text:
# Koninklijk Hongarije (1526-1867)
Koninklijk Hongarije was tussen 1526 en 1867 de naam van een deel van het gebied van het middeleeuwse Hongarije en het koninkrijk Kroatië waar de Habsburgse monarchie sinds 1526 over heerste als koningen van Hongarije en Kroatië.
Na de Ottomaanse overwinning bij de Slag bij Mohács (1526) werd Hongarije gesplitst in drie delen. De Habsburgers heersten over het noordelijke en westelijke deel. De andere twee delen waren het centrale gedeelte van het land dat bezet werd door het Ottomaanse Rijk (ook Ottomaans Hongarije genoemd) en het Oost-Hongaarse koninkrijk, dat later deel werd van het vorstendom Transsylvanië, dat gedurende een groot deel van zijn geschiedenis een Ottomaanse vazalstaat was.
Na de Grote Turkse Oorlog (1699) kregen de Habsburgers door  de Vrede van Karlowitz de andere delen van het vroegere koninkrijk in bezit en voegden die samen met het gebied dat ze al sinds 1526 beheersten.

## Geschiedenis

### 17e eeuw
De Habsburgers, een invloedrijke dynastie van het Heilige Roomse Rijk werden via het huwelijk van Ferdinand van Habsburg met Anna van Bohemen en Hongarije, een dochter van Wladislaus II van Hongarije, koningen van Hongarije.
De Habsburgse koning had directe controle over de financiële, militaire en buitenlandse zaken en keizerlijke troepen bewaakten de grenzen. Ze stelden geen palatijn aan, zoals voorheen, die de koning verving bij afwezigheid zodat deze niet te veel macht zou krijgen. Hierbij kwam ook nog de Turkse kwestie die de Habsburgers en de Hongaren verdeelde: Wenen wilde de vrede bewaren met de Ottomanen terwijl de Hongaren de Ottomanen buiten wilden. Hierdoor werden de Hongaren anti-Habsburg. Ze klaagden over de buitenlandse overheersing, het gedrag van de buitenlandse garnizoenen en de Habsburgse erkenning van de Turkse soevereiniteit in Transsylvanië. Protestanten, die in koninklijk Hongarije vervolgd werden, beschouwden de Contrareformatie echter als een grotere bedreiging dan de Turken.
De Reformatie verspreidde zich snel en in de vroege zeventiende eeuw waren nog maar weinig families van adel katholiek. Aartsbisschop Péter Pázmány reorganiseerde de rooms-katholieke kerk en leidde een contrareformatie tegen de protestanten. De katholieken steunden de Habsburgers terwijl de protestanten tegen hen waren en door de Oostenrijkers als rebels werden beschouwd.
De nederlaag van de Ottomaanse grootvizier Kara Mustafa bij het Beleg van Wenen in 1683 tegen de legers van Polen-Litouwen en het Heilige Roomse Rijk was het begin van de stagnatie van het Ottomaanse Rijk.
In 1699 beëindigde de Vrede van Karlowitz de Grote Turkse Oorlog en stonden de Turken Ottomaans Hongarije en Oost-Hongarije af aan de Habsburgers. De nieuwe territoria werden verenigd met dat van Koninklijk Hongarije en geregeerd vanuit Pressburg (Bratislava). Nadat de Habsburgers Ottomaans Hongarije van de Turken veroverden in 1699 werd de term "Koninklijk Hongarije" niet meer gebruikt, maar de Habsburgse koningen bleven het gebied nog steeds koninkrijk Hongarije noemen, terwijl het een van de Landen van de Heilige Hongaarse Stefanskroon geworden was.

### 18e eeuw
Nadat dat Habsburgse controle over de Turkse bezittingen begon toe te nemen vonden de ministers van keizer Leopold I dat hij over Hongarije zou moeten regeren. In 1690 begon Leopold gebieden die van de Turken bevrijd waren, opnieuw te verdelen. Protestante edelen en andere Hongaren, waarvan men dacht dat ze niet trouw waren aan de Habsburgers, verloren hun bezittingen aan buitenlanders. Wenen had controle over buitenlandse zaken, defensie, tarieven en nog andere functies.
De acties tegen de protestanten en het afnemen van grondgebieden verbitterden de Hongaren en in 1703 brak er een boerenopstand uit waaruit acht jaar rebellie ontsproot die het Habsburgse juk wou afgooien. In Zevenburgen (Transsylvanië) verenigden de protestanten, boeren en soldaten van verschillende etnische oorsprongen (Hongaars, Roemeens, Slowaaks) zich onder leiding van Frans II Rákóczi, een rooms-katholieke magnaat die nauwelijks Hongaars sprak. Een groot gedeelte van de provincie Hongarije schaarde zich achter Rakoczi en samen stemden ze tegen het Habsburgse recht op de troon. Nadat de Habsburgers hun volledige macht uitoefenden op de rebellen stopte de rebellie in 1711 in de Vrede van Szatmár.
Leopolds opvolger, keizer Karel VI (1711-1740), bouwde aan een goede relatie met Hongarije. Hij vroeg akkoord voor de Pragmatieke Sanctie waarbij de Habsburgse monarch over Hongarije zou heersen, niet als keizer maar als koning onder de Hongaarse grondwet. Hij hoopte dat deze pragmatieke sanctie het Habsburgse Rijk intact zou houden na zijn dood als zijn dochter Maria Theresia hem zou opvolgen. Tien jaar later werd deze pragmatieke sanctie goedgekeurd waarmee Hongarije akkoord ging met een erfelijke Habsburgse monarchie voor zolang hun dynastie zou bestaan. In de praktijk regeerden Karel en zijn opvolgers op een autocratische wijze en hadden zeggenschap over de buitenlandse zaken, defensie en financiën maar waren wel te laks om belastingen op te leggen aan de edelen zonder hun toestemming.
Onder de regeringsperiode van Karel en Maria Theresia daalde de economie van het land verder. Na eeuwen van Ottomaanse bezetting, rebellie en oorlogen was de bevolking van het land sterk verminderd en grote delen van het zuiden van het land waren zo goed als verlaten. Er was een tekort aan werkkrachten toen grondbezitters hun eigendommen lieten opknappen. Om dit euvel te verhelpen werd het land bevolkt met boeren uit heel Europa, voornamelijk Slowaken, Serviërs, Kroaten en Duitsers. Vele joden immigreerden ook uit Wenen en Polen naar Hongarije. Tussen 1720 en 1787 verdrievoudigde de bevolking naar meer dan 8 miljoen, waarvan slechts 39 procent Magyaren waren, die grotendeels in het centrum van het land leefden.
Van het begin tot het midden van de achttiende eeuw had het land een primitieve landbouweconomie die werk bood aan 90% van de bevolking. Door ondeskundigheid ging ook nog eens een deel van de oogst verloren. De ruilhandel werd weer ingevoerd in plaats van geldtransacties. Na 1760 kwam er een overschot aan werkkrachten. De bevolking van de horigen groeide terwijl de levensstandaard daalde. Landeigenaars begon hun huurders uit te buiten. Maria Theresia kwam op voor de horigen en gaf ze de vrijheid terug, maar ondanks haar inspanningen verergerde de situatie.
Keizer Jozef II (1780-1790), een dynamische leider en sterk beïnvloed door de Verlichting, haalde Hongarije uit de malaise nadat hij de troon van zijn moeder erfde. Jozef wilde de macht in het land centraliseren en weigerde om de eed van koning van Hongarije af te leggen omdat zijn macht dan beperkt zou worden door de Hongaarse grondwet. Hij zorgde er wel voor dat boeren geen lijfeigenen meer waren en voortaan vrij waren. Het geloof werd niet meer als een staatszaak beschouwd maar als een persoonlijke keuze. De rechten voor de joden werden ook verbeterd. Het Duits verving vanaf nu het Latijn als officiële taal. Het koninkrijk Hongarije, het koninkrijk Kroatië en het grootvorstendom Zevenburgen kwamen onder één gezag te staan en kreeg de naam Landen van de Heilige Hongaarse Stefanskroon. Nadat de Hongaarse adel opnieuw weigerde belastingen te betalen, verbood Jozef de import van Hongaarse goederen naar Oostenrijk. Hij voerde zelfs algemene belastingen in.
Dit was echter niet naar de zin van de adel en de clerus, maar ook de boeren waren ontevreden met de belastingen, de dienstplicht en het afgeven van eigen voorraden. Er rees ook verzet tegen de Duitse taal en de Hongaren stonden op het feit dat ze hun eigen taal mochten spreken. De Hongaarse taal en cultuur leefden opnieuw op. Dit zorgde ook voor een heropleving bij de Slowaakse, Roemeense, Servische en Kroatische minderheden in Hongarije en Transsylvanië die zich bedreigd voelden door zowel de Duitse als de Magyaarse cultuur. Deze nationale heropleving resulteerde in nationale bewegingen in de negentiende en vroege twintigste eeuw die uiteindelijk bijdroegen aan het instorten van het keizerrijk.
Een campagne tegen de Turken verzwakte zijn keizerrijk en in 1790 overleed de keizer. Drie weken voor zijn dood maakte hij een groot deel van zijn hervormingen ongedaan.
Jozefs opvolger, zijn broer, keizer Leopold II, maakte van Hongarije opnieuw een apart land onder de Habsburgse kroon en maakte ook van Kroatië en Transsylvanië aparte territoriale entiteiten. In 1791 werd een wet goedgekeurd dat Hongarije enkel door een koning geregeerd mocht worden die wettelijk gekroond was volgens de Hongaarse wetten. Deze wet was de basis voor de eis van staatshervormingen in de periode 1825-1849. Het Latijn werd heringevoerd als officiële taal. Leopold stierf in 1792.

### Eerste helft van de 19e eeuw
Keizer Frans I van Oostenrijk (1792-1835) had een abnormale afkeer voor verandering en zorgde er zo voor dat Hongarije decennialang politiek stagneerde. In 1795 arresteerde de Hongaarse politie een abt en verschillende toonaangevende denkers die een revolutie planden om een democratisch egalitair systeem te installeren in Hongarije. Hierna drukte Frans meteen elke vorm van verandering die tot revolutie zou kunnen leiden de kop in. De zogenaamde rebellen werden geëxecuteerd en ideeën voor hervormingen bleven opgeborgen.
In het begin van de negentiende eeuw werd de landbouw omgevormd naar een grootschalige productie voor een grote markt. Weg- en waterwegen verbeterden, wat de transportkosten deed verminderen, en de verstedelijking van Oostenrijk, Bohemen en Moravië en de nood aan voorraden tijdens de napoleontische oorlogen zorgden voor een verhoging van de vraag naar voedsel en kleding. Hongarije werd een grote graan- en wolexporteur. Veel geld ging naar de magnaten die het niet zagen als investeringskapitaal maar als een middel om luxe aan hun leven toe te voegen. Linnen en zilverwerk, dat vroeger als luxegoed beschouwd werd, was nu een noodzaak. De rijke magnaten hadden weinig moeite met het balanceren van hun uitgaven en inkomsten, maar de minder rijke adel, die bang was zijn sociale standing te verliezen, ging zwaar in de schuld om hun uitgaven te kunnen financieren.
Na de nederlaag van Napoleon kwam er recessie. De graanprijzen stortten in aangezien de vraag verminderde en de schulden van de minder rijke adel werd groter. Er heerste zelfs armoede onder hen waardoor ze moesten werken voor hun onderhoud. De kinderen van de adellijken gingen nu studeren. In 1820 was de vraag weer gestegen maar het bleef slecht gaan met de adel. Velen van de jongeren hadden nu een diploma maar er waren niet genoeg jobs in aanbieding waardoor velen werkloos bleven. Deze intelligente werklozen kregen al snel radicale politieke ideologieën afkomstig uit West-Europa en schaarden zich bijeen om het Hongaarse politieke systeem te veranderen.
Graaf István Széchenyi, een magnaat van een van de machtigste families van Hongarije, was de eerste die een speech gaf in het Hongaars in de Kamer en stelde ook voor om een Hongaarse academie op te richten voor kunst en wetenschappen en steunde dit ook financieel. In 1831 kreeg hij tegenwind van de adel omdat hij in zijn boek Hitel zei dat de adel te veel privileges had. Hij vroeg om een economische revolutie en zei dat enkel de magnaten in staat waren om regeringshervormingen te bekomen. Széchenyi had een goede band met het Habsburgse Rijk. Dankzij hem werd er ook een brug gebouwd die Boeda en Pest verenigden. De regeringshervormingen, die Széchenyi in gedachten had, mislukten uiteindelijk door toedoen van de andere magnaten.
Lajos Kossuth was de volgende die om verandering vroeg en hij was succesvoller. In 1836 werd hij naar de gevangenis gestuurd voor verraad. Nadat hij weer vrijkwam in 1840 werd hij uitgever van een liberale nieuwskrant. In 1843 werd Hongaars de officiële taal, ondanks bezwaren van de Kroaten, Slowaken, Serviërs en Roemenen.

### Revolutie van 1848
Het ongenoegen van de verschillende etnische groepen, niet alleen in Hongarije maar in het hele Habsburgse Rijk, zou zijn hoogtepunt bereiken in de maartrevolutie van 1848. De Oostenrijkers vroegen hulp aan de Russische troepen die de opstand de kop indrukten, waardoor Frans Jozef I bijna twee decennia lang de absolute macht kreeg.

