{{Citeer web|url=https://geschaeftsbericht2013.volkswagenag.com/konzernlagebericht/geschaeftsverlauf/auslieferungen.html|titel=Auslieferungen des Volkswagen Konzerns - Geschäftsbericht 2013|bezochtdatum=2022-05-02|auteur=|datum=|uitgever=Volkswagen Konzern|taal=de|archiefdatum=2021-06-16|archiefurl=https://web.archive.org/web/20210616074627/https://geschaeftsbericht2013.volkswagenag.com/konzernlagebericht/geschaeftsverlauf/auslieferungen.html|dodeurl=ja}}</ref>
|-
|2014
|6.118.654
|1.741.129
|1.037.226
|390.505
|189.849
|11.020
|2.530
|45
!'''9.490.958'''
|446.616
|120.088
|79.782
|–
!'''646.486'''
|<ref>{{Citeer web|url=https://geschaeftsbericht2014.volkswagenag.com/konzernlagebericht/geschaeftsverlauf/auslieferungen.html|titel=Auslieferungen des Volkswagen Konzerns - Geschäftsbericht 2014|bezochtdatum=2022-05-02|auteur=|datum=|uitgever=Volkswagen Konzern|taal=de|archiefdatum=2021-06-13|archiefurl=https://web.archive.org/web/20210613112818/https://geschaeftsbericht2014.volkswagenag.com/konzernlagebericht/geschaeftsverlauf/auslieferungen.html|dodeurl=ja}}</ref>
|-
|2015
|5.823.408
|1.803.246
|1.055.501
|400.037
|225.121
|10.100
|3.245
|23
!'''9.320.681'''
|430.801
|102.474
|76.561
|–
!'''609.836'''
|<ref>{{Citeer web|url=https://geschaeftsbericht2015.volkswagenag.com/konzernlagebericht/geschaeftsverlauf/auslieferungen.html|titel=Auslieferungen des Volkswagen Konzerns - Geschäftsbericht 2015|bezochtdatum=2022-05-02|auteur=|datum=|uitgever=Volkswagen Konzern|taal=de}}</ref>
|-
|2016
|5.980.309
|1.867.738
|1.126.477
|408.703
|237.778
|11.023
|3.457
|1
!9.635.486
|477.974
|102.235
|81.346
|–
!661.555
|<ref>{{Citeer web|url=https://geschaeftsbericht2016.volkswagenag.com/konzernlagebericht/geschaeftsverlauf/auslieferungen.html|titel=Auslieferungen des Volkswagen Konzerns - Geschäftsbericht 2016|bezochtdatum=2022-05-02|auteur=|datum=|uitgever=Volkswagen Konzern|taal=de}}</ref>
|-
|2017
|6.230.229
|1.878.105
|1.200.535
|468.431
|246.375
|11.089
|3.815
|71
!10.038.650
|497.894
|114.134
|90.777
|–
!702.805
|<ref>{{Citeer web|url=https://geschaeftsbericht2017.volkswagenag.com/konzernlagebericht/geschaeftsverlauf/auslieferungen.html|titel=Auslieferungen des Volkswagen Konzerns - Geschäftsbericht 2017|bezochtdatum=2022-05-02|auteur=|datum=|uitgever=Volkswagen Konzern|taal=de}}</ref>
|-
|2018
|6.244.888
|1.812.485
|1.253.741
|517.627
|256.255
|10.494
|5.750
|76
!10.101.316
|499.698
|136.517
|96.477
|–
!732.692
|<ref>{{Citeer web|url=https://geschaeftsbericht2018.volkswagenag.com/konzernlagebericht/geschaeftsverlauf/auslieferungen.html|titel=Auslieferungen des Volkswagen Konzerns - Geschäftsbericht 2018|bezochtdatum=2022-05-02|auteur=|datum=|uitgever=Volkswagen Konzern|taal=de}}</ref>
|-
|2019
|6.278.345
|1.845.573
|1.242.767
|574.078
|280.800
|11.006
|8.205
|82
!10.240.856
|491.559
|142.764
|99.457
|–
!733.780
|<ref>{{Citeer web|url=https://geschaeftsbericht2019.volkswagenag.com/konzernlagebericht/geschaeftsverlauf/auslieferungen.html|titel=Auslieferungen des Volkswagen Konzerns - Geschäftsbericht 2019|bezochtdatum=2022-05-02|auteur=|datum=|uitgever=Volkswagen Konzern|taal=de}}</ref>
|-
|2020
|5.328.090
|1.692.773
|1.004.816
|426.641
|272.162
|11.206
|7.430
|77
!8.743.195
|371.609
|118.102
|72.085
|–
!561.796
|<ref>{{Citeer web|url=https://geschaeftsbericht2020.volkswagenag.com/konzernlagebericht/geschaeftsverlauf/auslieferungen.html|titel=Auslieferungen des Volkswagen Konzerns - Geschäftsbericht 2020|bezochtdatum=2022-05-02|auteur=|datum=|uitgever=Volkswagen Konzern|taal=de}}</ref>
|-
|2021
|4.896.914
|1.680.512
|878.202
|470.531
|301.915
|14.659
|8.405
|63
!8.251.201
|359.546
|150.968
|90.366
|29.876
!630.756
|<ref>{{Citeer web|url=https://geschaeftsbericht2021.volkswagenag.com/konzernlagebericht/geschaeftsverlauf/auslieferungen.html|titel=Auslieferungen des Volkswagen Konzerns - Geschäftsbericht 2021|bezochtdatum=2022-05-02|auteur=|datum=|uitgever=Volkswagen Konzern|taal=de}}</ref>
|}

== Bedrijfsstructuur ==
=== Werkmaatschappijen ===
De verschillende merken zijn binnen het concern sinds 2013 verdeeld in twee groepen:

De groep ''Automotive'' met:
* Personenwagens:
** {{DE-VLAG}} [[Volkswagen]]
** {{DE-VLAG}} [[Audi]]
*** {{GB-VLAG}} [[Bentley (auto)|Bentley]]
*** {{IT-VLAG}} [[Lamborghini]]
*** {{IT-VLAG}} [[Ducati]] (motoren)
** {{CZ-VLAG}} [[Škoda Auto|Škoda]]
** {{ES-VLAG}} [[SEAT]]
*** {{ES-VLAG}} [[Cupra]]
** {{DE-VLAG}} [[Porsche]]
* Bedrijfsvoertuigen:
** {{DE-VLAG}} [[Volkswagen]] werkbussen
** {{SE-VLAG}} [[Scania (motorvoertuigenmerk)|Scania]]
** {{DE-VLAG}} [[MAN SE|MAN]]
** {{US-VLAG}} [[Navistar International Corporation]]
De groep ''Financial services''.

Het onderdeel bedrijfswagens, ''Volkswagen Nutzfahrzeuge'', maakt vooral kleiner transportmateriaal zoals de Caddy, Transporter, Crafter en Amarok. In Brazilië bouwt Volkswagen Nutzfahrzeuge ook trucks. Volkswagen heeft ook alle aandelen in handen van de Zweedse vrachtwagenbouwer [[Scania AB]] en een meerderheidsbelang in [[MAN AG]].

Alle financiële diensten die het concern verleent zijn ondergebracht bij ''Volkswagen Financial Services AG'' en opereert in Nederland onder de naam Volkswagen Bank of Volkswagen Pon Financial Services.