### 1848 - 1867
Na de revolutie herriep de keizer de Hongaarse grondwet en nam de absolute macht aan. Hij verdeelde het land in vier districten: Hongarije, Transsylvanië, Kroatië-Slavonië en Vojvodina. Het Duits werd de taal van de administratie en hogere opleiding.
De publieke opinie was verdeeld over de relatie met Oostenrijk. Sommige Hongaren hoopten nog op een splitsing terwijl anderen zich wilden aanpassen aan de Habsburgers, op voorwaarde dat de Hongaarse grondwet en wetten gerespecteerd werden. Ferenc Deák werd de grote voorstander voor deze aanpassing.
De eerste barst in het beleid van Frans Jozef kwam er in 1859 toen de legers van Sardinië en Frankrijk Oostenrijk versloegen in de Slag bij Solferino. Frans Jozef zag in dat de nationale en sociale oppositie tegenover zijn regering te sterk was om vanuit Wenen gecontroleerd te worden. Hij besefte dat het nodig was om concessies te doen en Oostenrijk en Hongarije kwamen zo tot een compromis. In 1866 versloegen de Pruisen de Oostenrijkers waardoor de zwakheid van het Habsburgse keizerrijk nog maar eens aangetoond werd. Onderhandelingen met de Hongaarse leiders werden versneld en resulteerde in 1867 in de dubbelmonarchie. Vanaf dan stond het land bekend als het keizerrijk Oostenrijk-Hongarije.

### Oostenrijk-Hongarije
Het compromis van 1867 die de dubbelmonarchie creëerde gaf de Hongaarse regering meer controle over de binnenlandse zaken dan ze ooit gehad had sinds de slag bij Mohács. De nieuwe regering kreeg wel te kampen met zware economische problemen en de groeiende opstand bij de etnische minderheden. De Eerste Wereldoorlog leidde ten slotte tot de desintegratie van Oostenrijk-Hongarije en de ontbinding van het keizerrijk.

title: Koninklijk Hongarije (1526-1867)

wikitext:
{{Infobox historisch land
| Naam in Landstaal    = Magyar Királyság
 Regnum Hungariae
Königliches Ungarn
| Status               = Onderdeel van de [[Habsburgse monarchie]]
| Voor1                = Koninkrijk Hongarije (1000-1526)
| Vlag_Voor1           = Flag of Hungary (15th century, rectangular).svg
| Na1                  = Landen van de Heilige Hongaarse Stefanskroon
| Vlag_Na1             = Flag of Hungary (1867-1918).svg
| Na2                  = Koninkrijk Hongarije (1867-1918)
| Vlag_Na2             = Flag_of_Hungary_(1915-1918;_angels;_3-2_aspect_ratio).svg
| Jaar van ontstaan    = 1529
| Jaar van afloop      = 1867
| Vlag                 = [[Bestand:Flag of the Habsburg Monarchy.svg|100px]]
| Vlagartikel          = Vlag van Hongarije
| Wapen                = [[Bestand:Blason Louis II de Hongrie orn ext.svg|100px]]
| Wapenartikel         =
| Kaart                = Central europe 1572.png
| Kaartjaar            =
| Hoofdstad            = [[Bratislava|Pressburg]]  (1536) [[Boeda]] (na 1723)
| Oppervlakte          =
| Bevolking            =
| Munteenheid          =
| Talen                = [[Hongaars]], [[Latijn]], [[Duits]]
| Religie              =
| Regeringsvorm        =
| Staatshoofd          =
| Legislatuur          =
| Dynastie             =
}}
'''Koninklijk Hongarije''' was tussen 1526 en 1867 de naam van een deel van het gebied van het [[Koninkrijk Hongarije (1000-1526)|middeleeuwse Hongarije]] en het [[Koninkrijk Kroatië (middeleeuwen)|koninkrijk Kroatië]] waar de [[Habsburgse monarchie]] sinds 1526 over heerste als koningen van Hongarije en Kroatië.

Na de Ottomaanse overwinning bij de [[Slag bij Mohács (1526)]] werd Hongarije gesplitst in drie delen. De [[Habsburgers]] heersten over het noordelijke en westelijke deel. De andere twee delen waren het centrale gedeelte van het land dat bezet werd door het [[Ottomaanse Rijk]] (ook [[Ottomaans Hongarije]] genoemd) en het [[Partium|Oost-Hongaarse koninkrijk]], dat later deel werd van het [[vorstendom Transsylvanië]], dat gedurende een groot deel van zijn geschiedenis een Ottomaanse vazalstaat was.

Na de [[Grote Turkse Oorlog]] ([[1699]]) kregen de Habsburgers door  de [[Vrede van Karlowitz]] de andere delen van het vroegere koninkrijk in bezit en voegden die samen met het gebied dat ze al sinds 1526 beheersten.

== Geschiedenis ==
===17e eeuw===

De Habsburgers, een invloedrijke dynastie van het [[Heilige Roomse Rijk]] werden via het huwelijk van [[Keizer Ferdinand I (1503-1564)|Ferdinand van Habsburg]] met [[Anna van Bohemen en Hongarije]], een dochter van [[Wladislaus II van Hongarije]], [[Lijst van koningen van Hongarije|koningen van Hongarije]].

De Habsburgse koning had directe controle over de financiële, militaire en buitenlandse zaken en keizerlijke troepen bewaakten de grenzen. Ze stelden geen palatijn aan, zoals voorheen, die de koning verving bij afwezigheid zodat deze niet te veel macht zou krijgen. Hierbij kwam ook nog de Turkse kwestie die de Habsburgers en de Hongaren verdeelde: [[Wenen]] wilde de vrede bewaren met de Ottomanen terwijl de Hongaren de Ottomanen buiten wilden. Hierdoor werden de Hongaren anti-Habsburg. Ze klaagden over de buitenlandse overheersing, het gedrag van de buitenlandse garnizoenen en de Habsburgse erkenning van de Turkse soevereiniteit in Transsylvanië. Protestanten, die in koninklijk Hongarije vervolgd werden, beschouwden de [[Contrareformatie]] echter als een grotere bedreiging dan de Turken.

De [[Reformatie]] verspreidde zich snel en in de vroege zeventiende eeuw waren nog maar weinig families van adel katholiek. Aartsbisschop [[Péter Pázmány]] reorganiseerde de rooms-katholieke kerk en leidde een contrareformatie tegen de protestanten. De katholieken steunden de Habsburgers terwijl de protestanten tegen hen waren en door de Oostenrijkers als rebels werden beschouwd.

De nederlaag van de Ottomaanse [[grootvizier]] [[Kara Mustafa]] bij het [[beleg van Wenen (1683)|Beleg van Wenen]] in [[1683]] tegen de legers van [[Polen-Litouwen]] en het [[Heilige Roomse Rijk]] was het begin van de stagnatie van het [[Ottomaanse Rijk]].
In [[1699]] beëindigde de [[Vrede van Karlowitz]] de [[Grote Turkse Oorlog]] en stonden de Turken [[Ottomaans Hongarije]] en [[Partium|Oost-Hongarije]] af aan de Habsburgers. De nieuwe territoria werden verenigd met dat van Koninklijk Hongarije en geregeerd vanuit Pressburg ([[Bratislava]]). Nadat de Habsburgers [[Ottomaans Hongarije]] van de Turken veroverden in [[1699]] werd de term "Koninklijk Hongarije" niet meer gebruikt, maar de Habsburgse koningen bleven het gebied nog steeds koninkrijk [[Hongarije]] noemen, terwijl het een van de [[Landen van de Heilige Hongaarse Stefanskroon]] geworden was.

===18e eeuw===
Nadat dat Habsburgse controle over de Turkse bezittingen begon toe te nemen vonden de ministers van [[keizer Leopold I]] dat hij over Hongarije zou moeten regeren. In [[1690]] begon Leopold gebieden die van de Turken bevrijd waren, opnieuw te verdelen. Protestante edelen en andere Hongaren, waarvan men dacht dat ze niet trouw waren aan de Habsburgers, verloren hun bezittingen aan buitenlanders. [[Wenen]] had controle over buitenlandse zaken, defensie, tarieven en nog andere functies.

De acties tegen de protestanten en het afnemen van grondgebieden verbitterden de Hongaren en in 1703 brak er een boerenopstand uit waaruit acht jaar rebellie ontsproot die het Habsburgse juk wou afgooien. In [[Zevenburgen]] (Transsylvanië) verenigden de protestanten, boeren en soldaten van verschillende etnische oorsprongen (Hongaars, Roemeens, Slowaaks) zich onder leiding van [[Frans II Rákóczi]], een rooms-katholieke [[magnaat]] die nauwelijks Hongaars sprak. Een groot gedeelte van de provincie Hongarije schaarde zich achter Rakoczi en samen stemden ze tegen het Habsburgse recht op de troon. Nadat de Habsburgers hun volledige macht uitoefenden op de rebellen stopte de rebellie in 1711 in de [[Vrede van Szatmár]].

Leopolds opvolger, [[keizer Karel VI]] (1711-1740), bouwde aan een goede relatie met Hongarije. Hij vroeg akkoord voor de [[Pragmatieke Sanctie (1713)|Pragmatieke Sanctie]] waarbij de Habsburgse monarch over Hongarije zou heersen, niet als keizer maar als koning onder de Hongaarse grondwet. Hij hoopte dat deze pragmatieke sanctie het Habsburgse Rijk intact zou houden na zijn dood als zijn dochter [[Maria Theresia van Oostenrijk (1717-1780)|Maria Theresia]] hem zou opvolgen. Tien jaar later werd deze pragmatieke sanctie goedgekeurd waarmee Hongarije akkoord ging met een erfelijke Habsburgse monarchie voor zolang hun dynastie zou bestaan. In de praktijk regeerden Karel en zijn opvolgers op een autocratische wijze en hadden zeggenschap over de buitenlandse zaken, defensie en financiën maar waren wel te laks om belastingen op te leggen aan de edelen zonder hun toestemming.

Onder de regeringsperiode van Karel en Maria Theresia daalde de economie van het land verder. Na eeuwen van Ottomaanse bezetting, rebellie en oorlogen was de bevolking van het land sterk verminderd en grote delen van het zuiden van het land waren zo goed als verlaten. Er was een tekort aan werkkrachten toen grondbezitters hun eigendommen lieten opknappen. Om dit euvel te verhelpen werd het land bevolkt met boeren uit heel Europa, voornamelijk Slowaken, Serviërs, Kroaten en Duitsers. Vele joden immigreerden ook uit Wenen en Polen naar Hongarije. Tussen [[1720]] en [[1787]] verdrievoudigde de bevolking naar meer dan 8 miljoen, waarvan slechts 39 procent [[Magyaren]] waren, die grotendeels in het centrum van het land leefden.

Van het begin tot het midden van de achttiende eeuw had het land een primitieve landbouweconomie die werk bood aan 90% van de bevolking. Door ondeskundigheid ging ook nog eens een deel van de oogst verloren. De ruilhandel werd weer ingevoerd in plaats van geldtransacties. Na [[1760]] kwam er een overschot aan werkkrachten. De bevolking van de horigen groeide terwijl de levensstandaard daalde. Landeigenaars begon hun huurders uit te buiten. Maria Theresia kwam op voor de horigen en gaf ze de vrijheid terug, maar ondanks haar inspanningen verergerde de situatie.

[[Keizer Jozef II]] (1780-1790), een dynamische leider en sterk beïnvloed door de [[Verlichting (stroming)|Verlichting]], haalde Hongarije uit de malaise nadat hij de troon van zijn moeder erfde. Jozef wilde de macht in het land centraliseren en weigerde om de eed van koning van Hongarije af te leggen omdat zijn macht dan beperkt zou worden door de Hongaarse grondwet. Hij zorgde er wel voor dat boeren geen lijfeigenen meer waren en voortaan vrij waren. Het geloof werd niet meer als een staatszaak beschouwd maar als een persoonlijke keuze. De rechten voor de joden werden ook verbeterd. Het Duits verving vanaf nu het [[Latijn]] als officiële taal. Het koninkrijk Hongarije, het [[Koninkrijk Kroatië (Habsburg)|koninkrijk Kroatië]] en het [[grootvorstendom Zevenburgen]] kwamen onder één gezag te staan en kreeg de naam [[Landen van de Heilige Hongaarse Stefanskroon]]. Nadat de Hongaarse adel opnieuw weigerde belastingen te betalen, verbood Jozef de import van Hongaarse goederen naar Oostenrijk. Hij voerde zelfs algemene belastingen in.

Dit was echter niet naar de zin van de adel en de clerus, maar ook de boeren waren ontevreden met de belastingen, de dienstplicht en het afgeven van eigen voorraden. Er rees ook verzet tegen de Duitse taal en de Hongaren stonden op het feit dat ze hun eigen taal mochten spreken. De Hongaarse taal en cultuur leefden opnieuw op. Dit zorgde ook voor een heropleving bij de Slowaakse, Roemeense, Servische en Kroatische minderheden in Hongarije en Transsylvanië die zich bedreigd voelden door zowel de Duitse als de Magyaarse cultuur. Deze nationale heropleving resulteerde in nationale bewegingen in de negentiende en vroege twintigste eeuw die uiteindelijk bijdroegen aan het instorten van het keizerrijk.

Een campagne tegen de Turken verzwakte zijn keizerrijk en in [[1790]] overleed de keizer. Drie weken voor zijn dood maakte hij een groot deel van zijn hervormingen ongedaan.