Lokaal kunnen geconsolideerde deelnames een aparte plaats in de structuur innemen. Dat geldt onder andere voor de Chinese [[joint venture]]s waarbij de zeggenschap in Chinese handen is.

In 2000 opende Volkswagen in Wolfsburg het attractiepark ''[[Autostadt]]'', waarin de verschillende merken van het concern zich presenteren en een automobielmuseum te bezichtigen is.

=== Aandeelhouders ===
Op 31 december 2022 stonden er 295 miljoen gewone aandelen (tickercode: VOW) uit en 206 miljoen preferente aandelen (VOW3, zonder stemrecht). De beurshandel in de preferente aandelen is vele malen groter dan die van de gewone aandelen. De preferente aandelen krijgen een marginaal hoger dividend dan de gewone aandelen.

Het aandeel Volkswagen AG is genoteerd aan de [[Frankfurter Wertpapierbörse]] en verschillende andere aandelenbeurzen. Per 31 december 2022 was [[Porsche SE]] veruit de grootste aandeelhouders met 31,9% van de aandelen in handen en 53,3% van het stemrecht.<ref>{{en}} [https://annualreport2022.volkswagenag.com/group-management-report/shares-and-bonds/shareholder-structure.html Shareholder Structure 31 december 2022], geraadpleegd op 24 januari 2024</ref>

Per 31 december 2022 zijn de aandelen van Volkswagen AG als volgt verdeeld:
{{BeginKolommen}}
{| class="wikitable"
|+Aandelenkapitaal:
!Percentage!!Aandeelhouder
|-
|align="center"| 31,9% ||[[Porsche Automobil Holding SE]]
|-
|align="center"| 22,2% ||Buitenlandse institutionele beleggers
|-
|align="center"| 10,5% ||[[Qatar Investment Authority|Qatar Holding LLC]]
|-
|align="center"| 11,8% ||[[Nedersaksen|Deelstaat Nedersaksen]]
|-
|align="center"| 21,0% ||Particuliere aandeelhouders / overige
|-
|align="center"| 2,6% ||Duitse institutionele beleggers
|}
{{NieuweKolom}}
{| class="wikitable"
|+Stemrecht:
!Percentage!!Aandeelhouder
|-
|align="center"| 53,3% ||[[Porsche Automobil Holding SE]]
|-
|align="center"| 20,0% ||[[Nedersaksen|Deelstaat Nedersaksen]]
|-
|align="center"| 17,0% ||[[Qatar Investment Authority|Qatar Holding LLC]]
|-
|align="center"| 9,7% ||Overige
|}
{{EindeKolommen}}

=== Volkswagen chefs ===
* 1945-1948 — [[Ivan Hirst]]
* 1948-1967 — [[Heinrich Nordhoff]]
* 1968-1971 — [[Kurt Lotz]]
* 1971-1975 — [[Rudolf Leiding]]
* 1975-1982 — [[Toni Schmucker]]
* 1982-1993 — [[Carl Hahn]]
* 1993-2002 — [[Ferdinand Piëch]]
* 2002-2006 — [[Bernd Pischetsrieder]]
* 2007-2015 — [[Martin Winterkorn]]
* 2015-2018 — [[Matthias Müller (zakenman)|Matthias Müller]]
* 2018-augustus 2022 — [[Herbert Diess]]
* 2022-heden — [[Oliver Blume]]

=== Modellencodering ===
Volkswagen heeft een interne codering voor haar modellen binnen het concern. Deze bestaat uit twee letters en drie cijfers. De twee letters geven aan om welk merk het gaat:
* VW = Volkswagen
* AU = Audi
* SK = Škoda
* SE = SEAT
* BY = Bentley
* LA = Lamborghini
* BU = Bugatti

Vervolgens geeft het eerste cijfer aan om welke klasse het gaat:
* 1 = [[Miniklasse]]
* 2 = [[Economyklasse (auto)|Economyklasse]]
* 3 = [[Compacte middenklasse]]
* 4 = [[Middenklasse (auto)|Middenklasse]]
* 5 = [[Hogere middenklasse (auto)|Hogere middenklasse]]
* 6 = [[Topklasse (auto)|Topklasse]]
* 7 = [[Terreinauto]]/[[Sports utility vehicle|SUV]]

Het tweede cijfer geeft de ([[Platform (auto)|platform]])generatie aan. Een nieuwe auto hoeft dus niet per se met 1 te beginnen maar krijgt het cijfer van het platform waarop hij gebouwd is.

Het derde en laatste cijfer geeft het model aan:
* 0 = [[Hatchback]]
* 1 = [[Sedan (autotype)|Sedan]]
* 2 = [[Stationwagen]]
* 3 = Sportback (een model met extra deuren)
* 4 = [[Coupé (auto)|Coupé]]/[[Sportwagen]]
* 5 = [[Cabriolet]]
* 6 = Allroad/SUV
* 7 = [[Pick-up (autotype)|Pickup]]/Busje

Voorbeeld: Type ''SK352'' is dus een [[Škoda Octavia]] Combi op het vijfde generatie compacte middenklasse-platform (ook wel [[Volkswagen Golf|Golf]]-platform).

== Externe link ==
* {{de}} [http://www.volkswagenag.com/ Officiële website]

{{Appendix}}
{{Bibliografische informatie}}
{{Navigatie automerken Volkswagen AG}}
{{Navigatie ondernemingen DAX}}
{{Commonscat|Volkswagen Group}}

[[Categorie:Volkswagen Group| ]]
[[Categorie:Economie in Nedersaksen]]
[[Categorie:Bedrijf genoteerd aan de Frankfurter Wertpapierbörse]]

title: Volkswagen AG

Beurs: Deutsche Börse: VOW

Grootaandeelhouders: Porsche Automobil Holding SE 31,9% (stemrecht: 53,3%) · (per 31 dec. 2022)

Oprichter(s): Deutsche Arbeitsfront

Sleutelfiguren: Oliver Blume (CEO)

Land: Duitsland

Hoofdkantoor: 2 Berliner Ring, Wolfsburg

Dochteronderneming: Audi Volkswagen Group of America Volkswagen Brazilië audi Sport GmbH Volkswagen Group Rus Volkswagen Finance Luxemburg Volkswagen (China) Investment Company Carmeq Digiteq Automotive ŠkoFIN Credex Bank Porsche Česká republika Porsche Engineering

Producten: Auto's · Vrachtwagens · Autobussen

Industrie: Vervoer

Marktkapitalisatie: € 68 miljard (31 dec. 2022)

Website: Officiële website

Portaal: Economie


text:
# Linkenchelys
Linkenchelys is een monotypisch geslacht van straalvinnige vissen uit de familie van kuilalen (Synaphobranchidae).

## Soort
- Linkenchelys multipora Smith, 1989

wikiname: nlwiki

title: Linkenchelys

in_language: nl

wikitext:
{{Taxobox straalvinnige
| titelweergave = cursief
| naam = ''Linkenchelys''
| afbeelding =
| afbeeldingtekst =
| onderklasse = [[Neopterygii]] (Nieuwvinnigen)
| infraklasse = [[Beenvissen|Teleostei]] (Beenvissen)
| superorde = [[Tarpon- en aalachtigen|Elopomorpha]] (Tarpon- en aalachtigen)
| orde = [[Palingachtigen|Anguilliformes]] (Palingachtigen)
| familie = [[Kuilalen|Synaphobranchidae]] (Kuilalen)
| taxon = [[Geslacht (biologie)|Geslacht]]
| auteur = [[David G. Smith|D. G. Smith]]
| datum = 1989
| worms = 269698
}}
'''''Linkenchelys''''' is een monotypisch [[geslacht (biologie)|geslacht]] van [[straalvinnigen|straalvinnige]] vissen uit de familie van [[kuilalen]] (Synaphobranchidae).<ref>{{Link FishBase genus|genus=Linkenchelys|month=10|year=2011}}</ref>

== Soort ==
* ''[[Linkenchelys multipora]]'' <small>Smith, 1989</small>

{{Appendix}}

[[Categorie:Kuilalen]]

title: Linkenchelys

Rijk: Animalia (Dieren)

Stam: Chordata (Chordadieren)

Superklasse: Osteichthyes (Beenvisachtigen)

Klasse: Actinopterygii (Straalvinnigen)

Onderklasse: Neopterygii (Nieuwvinnigen)

Infraklasse: Teleostei (Beenvissen)

Superorde: Elopomorpha (Tarpon- en aalachtigen)

Orde: Anguilliformes (Palingachtigen)

Familie: Synaphobranchidae (Kuilalen)

title: Geslacht

Portaal: Biologie · Vissen


text:
# Nephodia estriada
Nephodia estriada is een vlinder uit de familie van de spanners (Geometridae). De wetenschappelijke naam van de soort is voor het eerst geldig gepubliceerd in 1900 door Dognin.

title: Nephodia estriada

wikitext:
{{Taxobox vlinder
| titelweergave = cursief
| naam = ''Nephodia estriada''
| afbeelding =
| familie = [[Spanners|Geometridae]] (Spanners)
| onderfamilie = [[Ennominae]]
| tribus =
| geslacht = ''[[Nephodia]]''
| w-naam = ''Nephodia estriada''
| auteur = Dognin
| datum = 1900
| haakjes =
| commons =
| species =
}}
'''''Nephodia estriada''''' is een [[vlinders|vlinder]] uit de familie van de [[Spanners|spanners (Geometridae)]].<ref>{{Brontabel|9999-Lepindex}}</ref> De wetenschappelijke naam van de soort is voor het eerst geldig gepubliceerd in 1900 door Dognin.

{{Appendix}}
{{beginnetje|biologie|2013|03|30}}

[[Categorie:Nephodia|estriada]]

title: Nephodia estriada

Stam: Arthropoda (Geleedpotigen)

Klasse: Insecta (Insecten)

Orde: Lepidoptera (Vlinders)

Familie: Geometridae (Spanners)

Onderfamilie: Ennominae

Geslacht: Nephodia

title: Soort

Portaal: Biologie · Insecten


text:
# Verdrag van Dappes
Het Verdrag van Dappes is een verdrag dat op 8 december 1862 in Bern werd afgesloten tussen Zwitserland en Frankrijk en dat de definitieve grens vastlegde tussen beide landen in de Dappesvallei. Het verdrag trad in werking op 20 februari 1863.

## Achtergrond
De Dappesvalei is een kleine vallei in het Zwitserse kantons Vaud. Niettegenstaande dit gebied niet zo groot was, had het toch een groot militair belang, aangezien het op de route lag tussen Frankrijk en het koninkrijk Sardinië. Vandaag de dag is deze route de Franse Route nationale 5.
In 1802, ten tijde van de Helvetische Republiek, werd het gebied geannexeerd door het Eerste Franse Keizerrijk. Het Congres van Wenen wees het gebied vervolgens opnieuw toe aan de Zwitsers, die ondertussen, na het verdwijnen van de Franse bezetter, de Confederatie van de XXII kantons vormden. De Fransen gingen hier niet zomaar mee akkoord en bleven aanspraken formuleren op het gebied. Na verschillende mislukte pogingen om het gebied opnieuw te verwerven, deed het land in 1862, ten tijde van het Tweede Franse Keizerrijk, een voorstel tot grondruil, waarbij beide landen gebieden zouden afstaan en verwerven. De Zwitsers gingen in op dit voorstel. In de preambule van het verdrag verwees men overigens naar de historische twisten tussen beide landen omtrent het gebied: "animés du désir de mettre un terme aux discussions existantes depuis 1815, entre la Suisse et la France, au sujet de la possession de la vallée des Dappes (vervuld van verlangen om een einde te maken aan de sinds 1815 bestaande twisten tussen Zwitserland en Frankrijk omtrent het bezit van de Dappesvallei)".
De onderhandelingen en de ondertekening van het Verdrag van Dappes vonden plaats in Bern. Namens Zwitserland was bondspresident Jakob Stämpfli de hoofdonderhandelaar. Namens Frankrijk was dat Louis Félix Étienne, markies de Turgot, de Franse ambassadeur in Zwitserland.
Het verdrag werd goedgekeurd in de Zwitserse federale Bondsvergadering op 28 januari 1863 en trad in werking op 20 februari van dat jaar. Op 9 maart werd het verdrag ter kennis gegeven aan de grootmachten die destijds hadden deelgenomen aan het Congres van Wenen.

## Gevolgen

### Territoriale wijzigingen
Het verdrag definieerde de gebieden die aan de grondruil zouden worden onderworpen. De door Zwitserland verworven gebieden werden bij het kanton Vaud gevoegd (art. I van het Verdrag van Dappes). Beide landen spraken daarbij af om commissarissen aan te duiden die dan achteraf op het terrein nauwkeurig de exacte grens dienden te bepalen (art. VIII van het Verdrag van Dappes). Tevens werd er een verbod vastgelegd op het bouwen van militaire installaties in de geruilde gebieden (art. II van het Verdrag van Dappes).

### Nationaliteit
De inwoners van het oorspronkelijk Zwitsers gebied dat aan Frankrijk zou gaan toebehoren, werd automatisch de Franse nationaliteit toegekend, tenzij ze binnen het jaar een verklaring zouden afleggen waarin zij zouden aangeven dat ze de Zwitserse nationaliteit wilden behouden. In dat geval konden ze probleemloos hun domicilie op het grondgebied van het Keizerrijk behouden. Dezelfde regels golden voor de inwoners van het oorspronkelijk Frans gebied dat tot Zwitserland zou gaan toebehoren. Ook deze mensen konden een verklaring afleggen om hun Franse nationaliteit te behouden, waarna ook voor hen in de mogelijkheid werd voorzien om hun domicilie te behouden op het grondgebied van de Confederatie (art. III van het Verdrag van Dappes).

### Grensoverschrijdend verkeer
Het verdrag verklaarde dat het verkeer tussen het Zwitserse dorp Saint-Cergue en de overige dorpen in het Zwitserse district La Vallée was vrijgesteld van ieder transit-, tol- en douanerecht. Tevens werd bepaald dat de postbedeling en de briefomhalingen door de Zwitserse postautoriteiten over hetzelfde traject niet kon onderworpen worden aan enige belasting voor het vervoer van post over het Franse grondgebied (art. V van het Verdrag van Dappes). Deze bepalingen werden ingevoerd om te vermijden dat het dorp Saint-Cergue de facto zou worden afgesloten van de overige Zwitserse dorpen in de omgeving, of daarvoor een overdreven omweg dienden te maken.