Jozefs opvolger, zijn broer, [[keizer Leopold II]], maakte van Hongarije opnieuw een apart land onder de Habsburgse kroon en maakte ook van Kroatië en Transsylvanië aparte territoriale [[entiteit]]en. In [[1791]] werd een wet goedgekeurd dat Hongarije enkel door een koning geregeerd mocht worden die wettelijk gekroond was volgens de Hongaarse wetten. Deze wet was de basis voor de eis van staatshervormingen in de periode 1825-1849. Het Latijn werd heringevoerd als officiële taal. Leopold stierf in [[1792]].

===Eerste helft van de 19e eeuw===
Keizer [[Keizer Frans II|Frans I van Oostenrijk]] (1792-1835) had een abnormale afkeer voor verandering en zorgde er zo voor dat Hongarije decennialang politiek stagneerde. In 1795 arresteerde de Hongaarse politie een abt en verschillende toonaangevende denkers die een revolutie planden om een democratisch egalitair systeem te installeren in Hongarije. Hierna drukte Frans meteen elke vorm van verandering die tot revolutie zou kunnen leiden de kop in. De zogenaamde rebellen werden geëxecuteerd en ideeën voor hervormingen bleven opgeborgen.

In het begin van de negentiende eeuw werd de landbouw omgevormd naar een grootschalige productie voor een grote markt. Weg- en waterwegen verbeterden, wat de [[transportkosten]] deed verminderen, en de verstedelijking van Oostenrijk, Bohemen en Moravië en de nood aan voorraden tijdens de [[napoleontische oorlogen]] zorgden voor een verhoging van de vraag naar voedsel en kleding. Hongarije werd een grote graan- en wolexporteur. Veel geld ging naar de magnaten die het niet zagen als investeringskapitaal maar als een middel om luxe aan hun leven toe te voegen. Linnen en zilverwerk, dat vroeger als luxegoed beschouwd werd, was nu een noodzaak. De rijke magnaten hadden weinig moeite met het balanceren van hun uitgaven en inkomsten, maar de minder rijke adel, die bang was zijn sociale standing te verliezen, ging zwaar in de schuld om hun uitgaven te kunnen financieren.

Na de nederlaag van Napoleon kwam er recessie. De graanprijzen stortten in aangezien de vraag verminderde en de schulden van de minder rijke adel werd groter. Er heerste zelfs armoede onder hen waardoor ze moesten werken voor hun onderhoud. De kinderen van de adellijken gingen nu studeren. In 1820 was de vraag weer gestegen maar het bleef slecht gaan met de adel. Velen van de jongeren hadden nu een diploma maar er waren niet genoeg jobs in aanbieding waardoor velen werkloos bleven. Deze intelligente werklozen kregen al snel radicale politieke ideologieën afkomstig uit West-Europa en schaarden zich bijeen om het Hongaarse politieke systeem te veranderen.

Graaf [[István Széchenyi]], een magnaat van een van de machtigste families van Hongarije, was de eerste die een speech gaf in het Hongaars in de Kamer en stelde ook voor om een Hongaarse academie op te richten voor kunst en wetenschappen en steunde dit ook financieel. In 1831 kreeg hij tegenwind van de adel omdat hij in zijn boek Hitel zei dat de adel te veel privileges had. Hij vroeg om een economische revolutie en zei dat enkel de magnaten in staat waren om regeringshervormingen te bekomen. Széchenyi had een goede band met het Habsburgse Rijk. Dankzij hem werd er ook een brug gebouwd die Boeda en Pest verenigden. De regeringshervormingen, die Széchenyi in gedachten had, mislukten uiteindelijk door toedoen van de andere magnaten.

[[Lajos Kossuth]] was de volgende die om verandering vroeg en hij was succesvoller. In 1836 werd hij naar de gevangenis gestuurd voor verraad. Nadat hij weer vrijkwam in 1840 werd hij uitgever van een liberale nieuwskrant. In 1843 werd Hongaars de officiële taal, ondanks bezwaren van de Kroaten, Slowaken, Serviërs en Roemenen.

===Revolutie van 1848===
{{Zie hoofdartikel|Hongaarse Revolutie van 1848}}

Het ongenoegen van de verschillende etnische groepen, niet alleen in Hongarije maar in het hele Habsburgse Rijk, zou zijn hoogtepunt bereiken in de [[maartrevolutie]] van 1848. De Oostenrijkers vroegen hulp aan de [[Keizerrijk Rusland|Russische]] troepen die de opstand de kop indrukten, waardoor [[Frans Jozef I van Oostenrijk|Frans Jozef I]] bijna twee decennia lang de absolute macht kreeg.

=== 1848 - 1867 ===
Na de revolutie herriep de keizer de Hongaarse grondwet en nam de absolute macht aan. Hij verdeelde het land in vier [[districten]]: Hongarije, Transsylvanië, Kroatië-Slavonië en Vojvodina. Het Duits werd de taal van de administratie en hogere opleiding.

De publieke opinie was verdeeld over de relatie met Oostenrijk. Sommige Hongaren hoopten nog op een splitsing terwijl anderen zich wilden aanpassen aan de Habsburgers, op voorwaarde dat de Hongaarse grondwet en wetten gerespecteerd werden. [[Ferenc Deák]] werd de grote voorstander voor deze aanpassing.

De eerste barst in het beleid van Frans Jozef kwam er in 1859 toen de legers van Sardinië en Frankrijk Oostenrijk versloegen in de [[Slag bij Solferino]]. Frans Jozef zag in dat de nationale en sociale oppositie tegenover zijn regering te sterk was om vanuit Wenen gecontroleerd te worden. Hij besefte dat het nodig was om concessies te doen en Oostenrijk en Hongarije kwamen zo tot een compromis. In 1866 versloegen de Pruisen de Oostenrijkers waardoor de zwakheid van het Habsburgse keizerrijk nog maar eens aangetoond werd. Onderhandelingen met de Hongaarse leiders werden versneld en resulteerde in [[1867]] in de dubbelmonarchie. Vanaf dan stond het land bekend als het keizerrijk [[Oostenrijk-Hongarije]].

===Oostenrijk-Hongarije===
{{Zie hoofdartikel|Oostenrijk-Hongarije}}
{{Zie hoofdartikel|Ausgleich}}
Het compromis van 1867 die de dubbelmonarchie creëerde gaf de Hongaarse regering meer controle over de binnenlandse zaken dan ze ooit gehad had sinds de slag bij Mohács. De nieuwe regering kreeg wel te kampen met zware economische problemen en de groeiende opstand bij de etnische minderheden. De [[Eerste Wereldoorlog]] leidde ten slotte tot de desintegratie van Oostenrijk-Hongarije en de ontbinding van het keizerrijk.

{{Zijbalk geschiedenis Hongarije}}
{{Zijbalk geschiedenis Kroatië}}

[[Categorie:Historisch land in Hongarije]]
[[Categorie:Historisch koninkrijk in Europa|Hongarije 1526]]
[[Categorie:Geschiedenis van Kroatië]]
[[Categorie:Geschiedenis van Transsylvanië]]
[[Categorie:Habsburgse monarchie]]
[[Categorie:Keizerrijk Oostenrijk]]

title: Magyar Királyság · Regnum Hungariae · Königliches Ungarn

title: Algemene gegevens

Hoofdstad: Pressburg (1536) Boeda (na 1723)

Talen: Hongaars, Latijn, Duits


text:
# Emphytoeciosoma daguerrei
Emphytoeciosoma daguerrei is een keversoort uit de familie boktorren (Cerambycidae). De wetenschappelijke naam van de soort is voor het eerst geldig gepubliceerd in 1934 door Melzer.

wikiname: nlwiki

title: Emphytoeciosoma daguerrei

in_language: nl

wikitext:
{{Taxobox insect
| titelweergave = cursief
| naam = ''Emphytoeciosoma daguerrei''
| afbeelding =
| afbeeldingtekst =
| orde = [[Kevers|Coleoptera]] (Kevers)
| familie = [[Boktorren|Cerambycidae]] (Boktorren)
| geslacht = ''[[Emphytoeciosoma]]''
| w-naam = ''Emphytoeciosoma daguerrei''
| auteur = [[Julius Melzer|Melzer]]
| datum = 1934
| haakjes =
| species =
| commons =
}}
'''''Emphytoeciosoma daguerrei''''' is een [[kevers|keversoort]] uit de familie [[boktorren]] (Cerambycidae). De wetenschappelijke naam van de soort is voor het eerst geldig gepubliceerd in 1934 door Melzer.<ref>{{Brontabel|2010-Hallan}}</ref>
{{Appendix}}
{{beginnetje|biologie|2011|12|09}}

[[Categorie:Boktorren]]

title: Emphytoeciosoma daguerrei

Rijk: Animalia (Dieren)

Stam: Arthropoda (Geleedpotigen)

Klasse: Insecta (Insecten)

Orde: Coleoptera (Kevers)

Familie: Cerambycidae (Boktorren)

Geslacht: Emphytoeciosoma

title: Soort

Portaal: Biologie · Insecten


text:
# British American Tobacco
British American Tobacco Plc is een grote Britse tabaksfabrikant.

## Activiteiten
De voornaamste producten van het bedrijf zijn sigaretten en shag. In 2023 verkocht BAT 555 miljard sigaretten (2022: 605) en 654 miljoen units van 10 milliliter E-vloeistof voor E-sigaretten. Dit laatste is een snelgroeiende activiteit, in 2018 was dit 189 miljoen units en dit is een verdrievoudiging in vijf jaar tijd. Traditionele rookwaren maakten nog altijd 85% van de totale omzet uit in 2023. In 2023 droeg BAT in totaal £ 35 miljard aan tabaksaccijns af aan de diverse overheden in de landen waar het actief is.
Internationale merknamen van BAT zijn onder andere:
- Lucky Strike
- Pall Mall
- HB
- GladStone
- Benson & Hedges
- Caballero
- Kent
- Peter Stuyvesant
- Dunhill
- Vogue

Niet al deze merken zijn in de hele wereld eigendom van BAT. In een aantal gevallen heeft het bedrijf alleen in bepaalde landen of regio's het recht om bepaalde merknamen te voeren.
Naast de internationale merken kent BAT ook vele lokale merken. In Nederland betreft dat bijvoorbeeld de producten van Theodorus Niemeyer, zoals Javaanse Jongens, Gruno en Samson, waarvan de laatste vermoedelijk zal verdwijnen met de sluiting van de fabriek van Theodorus Niemeyer in Groningen in 2022. In België zijn dit onder andere Tigra, Boule d'Or, Ajja, Belga en Belgam.
In 2023 was de Verenigde Staten de belangrijkste afzetmarkt met een omzetaandeel van 44%, het aandeel in de bedrijfswinst was hoger.

## Geschiedenis
Het bedrijf werd opgericht in 1902, toen het Britse Imperial Tobacco Company (ITC) en het Amerikaanse American Tobacco Company (ATC) een joint venture overeenkwamen. De beide moederbedrijven spraken af om niet te concurreren op elkaars thuismarkten en om de geregistreerde merknamen, buitenlandse activiteiten en internationale dochterondernemingen onder te brengen in het gezamenlijke bedrijf. James 'Buck' Duke werd benoemd als eerste directeur. De joint venture had een wereldwijd bereik, exclusief het Verenigd Koninkrijk en de Verenigde Staten. Deze markten bleven van de respectievelijke moedermaatschappijen.
In 1911 verkocht de Amerikaanse moeder ATC haar aandeel in het bedrijf en kreeg het bedrijf een beursnotering. Het Britse ITC verkleinde zijn belang in de loop der jaren tot het in 1980 de laatste aandelen verkocht in BAT.
In 1927 volgde de overname van de Amerikaanse fabrikant Brown & Williamson (B&W) waarmee het bedrijf ook een positie verkreeg in de Verenigde Staten.
In 1976 werd de structuur van het bedrijf grondig herzien. Alle activiteiten werden ondergebracht in een nieuwe houdstermaatschappij: B.A.T. Industries (BAT). Deze nieuwe holding werd in 1994 eigenaar van het originele moederbedrijf ATC. Hierdoor kwamen ook merken als Lucky Strike en Pall Mall in bezit van BAT. Deze overname werd beïnvloed door rechtszaken tegen ATC, maar kwam met hulp van reorganisaties toch rond. Twee jaar later was BAT de grootste tabaksfabrikant ter wereld met een productie van meer dan 500 miljard sigaretten per jaar.
Begin jaren tachtig startte het bedrijf een programma om de activiteiten te diversificeren. Naast de productie, handel en verkoop van tabak en tabaksproducten werd BAT ook een belangrijke aanbieder van financiële diensten. Tussen 1984 en 1998 maakten bedrijven als Eagle Star, Allied Dunbar en Farmers Group, Inc. onderdeel uit van het conglomeraat. Rond 1996 werden al deze financiële diensten ondergebracht in British American Financial Services (BAFS). In 1998 werden deze activiteiten verkocht aan Zurich Insurance Group.
De val van het communisme in Oost-Europa en het uiteenvallen van de Sovjet-Unie opende nieuwe markten voor BAT in Centraal- en Oost-Europa. In 1992 nam BAT de Hongaarse tabaksfabrikant Pecsi Dohanygyar over en andere acquisities en joint ventures volgden in, onder meer, Rusland, Roemenië en Oekraïne.
De volgende grote stap kwam in 1999 door overname van Rothmans International. Hiermee kreeg het ook het Nederlandse Koninklijke Theodorus Niemeyer BV in handen. In 2012 ging BAT een joint venture aan met China National Tobacco Company, wat resulteerde in CTBAT International Co. Ltd., met zetel in Hongkong. CTBAT verkreeg wereldwijd de rechten op het merk State Express 555 en de rechten buiten China op het merk Shuang Xi.
In 2004 fuseerden de Amerikaanse activiteiten onder Brown & Williamson en die van RJ Reynolds Tobacco Company. De twee gingen verder onder de naam Reynolds American. British American Tobacco had in dit samenwerkingsverband 42% van de aandelen. In oktober 2016 bracht BAT een bod uit op aandelen van Reynolds American dat het nog niet in handen had. BAT bood US$ 47 miljard voor de resterende 58% van de aandelen Reynolds American. In juli 2017 werd de transactie succesvol afgerond en werd daarmee de grootste beursgenoteerde tabaksonderneming gemeten in netto-omzet.
In september 2019 maakte BAT bekend 2300 banen te schrappen voor het einde van het jaar. BAT kampt met teruglopende verkopen en toenemende concurrentie. Verder wordt de regelgeving voor alternatieve (rook)producten steeds strikter. BAT wil met de kostenbesparing geld vrijmaken voor investeringen in rookalternatieven zoals 'vapen' (dampen), waarbij een nicotinehoudende vloeistof wordt verdampt, al dan niet met een smaakje. In dezelfde maand legde de Nederlandse Belastingdienst een naheffing op van 1 miljard euro aan BAT wegens vermeende belastingontwijking tussen 2003 en 2016. Een deel van de wereldwijde inkomsten van BAT stroomt al jaren via een Nederlandse holding, gevestigd in Amstelveen. Door oneigenlijke toepassing van interne verrekenprijzen zou BAT belasting hebben ontweken iets wat het bedrijf tegenspreekt.
In maart 2021 maakte het bekend een aandelenbelang van 20% in de Canadese canabisproducent Organigram te kopen voor US$ 176 miljoen. Canada heeft in 2018 het gebruik van marihuana gelegaliseerd.
In september 2023 verkocht het bedrijf de activiteiten in Rusland en Wit-Rusland aan het management van de bedrijven in die landen. BAT had een kwart van de sigarettenmarkt in handen. In maart 2022 was de beslissing al genomen om zich terug te trekken uit deze landen.
In december 2023 schreef BAT een recordbedrag af op de waarde van de traditionele sigaretten activiteiten. Op de immateriële waarde wordt US$ 31,5 miljard afgeschreven omdat de vooruitzichten voor deze producten somber zijn. De gezondheidsrisico's spelen een steeds belangrijker rol met een afname van het aantal rokers en verkopen tot gevolg.