### La Cure
Het grensdorp La Cure behoorde voor het verdrag integraal toe aan Frankrijk. Door het verdrag werd het in twee gesplitst. De nieuwe grens liep dwars door drie huizen en een herberg.
Tijdens de periode dat de goedkeuring van het verdrag hangende was in de Zwitserse federale Bondsvergadering, probeerde een lokale zakenman genaamd Ponthus voordeel te behalen uit deze overgangssituatie. Hij zette een gebouw neer pal op de nieuwe grens, waarvan één derde stond op wat later Zwitsers grondgebied zou worden en twee derde op wat later Frans grondgebied zou blijven. In het Zwitserse gedeelte van het gebouw opende hij een herberg en in het Franse gedeelte een kruidenierszaak. Ponthus hoopte hiermee munt te slaan uit de grensoverschrijdende handel. Later werd dit gebouw een hotel, het Hotel Arbez, waarbij de grens dwars door de hotelkamers liep.
Tijdens de Duitse bezetting van Frankrijk ten tijde van de Tweede Wereldoorlog mochten Duitse soldaten het hotel langs de Franse zijde betreden, maar was het hen strikt verboden om de (deels-)Zwitserse ruimtes te betreden. Aangezien de traphal in het Zwitserse gedeelte stond, konden de Duitsers de verdiepingen van het gebouw onmogelijk bereiken. Om deze redenen hield men op deze plek vluchtelingen en leden van de Résistance, het Franse verzet, verborgen.
In 1962 werden de Verdragen van Évian, waarbij de Algerijnse Oorlog werd beëindigd, in dit hotel onderhandeld.

title: Verdrag van Dappes

wikitext:
{{Infobox verdrag
| verdragsnaam         = Verdrag van Dappes
| afbeelding           = Valledesdappes 1862.jpg
| onderschrift         = Deze kaart werd als bijlage aan het Verdrag van Dappes gehecht en toont in detail de gebiedsruil tussen [[Zwitserland]] en [[Tweede Franse Keizerrijk|Frankrijk]] die zich naar aanleiding van dit verdrag voltrok. De rode lijn is de nieuwe grens, de groene lijn is de oude.
| type                 =
| rechtsgebied         =
| onderwerp            = Zwitsers-Franse grenscorrectie in de [[Dappesvallei]]
| datumontworpen       =
| datumgetekend        = 8 december 1862
| plaatsgetekend       = [[Bern (stad)|Bern]]
| datuminwerking       = [[20 februari]] [[1863]]
| voorwaarden          =
| voorlopigetoepassing =
| amendementen         =
| ondertekenaars       =
| deelnemers           = {{CH}}<br />{{FR-1852}}
| depositaris          =
| status               =
| vooraf               =
| opvolging            =
| taal                 = Frans
| talen                =
| afschrift            =
| linktekst            = [https://www.admin.ch/opc/fr/classified-compilation/18620007/index.html verdragstekst]
}}

Het '''Verdrag van Dappes''' is een [[verdrag]] dat op 8 december 1862 in [[Bern (stad)|Bern]] werd afgesloten tussen [[Zwitserland]] en [[Tweede Franse Keizerrijk|Frankrijk]] en dat de definitieve grens vastlegde tussen beide landen in de [[Dappesvallei]]. Het verdrag trad in werking op 20 februari 1863.

== Achtergrond ==
[[Bestand:JakobStaempfli.jpg|miniatuur|Bondspresident [[Jakob Stämpfli]] leidde de onderhandelingen namens Zwitserland.]]

De [[Dappesvalei]] is een kleine [[Dal (aardrijkskunde)|vallei]] in het Zwitserse kantons [[Vaud (kanton)|Vaud]]. Niettegenstaande dit gebied niet zo groot was, had het toch een groot militair belang, aangezien het op de route lag tussen [[Tweede Franse Keizerrijk|Frankrijk]] en het [[koninkrijk Sardinië]]. Vandaag de dag is deze route de Franse ''[[N5 (Frankrijk)|Route nationale 5]]''.

In 1802, ten tijde van de [[Helvetische Republiek]], werd het gebied geannexeerd door het [[Eerste Franse Keizerrijk]]. Het [[Congres van Wenen]] wees het gebied vervolgens opnieuw toe aan de Zwitsers, die ondertussen, na het verdwijnen van de Franse bezetter, de [[Confederatie van de XXII kantons]] vormden. De Fransen gingen hier niet zomaar mee akkoord en bleven aanspraken formuleren op het gebied. Na verschillende mislukte pogingen om het gebied opnieuw te verwerven, deed het land in 1862, ten tijde van het [[Tweede Franse Keizerrijk]], een voorstel tot grondruil, waarbij beide landen gebieden zouden afstaan en verwerven. De Zwitsers gingen in op dit voorstel. In de [[preambule]] van het verdrag verwees men overigens naar de historische twisten tussen beide landen omtrent het gebied: "animés du désir de mettre un terme aux discussions existantes depuis 1815, entre la Suisse et la France, au sujet de la possession de la vallée des Dappes ''(vervuld van verlangen om een einde te maken aan de sinds 1815 bestaande twisten tussen Zwitserland en Frankrijk omtrent het bezit van de Dappesvallei)''".

De onderhandelingen en de ondertekening van het Verdrag van Dappes vonden plaats in [[Bern (stad)|Bern]]. Namens Zwitserland was [[Lijst van bondspresidenten van Zwitserland|bondspresident]] [[Jakob Stämpfli]] de hoofdonderhandelaar. Namens Frankrijk was dat [[Louis Félix Étienne, markies de Turgot]], de Franse ambassadeur in Zwitserland.

Het verdrag werd goedgekeurd in de Zwitserse federale [[Bondsvergadering (Zwitserland)|Bondsvergadering]] op 28 januari 1863 en trad in werking op 20 februari van dat jaar. Op 9 maart werd het verdrag ter kennis gegeven aan de [[grootmacht]]en die destijds hadden deelgenomen aan het Congres van Wenen.

== Gevolgen ==
=== Territoriale wijzigingen ===
Het verdrag definieerde de gebieden die aan de grondruil zouden worden onderworpen. De door Zwitserland verworven gebieden werden bij het kanton [[Vaud (kanton)|Vaud]] gevoegd (art. I van het Verdrag van Dappes). Beide landen spraken daarbij af om commissarissen aan te duiden die dan achteraf op het terrein nauwkeurig de exacte grens dienden te bepalen (art. VIII van het Verdrag van Dappes). Tevens werd er een verbod vastgelegd op het bouwen van militaire installaties in de geruilde gebieden (art. II van het Verdrag van Dappes).

=== Nationaliteit ===
De inwoners van het oorspronkelijk Zwitsers gebied dat aan Frankrijk zou gaan toebehoren, werd automatisch de Franse nationaliteit toegekend, tenzij ze binnen het jaar een verklaring zouden afleggen waarin zij zouden aangeven dat ze de Zwitserse nationaliteit wilden behouden. In dat geval konden ze probleemloos hun [[domicilie]] op het grondgebied van het Keizerrijk behouden. Dezelfde regels golden voor de inwoners van het oorspronkelijk Frans gebied dat tot Zwitserland zou gaan toebehoren. Ook deze mensen konden een verklaring afleggen om hun Franse nationaliteit te behouden, waarna ook voor hen in de mogelijkheid werd voorzien om hun domicilie te behouden op het grondgebied van de Confederatie (art. III van het Verdrag van Dappes).

=== Grensoverschrijdend verkeer ===
Het verdrag verklaarde dat het verkeer tussen het Zwitserse dorp [[Saint-Cergue]] en de overige dorpen in het Zwitserse district [[La Vallée (district)|La Vallée]] was vrijgesteld van ieder transit-, tol- en douanerecht. Tevens werd bepaald dat de postbedeling en de briefomhalingen door de [[Swiss Post|Zwitserse postautoriteiten]] over hetzelfde traject niet kon onderworpen worden aan enige belasting voor het vervoer van post over het Franse grondgebied (art. V van het Verdrag van Dappes). Deze bepalingen werden ingevoerd om te vermijden dat het dorp [[Saint-Cergue]] ''[[de facto]]'' zou worden afgesloten van de overige Zwitserse dorpen in de omgeving, of daarvoor een overdreven omweg dienden te maken.

=== La Cure ===
[[Afbeelding:La-Cure-Douane.jpg|miniatuur|Het [[Hotel Arbez]] in [[La Cure]], dat pal op de Zwitsers-Franse grens werd gebouwd in 1862 om munt te slaan uit het grensoverschrijdend verkeer.]]
[[Afbeelding:La-Cure-1.JPG|miniatuur|Luchtbeeld van [[La Cure]], met centraal de overdekte [[douane]]post en linksvoor daarvan het [[Hotel Arbez]].]]

Het [[Grensplaats|grensdorp]] [[La Cure]] behoorde voor het verdrag integraal toe aan Frankrijk. Door het verdrag werd het in twee gesplitst. De nieuwe grens liep dwars door drie huizen en een [[herberg]].

Tijdens de periode dat de goedkeuring van het verdrag hangende was in de Zwitserse federale [[Bondsvergadering (Zwitserland)|Bondsvergadering]], probeerde een lokale zakenman genaamd Ponthus voordeel te behalen uit deze overgangssituatie. Hij zette een gebouw neer pal op de nieuwe grens, waarvan één derde stond op wat later Zwitsers grondgebied zou worden en twee derde op wat later Frans grondgebied zou blijven. In het Zwitserse gedeelte van het gebouw opende hij een [[herberg]] en in het Franse gedeelte een [[kruidenier]]szaak. Ponthus hoopte hiermee munt te slaan uit de grensoverschrijdende handel. Later werd dit gebouw een hotel, het [[Hotel Arbez]], waarbij de grens dwars door de hotelkamers liep.

Tijdens de Duitse bezetting van Frankrijk ten tijde van de [[Tweede Wereldoorlog]] mochten Duitse soldaten het hotel langs de Franse zijde betreden, maar was het hen strikt verboden om de (deels-)Zwitserse ruimtes te betreden. Aangezien de traphal in het Zwitserse gedeelte stond, konden de Duitsers de verdiepingen van het gebouw onmogelijk bereiken. Om deze redenen hield men op deze plek [[vluchteling]]en en leden van de ''[[Résistance]]'', het Franse verzet, verborgen.

In 1962 werden de [[Verdragen van Évian]], waarbij de [[Algerijnse Oorlog]] werd beëindigd, in dit hotel onderhandeld.

== Externe links ==
* {{fr}} ''[https://www.admin.ch/opc/fr/classified-compilation/18620007/index.html Traité entre la Confédération suisse et la France, concernant la vallée des Dappes]'', de originele tekst van het Verdrag van Dappes.

{{Appendix|2=
* {{Bronvermelding anderstalige Wikipedia|taal=fr|titel=Traité des Dappes}}
* {{Bronvermelding anderstalige Wikipedia|taal=en|titel=Treaty of Dappes}}
* {{fr}} ''[https://www.admin.ch/opc/fr/classified-compilation/18620007/index.html Traité entre la Confédération suisse et la France, concernant la vallée des Dappes]'', admin.ch, website van de Zwitserse overheid.
}}

[[Categorie:Geschiedenis van Vaud]]
[[Categorie:Tweede Franse Keizerrijk]]
[[Categorie:Grensverdrag|Dappes]]
[[Categorie:Zwitsers recht]]
[[Categorie:1862 in Zwitserland]]
[[Categorie:Verdrag in de 19e eeuw|Dap]]

title: Verdrag van Dappes

Onderwerp: Zwitsers-Franse grenscorrectie in de Dappesvallei

Ondertekend: 8 december 1862 in Bern

In werking getreden: 20 februari 1863

Partijen: Zwitserland · Frankrijk

Taal: Frans

Volledige tekst: verdragstekst

Portaal: Politiek


text:
# Deliathis batesi
Deliathis batesi is een keversoort uit de familie van de boktorren (Cerambycidae). De wetenschappelijke naam van de soort werd voor het eerst geldig gepubliceerd in 1888 door Gahan.

title: Deliathis batesi

wikitext:
{{Taxobox insect
| naam = ''Deliathis batesi''
| titelweergave = cursief
| afbeelding =
| afbeeldingtekst =
| orde = [[Kevers|Coleoptera]] (Kevers)
| familie = [[Boktorren|Cerambycidae]] (Boktorren)
| onderfamilie = [[Lamiinae]]
| geslacht = ''[[Deliathis]]''
| w-naam = ''Deliathis batesi''
| auteur = [[Charles Joseph Gahan|Gahan]]
| datum = 1888
| haakjes =
| commons =
| species =
}}
'''''Deliathis batesi''''' is een [[kevers]]oort uit de familie van de [[Boktorren|boktorren (Cerambycidae)]]. De wetenschappelijke naam van de soort werd voor het eerst geldig gepubliceerd in 1888 door Gahan.<ref>{{Brontabel|9999-Cerambycidae}} (bezocht 30 januari 2014)</ref>

{{Appendix}}
{{Beginnetje|biologie|2014|02|17}}

[[Categorie:Deliathis|batesi]]

title: Deliathis batesi

Orde: Coleoptera (Kevers)

Familie: Cerambycidae (Boktorren)

Onderfamilie: Lamiinae

Geslacht: Deliathis

title: Soort


text:
# Psilocladia obliquata
Psilocladia obliquata is een vlinder uit de familie spanners (Geometridae). De wetenschappelijke naam van deze soort is voor het eerst geldig gepubliceerd in 1898 door Warren.
De soort komt voor in tropisch Afrika.

title: Psilocladia obliquata

wikitext:
{{Taxobox vlinder
| naam = ''Psilocladia obliquata''
| titelweergave = cursief
| afbeelding =
| afbeeldingtekst =
| familie = [[Spanners|Geometridae]] (Spanners)
| onderfamilie = [[Ennominae]]
| geslacht = ''[[Psilocladia]]''
| w-naam = ''Psilocladia obliquata''
| auteur = Warren
| datum = 1898
| haakjes =
| species =
| commons =
}}
'''''Psilocladia obliquata''''' is een [[vlinders|vlinder]] uit de familie [[spanners]] (Geometridae). De wetenschappelijke naam van deze soort is voor het eerst geldig gepubliceerd in 1898 door Warren.

De soort komt voor in [[Afrotropisch gebied|tropisch Afrika]].