## Sponsoring
Als gevolg van het toenemende ontmoedigingsbeleid van de meeste overheden in de wereld kunnen bedrijven in deze industrietak slechts onder strikte voorwaarden adverteren. Bij reclame-uitingen moeten fabrikanten meestal duidelijk vermelden dat er zeer grote bezwaren kleven aan roken. Ook moet in steeds meer landen een prominente vermelding op de verpakking gedrukt worden over de gevaren van tabak.
In Europa zijn er strikte regels voor promotie van tabak. Zo is het bijvoorbeeld niet meer toegestaan om advertenties gericht op jongeren te maken of tabaksproducten te promoten bij sportevenementen. BAT was bijvoorbeeld sponsor van grote crickettoernooien en was ook prominent aanwezig in de Formule 1 met het team British American Racing of BAR. Door Europese regelgeving in 2005 werd ook deze laatste sportsponsoring onmogelijk gemaakt. Het BAR F1-team werd verkocht aan Honda en in 2006 was het laatste jaar dat de sportwagens rondreden met Lucky Strike-reclame.
In de door het BAT-concern overgenomen sigarettenfabriek te Zevenaar bevond zich een bijzondere kunstverzameling, de BATartventure Collection.

## Schandalen
Net als alle tabaksfabrikanten wordt BAT beschuldigd van misleiding van haar klanten. Zo zou het bedrijf al geruime tijd hebben geweten dat de aanduiding Light op zijn minst misleidend was en ten onrechte de suggestie wekte dat dergelijke sigaretten minder ongezond zouden zijn.
Een BBC-programma onthulde daarnaast dat het bedrijf zijn eigen beleidsregels schond. Zo zou het bedrijf in Afrika gericht jeugdigen aansporen te gaan roken.
Het British Medical Journal heeft gedocumenteerd hoe onder druk van BAT de tabakswetgeving van Oezbekistan werd aangepast waardoor restricties op roken werden afgezwakt of verwijderd.
Op 13 september 2021 beschuldigde Stopping Tobacco Organizations and Products (STOP) BAT van het uitdelen van meer dan US$ 600.000 in de vorm van contant geld, auto’s of campagnedonaties aan tientallen politici, wetgevers, ambtenaren, journalisten en werknemers van concurrerende bedrijven in Afrika tussen 2008 en 2013.
Aberdeen Asset Management · Admiral Group · Aggreko · AMEC · Anglo American · Antofagasta · ARM Holdings · Associated British Foods · AstraZeneca · Aviva · Babcock International · BAE Systems · Barclays · BG Group · BHP Billiton · BP · British American Tobacco · British Land Company · Sky · BT Group · Bunzl · Burberry · Capita Group · Carnival · Centrica · Compass Group · CRH · Croda International · Diageo · easyJet · Eurasian Natural Resources Corporation · Experian · Fresnillo · G4S · GKN · GlaxoSmithKline · Glencore · Hammerson · Hargreaves Lansdown · HSBC · IMI · Imperial Brands · International Airlines Group · InterContinental Hotels Group · Intertek Group · ITV · Johnson Matthey · Kingfisher · Land Securities Group · Legal & General · Lloyds Banking Group · London Stock Exchange Group · Marks & Spencer · Meggitt · Melrose · Wm Morrison Supermarkets · National Grid · Next · Old Mutual · Pearson · Persimmon · Petrofac · Prudential · Randgold Resources · Reckitt Benckiser · RELX · Resolution · Rexam · Rio Tinto Group · Rolls-Royce Group · Royal Bank of Scotland Group · RSA Insurance Group · SABMiller · Sage Group · J Sainsbury · Schroders · Scottish and Southern Energy · Serco Group · Severn Trent · Shell · Shire · Smith & Nephew · Smiths Group · Standard Chartered · Standard Life · Tate & Lyle · Tesco · Travis Perkins · TUI Travel · Tullow Oil · Unilever · United Utilities · Vedanta Resources · Vodafone · Weir Group · Whitbread · William Hill · Wolseley · Wood Group · WPP Group

title: British American Tobacco

wikitext:
{{Infobox bedrijf
| bedrijfsnaam    = British American Tobacco plc
| afbeelding      = British_American_Tobacco_Headquarters.jpg
| onderschrift    = British American Tobacco hoofdkantoor in Londen
| beurs           = LSE
| beurscode1      = BATS
| oprichting      = [[1902]]
| land            = {{VK}}
| locatie         = [[Londen]]
| sleutelfiguren  = Tadeu Marroco ([[Bestuurvoorzitter|CEO]])
| producten       = [[Tabak]]
| omzet           = [[Pond sterling|£]] 27,3 miljard (exclusief belastingen en accijnzen, 2023)<ref name="BAT23">{{en}} [https://www.bat.com/annualreport Annual Results 2023], geraadpleegd op 14 september 2024</ref>
| winst          = £ −14,2 miljard (2023)<ref name="BAT23" />
| marktkapitalisatie = £ 66 miljard (13 sept. 2024)
| werknemers     = 46.725 (31 dec. 2023)
| website        = {{en}} [https://www.bat.com/ BAT]
}}
'''British American Tobacco Plc''' is een grote [[Verenigd Koninkrijk|Britse]] [[tabak]]sfabrikant.

==Activiteiten==
De voornaamste producten van het bedrijf zijn [[sigaret]]ten en [[shag]]. In 2023 verkocht BAT 555 miljard sigaretten (2022: 605) en 654 miljoen units van 10 [[milliliter]] E-vloeistof voor [[E-sigaret]]ten. Dit laatste is een snelgroeiende activiteit, in 2018 was dit 189 miljoen units en dit is een verdrievoudiging in vijf jaar tijd.<ref name="BAT23" /> Traditionele rookwaren maakten nog altijd 85% van de totale omzet uit in 2023. In 2023 droeg BAT in totaal £ 35 miljard aan [[tabaksaccijns]] af aan de diverse overheden in de landen waar het actief is.

Internationale merknamen van BAT zijn onder andere:
* [[Lucky Strike]]
* [[Pall Mall (sigaretten)|Pall Mall]]
* HB
* GladStone
* Benson & Hedges
* [[Caballero (sigaret)|Caballero]]
* [[Kent (sigarettenmerk)|Kent]]
* [[Peter Stuyvesant (sigaret)|Peter Stuyvesant]]
* [[Dunhill]]
* [[Vogue (sigaret)|Vogue]]

Niet al deze merken zijn in de hele wereld eigendom van BAT. In een aantal gevallen heeft het bedrijf alleen in bepaalde landen of regio's het recht om bepaalde merknamen te voeren.

Naast de internationale merken kent BAT ook vele lokale merken. In Nederland betreft dat bijvoorbeeld de producten van [[Koninklijke Theodorus Niemeyer BV|Theodorus Niemeyer]], zoals [[Javaanse Jongens]], [[Gruno (sigarettenmerk)|Gruno]] en [[Samson (tabak)|Samson]], waarvan de laatste vermoedelijk zal verdwijnen met de sluiting van de fabriek van Theodorus Niemeyer in Groningen in 2022. In België zijn dit onder andere [[Tigra]], [[Boule d'Or (sigarettenmerk)|Boule d'Or]], [[Ajja]], [[Belga (sigarettenmerk)|Belga]] en [[Belgam]].

In 2023 was de Verenigde Staten de belangrijkste afzetmarkt met een omzetaandeel van 44%, het aandeel in de bedrijfswinst was hoger.

==Geschiedenis==
Het bedrijf werd opgericht in 1902, toen het [[Verenigd Koninkrijk|Britse]] [[Imperial Brands|Imperial Tobacco Company]] (ITC) en het Amerikaanse [[American Tobacco Company]] (ATC) een [[joint venture]] overeenkwamen.<ref name="vroeg">[https://www.bat.com/history British American Tobacco: Our History], geraadpleegd op 12 juli 2021. [https://web.archive.org/web/20210712153108/https://www.bat.com/history Gearchiveerd] op 12 juli 2021.</ref> De beide moederbedrijven spraken af om niet te concurreren op elkaars thuismarkten en om de geregistreerde merknamen, buitenlandse activiteiten en internationale dochterondernemingen onder te brengen in het gezamenlijke bedrijf. James 'Buck' Duke werd benoemd als eerste directeur.<ref name="vroeg"/> De joint venture had een wereldwijd bereik, exclusief het [[Verenigd Koninkrijk]] en de [[Verenigde Staten]]. Deze markten bleven van de respectievelijke moedermaatschappijen.

In 1911 verkocht de Amerikaanse moeder ATC haar aandeel in het bedrijf en kreeg het bedrijf een beursnotering.<ref name="vroeg"/> Het Britse ITC verkleinde zijn belang in de loop der jaren tot het in 1980 de laatste aandelen verkocht in BAT.

In 1927 volgde de overname van de Amerikaanse fabrikant Brown & Williamson (B&W) waarmee het bedrijf ook een positie verkreeg in de Verenigde Staten.

In 1976 werd de structuur van het bedrijf grondig herzien. Alle activiteiten werden ondergebracht in een nieuwe [[Holding|houdstermaatschappij]]: ''B.A.T. Industries'' (BAT). Deze nieuwe holding werd in 1994 eigenaar van het originele moederbedrijf ATC. Hierdoor kwamen ook merken als [[Lucky Strike]] en [[Pall Mall (sigaretten)|Pall Mall]] in bezit van BAT. Deze overname werd beïnvloed door rechtszaken tegen ATC, maar kwam met hulp van reorganisaties toch rond.<ref>{{en}} New York Times [http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9A03E3DA1739F936A35751C1A962958260 BAT in Court to defend American Tobacco deal], december 1994</ref> Twee jaar later was BAT de grootste tabaksfabrikant ter wereld met een productie van meer dan 500 miljard sigaretten per jaar.

Begin jaren tachtig startte het bedrijf een programma om de activiteiten te [[diversificatie|diversificeren]]. Naast de productie, handel en verkoop van tabak en tabaksproducten werd BAT ook een belangrijke aanbieder van financiële diensten. Tussen 1984 en 1998 maakten bedrijven als Eagle Star, Allied Dunbar en Farmers Group, Inc. onderdeel uit van het conglomeraat.<ref name="vroeg"/> Rond 1996 werden al deze financiële diensten ondergebracht in British American Financial Services (BAFS). In 1998 werden deze activiteiten verkocht aan [[Zurich Insurance Group]].<ref>{{en}} Independent [https://www.independent.co.uk/news/business/bat-finance-arm-to-merge-with-insurer-1235733.html BAT finance arm to merge with insurer, 12 oktober 1997], geraadpleegd op 12 juli 2021. [https://web.archive.org/web/20210712153107/https://www.independent.co.uk/news/business/bat-finance-arm-to-merge-with-insurer-1235733.html Gearchiveerd] op 12 juli 2021.</ref>

De [[val van het communisme]] in Oost-Europa en het uiteenvallen van de [[Sovjet-Unie]] opende nieuwe markten voor BAT in Centraal- en [[Oost-Europa]]. In 1992 nam BAT de [[Hongarije|Hongaarse]] tabaksfabrikant Pecsi Dohanygyar over en andere [[Overname|acquisities]] en joint ventures volgden in, onder meer, [[Rusland]], [[Roemenië]] en [[Oekraïne]].

De volgende grote stap kwam in 1999 door overname van [[Rothmans International]].<ref>{{en}} New York Times [http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9A02E3DD1238F93AA35757C0A96F958260 Rothmans acquisition backed by BAT unit, 9 april 1999]</ref> Hiermee kreeg het ook het Nederlandse [[Koninklijke Theodorus Niemeyer BV]] in handen. In 2012 ging BAT een [[joint venture]] aan met [[China National Tobacco Company]], wat resulteerde in CTBAT International Co. Ltd., met zetel in [[Hongkong (hoofdbetekenis)|Hongkong]].<ref>{{en}} [https://www.ctbati.com/en/aboutus/background.php  CTBAT International Co. Limited]</ref> CTBAT verkreeg wereldwijd de rechten op het merk State Express 555 en de rechten buiten China op het merk Shuang Xi.<ref>{{en}} BAT News Release [https://web.archive.org/web/20170119050950/http://www.bata.com.au/group/sites/UK__9D9KCY.nsf/vwPagesWebLive/DO9B3BUY?opendocument CTBAT International Limited has officially commenced business operations, 30 augustus 2013]</ref>

In 2004 [[Fusie|fuseerden]] de Amerikaanse activiteiten onder Brown & Williamson en die van RJ Reynolds Tobacco Company. De twee gingen verder onder de naam [[Reynolds American]]. British American Tobacco had in dit samenwerkingsverband 42% van de aandelen. In oktober 2016 bracht BAT een bod uit op aandelen van Reynolds American dat het nog niet in handen had.<ref name="FDBATR">Het Financieele Dagblad [https://fd.nl/ondernemen/1172185/bat-biedt-47-mrd-voor-amerikaanse-reynolds BAT biedt $47 mrd voor tabaksbedrijf Reynolds, 21 oktober 2016], bezocht op 23 oktober 2016. [https://web.archive.org/web/20220817004308/https://fd.nl/ondernemen/1172185/bat-biedt-47-mrd-voor-amerikaanse-reynolds Gearchiveerd] op 17 augustus 2022.</ref> BAT bood [[Amerikaanse dollar|US$]] 47 miljard voor de resterende 58% van de aandelen Reynolds American. In juli 2017 werd de transactie succesvol afgerond en werd daarmee de grootste beursgenoteerde tabaksonderneming gemeten in netto-omzet.

In september 2019 maakte BAT bekend 2300 banen te schrappen voor het einde van het jaar.<ref name="TELVAPEN">De telegraaf [https://www.telegraaf.nl/financieel/1780224729/tabaksreus-bat-schrapt-2300-banen BAT schrapt 2300 banen, 12 september 2019], geraadpleegd op 26 september 2019</ref> BAT kampt met teruglopende verkopen en toenemende concurrentie. Verder wordt de regelgeving voor alternatieve (rook)producten steeds strikter. BAT wil met de kostenbesparing geld vrijmaken voor investeringen in rookalternatieven zoals '[[E-sigaret|vapen']] (dampen), waarbij een [[nicotine]]houdende vloeistof wordt verdampt, al dan niet met een smaakje.<ref name="TELVAPEN" /> In dezelfde maand legde de [[Belastingdienst (Nederland)|Nederlandse Belastingdienst]] een naheffing op van 1 miljard euro aan BAT wegens vermeende belastingontwijking tussen 2003 en 2016.<ref name="NRCTAX">NRC [https://www.nrc.nl/nieuws/2019/09/19/fiscus-eist-miljard-van-tabaksgigant-bat-a3973963 Hardere hand fiscus treft BAT, 19 september 2019], geraadpleegd op 26 september 2019. [https://web.archive.org/web/20210307090741/https://www.nrc.nl/nieuws/2019/09/19/fiscus-eist-miljard-van-tabaksgigant-bat-a3973963 Gearchiveerd] op 7 maart 2021.</ref> Een deel van de wereldwijde inkomsten van BAT stroomt al jaren via een Nederlandse holding, gevestigd in Amstelveen. Door oneigenlijke toepassing van [[interne verrekenprijzen]] zou BAT belasting hebben ontweken iets wat het bedrijf tegenspreekt.<ref name="NRCTAX" />

In maart 2021 maakte het bekend een aandelenbelang van 20% in de Canadese [[Cannabis (drug)|canabis]]producent Organigram te kopen voor US$ 176 miljoen.<ref>{{en}} CNBC [https://www.cnbc.com/2021/03/11/british-american-tobacco-to-buy-stake-in-cannabis-producer-organigram.html BAT to buy nearly 20% stake in Canada-based cannabis producer Organigram, 11 maart 2021], geraadpleegd op 12 juli 2021</ref> Canada heeft in 2018 het gebruik van [[marihuana]] gelegaliseerd.

In september 2023 verkocht het bedrijf de activiteiten in [[Rusland]] en Wit-Rusland aan het management van de bedrijven in die landen.<ref>{{en}} Reuters [https://www.reuters.com/markets/deals/tobacco-firm-bat-sells-russian-business-local-management-2023-09-07/ BAT sells Russian business to local management, 7 september 2023], geraadpleegd op 14 september 2024</ref> BAT had een kwart van de sigarettenmarkt in handen. In maart 2022 was de beslissing al genomen om zich terug te trekken uit deze landen.

In december 2023 schreef BAT een recordbedrag af op de waarde van de traditionele sigaretten activiteiten. Op de immateriële waarde wordt US$ 31,5 miljard afgeschreven omdat de vooruitzichten voor deze producten somber zijn.<ref name="RTS31">{{en}} Reuters [https://www.reuters.com/business/retail-consumer/bat-takes-315-bln-charge-us-cigarette-brands-2023-12-06/ BAT writes down $31.5 billion from value of U.S. cigarette brands, 6 december 2023], geraadpleegd op 7 december 2023</ref> De gezondheidsrisico's spelen een steeds belangrijker rol met een afname van het aantal rokers en verkopen tot gevolg.<ref name="RTS31"/>

==Sponsoring==
[[Bestand:Lucky Strike Red.JPG|thumb|Pakje Lucky Strike met waarschuwing]]
Als gevolg van het toenemende ontmoedigingsbeleid van de meeste overheden in de wereld kunnen bedrijven in deze industrietak slechts onder strikte voorwaarden adverteren. Bij reclame-uitingen moeten fabrikanten meestal duidelijk vermelden dat er zeer grote bezwaren kleven aan roken. Ook moet in steeds meer landen een prominente vermelding op de verpakking gedrukt worden over de gevaren van tabak.

In Europa zijn er strikte regels voor promotie van tabak. Zo is het bijvoorbeeld niet meer toegestaan om advertenties gericht op jongeren te maken of tabaksproducten te promoten bij sportevenementen.<ref>Sportsponsoring en tabak, voeding.web-log.nl</ref> BAT was bijvoorbeeld sponsor van grote [[cricket]]toernooien en was ook prominent aanwezig in de [[Formule 1]] met het team [[British American Racing]] of ''BAR''. Door Europese regelgeving in 2005 werd ook deze laatste sportsponsoring onmogelijk gemaakt. Het BAR F1-team werd verkocht aan [[Honda]] en in 2006 was het laatste jaar dat de sportwagens rondreden met [[Lucky Strike]]-reclame.

In de door het BAT-concern overgenomen sigarettenfabriek te [[Zevenaar (stad)|Zevenaar]] bevond zich een bijzondere kunstverzameling, de [[BATartventure Collection]].

==Schandalen==
Net als alle tabaksfabrikanten wordt BAT beschuldigd van misleiding van haar klanten. Zo zou het bedrijf al geruime tijd hebben geweten dat de aanduiding ''Light'' op zijn minst misleidend was en ten onrechte de suggestie wekte dat dergelijke sigaretten minder ongezond zouden zijn.<ref>Trouw [https://www.trouw.nl/achtergrond/Dossiers/article1293152.ece/onderzoek_roken___Tabaksfabrikant_wist_al_dat__light__fabeltje_was.html Tabaksfabrikant wist al dat 'light' fabeltje was, 29 mei 2006], bezocht 20 oktober 2008</ref>

Een [[British Broadcasting Corporation|BBC]]-programma onthulde daarnaast dat het bedrijf zijn eigen beleidsregels schond. Zo zou het bedrijf in [[Afrika]] gericht jeugdigen aansporen te gaan roken.<ref>{{en}} BBC programma [https://blogsofbainbridge.typepad.com/africa/2008/06/tobacco-giant-b.html Bericht over aantijgingen inzake BAT en jongeren, 30 juni 2008]. [https://web.archive.org/web/20220809054812/https://blogsofbainbridge.typepad.com/africa/2008/06/tobacco-giant-b.html Gearchiveerd] op 9 augustus 2022.</ref>

Het [[BMJ|British Medical Journal]] heeft gedocumenteerd hoe onder druk van BAT de tabakswetgeving van [[Oezbekistan]] werd aangepast waardoor restricties op roken werden afgezwakt of verwijderd.<ref>{{Citeer tijdschrift|achternaam=Gilmore|voornaam=Anna B.|medeauteurs=Collin, J., McKee, M.|taal=en|url=https://www.bmj.com/content/332/7537/355|titel=British American Tobacco's erosion of health legislation in Uzbekistan|jaargang=332|tijdschrift=BMJ|datum=11 februari 2006|archiefurl=https://web.archive.org/web/20221224105300/https://www.bmj.com/content/332/7537/355|archiefdatum=2022-12-24}}</ref>

Op 13 september 2021 beschuldigde Stopping Tobacco Organizations and Products (STOP) BAT van het uitdelen van meer dan US$ 600.000 in de vorm van contant geld, auto’s of campagnedonaties aan tientallen politici, wetgevers, ambtenaren, journalisten en werknemers van concurrerende bedrijven in Afrika tussen 2008 en 2013.<ref>{{en}} STOP [https://exposetobacco.org/news/bat-africa-reports/ BAT Conducted Extensive and Potentially Illegal Activity To Undermine Health Policy, Sabotage Competitors And Secure Profits In Africa, 13 september 2021], geraadpleegd op 15 mei 2022</ref>
{{Commonscat|British American Tobacco}}
{{Appendix}}
{{Navigatie ondernemingen FTSE 100}}

[[Categorie:Tabaksfabrikant]]
[[Categorie:Britse multinational]]
[[Categorie:Bedrijf genoteerd aan de London Stock Exchange]]
[[Categorie:Economie in Londen]]

title: British American Tobacco plc

Beurs: LSE: BATS

Oprichter(s): James Buchanan Duke

Sleutelfiguren: Tadeu Marroco (CEO)

Land: Verenigd Koninkrijk

Hoofdkantoor: Londen

Producten: Tabak

Industrie: tabaksindustrie, tabaksindustrie, voedsel- en tabaksindustrie

Omzet/jaar: £ 27,3 miljard (exclusief belastingen en accijnzen, 2023)

Marktkapitalisatie: £ 66 miljard (13 sept. 2024)

Website: (en) BAT

Portaal: Economie


text:
# Winkelcentrum De Mheen
De Mheen is een grotendeels overdekt wijkwinkelcentrum in Apeldoorn. De straatnaam heet 'Korianderplein'. Het winkelcentrum werd gebouwd in de jaren 1970. Het is gelegen vlak naast het Mheenpark in de buurt De Mheen in de wijk Zevenhuizen. In 2002 en 2010 is het winkelcentrum gerenoveerd.

title: Winkelcentrum De Mheen

wikitext:
{{Infobox winkelcentrum
| naam               = De Mheen
| afbeelding         =
| onderschrift       = De Mheen
| locatie            = [[Apeldoorn (stad)|Apeldoorn]], [[Nederland]]
| eigenaar           =
| openingsdatum      = [[1970]]{{Bron?|In de tekst staat dat het in de jaren '70 gebouwd werd. Zal het dan al in 1970 zijn geopend?|2020|11|06}}
| sluitingsdatum     =
| architect          =
| oppervlakte        = 8770 m² (winkeloppervlak)
| aantal winkels     = 19
| aantal restaurants = 2
| parkeergelegenheid = 170 plaatsen
| website            = http://www.de-mheen.nl/
}}

'''De Mheen''' is een grotendeels overdekt wijkwinkelcentrum in [[Apeldoorn (stad)|Apeldoorn]]. De straatnaam heet 'Korianderplein'. Het winkelcentrum werd gebouwd in de jaren 1970. Het is gelegen vlak naast het [[Mheenpark]] in de buurt [[De Mheen (buurt in Apeldoorn)|De Mheen]] in de wijk [[Zevenhuizen (Apeldoorn)|Zevenhuizen]]. In 2002 en 2010 is het winkelcentrum gerenoveerd.<ref>[https://schaufeli.nl/project/herinrichting-winkelcentrum-de-mheen/ Schaufeli wegenbouw: Herinrichting winkelcentrum de Mheen]</ref><ref>[https://www.destentor.nl/apeldoorn/de-mheen-breidt-uit-en-gaat-mee-met-de-tijd~a27d74d2/ De Stentor 27-07-2010: De Mheen breidt uit en gaat mee met de tijd]</ref>

{{Appendix}}
{{Coor title dms|52|13|16.8|N|5|59|34.5|E|scale:3125_type:landmark_region:NL}}

{{DEFAULTSORT:Mheen}}
[[Categorie:Winkelcentrum in Apeldoorn]]

title: De Mheen

Locatie: Apeldoorn, Nederland

title: Winkels

Oppervlakte: 8770 m² (winkeloppervlak)

Parkeergelegenheid auto: 170 plaatsen


text:
# Laevichlamys aliae
Laevichlamys aliae is een tweekleppigensoort uit de familie van de Pectinidae. De wetenschappelijke naam van de soort is voor het eerst geldig gepubliceerd in 1988 door Dijkstra.

title: Laevichlamys aliae

wikitext:
{{Taxobox
| titelweergave = cursief
| naam = ''Laevichlamys aliae''
| afbeelding = Laevichlamys aliae (MNHN-IM-2012-18284) 001.jpeg
| rijk = [[Dieren (biologie)|Animalia]] (Dieren)
| stam = [[Weekdieren|Mollusca]] (Weekdieren)
| klasse = [[Tweekleppigen|Bivalvia]] (Tweekleppigen)
| orde = [[Pectinida]]
| familie = [[Pectinidae]] (Mantels)
| geslacht = ''[[Laevichlamys]]''
| auteur = Dijkstra
| datum = 1988
| haakjes = ja
| worms = 393101
}}
'''''Laevichlamys aliae''''' is een [[tweekleppigen|tweekleppigensoort]] uit de familie van de [[Pectinidae]].<ref>Dijkstra, H. (2012). <i>Laevichlamys aliae</i> (Dijkstra, 1988). Geraadpleegd via:  World Register of Marine Species op http://www.marinespecies.org/aphia.php?p=taxdetails&id=393101</ref> De wetenschappelijke naam van de soort is voor het eerst geldig gepubliceerd in 1988 door Dijkstra.