{{Appendix|2=
* {{Brontabel|2012-DePrins-DePrins}} [bezocht 24-3-2013]
}}
{{Beginnetje|biologie|2013|03|24}}

[[Categorie:Psilocladia|obliquata]]
[[Categorie:Dier uit het Afrotropisch gebied]]

title: Psilocladia obliquata

Geslacht: Psilocladia

title: Soort


text:
# Proline
Proline (afgekort als Pro of P) is een hydrofoob aminozuur met een unieke structuur. Het is een van de twintig natuurlijk voorkomende proteïnogene aminozuren die fungeren als bouwstenen van eiwitten. Proline bevat een pyrrolidine: een ring waarin het stikstofatoom (van de aminogroep) en het α-koolstofatoom van het aminozuur rechtstreeks deel uitmaken van de zijketen. Deze ringstructuur geeft proline een bijzondere conformationele rigiditeit en is van groot belang bij de totstandkoming van de eiwitstructuur.
Bij fysiologische pH is proline een apolaire verbinding door de aanwezigheid van de alifatische ring. Het wordt geclassificeerd als een niet-essentieel aminozuur omdat het lichaam (onder normale omstandigheden) voldoende proline kan vormen uit het eveneens niet-essentiële glutaminezuur. Proline wordt gecodeerd door de codons die beginnen met CC, namelijk CCA, CCC, CCG en CCU.

## Biosynthese
De meeste organismen synthetiseren proline uit L-glutaminezuur. Dit aminozuur wordt omgezet in glutamaat-5-semialdehyde onder invloed van het enzym glutamaat-5-kinase en glutamaat-5-semialdehydedehydrogenase. Na ringsluiting van het ontstane glutamaat-5-semialdehyde ontstaat een molecuul dat gereduceerd wordt tot proline (door gebruikmaking van NADH). Het is ook mogelijk dat het glutamaat-5-semialdehyde wordt omgezet in ornithine en vervolgens cycliseert tot proline.

## Eigenschappen

### Rol in eiwitstructuur
Proline heeft een uitzonderlijke structuur: het stikstofatoom zit vast in een ring. Hierdoor zijn de phi- en psi-hoeken minder flexibel dan bij andere aminozuren: het molecuul is 'stijf'. Tevens bindt het stikstofatoom slechts één waterstofatoom, waar dit er twee zijn bij de andere aminozuren. Als proline bindt aan een ander aminozuur, dan is dit waterstofatoom weg. De resulterende amidegroep kan dan geen waterstofbrug vormen.
Om deze twee redenen verstoort dit aminozuur de secundaire structuur van eiwitten zoals alfa-helices en bèta-sheets. Proline is dan ook van groot belang bij de bepaling van de eiwitstructuur. Het aminozuur komt voornamelijk voor in 'bochten' (turns), de plaatsen waar secundaire structuren met elkaar verbonden worden of aan het uiteinde van een alfa-helix of bèta-sheet. Het feit dat proline een bocht in de eiwitstructuur kan veroorzaken, is tevens een verklaring voor het merkwaardige gegeven dat dit aminozuur – ondanks dat het een hydrofobe zijketen heeft – vaak blootgesteld is aan het waterige buitenmileu.

### Collageen
Meerdere proline-residuen naast elkaar kunnen leiden tot de vorming van een polyprolinehelix, een veelvoorkomende secundaire structuur in collageen. Hydroxylering van proline (of toevoeging van andere elektronegatieve substituenten zoals fluorine) verhoogt de conformationele stabiliteit van collageen aanzienlijk. Hydroxylering van proline is daarom een belangrijk mechanisme voor de instandhouding en aanmaak van bindweefsels in veel dieren. Wanneer de hydroxylering in onvoldoende mate plaatsvindt, kunnen aandoeningen als scheurbuik optreden.

## Vrij proline
In vrije vorm komt de stof onder andere voor in de Antarctische smele (Deschampsia antarctica), een grassoort die van nature op Antarctica voorkomt. Dit is waarschijnlijk een reactie op de barre omstandigheden waaronder deze plant nog weet te gedijen.

title: Proline

wikitext:
{{Infobox chemische stof
| Naam = L-Proline
| afbeelding1 = L-Prolin_-_L-Proline.svg
| afbeeldingbreedte1 = 140
| onderschrift1 = ▵ [[Structuurformule]] van L-proline
| afbeelding2 = L-proline-3D-balls.png
| onderschrift2 = ▵ [[Molecuulmodel]] van L-proline
| afbeeldingbreedte2 = 150
| Formule = <chem>C5H9NO2</chem>
| Molgewicht = 115,13
| SMILES = C1CCNC1C(=O)O
| IUPAC = Proline
| AndereNamen = (''S'')-pyrrolidine-2-carbonzuur
| CAS = 147-85-3
| EINECS = 205-702-2
| EG =
| VN =
| Beschrijving =
| Vergelijkbaar =
| AfbWaarsch =
| TekstWaarsch =
| Carcinogeen =
| Hygroscopisch =
| Rzinnen =
| EUHzinnen =
| Szinnen =
| Omgang =
| Opslag =
| ADR =
| MAC =
| LethaalRat =
| LethaalKonijn =
| MSDS =
| Aggregatie = vast
| Kleur = doorzichtige kristallen
| Dichtheid =
| Smeltpunt = 205–228
| Kookpunt =
| Vlampunt =
| Zelfontbranding =
| Dampdruk =
| Oplosbaarheid =
| GoedOplIn =
| SlechtOplIn =
| OnoplIn =
| Dipoolmoment =
| Viscositeit =
| Kristalstructuur =
| fG0g =
| fG0l =
| fG0s =
| fH0g =
| fH0l =
| fH0s =
| S0g =
| S0l =
| S0s =
| Cpm0 =
| Evenwicht = pKz1 = 1.99 (carboxyl)

pKz2 = 10.96 (amino)
| KlassiekeAnalyse =
| Spectra =
}}

'''Proline''' (afgekort als '''Pro''' of '''P''') is een [[hydrofoob]] [[aminozuur]] met een unieke structuur. Het is een van de twintig natuurlijk voorkomende [[proteïnogeen aminozuur|proteïnogene aminozuren]] die fungeren als bouwstenen van [[eiwitten]]. Proline bevat een [[pyrrolidine]]: een ring waarin het stikstofatoom (van de [[amine|aminogroep]]) en het α-koolstofatoom van het aminozuur rechtstreeks deel uitmaken van de zijketen. Deze ringstructuur geeft proline een bijzondere conformationele rigiditeit en is van groot belang bij de totstandkoming van de [[eiwitstructuur]].

Bij fysiologische pH is proline een [[apolaire verbinding]] door de aanwezigheid van de [[alifatische verbinding|alifatische ring]]. Het wordt geclassificeerd als een niet-essentieel aminozuur omdat het lichaam (onder normale omstandigheden) voldoende proline kan vormen uit het eveneens niet-essentiële [[glutaminezuur]]. Proline wordt gecodeerd door de [[codon]]s die beginnen met CC, namelijk CCA, CCC, CCG en CCU.