{{Appendix}}

[[Categorie:Pectinidae]]

title: Laevichlamys aliae

Stam: Mollusca (Weekdieren)

Klasse: Bivalvia (Tweekleppigen)

Orde: Pectinida

Familie: Pectinidae (Mantels)

Geslacht: Laevichlamys

title: Soort

Portaal: Biologie


text:
# Karamadai
Karamadai is een panchayatdorp in het district Coimbatore van de Indiase staat Tamil Nadu.

## Demografie
Volgens de Indiase volkstelling van 2001 wonen er 27.799 mensen in Karamadai, waarvan 50% mannelijk en 50% vrouwelijk is. De plaats heeft een alfabetiseringsgraad van 73%.

title: Karamadai

wikitext:
{{Infobox plaats in India
| naam = Karamadai
| wapen =
| kaart =
| deelstaat = [[Tamil Nadu]]
| district = [[Coimbatore (district)|Coimbatore]]
| jaar = 2001
| inwoners = 27.799
| km2 =
| hoogte =
| lat_deg =
| lat_min =
| lon_deg =
| lon_min =
| netnummer =
| image=
| caption=
| alfabetisme = 73%
| mannen = 14.015
| vrouwen = 13.784
| kinderen = 2.681
}}
'''Karamadai''' is een [[panchayatdorp]] in het district [[Coimbatore (district)|Coimbatore]] van de [[India]]se [[Lijst van staten en territoria van India|staat]] [[Tamil Nadu]].

== Demografie ==
Volgens de Indiase [[volkstelling]] van 2001<ref>{{cite web|url=http://www.censusindia.net/results/town.php?stad=A&state5=999|archiveurl=https://web.archive.org/web/20040616075334/http://www.censusindia.net/results/town.php?stad=A&state5=999|archivedate=16 juni 2004|title=Volkstelling van India 2001: Data from the 2001 Census, including cities, villages and towns  (Provisional)|accessdate=20 februari 2013|work=|publisher=Census Commission of India|deadurl=yes}}</ref> wonen er 27.799 mensen in Karamadai, waarvan 50% mannelijk en 50% vrouwelijk is. De plaats heeft een [[alfabetiseringsgraad]] van 73%.
{{Appendix}}

[[Categorie:Plaats in Coimbatore]]

title: Situering

Staat: Tamil Nadu

District: Coimbatore

title: Algemeen

title: Overig

Portaal: India


text:
# Lijst van oorlogsmonumenten in Bergen op Zoom
De Nederlandse gemeente Bergen op Zoom heeft veertien oorlogsmonumenten. Hieronder een overzicht.
| Nr.  | Object                                           | Herdachte groep                                        | Ontwerper                                                   | Onthulling        | Type               | Locatie                                     | Plaats         | Coördinaten                   | Foto                  |
| ---- | ------------------------------------------------ | ------------------------------------------------------ | ----------------------------------------------------------- | ----------------- | ------------------ | ------------------------------------------- | -------------- | ----------------------------- | --------------------- |
| 91   | Brits ereveld                                    | geallieerde militairen                                 |                                                             |                   | begraafplaats/graf | Wouwsestraatweg, 4622 AA                    | Bergen op Zoom | 51° 29' 49" NB, 4° 18' 19" OL |                       |
| 96   | Verzetsplaquette                                 | verzet Nederland                                       | H.F. van Drimmelen                                          | 27 oktober 1976   | plaquette          | Paradeplaats                                | Bergen op Zoom | 51° 29' 39" NB, 4° 17' 21" OL | Verzetsplaquette      |
| 485  | Bevrijdingsmonument                              | burgerslachtoffers, algemeen                           | Nicolaas van der Kreek                                      | 27 oktober 1955   | beeld/sculptuur    | Arnoldus Asselbergstraat, 4611              | Bergen op Zoom |                               | Bevrijdingsmonument   |
| 742  | Oorlogsmonument                                  | burgerslachtoffers, burgers voormalig Nederlands-Indië | Niel Steenbergen                                            | 20 juni 1953      | gedenksteen        | Dorpsstraat 20, 4661                        | Halsteren      | 51° 31' 44" NB, 4° 16' 3" OL  | Oorlogsmonument       |
| 2294 | Plaquette in het NS-station                      | burgerslachtoffers                                     | Ir. H.G.J. Schelling (ontwerp), H.J. Winkelman (uitvoering) | 28 mei 1948       | plaquette          | Stationsplein 1, 4611 BX                    | Bergen op Zoom | 51° 29' 42" NB, 4° 17' 44" OL |                       |
| 2488 | Monument voor Frans H.C. Aarts                   | koopvaardijpersoneel                                   |                                                             |                   | gedenksteen        | Zandstraat 177, 4614 CE                     | Bergen op Zoom | 51° 30' 20" NB, 4° 17' 44" OL |                       |
| 3437 | Plaquette in het stadhuis                        | verzet Nederland                                       |                                                             | 3 mei 1986        | plaquette          | Jacob Obrechtlaan 4, 4600 AA                | Bergen op Zoom | 51° 29' 30" NB, 4° 17' 34" OL |                       |
| 3460 | Canadian War Cemetery                            | geallieerde militairen                                 |                                                             |                   | begraafplaats/graf | Ruytershoveweg, 4622 RJ                     | Bergen op Zoom | 51° 30' 6" NB, 4° 19' 52" OL  | Canadian War Cemetery |
| 3635 | Plaquette op de gevel van de voormalige synagoge | vervolgden Nederland                                   |                                                             | 10 september 1975 | plaquette          | Koevoetstraat 39, 4611 PB                   | Bergen op Zoom |                               |                       |
| 3636 | Namenwand in de voormalige synagoge              | vervolgden Nederland                                   |                                                             |                   | overig             | Koevoetstraat 36, 4611 PB                   | Bergen op Zoom | 51° 29' 43" NB, 4° 17' 30" OL |                       |
| 3638 | Sjoel                                            | vervolgden Nederland                                   | Benno Barnard (gedicht), Marc Meeuwissen (grafisch ontwerp) |                   | plaquette          | Koevoetstraat 39, 4611 PB                   | Bergen op Zoom | 51° 29' 43" NB, 4° 17' 28" OL |                       |
| 4060 | oorlogsmonument                                  | militairen in dienst van het Ned. Kon. 1940-1945       | Janus Buijens (1942)                                        | 1940              | sculptuur          | Kerkstraat, Lepelstraat (Sint Antoniuskerk) | Bergen op Zoom | 51° 32' 58" NB, 4° 16' 35" OL |                       |
| 4227 | Lancastermonument                                | geallieerde militairen                                 |                                                             | 11 november 2019  | zuil               | Kijkuit / Heenweg                           | Bergen op Zoom | 51° 32' 25" NB, 4° 15' 24" OL |                       |
|      | Indiëmonument                                    | militairen in dienst van het Ned. Kon. na 1945         | Marnix Kemperman                                            | 12 augustus 2021  | sculptuur          | Beukenlaan 14 (tuin), 4624 AE               | Bergen op Zoom | 51° 28' 58" NB, 4° 18' 13" OL |                       |
|      | Stolpersteine                                    | vervolgden Nederland                                   | Gunter Demnig                                               |                   | plaquette          | Zie Stolpersteine in Bergen op Zoom         | Bergen op Zoom |                               |                       |

Alphen-Chaam ·
Altena ·
Asten ·
Baarle-Nassau ·
Bergeijk ·
Bergen op Zoom ·
Bernheze ·
Best ·
Bladel ·
Boekel ·
Boxtel ·
Breda ·
Cranendonck ·
Deurne ·
Dongen ·
Drimmelen ·
Eersel ·
Eindhoven ·
Etten-Leur ·
Geertruidenberg ·
Geldrop-Mierlo ·
Gemert-Bakel ·
Gilze en Rijen ·
Goirle ·
Halderberge ·
Heeze-Leende ·
Helmond ·
's-Hertogenbosch ·
Heusden ·
Hilvarenbeek ·
Laarbeek ·
Land van Cuijk ·
Loon op Zand ·
Maashorst ·
Meierijstad ·
Moerdijk ·
Nuenen, Gerwen en Nederwetten ·
Oirschot ·
Oisterwijk ·
Oosterhout ·
Oss ·
Reusel-De Mierden ·
Roosendaal ·
Rucphen ·
Sint-Michielsgestel ·
Someren ·
Son en Breugel ·
Steenbergen ·
Tilburg ·
Valkenswaard ·
Veldhoven ·
Vught ·
Waalre ·
Waalwijk ·
Woensdrecht ·
Zundert

wikitext:
{{GeoGroup}}
De Nederlandse gemeente '''[[Bergen op Zoom (gemeente)|Bergen op Zoom]]''' heeft veertien '''[[oorlogsmonument]]en'''. Hieronder een overzicht.

{{Tabelkop oorlogsmonument Nederland}}
<!---->
{{Tabelrij oorlogsmonument Nederland|objnr=91|wd_item=Q4027230|objectnaam=[[Bergen-op-Zoom War Cemetery|Brits ereveld]]|herdachte_groep=geallieerde militairen|ontwerper=|onthulling=|type_c=7|type_obj=begraafplaats/graf|adres=Wouwsestraatweg|postcode=4622 AA|plaats=Bergen op Zoom|gemeente=Bergen op Zoom|lat=51.4969766|lon=4.3051892|image=}}
<!---->
{{Tabelrij oorlogsmonument Nederland|objnr=96|wd_item=Q57908497|objectnaam=Verzetsplaquette|herdachte_groep=verzet Nederland|ontwerper=H.F. van Drimmelen|onthulling_sort=1976-10-27|onthulling=27 oktober 1976|type_c=1|type_obj=plaquette|adres=Paradeplaats|postcode=|plaats=Bergen op Zoom|gemeente=Bergen op Zoom|lat=51.4942748|lon=4.2891746|image=Bergen op zoom verzetsmonument 1940-1945.jpg}}
<!---->
{{Tabelrij oorlogsmonument Nederland|objnr=485|wd_item=Q116684786|objectnaam=Bevrijdingsmonument|herdachte_groep=burgerslachtoffers, algemeen|ontwerper=[[Nicolaas van der Kreek]] |onthulling_sort=1955-10-27|onthulling=27 oktober 1955|type_c=5|type_obj=beeld/sculptuur|adres=Arnoldus Asselbergstraat|postcode=4611|plaats=Bergen op Zoom|gemeente=Bergen op Zoom|lat=|lon=|image=Bergen op zoom bevrijdingsmonument.jpg}}
<!---->
{{Tabelrij oorlogsmonument Nederland|objnr=742|wd_item=Q19757903|objectnaam=[[Oorlogsmonument Halsteren|Oorlogsmonument]]|herdachte_groep=burgerslachtoffers, burgers voormalig Nederlands-Indië|ontwerper={{SortNaam|Niel|Steenbergen}}|onthulling_sort=1953-6-20|onthulling=20 juni 1953|type_c=4|type_obj=gedenksteen|adres=Dorpsstraat 20|postcode=4661|plaats=Halsteren|gemeente=Bergen op Zoom|lat=51.528998|lon=4.267373|image=Halsteren oorlogsmonument.jpg
}}
<!---->
{{Tabelrij oorlogsmonument Nederland|objnr=2294|wd_item=Q116683213|objectnaam=Plaquette in het NS-station|herdachte_groep=burgerslachtoffers|ontwerper={{SortNaam|Ir. H.G.J.|Schelling|Hermanus Gerardus Jacob Schelling}} (ontwerp), [[H.J. Winkelman]] (uitvoering)|onthulling_sort=1948-5-28|onthulling=28 mei 1948|type_c=1|type_obj=plaquette|adres=Stationsplein 1|postcode=4611 BX|plaats=Bergen op Zoom|gemeente=Bergen op Zoom|lat=51.4949891|lon=4.2955535|image=}}
<!---->
{{Tabelrij oorlogsmonument Nederland|objnr=2488|wd_item=Q116683040|objectnaam=Monument voor Frans H.C. Aarts|herdachte_groep=koopvaardijpersoneel|ontwerper=|onthulling=|type_c=4|type_obj=gedenksteen|adres=Zandstraat 177|postcode=4614 CE|plaats=Bergen op Zoom|gemeente=Bergen op Zoom|lat=51.5056014|lon=4.2956388|image=}}
<!---->
{{Tabelrij oorlogsmonument Nederland|objnr=3437|wd_item=Q116682135|objectnaam=Plaquette in het stadhuis|herdachte_groep=verzet Nederland|ontwerper=|onthulling_sort=1986-5-3|onthulling=3 mei 1986|type_c=1|type_obj=plaquette|adres=Jacob Obrechtlaan 4|postcode=4600 AA|plaats=Bergen op Zoom|gemeente=Bergen op Zoom|lat=51.491618|lon=4.292758|image=}}
<!---->
{{Tabelrij oorlogsmonument Nederland|objnr=3460|wd_item=Q2597938|objectnaam=[[Bergen-op-Zoom Canadian War Cemetery|Canadian War Cemetery]]|herdachte_groep=geallieerde militairen|ontwerper=|onthulling=|type_c=7|type_obj=begraafplaats/graf|adres=Ruytershoveweg|postcode=4622 RJ|plaats=Bergen op Zoom|gemeente=Bergen op Zoom|lat=51.50169|lon=4.331017|image=Toegang tot Canadian War Cemetry - Bergen op Zoom©byJW.jpg}}
<!---->
{{Tabelrij oorlogsmonument Nederland|objnr=3635|wd_item=Q116681954|objectnaam=Plaquette op de gevel van de voormalige synagoge|herdachte_groep=vervolgden Nederland|ontwerper=|onthulling_sort=1975-9-10|onthulling=10 september 1975|type_c=1|type_obj=plaquette|adres=Koevoetstraat 39|postcode=4611 PB|plaats=Bergen op Zoom|gemeente=Bergen op Zoom|lat=|lon=|image=}}
<!---->
{{Tabelrij oorlogsmonument Nederland|objnr=3636|wd_item=Q116681953|objectnaam=Namenwand in de voormalige synagoge|herdachte_groep=vervolgden Nederland|ontwerper=|onthulling=|type_c=8|type_obj=overig|adres=Koevoetstraat 36|postcode=4611 PB|plaats=Bergen op Zoom|gemeente=Bergen op Zoom|lat=51.495185|lon=4.291599|image=}}
<!---->
{{Tabelrij oorlogsmonument Nederland|objnr=3638|wd_item=Q116681950|objectnaam=Sjoel|herdachte_groep=vervolgden Nederland|ontwerper={{SortNaam|Benno|Barnard}} (gedicht), Marc Meeuwissen (grafisch ontwerp)|onthulling=|type_c=1|type_obj=plaquette|adres=Koevoetstraat 39|postcode=4611 PB|plaats=Bergen op Zoom|gemeente=Bergen op Zoom|lat=51.495212|lon=4.291084|image=}}
<!---->
{{Tabelrij oorlogsmonument Nederland|objnr=4060|wd_item=Q116681595|objectnaam=oorlogsmonument|herdachte_groep= militairen in dienst van het Ned. Kon. 1940-1945 |ontwerper=Janus Buijens (1942) |onthulling=1940|type_c=|type_obj=sculptuur|adres=Kerkstraat, Lepelstraat (Sint Antoniuskerk)|postcode=|plaats=Bergen op Zoom|gemeente=Bergen op Zoom|lat=51.5495392|lon=4.2763976|image=}}
<!---->
{{Tabelrij oorlogsmonument Nederland|objnr=4227|wd_item=Q116681441|objectnaam=Lancastermonument|herdachte_groep=geallieerde militairen|ontwerper=|onthulling= 11 november 2019 |type_c=1|type_obj=zuil|adres=Kijkuit / Heenweg|postcode=|plaats=Bergen op Zoom|gemeente=Bergen op Zoom|lat=51.540244975864404|lon= 4.256747409045712|image=}}
<!---->
{{Tabelrij oorlogsmonument Nederland|objnr=|wd_item=|objectnaam=Indiëmonument<ref>[https://woensdrecht.nieuws.nl/indiemonument-onthuld/ woensdrecht.nieuws.nl, Indiëmonument onthuld]. [https://web.archive.org/web/20221007190919/https://woensdrecht.nieuws.nl/indiemonument-onthuld/ Gearchiveerd] op 7 oktober 2022.</ref>|herdachte_groep=militairen in dienst van het Ned. Kon. na 1945|ontwerper={{SortNaam|Marnix| Kemperman}}|onthulling=12 augustus 2021|type_c=|type_obj=sculptuur|adres=Beukenlaan 14 (tuin)|postcode=4624 AE|plaats=Bergen op Zoom|gemeente=Bergen op Zoom|lat=51.48275729648201| lon=4.303634860452126|image=}}
<!---->
{{Tabelrij oorlogsmonument Nederland|objnr=|wd_item=|objectnaam=[[Stolpersteine]]<ref>[https://map.stolpersteine.app Stolpersteine app]. [https://web.archive.org/web/20240211033451/https://map.stolpersteine.app Gearchiveerd] op 11 februari 2024.</ref>|herdachte_groep=vervolgden Nederland||ontwerper=[[Gunter Demnig]]|onthulling=||type_obj=plaquette|adres=Zie [[Lijst van Stolpersteine in Bergen op Zoom|Stolpersteine in Bergen op Zoom]]|postcode=|plaats=Bergen op Zoom|gemeente=Bergen op Zoom|commonscat=Stolpersteine in Bergen op Zoom|}}
|}

{{Navigatie oorlogsmonumenten Noord-Brabant}}
{{Appendix|1=alles|2=
* {{Bronvermelding oorlogsmonumenten Nationaal Comité 4 en 5 mei}}
{{References}}
}}

[[Categorie:Cultuur in Bergen op Zoom|*]]
[[Categorie:Lijsten van oorlogsmonumenten in Noord-Brabant|Bergen op Zoom]]


text:
# Oost-Azerbeidzjan
Oost-Azerbeidzjan (Perzisch: استان آذربایجان شرقی, Ostān-e Āzarbāijān-e Sharqi, Azerbeidzjaans: Şərqi Azərbaycan ostanı) is een van de 31 provincies van Iran. De provincie is gelegen in het noordwesten van het land en de oppervlakte beslaat 45.650 km².
Aan de westkant van de provincie ligt het grootste meer van Iran, het Urmiameer.
De hoofdstad van deze provincie is Tabriz, wat ook verreweg de grootste stad van de provincie is. Bijna de helft van de inwoners van Oost-Azerbeidzjan woont in Tabriz; rekent men de agglomeratie mee is het zelfs meer dan de helft. Andere steden in de provincie zijn Maragha en Marand.
In Qarajadag (Arasbaran), dat wil zeggen het gebied tussen de rivier de Aras en het Sabalan-gebergte, zijn er zes sjiitische Turkssprekende stammen van Koerdische afkomst: Chalabianlu, Muhammadkhanlu, Hajialilu, Hassenbeiglu, Husseinkhanlu en Qarachorlu.

title: Oost-Azerbeidzjan

wikitext:
{{Infobox plaats in land
| naam          = Āz̄arbāyjān-e Sharqī
(''Oost-Azerbeidzjan'')
| altnaam       = استان آذربایجان شرقی
| soort         = Provincie
| land          = Iran
| map           = East Azerbaijan in Iran.svg
| oppervlakte   = 45.650,5<ref>[https://web.archive.org/web/20151116105123/http://iran.unfpa.org/Documents/Census2011/2011%20Census%20Selected%20Results%20-%20Eng.pdf Census 1390 24/10/2011 (Tabel 13, p.28)]</ref>
| meetjaar      = 24/10/2011
| inwoners      = 3.724.620<ref>[https://web.archive.org/web/20151116105123/http://iran.unfpa.org/Documents/Census2011/2011%20Census%20Selected%20Results%20-%20Eng.pdf Census 1390 24/10/2011 (Tabel 12, p.26)]</ref>
| dichtheid     = 82
| hoofdplaats   = [[Tabriz]]
| algemeennaam2 = Districten
(''Shahrestān'')
| algemeen2     = 20
| netnummer     =
| tijdzone      = +3:30
| overignaam    = Talen
| overig        = [[Perzisch]], [[Azerbeidzjaans]]
| postcode      =
| image         =
| caption       =
| website       =
}}

'''Oost-Azerbeidzjan''' ([[Perzisch]]: استان آذربایجان شرقی, ''Ostān-e Āzarbāijān-e Sharqi'', [[Azerbeidzjaans]]: Şərqi Azərbaycan ostanı) is een van de 31 [[provincies van Iran|provincies]] van [[Iran]]. De provincie is gelegen in het noordwesten van het land en de oppervlakte beslaat 45.650 km².
Aan de westkant van de provincie ligt het grootste meer van Iran, het [[Urmiameer]].

De hoofdstad van deze provincie is [[Tabriz]], wat ook verreweg de grootste stad van de provincie is. Bijna de helft van de inwoners van Oost-Azerbeidzjan woont in Tabriz; rekent men de agglomeratie mee is het zelfs meer dan de helft. Andere steden in de provincie zijn [[Maragha]] en [[Marand]].

In Qarajadag (Arasbaran), dat wil zeggen het gebied tussen de rivier de [[Aras (rivier)|Aras]] en het [[Sabalan|Sabalan-gebergte]], zijn er zes sjiitische Turkssprekende stammen van Koerdische afkomst: Chalabianlu, Muhammadkhanlu, Hajialilu, Hassenbeiglu, Husseinkhanlu en Qarachorlu.<ref>https://www.iranicaonline.org/articles/kurdish-tribes</ref>

== Zie ook ==
* [[Azerbeidzjan (Iran)|Iraans Azerbeidzjan]]
* [[Azerbeidzjan]]

{{Appendix}}
{{Navigatie provincies Iran}}
{{Commonscat|East Azerbaijan Province}}
{{Coor title dms|37|59|17|N|46|38|6|E|type:adm1st_region:IR-01}}

[[Categorie:Oost-Azerbeidzjan| ]]

title: Āz̄arbāyjān-e Sharqī · (Oost-Azerbeidzjan) · استان آذربایجان شرقی

title: Algemeen

Hoofdstad: Tabriz

title: Overig

Talen: Perzisch, Azerbeidzjaans

Website: Officiële website

title: Foto's

Portaal: Azië


text:
# Linda van Dyck
Linda van Dyck, acteursnaam van Linda Marianne de Hartogh (Amsterdam, 18 mei 1948 – aldaar, 17 december 2023), was een Nederlands actrice.

## Levensloop
Van Dyck is een dochter van acteur Leo de Hartogh en actrice Teddy Schaank. Soms werd ze genoemd als 'Linda M. de Hartogh' of "Linda Marianne". De acteur Ko van Dijk was haar stiefvader. In de jaren zestig was ze zangeres van de band Boo and the Booboo's.
Van Dyck werd in 1982 uitgeroepen tot beste Nederlandse filmactrice naar aanleiding van haar rollen in de films Twee vorstinnen en een vorst en Ademloos.
Op 7 januari 2010 ontving Van Dyck de onderscheiding ridder in de Orde van de Nederlandse Leeuw.
In 2016 scheidde ze van auteur van filmscenario's, later psychotherapeut Willem Jacob (Jaap) Nolst Trenité na 27 jaar huwelijk. Zij zijn de ouders van televisiepresentator Jamie Trenité.
Van Dyck werd in 2021 getroffen door een herseninfarct, waar ze blijvend deels verlamd door raakte. Op 17 december 2023 overleed ze op 75-jarige leeftijd. Zij werd gecremeerd op Zorgvlied.