== Biosynthese ==
De meeste organismen synthetiseren proline uit [[glutaminezuur|L-glutaminezuur]]. Dit aminozuur wordt omgezet in [[glutamaat-5-semialdehyde]] onder invloed van het enzym glutamaat-5-kinase en glutamaat-5-semialdehydedehydrogenase. Na [[ringsluiting]] van het ontstane glutamaat-5-semialdehyde ontstaat een molecuul dat gereduceerd wordt tot proline (door gebruikmaking van [[NADH]]). Het is ook mogelijk dat het glutamaat-5-semialdehyde wordt omgezet in [[ornithine]] en vervolgens cycliseert tot proline.<ref>{{Citeer boek|auteur = Berg, J.|taal=en|datum=2015|titel=Biochemistry, 8th edition |url = https://archive.org/details/biochemistry0000berg_w1i5|uitgever = W. H. Freeman and Company|plaats =New York |ISBN = 978-1-4641-2610-9|chapter= 24: The Biosynthesis of Amino Acids|pages=[https://archive.org/details/biochemistry0000berg_w1i5/page/722 722]-723}}</ref>

== Eigenschappen ==
===Rol in eiwitstructuur===
Proline heeft een uitzonderlijke structuur: het stikstofatoom zit vast in een ring. Hierdoor zijn de [[moleculaire geometrie|phi- en psi-hoeken]] minder flexibel dan bij andere aminozuren: het molecuul is 'stijf'.<ref name="Buxbaum">{{en}}{{sc|Engelbert Buxbaum}}, "Fundamentals of Protein Structure and Function," Springer 2007.</ref> Tevens bindt het stikstofatoom slechts één waterstofatoom, waar dit er twee zijn bij de andere aminozuren. Als proline bindt aan een ander aminozuur, dan is dit waterstofatoom weg. De resulterende [[amide]]groep kan dan geen [[waterstofbrug]] vormen.

Om deze twee redenen verstoort dit aminozuur de [[secundaire structuur van eiwitten]] zoals [[alfa-helix|alfa-helices]] en [[bèta-sheet]]s. Proline is dan ook van groot belang bij de bepaling van de eiwitstructuur. Het aminozuur komt voornamelijk voor in 'bochten' (turns), de plaatsen waar secundaire structuren met elkaar verbonden worden of aan het uiteinde van een alfa-helix of bèta-sheet. Het feit dat proline een bocht in de eiwitstructuur kan veroorzaken, is tevens een verklaring voor het merkwaardige gegeven dat dit aminozuur – ondanks dat het een hydrofobe zijketen heeft – vaak blootgesteld is aan het waterige buitenmileu.<ref>{{en}}{{sc|Woolfson D. & Williams D.}} (1990). The influence of proline residues on α‐helical structure. ''FEBS letters'', '''277''' (1-2): 185-188. {{doi|10.1016/0014-5793(90)80839-B}}.</ref>

===Collageen===
Meerdere proline-residuen naast elkaar kunnen leiden tot de vorming van een [[polyprolinehelix]], een veelvoorkomende secundaire structuur in [[collageen]]. [[Hydroxylering]] van proline (of toevoeging van andere elektronegatieve substituenten zoals fluorine) verhoogt de conformationele stabiliteit van collageen aanzienlijk.<ref name="SzpakJAS">{{Citeer journal |auteur=Szpak, Paul |title=Fish bone chemistry and ultrastructure: implications for taphonomy and stable isotope analysis |journal=Journal of Archaeological Science|year=2011 |volume=38 |issue=12 |pages=3358–3372 |taal=en|doi=10.1016/j.jas.2011.07.022}}</ref> Hydroxylering van proline is daarom een belangrijk mechanisme voor de instandhouding en aanmaak van [[bindweefsel]]s in veel dieren. Wanneer de hydroxylering in onvoldoende mate plaatsvindt, kunnen aandoeningen als [[scheurbuik]] optreden.

== Vrij proline ==
In vrije vorm komt de stof onder andere voor in de [[Antarctische smele]] (''Deschampsia antarctica''), een grassoort die van nature op [[Antarctica]] voorkomt. Dit is waarschijnlijk een reactie op de barre omstandigheden waaronder deze plant nog weet te gedijen.

==Zie ook==
*[[Azetidine-2-carbonzuur]], een aminozuur met één koolstofatoom minder in de ring.
*[[Hydroxyproline]]

{{Appendix}}
{{Navigatie aminozuren}}

[[Categorie:Proteïnogeen aminozuur]]
[[Categorie:Azolidine]]

title: Structuurformule en molecuulmodel

Structuurformule en molecuulmodel:
▵ Structuurformule van L-proline
▵ Molecuulmodel van L-proline

title: Algemeen

Molecuulformule: {\displaystyle {\ce {C5H9NO2}}}

IUPAC-naam: Proline

title: Fysische eigenschappen

Aggregatietoestand: vast

Kleur: doorzichtige kristallen

Evenwichtsconstante(n): pKz1 = 1.99 (carboxyl) · pKz2 = 10.96 (amino)

title: Tenzij anders vermeld zijn standaardomstandigheden gebruikt (298,15 K of 25 °C, 1 bar).

Portaal: Scheikunde


text:
# Jalan Asia-Afrika
Jalan Asia-Afrika (vroeger: onderdeel van de Grote Postweg) is een straat in Bandung, de hoofdstad van Indonesische provincie West-Java. De straat is vernoemd naar de Asia-Afrika conferentie. De straat loopt langs de alun-alun en aan de weg liggen diverse historische gebouwen, waaronder Hotel Preanger, Hotel Savoy Homann en natuurlijk Gedung Merdeka, het gebouw waar de Asia-Afrika conferentie plaatsvond.

title: Jalan Asia-Afrika

wikitext:
{{Infobox straat
| straatnaam  = Jalan Asia-Afrika
| afbeelding  =COLLECTIE TROPENMUSEUM Autohandel Mascotte en Hotel Preanger TMnr 10014703.jpg
| onderschrift= Jalan Asia-Afrika gezien vanaf Hotel Savoy Homann (1930-1947).
| locatie     = [[Bandung]]
| begin       =
| eind        =
| lengte      =
| breedte     =
| bouwjaar    =
| genoemdnaar =
| bestrating  = asfalt
| geentoegang =
| ov          =
| bebouwing   =
| opvallend   =
| portaal     =
}}
'''Jalan Asia-Afrika''' (vroeger: onderdeel van de ''[[Grote Postweg]]'') is een straat in [[Bandung]], de hoofdstad van [[Indonesië|Indonesische]] provincie [[West-Java]]. De straat is vernoemd naar de [[Bandungconferentie|Asia-Afrika conferentie]]. De straat loopt langs de [[alun-alun]] en aan de weg liggen diverse historische gebouwen, waaronder [[Hotel Preanger]], [[Hotel Savoy Homann]] en natuurlijk [[Gedung Merdeka]], het gebouw waar de Asia-Afrika conferentie plaatsvond.