## Film
- 10.32 (1966)
- Het gangstermeisje (1966)
- Tiro (1979)
- Twee vorstinnen en een vorst (1981)
- Ademloos (1982)
- Ciske de Rat (1984) - Tante Jans
- De grens (1984)
- In de schaduw van de overwinning (1986)
- Daens (1992)
- Suzy Q (1999)
- Magonia (2001)
- Floris (2004)
- Het schnitzelparadijs (2005)

## Toneel
- De Vader (1960)
- Jan Rap en z'n Maat (naar het boek van Yvonne Keuls (1978))
- Wolken (1979/1980)
- Succes (met Willem Nijholt; 1982-1984)
- Nacht, Moeder (1984/1985) als dochter
- Agnes van God (1986/1987)
- Separation (1988/1989)
- Duet (1993/1994)
- De Stille Kracht (1997)
- Het neerstorten van de Hindenburg en wat daarna gebeurde (1997/1998)
- Spaanse Ruiters (1999)
- De onverwachte man (1999/2000)
- Stervelingen (2001/2002)
- Onder onze ogen (4 mei 2001)
- Vrouwen van Eer (2002)
- De dood en het meisje (2003) genomineerd voor de NRC-publieksprijs
- The Goat of Wie is Sylvia? (2003/2004)
- Herfstsonate (2005/2006) winnaar Toneel Publieksprijs 2006
- Nacht, Moeder (2006/2007) nu als moeder
- Una Giornata Particolare (2007/2008) genomineerd voor de Toneel Publieksprijs
- Oog om Oog - gebaseerd op Dead Man Walking (2009/2010) winnaar Toneel Publieksprijs
- Ontrouw (2010/2011)
- Wie is er bang voor Virginia Woolf (2012/2013) genomineerd voor de Theo d'Or

## Televisie
- Tanchelijn (1973)
- Det är grisens fel! (1973)
- Dubbelleven: dagleven, nachtleven (1978)
- Kerstgeschenk (1980)
- De Lemmings (1981)
- Noodlot (1981)
- Try Out (1981)
- Willem van Oranje (1984) als Anna van Saksen
- Maya & An (1987)
- Recht voor z'n raab - afl. De Schim (1992)
- Suite 215
- Gestolen uren (1995)
- Unit 13 (seizoen 1998)
- Framed (1998)
- Suzy Q (1999)
- Baantjer gastoptreden in episode: "De Cock en de moord in stijl" (2001)
- Zwarte Tulp als Marieke Vonk-Vermeulen (2015-2016)

## Discografie

### Singles
- Stengun / Oriental Boo (1966), samen met Boo & The Booboos
- Baby, What Am I Doing / Keep My Love Alive (1966)
- Sunday Kind Of Feelin' / You Don't Love Me (1968)
- Seduction Song / Unlock My Door (1969)
- Nachtrit / Drivin' Through The Night (1979)

title: Linda van Dyck

wikitext:
{{Infobox acteur
| naam              = Linda van Dyck
| afbeelding        = Noodlot - Linda van Dyck 1.png
| onderschrift      = Linda van Dyck in de dramaserie ''Noodlot'' in 1981
| volledige naam    = Linda Marianne de Hartogh<ref>{{Citeer web|url=https://www.volkskrant.nl/mensen/actrice-linda-van-dijck-over-haar-burn-out-ik-viel-flauw-~b6569abd/|werk=De Volkskrant|titel=Actrice Linda van Dijck over haar burn-out: 'Ik viel flauw'|datum=2015-03-27|auteur=Peter Webeling|archiefurl=https://web.archive.org/web/20190212012006/https://www.volkskrant.nl/mensen/actrice-linda-van-dijck-over-haar-burn-out-ik-viel-flauw-~b6569abd/|archiefdatum=2019-02-12|dodeurl=nee}}</ref>
| geboren           = [[18 mei]] [[1948]]
| overleden         = [[17 december]] [[2023]]
| beroep            = [[Acteur|actrice]]
| land              = [[Nederland]]
| jaren-actief      = 1966-2016
}}
'''Linda van Dyck''', acteursnaam van ''Linda Marianne de Hartogh'' ([[Amsterdam]], [[18 mei]] [[1948]] – aldaar, [[17 december]] [[2023]]), was een [[Nederland]]s [[Acteur|actrice]].

== Levensloop ==
Van Dyck is een dochter van acteur [[Leo de Hartogh]] en actrice [[Teddy Schaank]]. Soms werd ze genoemd als 'Linda M. de Hartogh' of "Linda Marianne". De acteur [[Ko van Dijk jr.|Ko van Dijk]] was haar stiefvader. In de jaren zestig was ze zangeres van de band [[Boo and the Booboo's]].

Van Dyck werd in 1982 uitgeroepen tot beste Nederlandse filmactrice naar aanleiding van haar rollen in de films ''Twee vorstinnen en een vorst'' en ''[[Ademloos (film, 1982)|Ademloos]]''.

Op 7 januari 2010 ontving Van Dyck de onderscheiding [[Ridder (ridderorde)|ridder]] in de [[Orde van de Nederlandse Leeuw]].

In 2016 scheidde ze van auteur van filmscenario's, later psychotherapeut Willem Jacob (Jaap) Nolst Trenité na 27 jaar huwelijk. Zij zijn de ouders van televisiepresentator [[Jamie Trenité]].

Van Dyck werd in 2021 getroffen door een [[herseninfarct]], waar ze blijvend deels verlamd door raakte.<ref>[https://www.story.nl/showbizz/zoon-over-situatie-linda-van-dyck-na-hersenbloeding-ze-knokt-zich-door-het-leven Zoon over situatie Linda van Dyck na hersenbloeding: ‘Ze knokt zich door het leven’], ''Story'' (1 april 2023). [https://web.archive.org/web/20231219092941/https://www.story.nl/showbizz/zoon-over-situatie-linda-van-dyck-na-hersenbloeding-ze-knokt-zich-door-het-leven Gearchiveerd] op 19 december 2023.</ref> Op 17 december 2023 overleed ze op 75-jarige leeftijd.<ref>[https://www.nu.nl/film/6294709/actrice-linda-van-dyck-zondag-op-75-jarige-leeftijd-overleden.html Actrice Linda van Dyck zondag op 75-jarige leeftijd overleden], ''[[NU.nl]]'' (19 december 2023). [https://web.archive.org/web/20231225194633/https://www.nu.nl/film/6294709/actrice-linda-van-dyck-zondag-op-75-jarige-leeftijd-overleden.html Gearchiveerd] op 25 december 2023.</ref> Zij werd gecremeerd op [[Zorgvlied (begraafplaats)|Zorgvlied]].

== Film ==
[[Bestand:Fanclub1967LindaVanDijck.jpg|thumb|Linda van Dyck als zangeres <br />([[Fenklup|Fanclub]], 1967)]]
* [[10.32]] (1966)
* [[Het gangstermeisje]] (1966)
* [[Tiro (film)|Tiro]] (1979)
* [[Twee vorstinnen en een vorst (film)|Twee vorstinnen en een vorst]] (1981)
* [[Ademloos (film)|Ademloos]] (1982)
* [[Ciske de Rat (1984)|Ciske de Rat]] (1984) - Tante Jans
* [[De grens]] (1984)
* [[In de schaduw van de overwinning]] (1986)
* [[Daens (film)|Daens]] (1992)
* [[Suzy Q]] (1999)
* [[Magonia]] (2001)
* [[Floris (film)|Floris]] (2004)
* [[Het schnitzelparadijs (film)|Het schnitzelparadijs]] (2005)

== Toneel ==
* De Vader (1960)
* Jan Rap en z'n Maat (naar het boek van [[Yvonne Keuls]] (1978))
* Wolken (1979/1980)
* Succes (met [[Willem Nijholt]]; 1982-1984)
* Nacht, Moeder (1984/1985) als dochter
* Agnes van God (1986/1987)
* Separation (1988/1989)
* Duet (1993/1994)
* De Stille Kracht (1997)
* Het neerstorten van de Hindenburg en wat daarna gebeurde (1997/1998)
* Spaanse Ruiters (1999)
* De onverwachte man (1999/2000)
* Stervelingen (2001/2002)
* Onder onze ogen (4 mei 2001)
* Vrouwen van Eer (2002)
* De dood en het meisje (2003) genomineerd voor de NRC-publieksprijs
* The Goat of Wie is Sylvia? (2003/2004)
* Herfstsonate (2005/2006) winnaar Toneel Publieksprijs 2006
* Nacht, Moeder (2006/2007) nu als moeder
* Una Giornata Particolare (2007/2008) genomineerd voor de Toneel Publieksprijs
* Oog om Oog - gebaseerd op Dead Man Walking (2009/2010) winnaar Toneel Publieksprijs
* Ontrouw (2010/2011)
* Wie is er bang voor Virginia Woolf (2012/2013) genomineerd voor de Theo d'Or

== Televisie ==
* Tanchelijn (1973)
* Det är grisens fel! (1973)
* Dubbelleven: dagleven, nachtleven (1978)
* Kerstgeschenk (1980)
* De Lemmings (1981)
* Noodlot (1981)
* Try Out (1981)
* [[Willem van Oranje (televisieserie)|Willem van Oranje]] (1984) als [[Anna van Saksen (1544-1577)|Anna van Saksen]]
* Maya & An (1987)
* [[Recht voor z'n raab]] - afl. De Schim (1992)
* Suite 215
* Gestolen uren (1995)
* [[Unit 13]] (seizoen 1998)
* Framed (1998)
* [[Suzy Q]] (1999)
* [[Baantjer (televisieserie)|Baantjer]] gastoptreden in episode: "De Cock en de moord in stijl" (2001)
* [[Zwarte Tulp (televisieserie)|Zwarte Tulp]] als Marieke Vonk-Vermeulen (2015-2016)

== Discografie ==
=== Singles ===
* Stengun / Oriental Boo (1966), samen met Boo & The Booboos
* Baby, What Am I Doing / Keep My Love Alive (1966)
* Sunday Kind Of Feelin' / You Don't Love Me (1968)
* Seduction Song / Unlock My Door (1969)
* Nachtrit / Drivin' Through The Night (1979)

== Externe links ==
* {{Link IMDb naam|id=0245629}}
* {{Link MovieMeter naam}}
* {{Link TMDB naam}}
{{Appendix}}
{{Bibliografische informatie}}

{{DEFAULTSORT:Dyck, Linda van}}
[[Categorie:Nederlands acteur]]
[[Categorie:Nederlands filmacteur]]
[[Categorie:Pseudoniem]]

title: Algemene informatie

Volledige naam: Linda Marianne de Hartogh

Overleden: 17 december 2023

Land: Nederland

title: Werk

Beroep: actrice


text:
# Dolerus madidus
Dolerus madidus is een vliesvleugelig insect uit de familie van de bladwespen (Tenthredinidae). De wetenschappelijke naam van de soort is voor het eerst geldig gepubliceerd in 1818 door Klug.

title: Dolerus madidus

wikitext:
{{Taxobox insect
| titelweergave = cursief
| naam = ''Dolerus madidus''
| afbeelding = Dolerus madidus 1.JPG
| orde = [[Vliesvleugeligen|Hymenoptera]] (Vliesvleugeligen)
| onderorde =
| familie  = [[Echte bladwespen|Tenthredinidae]] (Echte bladwespen)
| geslacht = ''[[Dolerus]]''
| auteur = [[Johann Christoph Friedrich Klug|Klug]]
| datum = 1818
| haakjes = ja
}}
'''''Dolerus madidus''''' is een [[Vliesvleugeligen|vliesvleugelig insect]] uit de familie van de [[Bladwespen|bladwespen (Tenthredinidae)]].<ref>{{Link Fauna Europaea|id=354678|naam=''Dolerus madidus''}}</ref> De wetenschappelijke naam van de soort is voor het eerst geldig gepubliceerd in 1818 door Klug.

{{Appendix}}
{{beginnetje|biologie|2013|07|06}}

[[Categorie:Dolerus|madidus]]

title: Dolerus madidus

Orde: Hymenoptera (Vliesvleugeligen)

Familie: Tenthredinidae (Echte bladwespen)

Geslacht: Dolerus

title: Soort


text:
# Bamboevliegenvanger
De bamboevliegenvanger (Muscicapa muttui) is een vogelsoort uit de familie van de Muscicapidae (vliegenvangers).

## Verspreiding en leefgebied
Deze soort komt voor van noordoostelijk India tot noordwestelijk Thailand.

title: Bamboevliegenvanger

wikitext:
{{Taxobox vogel
| status            = LC
| statusbron        = 2016
| rl-id             = 22709220
| afbeelding        = Muscicapa muttui.jpg
| orde              = [[Zangvogels|Passeriformes]] (Zangvogels)
| familie           = [[Vliegenvangers (vogelfamilie)|Muscicapidae]] (Vliegenvangers)
| geslacht          = ''[[Muscicapa]]''
| w-naam            = ''Muscicapa muttui''
| auteur            = [[Edgar Leopold Layard|Layard]]
| datum             = 1854
| haakjes           = ja
| species           = Muscicapa muttui
}}
De '''bamboevliegenvanger''' (''Muscicapa muttui'') is een vogelsoort uit de familie van de [[Vliegenvangers (vogelfamilie)|Muscicapidae]] (vliegenvangers).

==Verspreiding en leefgebied==
Deze soort komt voor van noordoostelijk [[India]] tot noordwestelijk [[Thailand]].

==Externe link==
*[http://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?lang=NL&avibaseid=472841E9C75E21CD Avibase]

{{Appendix}}

[[Categorie:Vliegenvangers]]
[[Categorie:Dier uit het Oriëntaals gebied]]
[[Categorie:IUCN-status niet bedreigd]]

title: Bamboevliegenvanger · IUCN-status: Niet bedreigd (2016)

Stam: Chordata (Chordadieren)

Klasse: Aves (Vogels)

Orde: Passeriformes (Zangvogels)

Familie: Muscicapidae (Vliegenvangers)

Geslacht: Muscicapa

title: Soort

Portaal: Biologie · Vogels


text:
# Stathmopoda sideracma
Stathmopoda sideracma is een vlinder uit de familie Stathmopodidae. De wetenschappelijke naam van de soort is voor het eerst geldig gepubliceerd in 1915 door Meyrick.

title: Stathmopoda sideracma

wikitext:
{{Taxobox vlinder
| naam = ''Stathmopoda sideracma''
| titelweergave = cursief
| afbeelding =
| familie = [[Stathmopodidae]]
| onderfamilie =
| tribus =
| geslacht = ''[[Stathmopoda]]''
| w-naam = ''Stathmopoda sideracma''
| auteur = Meyrick
| datum = 1915
| haakjes =
| commons =
| species =
}}

'''''Stathmopoda sideracma''''' is een [[vlinders|vlinder]] uit de familie [[Stathmopodidae]].<ref>{{Brontabel|9999-Lepindex}}</ref> De wetenschappelijke naam van de soort is voor het eerst geldig gepubliceerd in 1915 door Meyrick.

{{Appendix}}
{{beginnetje|biologie|2013|04|06}}

[[Categorie:Stathmopodidae]]

title: Stathmopoda sideracma

Orde: Lepidoptera (Vlinders)

Familie: Stathmopodidae

Geslacht: Stathmopoda

title: Soort