{{commonscat|Jalan Asia Afrika}}

[[Categorie:Straat in Bandung|Asia-Afrika]]

title: Geografische informatie

Locatie: Bandung

title: Algemene informatie

Bestrating: asfalt


text:
# Cataglyphis cugiai
Cataglyphis cugiai is een mierensoort uit de onderfamilie van de schubmieren (Formicinae). De wetenschappelijke naam van de soort is voor het eerst geldig gepubliceerd in 1939 door Menozzi.

title: Cataglyphis cugiai

wikitext:
{{Taxobox insect
| titelweergave = cursief
| naam = ''Cataglyphis cugiai''
| afbeelding =
| orde = [[Vliesvleugeligen|Hymenoptera]] (Vliesvleugeligen)
| familie = [[Mieren|Formicidae]] (Mieren)
| onderfamilie = [[Schubmieren|Formicinae]] (Schubmieren)
| tribus = [[Formicini]]
| geslacht = ''[[Cataglyphis]]''
| w-naam = ''Cataglyphis cugiai''
| auteur = Menozzi
| datum = 1939
| haakjes  =
| commons =
| species =
}}

'''''Cataglyphis cugiai''''' is een [[Mieren|mierensoort]] uit de onderfamilie van de [[Schubmieren|schubmieren (Formicinae)]].<ref>[https://www.antwiki.org/wiki/Cataglyphis_cugiai Vermelding van de soort op Antwiki (Geraadpleegd april 2013)]. [https://web.archive.org/web/20220816011256/https://www.antwiki.org/wiki/Cataglyphis_cugiai Gearchiveerd] op 16 augustus 2022.</ref><ref>[http://www.antweb.org/description.do?genus=Cataglyphis&name=cugiai&rank=species Vermelding van de soort op Antweb (Geraadpleegd april 2013)]</ref> De wetenschappelijke naam van de soort is voor het eerst geldig gepubliceerd in 1939 door Menozzi.

{{Appendix}}
{{beginnetje|biologie|2013|04|13}}

[[Categorie:Cataglyphis]]

title: Cataglyphis cugiai

Orde: Hymenoptera (Vliesvleugeligen)

Familie: Formicidae (Mieren)

Onderfamilie: Formicinae (Schubmieren)

Geslachtengroep: Formicini

Geslacht: Cataglyphis

title: Soort


text:
# Tetragulus
Tetragulus is een geslacht van kreeftachtigen uit de klasse van de Ichthyostraca.

title: Tetragulus

wikitext:
{{Taxobox
| titelweergave = cursief
| naam = ''Tetragulus''
| afbeelding =
| afbeeldingtekst =
| rijk = [[Dieren (biologie)|Animalia]] (Dieren)
| stam = [[Geleedpotigen|Arthropoda]] (Geleedpotigen)
| onderstam = [[Kreeftachtigen|Crustacea]] (Kreeftachtigen)
| superklasse = [[Oligostraca]]
| klasse = [[Ichthyostraca]]
| onderklasse = [[Pentastomida]]
| orde = [[Porocephalida]]
| superfamilie = [[Linguatuloidea]]
| familie = [[Linguatulidae]]
| taxon = [[geslacht (biologie)|Geslacht]]
| w-naam = ''Tetragulus''
| auteur =
| datum =
| commons =
| species =
| worms = 730247
}}
'''''Tetragulus''''' is een [[geslacht (biologie)|geslacht]] van [[kreeftachtigen]] uit de [[klasse (biologie)|klasse]] van de [[Ichthyostraca]].

[[Categorie:Porocephalida]]

title: Tetragulus

Onderstam: Crustacea (Kreeftachtigen)

Superklasse: Oligostraca

Klasse: Ichthyostraca

Onderklasse: Pentastomida

Orde: Porocephalida

Superfamilie: Linguatuloidea

Familie: Linguatulidae

title: Geslacht

Portaal: Biologie


text:
# Horace Vere
Horace Vere (1565 - 1635) (ook wel Horatius Vere) was een Engels militair en was actief in de Dertig- en Tachtigjarige Oorlog. Hij was de zoon van Geoffrey Vere en de broer van Francis Vere. In de Tachtigjarige Oorlog nam hij onder meer deel aan de Slag bij Nieuwpoort (1600), het Beleg van Groenlo (1627) en het Beleg van Maastricht (1632), waar hij een deel van de infanterie onder zijn hoedde had. Hij werd benoemd tot Baron Vere of Tilbury.

title: Horace Vere

wikitext:
[[Bestand:Horace Vere, Baron Vere of Tilbury by Michiel Jansz. van Miereveldt.jpg|thumb|200px|Horatius Vere]]

'''Horace Vere''' ([[1565]] - [[1635]]) (ook wel '''Horatius Vere''') was een [[Engeland|Engels]] [[militair]] en was actief in de [[Dertigjarige Oorlog|Dertig-]] en [[Tachtigjarige Oorlog]]. Hij was de zoon van [[Geoffrey Vere]] en de broer van [[Francis Vere]]. In de Tachtigjarige Oorlog nam hij onder meer deel aan de [[Slag bij Nieuwpoort]] (1600), het [[Beleg van Groenlo (1627)]] en het [[Beleg van Maastricht (1632)]], waar hij een deel van de [[infanterie]] onder zijn hoedde had. Hij werd benoemd tot [[baron (titel)|Baron]] Vere of [[Tilbury (plaats)|Tilbury]].

{{DEFAULTSORT:Vere, Horatius}}
[[Categorie:Persoon in de Tachtigjarige Oorlog]]
[[Categorie:Engels militair]]
[[Categorie:Persoon in de Nederlanden in de 16e eeuw]]
[[Categorie:Persoon in de Nederlanden in de 17e eeuw]]


text:
# Lepidasthenia curta
Lepidasthenia curta is een borstelworm uit de familie Polynoidae. Het lichaam van de worm bestaat uit een kop, een cilindrisch, gesegmenteerd lichaam en een staartstukje. De kop bestaat uit een prostomium (gedeelte voor de mondopening) en een peristomium (gedeelte rond de mond) en draagt gepaarde aanhangsels (palpen, antennen en cirri).
Lepidasthenia curta werd in 1919 voor het eerst wetenschappelijk beschreven door Chamberlin.

title: Lepidasthenia curta

wikitext:
{{Taxobox
| naam = ''Lepidasthenia curta''
| titelweergave = cursief
| afbeelding =
| afbeeldingtekst =
| rijk = [[Dieren (biologie)|Animalia]] (Dieren)
| stam = [[Ringwormen|Annelida]] (Ringwormen)
| klasse = [[Borstelwormen|Polychaeta]] (Borstelwormen)
| orde = [[Phyllodocida]]
| familie = [[Polynoidae]]
| geslacht = ''[[Lepidasthenia]]''
| auteur = Chamberlin
| datum = 1919
| bron =
| haakjes =
| worms = 328740
}}
'''''Lepidasthenia curta''''' is een [[Borstelwormen|borstelworm]] uit de familie [[Polynoidae]]. Het lichaam van de worm bestaat uit een kop, een cilindrisch, gesegmenteerd lichaam en een staartstukje. De kop bestaat uit een prostomium (gedeelte voor de mondopening) en een peristomium (gedeelte rond de mond) en draagt gepaarde aanhangsels ([[palp (borstelworm)|palpen]], [[antenne (borstelworm)|antennen]] en [[cirrus (borstelworm)|cirri]]).

''Lepidasthenia curta'' werd in 1919 voor het eerst wetenschappelijk beschreven door Chamberlin.

{{Appendix|2=
*Fauchald, K. (2010). ''Lepidasthenia curta'' Chamberlin, 1919. In: Fauchald, K. (Ed) (2010). World Polychaeta database. Gebaseerd op informatie uit het [[World Register of Marine Species]], te vinden op http://www.marinespecies.org/aphia.php?p=taxdetails&id=328740.}}
{{beginnetje|biologie|2011|12|15}}

{{DEFAULTSORT:Lepidasthenia curta}}
[[Categorie:Polynoidae]]

title: Lepidasthenia curta

Stam: Annelida (Ringwormen)

Klasse: Polychaeta (Borstelwormen)

Orde: Phyllodocida

Familie: Polynoidae

Geslacht: Lepidasthenia

title: Soort